Jaarverslag Leerplicht schooljaar concept. 1

Transcriptie

1 Jaarverslag Leerplicht schooljaar concept. 1

2 Inhoud Inhoud... 2 Inleiding Doelgroep Rol van de leerplichtambtenaar Schoolverzuim Preventie en schoolverzuim Aanpak schoolverzuim Doorstroom VMBO-MBO Vrijstellingen Voortijdig schoolverlaten (VSV) en verzuim Projecten Lopende ontwikkelingen Bijlage 1: Verzuimprotocol Jaarverslag Leerplicht schooljaar concept. 2

3 Inleiding De jeugd heeft de toekomst! Om mee te kunnen doen in onze samenleving, is het zaak om voldoende bagage mee te krijgen. Gezamenlijk werken de opvoeders, scholen en omgeving aan een optimale ontwikkeling van kinderen en jongeren. Met als doel dat jongeren hun capaciteiten en talenten kunnen gebruiken, zodat ze economisch en maatschappelijk zelfstandig kunnen zijn. (Uit Meerjarenbeleidsplan VSV Regio IJssel-Vecht ). Als gemeente maken we gebruik van de Leerplichtwet om het recht op onderwijs voor ieder kind te garanderen. In ons land geldt voor onderwijs de leer- en kwalificatieplicht. Dit betekent dat jongeren van 5 tot 18 jaar naar school moeten, totdat zij een startkwalificatie (een havo- of vwo-diploma of een mbo-diploma op niveau 2 of hoger) hebben behaald. Conform de Leerplichtwet heeft het college van Burgemeester en wethouders een ambtsinstructie (art. 16 onder 4) op gesteld voor de leerplichtambtenaar, waarmee de leerplichtambtenaar gemandateerd is om toezicht te houden op naleving van de leerplichtwet en, indien nodig, vrijstellingen te verlenen. Er zijn leerlingen die zich, om welke reden dan ook, onttrekken aan onderwijs. Om schoolverzuim of uitval tegen te gaan zijn diverse organisaties, zoals scholen en hulpverleningsorganisaties, betrokken bij de jongere en zijn of haar ouders. De leerplichtambtenaar heeft een verbindende rol tussen jongeren, ouders, scholen en eventuele hulpverlening. De leerplichtambtenaar heeft daarbij een maatschappelijke zorgfunctie en een handhavende functie. De laatste jaren is de maatschappelijke zorgfunctie steeds groter geworden. Binnen onze gemeente is de leerplichtambtenaar sinds 1 januari 2015 onderdeel van het team Jeugd om deze zorgfunctie goed uit te kunnen voeren. Daarnaast besteedt de leerplichtambtenaar aandacht aan het behandelen van vrijstellingen, verlofaanvragen van meer dan 10 dagen, justitiële handhaving, langdurige thuiszitters en de overgang van vmbo ers (voorbereidend middelbaar beroepsonderwijs) naar het mbo (middelbaar beroepsonderwijs). De Leerplichtwet schrijft voor dat burgemeester en wethouders jaarlijks aan de gemeenteraad verslag uitbrengen. In dit verslag aandacht voor de uitvoering van onze wettelijke leerplichttaak in het schooljaar U vindt informatie over de kaders, instrumenten en samenwerkingsvormen in de aanpak van schoolverzuim en voortijdig schoolverlaten. Ook is er aandacht voor de aard van de verschillende meldingen en de acties die hierop zijn ondernomen. Jaarverslag Leerplicht schooljaar concept. 3

4 1. Doelgroep De gemeente is verantwoordelijk voor al haar leer- en kwalificatieplichtige inwoners. De leerplicht geldt voor kinderen van 5 tot 16 jaar. Daarna geldt de kwalificatieplicht voor jongeren. Dit tot het moment dat ze een startkwalificatie behalen of 18 jaar worden. De ouder of verzorger moet het kind inschrijven op een school en ervoor zorgen dat het kind de school geregeld bezoekt. Jongeren vanaf 12 jaar zijn zelf medeverantwoordelijk voor hun schoolbezoek. De leerplichtambtenaar volgt jongeren tot 18 jaar actief. Aansluitend worden jongeren tot 23 jaar, die nog niet in het bezit zijn van een startkwalificatie, ondersteund bij het vinden van een school, leerwerktraject of een passende baan. De gemeente Zwolle, contactgemeente voor de RMC regio IJssel-Vecht, voert deze taak voor de gemeente Heerde uit. Tabel 1: aantal leer- en kwalificatieplichtigen van Heerde (peildatum 1 september 2015). Leeftijd Leerplichtig (5 t/m 15 jaar) Kwalificatieplichtig (16 en 17 jaar) Totaal Tabel 2: Aantal leerlingen van 4 tot 23 jaar naar onderwijssoort, peildatum 1 oktober Onderwijssoort Primair basisonderwijs Speciaal onderwijs Voortgezet speciaal onderwijs Praktijkonderwijs Onderbouw VO VMBO HAVO VWO VAVO Voortgezet onderwijs (totaal) Middelbaar beroepsonderwijs Totaal Rol van de leerplichtambtenaar De kern van de gemeentelijke leerplichttaak ligt in het voorkomen van schoolverzuim en voortijdig schoolverlaten. De begrippen preventie, zorg en helder handhaven staan hierbij centraal. Het werk van de leerplichtambtenaar is meer dan overtreders van de Leerplichtwet vermanend op de vingers tikken. Naast haar handhavingstaak is er vooral veel ruimte voor de maatschappelijke zorgtaak. Het grootste gedeelte van de tijd is de leerplichtambtenaar, samen met de netwerkpartners, actief bezig met het vinden van oplossingen voor problemen die de schoolloopbaan van de jongere in gevaar brengen. Er is sprake van een integrale aanpak waarbij de leerplichtambtenaar deelneemt aan verscheidene netwerkorganisaties op het terrein van onderwijs, jeugdzorg en justitie. Sinds 1 januari 2015 is de leerplichtambtenaar onderdeel van het team Jeugd Heerde. Daarnaast is op uitvoerings- en beleidsniveau afstemming en samenwerking met de gemeenten en scholen in de regio IJssel-Vecht. Jaarverslag Leerplicht schooljaar concept. 4

5 3. Schoolverzuim Er zijn twee soorten schoolverzuim. Als een leerling met een geldige reden, zoals ziekte, wegblijft van school, spreken we van geoorloofd verzuim. Dit type verzuim is niet strafbaar, maar kan wel zorgwekkend zijn. De gemeente werkt hierbij samen met de GGD. Jongeren die bovengemiddeld vaak ziek zijn worden uitgenodigd door de jeugdarts om de oorzaken te bespreken en op zoek te gaan naar oplossingen. Daarnaast kennen we ongeoorloofd schoolverzuim, onderverdeeld in absoluut en relatief schoolverzuim. Absoluut schoolverzuim is wanneer een leer- of kwalificatieplichtige niet is ingeschreven op een school. Als een leerling wel op een school staat ingeschreven, maar zonder geldige reden wegblijft, spreken we van relatief verzuim. Het relatief verzuim bestaat uit luxe verzuim wanneer ouders hun kinderen zonder toestemming buiten de schoolvakantie mee op vakantie nemen en signaalverzuim. Bij deze laatste vorm van verzuim wordt het niet regelmatig naar school gaan gezien als signaal voor achterliggende problematiek. Dit type verzuim komt in de praktijk het meeste voor. Tabel 3: Stroomschema ongeoorloofd verzuim. Ongeoorloofd schoolverzuim Absoluut verzuim Relatief verzuim Luxe verzuim Signaal verzuim 3.1. Preventie en schoolverzuim Om te komen tot een tijdige en uniforme aanpak van schoolverzuim is enkele jaren geleden, in samenwerking met de scholen voor voortgezet en beroepsonderwijs in de regio IJssel-Vecht, een regionaal verzuimprotocol opgesteld. In dit protocol wordt ook aandacht besteed aan beginnend schoolverzuim en zorg, waarbij er een verhoogd risico is op (wettelijk) verzuim en voortijdig schoolverlaten. In dergelijke gevallen is er vroegtijdig contact tussen de leerplichtambtenaar en de betrokken school. Het volledige verzuimprotocol is te vinden op onder onderwijsprogramma s. De schematische weergave van het verzuimprotocol vindt u in bijlage 1. Tabel 4: Totaal aantal werkprocessen schoolverzuim schooljaar Soort werkproces Signaalverzuim Absoluut verzuim Luxe verzuim Jaarverslag Leerplicht schooljaar concept. 5

6 3.2. Aanpak schoolverzuim In de aanpak van schoolverzuim gaan handhaving en zorg samen. Een jongere die verzuimd wordt in zijn totaliteit bekeken. Elke jongere is anders en heeft zijn eigen specifieke situatie. Dit vraag om maatwerk en een goede samenwerking met de ketenpartners. Door de leerplichtambtenaar worden verschillende instrumenten ingezet en/of meerdere maatregelen genomen om het verzuim te stoppen. Tabel 5: Uitstroom van de verschillende werkprocessen Schooljaar Signaalverzuim Waarschuwing (schriftelijk/mondeling) Halt Proces-verbaal Doorverwijzing hulpverlening Geen actie na overleg met school Na onderzoek geoorloofd Absoluut verzuim Administratief afgehandeld/ onterechte melding Actief begeleid met inschrijving tot gevolg Na onderzoek vrijstelling van de inschrijving verleend/hoogst haalbare bereikt Overdracht RMC Waarschuwing Proces verbaal Nog in onderzoek Luxe verzuim Administratief afgehandeld (na onderzoek geoorloofd of onterechte melding) Waarschuwing Proces verbaal Doorstroom VMBO-MBO De overstap van het voortgezet onderwijs naar het middelbaar beroepsonderwijs is een risicomoment voor uitval en voortijdig schoolverlaten. Om dit tegen te gaan wordt in de regio IJssel- Vecht al een aantal jaren gebruik gemaakt van Intergrip. Intergrip is een digitaal cliëntvolgsysteem waarbij de verantwoordelijkheid voor de leerlingen bij meerdere partijen is neergelegd. De taak van het voortgezet onderwijs is het vastleggen van de vervolgkeuzes van alle VMBO leerlingen. Het is aan het MBO om vervolgens te controleren of deze leerlingen daadwerkelijk zijn aangenomen. Dit zorgt ervoor dat mogelijke risicoleerlingen vroegtijdig in beeld komen. De risicoleerlingen worden via het systeem overgedragen aan de leerplichtambtenaar van de woongemeente van de leerling. In de zomervakantie heeft de leerplichtambtenaar contact opgenomen met de leerlingen die nog geen keuze hadden gemaakt (vijf leerlingen in de zomervakantie 2014 en drie in de zomervakantie 2015). Jaarverslag Leerplicht schooljaar concept. 6

7 Een aantal van deze leerlingen is begeleid door de leerplichtambtenaar en alle leerlingen zijn op een school ingeschreven. 5. Vrijstellingen In de leerplichtwet staat omschreven wanneer een jongere de school niet kan of hoeft te bezoeken. Er zijn grofweg drie categorieën vrijstellingen te onderscheiden. Vrijstelling van geregeld schoolbezoek Hierbij staat de leerling wel ingeschreven op een school, maar volgt tijdelijk geen (volledig) onderwijs. De redenen hiervoor zijn: ziekte van de leerling, schorsing, plichten voortvloeiend uit godsdienst of levensovertuiging, vakantie (in relatie tot seizoensgebonden werk ouder(s)/verzorger(s)) of andere gewichtige (buiten de wil van het kind of ouders gelegen) omstandigheden. Op een verlofaanvraag van maximaal 10 schooldagen beslist de schooldirecteur, bestrijkt de verlofperiode meer dagen dan beslist de leerplichtambtenaar. Om te komen tot een zorgvuldig besluit is er vaak overleg tussen de betrokken school en de leerplichtambtenaar. Vervangende leerplicht Als duidelijk is geworden dat een jongere vanaf 14 jaar niet geschikt is om volledig dagonderwijs te volgen kan er vervangende leerplicht worden verleend. De leerplichtige blijft op een school ingeschreven en krijgt naast onderwijs ook praktijktijd. Vrijstelling van de inschrijvingsplicht Soms kunnen kinderen of jongeren op lichamelijke of psychische gronden worden vrijgesteld van de leerplicht. De leerplichtambtenaar toetst deze aanvragen en vraagt eventueel advies van een extern deskundige. Deze categorie van vrijstelling wordt ook toegepast als er overwegende bedenkingen zijn tegen de richting van het onderwijs op alle binnen redelijke afstand van de woning gelegen scholen en als de leerling staat ingeschreven op een school in het buitenland. Tot slot kunnen kwalificatieplichtigen van de inschrijvingsplicht worden vrijgesteld als zij op een andere wijze voldoende onderwijs genieten. Vaak is een verkeerde opleidingskeuze de oorzaak en het volgen van een alternatief traject het gevolg. Een alternatief traject kan een bedrijfsopleiding of een particuliere studie zijn. Tabel 6: aantal vrijstellingen geregeld schoolbezoek en inschrijvingsplicht Vrijstellingen Vervangende leerplicht (art a en 3b) Lichamelijke of psychische gezondheid (art. 5 onder a) Bedenkingen richting school (art. 5 onder b) Schoolbezoek buitenland (art onder c) Tijdelijk werk Voldoende ander onderwijs (art. 15) Andere gewichtige omstandigheden (art. 11g) Schorsing (art. 11 onder c) Afwijzing Jaarverslag Leerplicht schooljaar concept. 7

8 In de regio komen steeds meer voorzieningen om verzuim en in het verlengde hiervan voortijdig schoolverlaten te voorkomen. Denk hierbij aan de inzet van de educatiemeter en het ToekomstTraject (ondersteuningsteam bij dreigende uitval).ook de projecten mentoring en loopbaanoriëntatie- en begeleiding binnen het voortgezet onderwijs en beroepsonderwijs dragen bij in de aanpak. 6. Voortijdig schoolverlaten (VSV) en verzuim 18+ Elke jongere heeft recht op goede kansen op de arbeidsmarkt en een goede uitgangspositie in de maatschappij. Een startkwalificatie draagt hieraan bij. Een jongere die zijn schoolcarrière afsluit zonder startkwalificatie noemen we een voortijdigs schoolverlater (vsv er). Deze jongeren lopen een verhoogd risico op werkloosheid, criminaliteit en armoede. Het Regionaal Meld- en Coördinatiepunt voortijdig schoolverlaten (RMC) zet dan ook stevig in op het voorkomen van voortijdig schooluitval en daarmee het vergroten van een kansrijke toekomst voor jongeren. Heerde maakt deel uit van het samenwerkingsverband RMC regio IJssel-Vecht. De 11 gemeenten, het voortgezet onderwijs en de MBO-scholen in de regio hebben een VSV convenant met de minister van OCW ondertekend om te komen tot maximaal (landelijk) uitgevallen jongeren in het schooljaar Voortijdig schoolverlaters (vsv ers) zijn jongeren van 12 tot 23 jaar die het onderwijs verlaten zonder een startkwalificatie behaald te hebben. Ook voor jongeren die een maand lang niet naar school gaan wordt een werkproces voortijdig schoolverlaten aangemaakt. Al deze jongeren worden begeleid door de leerplichtambtenaar of RMC medewerker. Als een jongere voor 1 oktober in het daaropvolgende schooljaar weer staat ingeschreven, dan wordt deze jongere niet door het ministerie van OCW meegerekend als vsv er. Het voorlopige aantal vsv ers schooljaar (OCW) wordt pas eind 2015, begin 2016 bekend gemaakt. Tabel 7: percentage nieuwe vsv ers op lokaal, regionaal en landelijk niveau. Bronnen: VSVverkenner, Ministerie OCW en Jeugdvolgsysteem Nieuwe vsv ers Heerde (49) 3,2% (25) 1,7% (17) 1,1% Regio IJssel-Vecht 2,5% 1,6% 1,5% Landelijk 2,8% 2,1% 1,9% De afgelopen jaren is de aanpak van vsv ers geïntensiveerd. In de regio is een meerjarenbeleidsplan voortijdig schoolverlaten opgesteld. In dit beleidsplan zijn verschillende beleidsonderdelen uitgewerkt. Zo is er aandacht voor het inzichtelijk maken van de verschillende doelgroepen binnen het VSV om te komen tot een nog efficiëntere aanpak, waaronder de aandacht voor de aanpak van harde kern jongeren (jongeren zonder startkwalificatie, school, werk of uitkering). Momenteel wordt ingezet op een regionale aanpak om de mogelijkheden van kwetsbare jongeren in het onderwijs of arbeidsmarkt te verbeteren. Het gaat hierbij om jongeren die van het praktijkonderwijs of voortgezet speciaal onderwijs komen. Daarnaast wordt er gewerkt aan een plan om te komen tot een goede aansluiting tussen de preventieve schoolinterne zorg met leerplicht/rmc en de lokale, schoolexterne ondersteuningsstructuur in de woonplaats van de leerlingen. De gemeente Zwolle voert voor de gemeente Heerde de RMC-functie uit. Om voortijdig schooluitval te voorkomen hebben de RMC-consulenten ook aandacht voor schoolverzuim onder jongeren tussen de 18 en 23 jaar. Jaarverslag Leerplicht schooljaar concept. 8

9 In het schooljaar zijn 93 jongeren door het RMC begeleidt. Totaal zijn er 147 werkprocessen aangemaakt. Sommige jongeren hebben meerdere werkprocessen, bijvoorbeeld meerdere verzuim 18+ meldingen of een verzuim 18+ melding en later een VSV werkproces). Tabel 8: uitstroom werkproces VSV en zorg Uitstroom VSV en zorg Werk (zonder SK) 15 (terug) naar opleiding 10 Nog in begeleiding 16 Startkwalificatie behaald 1 Wajong / WIJ / WWB 12 Medisch/psychisch 2 Positief afgesloten 3 Overig (traject/verhuizing/ 11 geen reactie) Totaal 70 Tabel 9: uitstroom werkproces verzuim 18+ Uitstroom verzuim Bezoekt school regelmatig 28 Waarschuwing 9 Geen actie nodig 21 Geen reactie 12 jongere/school Werkproces VSV of zorg 4 Verhuisd 1 Nog in behandeling 2 Totaal Projecten Dag van de leerplicht Op 19 maart 2015 werd de dag van de Leerplicht georganiseerd. Tijdens deze dag wordt stilgestaan bij het recht op onderwijs. Het Ministerie van OCW en Ingrado (brancheorganisatie voor leerplicht en RMC) ondersteunen deze landelijke campagne. Het thema van dit schooljaar was: School? Ik maak mijn verhaal af! Jij ook? Binnen de regio IJssel-Vecht is dit thema verder uitgewerkt. Alle kinderen van groep 8 is gevraagd om een werkstuk te maken met daarin hun ideeën, dromen of plannen voor de toekomst. Dit kon in de vorm van een verhaal, een brief, een gedicht of een tekening. Een jury heeft de inzendingen beoordeeld en tijdens de dag van de leerplicht heeft wethouder Pierik aan de drie finalisten de prijzen uitgereikt. EducatieMeter Een goed hulpmiddel bij het maken van een opleidingskeuze en het voorkomen van schoolverzuim en voortijdig schooluitval is de educatiemeter. Alle gemeenten in de regio IJssel-Vecht werken daarom met dit instrument. De educatiemeter is een online assessment waarmee de leer- en ontwikkelkansen van de jongere wordt gemeten. Het geeft op een snelle en overzichtelijke manier een goed beeld van de persoonlijke omstandigheden, verwachtingen, interesses, talenten en (leer- )doelen van de jongere. De uitkomsten geven ook zicht op mogelijke problematiek van de jongere. Hierdoor kan hulp voor een leerling effectiever worden ingezet. De leerplichtambtenaar heeft in het schooljaar vier keer de educatiemeter afgenomen. Meer informatie over de educatiemeter is te vinden op Aanpak harde kern Uit onderzoek blijkt dat het aantal nieuwe voortijdig schoolverlaters afneemt. De voortijdig schoolverlaters die er zijn, zijn steeds meer harde kern jongeren. Een groep moeilijk te bereiken jongeren die veelal te maken hebben met multiproblematiek. De groep omvat jongeren tussen de 18 en 23 jaar (met een uitloop naar 27) die niet naar school gaan, geen werk hebben en doorgaans ook geen uitkering. De afstand tot het onderwijs en de arbeidsmarkt is vaak groot. Voor deze jongeren is een aanbod ontwikkeld, gericht op individuele outreachende begeleiding. Tussen 2014 en september 2015 zijn 125 afgerond en nog 21 trajecten in behandeling. De regio gemeenten hebben als doel de methode te borgen binnen de lokale infrastructuur. Jaarverslag Leerplicht schooljaar concept. 9

10 8. Lopende ontwikkelingen Schooljaar stond in het teken van de decentralisatie jeugdzorg en passend onderwijs. Vanaf 1 januari 2015 is de gemeente verantwoordelijk voor alle vormen van jeugdhulp, preventie, Advies en Meldpunt Huiselijk geweld en Kindermishandeling, jeugdbescherming en jeugdreclassering. De leerplichtambtenaar maakt deel uit van de zorgstructuur in de gemeente en is in de nieuwe inrichting bij het Team Jeugd ondergebracht. Deze wijziging heeft invloed op de wijze waarop hulpverlening wordt ingezet, de te bewandelen route en de ondersteuningsstructuur op de scholen. Het jaar 2015 is een overgangsjaar waarin de oude zorgstructuur wordt omgevormd. De leerplichtambtenaar denkt en werkt actief mee aan een zo goed en effectief mogelijke invulling van haar taken in de nieuwe structuur. Passend onderwijs en thuiszitters Op 1 augustus 2014 is het Passend onderwijs ingevoerd. Passend onderwijs legt een zorgplicht bij scholen en de scholen zijn er verantwoordelijk voor om alle leerlingen die extra ondersteuning nodig hebben een goede onderwijsplek te bieden. De school heeft 6 weken de tijd om te onderzoeken of het een leerling kan plaatsen en deze termijn kan nog met 4 weken worden uitgebreid. Deze periode is nodig zodat de school in de gelegenheid is om te beoordelen of zij de leerling die zorg kunnen bieden die het nodig heeft. Gedurende deze periode kan een leerling thuis zitten. Dat is ongewenst. Naast deze onderzoeksperiode zijn er allerlei oorzaken waarom een leerling thuiszit. De oorzaak ligt niet altijd op school: thuiszitten is vaak een complex probleem waarbij ouders, jongere, school, hulpverlening en de leerplichtambtenaar samen moeten werken om een passende plek voor de jongere te vinden. In Heerde wordt gewerkt aan een samenwerkingsconvenant passend onderwijs en jeugdhulp. Dit convenant wordt in het najaar van 2015 door de scholen in de gemeente en de gemeente zelf ondertekend. In dit samenwerkingsconvenant wordt overeengekomen dat schoolbesturen en gemeente in samenwerking met elkaar effectieve, snelle en preventieve ondersteuning aan jeugdigen, ouders en leerkrachten bij opgroeien, leren, opvoeden en onderwijzen bieden. Hiervoor wordt een sluitend integraal aanbod van ondersteuning en hulp voor jeugdigen en ouders rond school, thuis en vrijetijdsdomein gerealiseerd. Het protocol schoolverzuim speelt een belangrijke rol in dit convenant. In de regio IJssel-Vecht is een protocol thuiszitters geschreven. Dit op initiatief van het onderwijs en de gemeenten in de regio. De leerplichtambtenaar van Heerde heeft aan de totstandkoming van dit protocol meegewerkt. De invoering van dit protocol in het schooljaar is niet gelukt. Het huidige streven is om dit protocol voor het eind van 2015 uitgezet te hebben in alle gemeenten, samenwerkingsverbanden en scholen. Ook dit protocol is als bijlage opgenomen in het bovengenoemde samenwerkingsconvenant. Kwetsbare jongeren In het afgelopen schooljaar is veel aandacht geweest voor jongeren in een kwetsbare positie. In december 2014 kwam minister Bussemaker van OCW met een maatregelenpakket gericht op extra ondersteuning van deze jongeren. Het gaat om jongeren die vanwege een bijzondere thuissituatie, gedragsproblemen of specifieke leerbehoeften kwetsbaar zijn om uit te vallen zonder afgeronde opleiding of goed arbeidsperspectief. Deze jongeren bevinden zich op het snijvlak van onderwijs, arbeidsmarkt en (jeugd)zorg. De minister wil de RMC regio s beter in staat stellen om jongeren te volgen en te begeleiden in de periode waarin ze niet naar school kunnen of willen. Daarnaast wil ze nadrukkelijker een verbinding met de arbeidsmarkt vastleggen. Binnen de regio IJssel-Vecht wordt hard gewerkt om deze maatregelen om te zetten in werkafspraken met het onderwijs, RMC en de arbeidsmarkt. Jaarverslag Leerplicht schooljaar concept. 10

11 Bijlage 1: Verzuimprotocol 18- Jaarverslag Leerplicht schooljaar concept. 11