Economische visie Nieuw-West

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Economische visie Nieuw-West"

Transcriptie

1 Bezoekadres Pieter Calandlaan KH Amsterdam Postbus CA Amsterdam Telefoon Fax K X X Stadsdeel NIeyw-West Vergadering Deelraad Datum Reg.nr./DECOS nr /INT/500 Onderwerp Vaststelling èconomisctie visie De deelraad Nieuw-West, Gezien de voordracht van het dagelijks bestuur van 8 mei 2012 Besluit De vast te stellen als beleidskader voor het economische beleid van Nieuw-West. Afschrift van dit besluit aan: - Ondernemersplatform Nieuw-West

2

3 Stadsdeel fsliey Economische visie Nieuw-West Een agenda voor ondernemen in

4 Inhoud 1 Inleiding Een economische visie voor Nieuw-West 1.2 Totstandl<oming en afbal<emng 1.3 Resultaat en doorwerl<ing 1.4 Samenwerlting als leidraad en rol stadsdeei 1.5 Tijdshorizon en concrete uitvoering 1.6 Opbouw van de visie: pijlers 1.7 Leeswijzer 2 Samenvatting -8-3 Uitgangssituatie Inleiding De Amsterdamse context: sterke economische regio Nieuw-West in de Amsterdamse context Economisch-maatschappelijk profiel Nieuw-West Daarom: realisme en ambitie 4 Ondernemerschap Ondernemerschap als pijler 4.2 Situatieschets Ondernemerschap in Nieuw-West Ondernemingsklimaat 4.3 Opgave Dienstverlening Stimulering Samenwerking Starters en pre-starters Imago en communicatie Actielijnen samengevat 5 Arbeidsmarkt en scholing 5.1 Arbeidsmarkt als pijler 5.2 Situatieschets arbeidsmarkt 5.3 Trends en ontwikkelingen 5.4 Opgave Gekwalificeerd personeel Matchen werkgevers en werkzoekenden Stageplaatsen Actielijnen samengevat 6 Fociissectoren 6.1 Focuss eet oren als pijler 6.2 Situatieschets economische structuur 6.3 Opgave Detailhandel Horeca Vrije tijd en sport Medisch en zorg Onderwijs Creatieve sector Zakelijke dienstverlening Actielijnen samengevat 7 Bedrijfsmilieus 7.1 Bedrijfsmilieus als pijler 7.2 Situatieschets 7.3 Trends en ontwikkelingen 7.4 Opgave

5 7.4.1 Veilige omgeving Bereikbaarheid en parkeren Leegstand Kleinschalige bedrijfsruimtes Bedrijventerreinen Groen, blauw en duurzaam Actielijnen samengevat 8 Uitvoering Werking en uitvoering van deze visie 8.2 Inzet stadsdeel 8.3 Rol bedrijfsleven en partners: Ondernemersplatfonn 8.4 Innovatief instrumentarium: Ondernemersfonds Bijlage 1 Nieuw-West en haar partners: resultaat bijeenkomsten ronde 1-3-

6 Stadsdeei Nieuw-West 1 Inleiding 1.1 Een economische visie voor Nieuw- West Voor u ligt de economische visie van stadsdeel Nieuw-West van de gemeente Amsterdam. Deze visie doet uitspral<en over de belangrijl<ste zaken die nodig en wenselijk zijn voor de economische ontwikkeling van dit stadsdeel tot aan En geeft aan wat (en wanneer) het stadsdeelbestuur hiervoor wil en kan doen. De noodzaak voor deze economische visie is ontstaan na de fusie van de stadsdelen Osdorp, Slotervaart en Geuzenveld-Slotermeer in mei Het beleid van de drie voormalige stadsdelen vroeg na de fusie om integratie en vernieuwing. 1.2 Totstandkoming en afbakening Bij het maken van de visie is de keuze gemaakt om ondernemers en hun belangenbehartigers nauw erbij te betrekken. Dit omdat economische dynamiek vooral wordt gemaakt door ondernemers. Aansluiten bij wat ondernemers belangrijk vinden is in feite noodzaak. Deze houding is consequent nageleefd bij het schrijven van deze visie: de inhoud is voor een belangrijk deel overgenomen van wat ondernemers hebben aangeven dat zij belangrijk vinden. Daarmee is de afbakening van de visie in een resultante van de procesaanpak. De inhoud van de visie is zo veel mogelijk gekoppeld aan de beleving van de ondernemers. De accenten die er nu zijn, zijn door hen gelegd. Dit heeft weliswaar geleid tot de vrij brede agenda die er nu is, maar tegelijkertijd is de agenda hiermee wel afgebakend. De inhoud van de agenda is een keuze en pretendeert niet allesomvattend te zijn. Dit zou uiteraard niet het geval kunnen zijn geweest als het stadsdeel zich niet had herkend in de aangevoerde onderwerpen. Alles wat Is opgenomen in de visie is grondig besproken, onderzocht en onderbouwd. Daarvoor zijn aanvullende analyses gemaakt van de economische structuur, arbeidsmarkt en trends en ontwikkelingen in economie en maatschappij. Ook is de inhoud afgestemd op het beleid van de centrale stad (zie 1.5). In Nieuw-West wordt momenteel ook gewerkt aan een Structuur- c.q. Toekomstvisie voor de langere termijn. Doordat het proces voor deze visie later is gestart, is het tot op heden niet mogelijk geweest om de inhoud (en proces) van de economische visie op de (integrale) Structuurvisie af te stemmen. Daarbij moet worden gezegd dat de focus van de Structuurvisie een andere is dan de economische visie en zich richt op de langere termijn, namelijk tot aan De economische visie richt zich op de kortere termijn (zie ook 1.5). Ondanks de verschillende tijdsspanne, kunnen ontwikkelingen op korte en lange termijn wel in eikaars verlengde liggen. Het is dan zaak om deze op elkaar af te stemmen. Kortom: wanneer de nog op te stellen Structuurvisie qua opzet en inhoud er om vraagt, zal de economische visie afgestemd dan wel bijgesteld worden met relevante items uit de Structuurvisie. 1.3 Resultaat en doorwerking Het intensieve overleg met ondernemers en hun belangenbehartigers heeft een duidelijk stempel op de visie gedrukt. De inhoud is praktisch en actiegericht, gericht op het aanpakken van wat zich nu voordoet. Daarmee is ook expliciet gekozen voor het zoveel mogelijk weglaten van uitgewerkte ruimtelijkeconomische beleidskaders. Dit omdat zoals gezegd het uitgangspunt is dat economie wordt gemaakt door ondernemers. Het stadsdeel wil initiatieven zoveel mogelijk faciliteren. Gedetailleerde kaders kunnen misschien wel zekerheid en aanknopingspunten bieden, maar zitten initiatieven misschien nog -4-

7 vaker in de weg. Daar komt bij dat het huidige economische klimaat onzeker is en dat voorlopig blijft. Ook is de markt op diverse terreinen (detailhandel, horeca, zorg, internetontwikkelingen, ZZP'ers) sterk in beweging. Dit alles maakt dat de overheid zeer voorzichtig moet zijn om in ruimtelijke plannen vooruit te lopen op economische ontwikkelingen. En zichzelf vooral moet toerusten met wat er nodig is om economische dynamiek te faciliteren. Wel maken we drie nuances bij dit uitgangspunt. In de eerste plaats staat de visie niet op zichzelf. De visie zal zijn doorwerking grotendeels vinden via het ruimtelijke ordeningsinstrumentarium. En biedt daarmee brede borging binnen de organisatie. De visie biedt aanknopingspunten en zelfs uitgangspunten voor procedures voor omgevingsvergunningen, gebiedsvisies, uitwerkingsplannen en niet in de laatste plaats in bestemmingsplannen. In deze doorwerkingrelatie is ook sprake van wederkerigheid. De visie stelt in zijn doorwerking naast aanknopingspunten juist ook een palet aan eisen: succesvolle ontwikkeling van diverse speerpunten vraagt om invulling van een aantal randvoorwaarden. Dit komt met name tot uiting bij de verdere uitwerking van de genoemde focussectoren en hun impact op gelieerde activiteiten. Denk aan bijvoorbeeld de ontwikkeling van de medische sector. In de inbedding met het ROinstrumentarium zullen allerlei te verwachten additionele ontwikkelingen hun weg moeten vinden. Bijvoorbeeld de koppeling met scholing (wat voor soort onderwijs is nodig om goede werknemers te leveren voor deze sector?), ruimte voor het midden- en kleinbedrijf die in het kielzog van grote bedrijven kunnen profiteren en voorzieningen voor werknemers zoals horeca of kinderopvang. Dergelijke ketenontwikkeling is belangrijk aandachtspunt bij de uitwerking van deze visie. In dit stadium zijn niet alle schakels in de keten benoemd, onderzocht en aan elkaar gelinkt. Een dergelijke deterministische uitwerking past ook niet in de opzet van deze visie. De bewaking echter van de binding tussen de schakels zal continu onderwerp van aandacht zijn. Dit onder meer in het overleg met het Ondernemersplatform, het relatiebeheer en het accountmanagement van het stadsdeel. Deze visie is het begin van een werkproces en niet het sluitstuk ervan. De tweede nuance is dat op onderdelen van de visie wel degelijk een ruimtelijke uitwerking zal komen. Dit om de ontwikkeling van belangrijke sectoren te faciliteren die kwetsbaar zijn en directe invloed hebben op het woon- en leefklimaat (detailhandel) dan wel voor hun omgeving overlast kunnen betekenen (horeca). Bij deze ruimtelijke uitwerkingen zal het bedrijfsleven wederom worden betrokken. De derde nuance tenslotte heeft betrekking op de rolverdeling tussen overheid en markt. De voorgestane terughoudende rol van het stadsdeel is bedoeld om initiatieven mogelijk te maken en ruimte te bieden. Dit betekent niet dat het stadsdeel de markt carte blanche geeft en alle initiatieven zonder meer faciliteert. In alle gevallen zal worden gekeken of een plan passend is in zijn context en of het aansluit bij wat het stadsdeel wil. De visie beschrijft daarvoor diverse ambities. De eindverantwoordelijkheid blijft hoe dan ook in handen van het stadsdeel d.m.v. het RO-instrumentarium. Al met al stelt het stadsdeel zich met deze visie terughoudend op in het maken van gedetailleerde plannen. Wel worden ambities op hoofdlijnen geschetst. Het accent ligt echter vooral op het actiegericht maken van die ambities. 1.4 Samenwerking als leidraad en rol stadsdeel Samenwerking en afstemming met ondernemers, zoals voor het opstellen van deze visie, is bij voorkeur niet eenmalig. Met het Ondernemersplatform Nieuw-West is medio 2011 een breed platform opgericht met ondernemers, ondernemersverenigingen, onderwijsinstellingen en maatschappelijke instellingen. Alle partijen hebben gemeen dat ze op de één of andere manier belang hebben bij de economische ontwikkeling van -5-

8 Nieuw-West. Het Ondernemersplatform zal zoveel mogelijk bij de uitvoering van de visie worden betrokken. Dit kan zijn in een adviserende rol maar ook in een uitvoerende rol. Met name op die gebieden waarin partijen in het Ondernemersplatform een direct gezamenlijk belang hebben zoals onderwijs en arbeidsmarkt. Naast het Ondernemersplatform zullen ondernemers en ondernemersverenigingen worden uitgenodigd voor de uitwerking van onderdelen (actielijnen) van de visie. Bijvoorbeeld als het om de uitwerking van de detailhandelsvisie en de horecavisie, maar ook om verschillende andere actielijnen. Het stadsdeel heeft meerdere rollen als het om de uitvoering van de visie gaat. Dit varieert zelfs per pijler. De wisselende rol van het stadsdeel kan zijn die van aanjager van anderen, maar ook van gesprekspartner, schepper van randvoorwaarden of initiator. Zo gaat het bij het randvoorwaardelijke om het toezien op het naleven van de regels, zorgen voor duidelijke kaders en waar mogelijk ondernemerschap faciliterend Op het terrein van arbeidsmarkt en onderwijs bijvoorbeeld is de rol van het stadsdeel weer anders. Er ligt daar weliswaar een grote opgave, maar andere partijen zoals scholingsinstituten, werkgevers en uitkeringsinstanties zijn op dit terrein veel meer direct belanghebbend dan het stadsdeel. Het stadsdeel is dan ook meer betrokken vanwege het feit dat ze partijen met elkaar kan verbinden. Het stadsdeel wil hier dus niet de rol van anderen overnemen, maar aanvullend zijn ten opzichte van deze. 1.5 Tijdshorizon en concrete uitvoering De tijdshorizon van de visie is circa Deze relatief korte termijn is deels het gevolg van intensieve samenspraak met ondernemers: ondernemers redeneren grotendeels vanuit het nu en hebben weinig behoefte aan lange termijnvergezichten (met name het MKB). In de tweede plaats is een termijn van ca. 8 jaar meer dan lang genoeg gezien de dynamiek van economie. De kans namelijk dat ontwikkelingen in de markt reden geven om een visie te herzien, is groot. Wanneer hier aanleiding voor is, zal het stadsdeel ook niet schromen om het beleid bij te stellen: economisch beleid is niet een eenmalig product maar een continu werkproces voor verschillende partijen (zie ook 1.3). Dit continue werkproces vertaalt zich onder andere in de uitwerking van de actielijnen in een Uitvoeringsagenda. Dit document heeft een praktische insteek en operationaliseert de actielijnen genoemd in deze visie naar concrete acties en afspraken op de korte termijn, met de uitvoerder(s), stakeholders, kosten etc. Deze zal jaarlijks geactualiseerd en gemonitord worden via het monitoringssysteem van het Amsterdams Ondernemers Programma (AOP). Het AOP beschrijft alles wat nodig is voor een goed ondernemersklimaat in Amsterdam en is ontwikkeld door de dienst Economische Zaken van de gemeente Amsterdam. Het AOP is ontwikkeld in nauwe samenspraak met meer dan 50 uitvoeringspartijen en stakeholders, waaronder de stadsdelen. Stadsdee! Nieuw- West heeft hiervoor ook een eigen agenda heeft gemaakt. Deze is op 6 december 2011 door het DB vastgesteld. Het proces van het AOP liep daarmee voor op het proces van deze visie. Enkele programmaonderdelen van het AOP zijn reeds geïntegreerd met deze economische visie. Bij vaststelling van deze visie zal verdere inbedding in de stedelijke agenda een feit zijn, doordat dan sprake is van één gecombineerde economische agenda. 1 Het begrip 'faciliteren', maar ook stimuleren, komt in deze visie vaak aan de orde en is voor een flink deel kenmerkend voor die het stadsdeel in de economische dynamiek heeft. In hoofdstuk 8 Uitvoering, worden de rol van het stadsdeel en de mogelijkheden daarin verder toegelicht.

9 1.7 Leeswijzer Het volgende hoofdstuk twee is de samenvatting. In hoofdstuk drie wordt een perspectief geschetst op de opgave voor Nieuw-West. Dit perspectief vormt de achtergrond bij de uitwerking van de vier pijlers, in hoofdstuk vier tot en met zeven. Tenslotte wordt In het laatste hoofdstuk acht de opgave geschetst voor het uitvoeringsvraagstuk. 1.6 Opbouw van de visie: pijlers De visie is opgebouwd uit de pijlers ondernemerschap, arbeidsmarkt en onderwijs, focussectoren en bedrijfsomgevingen. Ze omvatten alle onderwerpen die in de overlegrondes zijn genoemd. De keuze voor deze indeling is in de eerste plaats gebaseerd op onderlinge samenhang van de onderwerpen. In de tweede plaats op het belang voor Nieuw-West. Bijvoorbeeld: de pijler Ondernemerschap omvat stimulering van ondernemerschap, flexibele regelgeving, duurzaam ondernemen, etc: allemaal speerpunten die gemeen hebben dat het over ondernemerschap gaat. Tegelijkertijd is ondernemerschap belangrijk voor Nieuw-West vanwege het grote aantal starters en de inzet op focussectoren De pijler Focussectoren is een keuze voor de strategie om in te zetten voor Nieuw-West belangrijke economische sectoren. Duidelijk zal zijn dat er, behalve de samenhang binnen de pijlers, er tussen de pijlers ook samenhang is: ondernemerschap, focussectoren, bedrijfsmilieus en arbeidsmarkt zijn communicerende vaten. -7-

10 Stadsdeei Nieuw-West 2 Samenvatting i. Aanpak Deze visie is opgesteld in nauwe samenspraak met ondernemers en volgt in sterke mate wat in de overlegrondes geagendeerd is. Dit vanuit de zienswijze dat economische dynamiek primair wordt gemaakt door ondernemers. In het realiseren van economische dynamiek is het dus zaak aansluiting te vinden bij wat ondernemers belangrijk vinden. Tegelijkertijd is de inhoud van deze visie gebaseerd op onderzoek en analyse, centraalstedelijke kaders en bestaande prioriteiten en plannen van het stadsdeel. beelden en meer op de voorgrond qua uitvoering van projecten en faciliteren van marktinitiatieven. III. Perspectief op Nieuw-West Vertrekpunt voor deze visie is dat Nieuw-West binnen de economisch sterke metropoolregio van Amsterdam een wijkeconomie is met achterstanden maar met ook een aantal sterke kwaliteiten. De opgave is de kwetsbaarheid en achterstanden te erkennen en aan te pakken. Maar tegelijkertijd ook om de potentie van het stadsdeel beter te benutten. Kortom, realisme en ambitie. De kwetsbaarheid vloeit voort uit de achterstanden ten aanzien van de economische sectoren, de arbeidsparticipatie, de kwalificaties en gezondheid van de beroepsbevolking, het in sommige gevallen fragiele ondernemerschap en tenslotte aspecten als veiligheid en imago. Deze achterstanden noodzaken tot realisme: Nieuw-West zal deze opgave hoe dan ook moeten aanpakken. Dat neemt niet weg dat tegelijkertijd ambitie kan worden getoond in het beter of nog meer benutten van de potentie van Nieuw-West. Nu al blijkt dat het stadsdeel veel starters heeft. Dat kan uitgebouwd worden door meer in te zetten op het realiseren van specifieke startersmilieus. Daarnaast zijn er sterke sectoren als het modecluster en de medische sector en is de creatieve sector groeiende. Het vele groen en blauw is qua aard en omvang een bijzondere kwaliteit in (en voor) Amsterdam. En biedt kansen voor de ontwikkeling van de vrije tijdssector en wellicht deels voor inpassing van hoogwaardige bedrijvigheid. Nieuw-West is niet alleen een bijwagen aan de sterke Amsterdamse motor, maar heeft de Amsterdamse motor ook het nodige te bieden. IV. Vier pijlers De visie is uitgewerkt langs vier pijlers. De pijlers zijn samengesteld op basis van de onderwerpen die in het ontwikkelingsproces van de visie aan de orde zijn gekomen. De indeling in deze pijlers geeft uitdrukking aan de samenhang van de onderwerpen en de relevantie ervan voor Nieuw-West. II. Resultaat: een marktgeoriënteerde visie Het resultaat van deze aanpak is dat de visie sterk een ondernemersperspectief hanteert, misschien meer nog dan een overheidsperspectief. Dit laat zich bijvoorbeeld zien in het feit dat er geen ruimtelijke uitwerkingen zijn geschetst: het uitgangspunt is dat niet de overheid de economie maakt, maar ondernemers. Anticiperen op waar men weinig zicht op heeft (bovendien in een langdurige periode van stagnatie en onzekerheid) heeft weinig zin. Het uitgangspunt is daarom dat de markt initieert, en het stadsdeel faciliteert. Daarmee is niet gezegd dat deze visie geen aanknopingspunten of toetsingkaders biedt: diverse speerpunten en actielijnen hebben concrete relevantie voor een ruimtelijke vertaalslag. En dus ook voor marktinitiatieven. Het verschil echter is vooral dat het stadsdeel terughoudend is in het gedetailleerd maken van plannen. En zodoende ruimte wil laten aan marktinitiatieven. Overigens gaat het stadsdeel niet achterover leunen. Het wil pro-actiever bedrijven naar Nieuw-V\/est trekken door nauwer overleg met de stadsloodsen. En ook door zelf initiatieven hiervoor te ontplooien. Daarnaast wil het stadsdeel meer doen aan relatiebeheer en begeleiding van bedrijven bij complexe aanvragen. Kortom, terughoudender in het voorschrijven van eind- -8-

11 V. Ondernemerschap De eerste pijier is ondernemerschap. De keuze voor deze pijler is gemaakt vanwege de vele aanknopingspunten die ondernemerschap biedt. In het stadsdeel zijn veel starters en ZZP'ers gevestigd. Hun aandeel in de economie wordt steeds groter. Ook is de dienstverlening van het stadsdeel van invloed op ondernemerschap. Tenslotte is het ondernemerschap dat de economie maakt. Ondernemerschap als focus is ook van belang vanwege de samenhang met de andere pijlers. Speerpunten in deze pijler zijn dienstverlening, stimulering, samenwerking, starters en pre-starters en imago en communicatie. Het speerpunt dienstverlening heeft als belangrijkste aandachtpunten accountmanagement - begeleiden van ondernemers wanneer te maken hebben met stadsdeelregelgeving - en flexibiliteit in bestemmingsplannen. Het speerpunt stimulering beoogt om actief bedrijven naar Nieuw-West te loodsen en het onderhouden van goede contacten met de grotere bedrijven en/ of bedrijven die met regelmaat investeren in Nieuw-West (relatiebeheer). Samenwerking is het derde speerpunt en beoogt synergie tussen partijen. Het krijgt vorm in het Ondernemersplatform, lokale netwerken, het streven naar een ondernemersfonds en tenslotte het sturen op bedrijfsmilieus waarin startende ondernemers elkaar kunnen vinden. Starters en prestarters zijn een speerpunt, omdat ze sterk aanwezig zijn in het stadsdeel. Bovendien biedt ondernemerschap voor verschillende doelgroepen eerder dan de arbeidsmarkt kansen. Het Ondernemershuis voorziet in de dienstverlening naar deze doelgroepen, imago en communicatie zijn het laatste speerpunt onder deze pijler. De berichtgeving over het stadsdeel lijkt eenzijdig en vaak negatief te zijn. Hoewel imago maar ten dele kan worden beïnvloed, is één actielijn om vanuit het stadsdeel consequent en consistent te communiceren over het economische klimaat. Met daarin aandacht voor het brede palet van het ondernemerschap en het vestigingsklimaat. VI. Arbeidsmarkt en scholing De tweede pijler omvat de verschillende speerpunten binnen het terrein van arbeidsmarkt en scholing. Het belang van deze pijler is tweeledig. De relatief hogere werkloosheid heeft maatschappelijke effecten op het gebied van welvaart, welzijn maar ook veiligheid. Daarnaast is er een economische belang: werkgevers hebben op korte en langere termijn sterke behoefte aan gekwalificeerd personeel. Voor delen van de werkloze beroepsbevolking is het ontwikkelen van kwalificaties noodzakelijk om deel te kunnen nemen aan het arbeidsproces. Op het terrein van arbeidsmarkt en scholing ligt een grote maar tegelijkertijd ook grijpbare opgave. Een eerste speerpunt is het zorgen voor gekwalificeerd personeel. Hier ligt een opgave in de samenwerking tussen werkgevers en onderwijsinstellingen. Onder andere moet er aandacht zijn voor de sectoren techniek en zorg. Het Ondernemersplatform kan een belangrijke rol spelen in deze samenwerking. Een tweede speerpunt is het matciien van werkzoekenden en werkgevers. Geconstateerd wordt dat deze matching 'hapert'. Het stadsdeel kan hier deels een rol in vervullen en doet dat ook al. Het derde speerpunt onder deze pijler is het ontsluiten van stageplaatsen, een cruciaal element voor de doorstroming van leerlingen naar de arbeidsmarkt. VII. Focussectoren De derde pijler focust op de voor Nieuw-West belangrijke sectoren. Het belang van deze sterkere en kwetsbare sectoren is gelegen in de leefbaarheid en beleving in de wijk {detailiiandel, fioreca en vrije tijd), werkgelegenheid (medisciie sector) en/ of de uitstralingseffecten voor Nieuw-West {onderwijs, zakelijke dienstverlening en creatieve sector). Elke sector vormt een speerpunt. Om de ontwikkeling van deze sectoren te stimuleren zijn, zijn de acties er op gericht om ontwikkelingen in deze sectoren ruimtelijk in te passen en te begeleiden door middel van relatiebeheer. Ook zal het stadsdeel in het loodsen - 9 -

12 van bedrijven van Nieuw-West focus liouden op deze sectoren. VIII. Bedrijfsmilieus De vierde pijler tenslotte is de aandactit voor bedrijfsmilieus. Daarmee bedoelen we zowel bedrijfsruimtes als de omgeving daarvan. De speerpunten veiligheid, bereil<baarheid en leegstand zijn van sterke invloed op de omgeving van gevestigde bedrijven. Ve///fir/7e/c^ krijgt vooral uitvoering door de activiteiten van het Regionaal Platform Criminaliteitsbeheersing Amsterdam-Amstelland (RPCAA). Maar ook de mate waarin het stadsdeel deze onder de aandacht brengt van ondernemers. Bereikbaarheid en infrastructuur zijn vooral het terrein van de centrale stad en het Rijk. Wel kan het stadsdeel lobbyen, voor het aangeven van kansen en knelpunten. Leegstand wordt vooral door de centrale stad opgepakt. Maar ook hier kan het stadsdeel acties op ondernemen. Een belangrijk speerpunt onder deze pijler is ook passende huisvesting voor starters. Multifunctionele concepten - combinaties van functies van werken, recreëren en wonen - blijken aantrekkelijk en kansrijk te zijn. Als het gaat om het speerpunt bedrijventerreinen, dan is behoud van de economische functie speerpunt. Duurzaamheid tenslotte is speerpunt vanwege de positie die het stadsdeel nu al daarin inneemt. Ook zijn actielijnen om het bewustzijn ten aanzien van duurzaam ondernemen te versterken

13 REALISME EN AMBITIE mm WIE: Ondernemerschap WIE: Arbeidsmarkt en scholing III WAT: Focussectoren IV WAAR: Bedrijfsmilieus 1 Dienstverlening 2 Stimulering 3 Samenwerl<ing 4 Starters en pre-starters 5 Imago en communicatie Gekwalificeerd perso 9 Detailhandel neel 10 Horeca Matchen werkgevers en 11 Vrije tijd en sport werkzoekenden 12 Medisch en zorg Stageplaatsen 13 Onderwijs. 14 Creatieve sector k 15 Zakelijke dienstverie f ning 16 Veilige omgeving 17 Bereikbaarheid en parkeren 18 Leegstand kantoren 19 Kleinschalige bedrijfsruimtes 20 Bedrijventerreinen 21 Groen, blauw en duurzaam

14 3 Uitgangssituatie Inleiding In dit hoofdstuk wordt een perspectief geschetst op Nieuw- \Nes\ in de Amsterdamse context. Dit perspectief dient als vertrekpunt voor de hierna volgende hoofdstukken en vormt de achtergrond voor de keuze van de speerpunten van deze visie De Amsterdamse context: sterke economische regio Nieuw-West is gesitueerd in de metropoolregio van Amsterdam. De economie van de metropoolregio heeft in Europees opzicht een sterke concurrentiepositie. In benchmarks van de concurrentiekracht van Europese stedelijke regio's neemt deze regio een subtoppositie in, na de grote metropolen Londen en Parijs en vergelijkbaar met enkele andere 'kleinere' regio's^ Dit heeft de regio te danken aan haar ligging in West-Europa, de logistieke knooppuntfunctie (hubfunctie Schiphol, haven, de diversiteit van economische functies, de goede internationale dienstverlening, de aanwezigheid van groeisectoren, de rijke cultuurhistorie, de groenblauwe omgeving en de open cultuur. Internationale studies geven aan dat van de 15a 20 grootstedelijke regio's in Europa die nu wereldwijd concurreren om internationale bedrijven, kenniswerkers en toeristen, er op termijn slechts 5 a 6 overblijven die een mondiale speler worden. De rest van de grootstedelijke Europese regio's zal vooral een regionale functie gaan vervullen. De Metropoolregio Amsterdam heeft de ambitie om tot de selecte groep van de zogeheten Europese Global Business Gateways te behoren. De Economie Development Board for the Amsterdam Metropolitan Region (Board) is het samenwerkingsorgaan waarin overheden, kennisinstellingen en bedrijfsleven samenwerken om deze ambitie te realiseren. De Board kiest voor de ontwikkelingsstrategie om in te zetten op groei en ontwikkelingen van zeven kansrijke economische clusters, die sterke concurrentie - en innovatiepotentieel hebben. Deze zijn ICT en e-science, Food & Flowers, Creatieve industrie. Financiële en zakelijke dienstverlening, Rode Life Sciences, Handel en logistiek en Toerisme en Congressen. Per cluster zijn specifieke actieprogramma's ontwikkeld en wordt internationaal geacquireerd. Deze zeven sectoren maken nu al voor 50% deel uit van de metropool-economie. De metropoolregio ziet daarnaast dat voor de ambitie om een Europese topregio te worden, hoogwaardige ruimtelijke randvoorwaarden cruciaal zijn. Aandachtspunten zijn een goede (multimodale), bereikbaarheid, een kwantitatief en kwalitatief adequaat aanbod van werklocaties, gevarieerde woonmilieus, aantrekkelijke groen-blauw-ontwikkeling en verbetering van milieukwaliteit en versterking van duurzaamheid. Daarnaast wordt nadrukkelijk de arbeidsmarkt genoemd als één van de belangrijkste uitdadingen voor de metropoolregio. De snelle vergrijzing draagt in versneld tempo bij aan verkrapping van het arbeidsaanbod. Kortom, het gebied waar Nieuw-West deel van uitmaakt is een sterke economische regio, met hoge ambities en een uitgewerkte structuur en strategie om deze ambities te verwezenlijken. Deze context vormt één van de belangrijkste uitgangspunten in deze visie. 1 Economische Agenda Metropoolregio Amsterdam , Platform Regionaal Economische Structuur (PRES) Metropool Regio Amsterdam

15 Nieuw-West gesitueerd in de De strategische ligging van het stadsdeel binnen de Metropoolregio Amsterdam is niet uniek. Ook andere gebieden binnen de agglomeratie en stad Amsterdam hebben een strategisch ligging en zijn in enkele gevallen beter ten opzichte van de binnenstad gesitueerd. Kortom, binnen een kansrijke, concurrerende regio, concurreert Nieuw-West met andere deelgebieden Economisch-maatschappelijk profiel Nieuw-West I. (Beroeps)bevolking De bevolking van Nieuw-West is erg heterogeen, er zijn veel bevolkingsgroepen, maar ook huishoudentypen vertegenwoordigd. Er zijn relatief veel gezinnen met kinderen, veel nietwesterse allochtonen en veel 65-plussers. Het beeld van de beroepsbevolking is negatiever dan dat van Amsterdam. De werkloosheid in Nieuw-West is hoger dan het Amsterdamse gemiddelde (zie tabel). Ook is het inkomensniveau lager Nieuw-West in de Amsterdamse context Nieuw-West is met inwoners qua bevoll<ingsaantal het grootste stadsdeel van Amsterdam. Het stadsdeel is een samenvoeging van de voormalige stadsdelen Geuzenveld- Slotermeer, Slotervaart en Osdorp in mei De ligging van Nieuw-West is strategisch: tussen de havens en Schiphol, aangrenzend aan de verl<eersaders A9, Al O-west en A4, ontsloten door treinstation Lelylaan en de metrolijn 50 van Amsterdam. Langs de verkeeraders zijn of worden diverse bedrijven- en kantorenlocaties ontwikkeld. Het bedrijventerrein Riekerbusiness-park, ook wel gezien als de verlengde Zuidas, is een goed voorbeeld van de ruimtelijke situering van Nieuw-West in het Amsterdamse dynamische krachtenveld. Daartegenover staan ook diverse gebieden in Nieuw-West die minder te maken met dit grotere krachtenveld, en vooral deinen op de dynamiek binnen Nieuw-West zelf. -13-

16 Vergeleken met Amsterdam gemiddeld is fiet aantal uitkeringen iioger, het opleidingsniveau van de werkzoekenden lager en is sprake van een hoger aantal minimajongeren. Kortom, niet alleen de deelname aan het arbeidsproces loopt achter, maar ook de kwalificaties die de kansen op deelname versterken. West is niet zonder meer een bijwagen aan de sterke Amsterdamse motor, maar heeft de Amsterdamse motor ook het nodige te bieden. Dit is dan ook het vertrekpunt voor de visie: realisme ten aanzien van wat in ieder geval noodzakelijk is, maar ook en niet minder de ambitie om de kwaliteiten te (h)erkennen en deze waar mogelijk te versterken. II. Bedrijvigheid Het profiel van de bedrijvigheid toont een optimistischer beeld. Er is een groot aantal bedrijven, er zijn veel arbeidsplaatsen en de structuur van bedrijvigheid kent laat ongeveer dezelfde mix tussen hoogwaardige bedrijvigheid en laaggeschoolde arbeid zien als gemiddeld in Amsterdam. Wat opvalt is de geringere aanwezigheid, kwalitatief én kwantitatief, van voorzieningen op het gebied van horeca, cultuur en recreatie. En de detailhandelstructuur blijkt kwetsbaar. Deze laatstgenoemde sectoren zijn belangrijk voor het verblijfsklimaat en aantrekkingskracht voor bestaande en nieuwe bewoners en bedrijven. Tegenover de kwetsbare sectoren staan de vitale sectoren. Het modecluster in het World Fashion Centre is een uithangbord voor het stadsdeel aan de A10, met bovendien (inter)nationale uitstraling. De medische en zorgsector is een banenmotor binnen Nieuw en heeft enorme groeipotentie en potentie voor spin off (zie ook hoofdstuk 6). Naast deze sterke sectoren zijn er de kwaliteiten van Nieuw-West die mogelijkheden kunnen bieden aan de ontwikkeling van vrijetijdsectoren en sport, zoals het vele groen en water in het stadsdeel. De potentie van Nieuw-West blijkt tenslotte ook uit het relatief grote aantal starters in het stadsdeel Daarom: realisme en ambitie Bovenstaande hoofdlijnen - die verderop nader worden uitgewerkt - schetsen voor Nieuw-West een ambivalente economische werkelijkheid. Naast de opgave op het gebied van arbeidsmarkt, scholing, werkgelegenheid, instandhouding en aantrekken van voorzieningen, zijn er de kansen die sterke trekkers, locaties en de stedelijke vernieuwing bieden. Nieuw

17 4 O n d e r n e m e r s c h a p 4.2 Situatieschets 4.1 Ondernemerschap als pijler Ondernemerschap is één van de vier pijlers in deze visie. De l<euze voor ondernemerschap als pijler is gemaakt omdat deze veel aanknopingspunten biedt. In de eerste plaats vanwege het feit dat het aandeel van zelfstandige ondernemers - ZZP'ers - in de economie steeds groter wordt. Deze groep ondernemers is tevens ook kwetsbaar. Nieuw-West huisvest verhoudingsgewijs veel starters. Daarnaast is de dienstverlening van het stadsdeel van invloed op ondernemerschap. Tenslotte is het ondernemerschap dat de economie maakt. Wanneer het stadsdeel ambities heeft ten aanzien van de richting waarin de economie zich ontwikkelt, dan zal het aansluiting moeten zoeken bij het soort ondernemerschap dat in die richting actief is. Ondernemerschap als focus is ook van belang vanwege de samenhang met de andere pijlers. Het inzetten van behoud en versterking van voor Nieuw-West belangrijke of kansrijke sectoren (zie hoofdstuk 6, Focussectoren) vraagt om afstemming op het ondernemerschap binnen die sectoren. Kortom, ondernemerschap als focus biedt aanknopingspunten ten aanzien van wat het huidige economische klimaat laat zien, de ambities van het stadsdeel en de mogelijkheden tot beïnvloeding. Daarnaast relevant is dat het economische beleid van de centrale stad ook ondernemerschap centraal stelt. Behalve dat dit het belang van deze focus onderschrijft, is het ook zaak om het stadsdeelbeleid aan te laten sluiten bij het beleid van de centrale stad Ondernemerschap in Nieuw-West I. Diversiteit Het ambivalente beeld van de economie van Nieuw-West laat zich bij uitstek zien in de uitersten in ondernemerschap. Tegenover de nationaal en internationaal multinationals van het Rieker Businesspark, staat een grote groep startende en kleine ondernemers zich die vooral richten op de stad of op de wijk. 2< 50D «.^itóarne pttfïr.ngr. Bedrijfsvestigingen naar grootteklasse aantal werkzame personen in Nieuw-West in 2010 (bron: 0+S)

18 Meer nog dan Amsterdam, zijn er relatief veel kleine bedrijven in Nieuw-West: meer dan 65 procent van alle bedrijven is een éénpitter, de zogefieten Zelfstandigen Zonder Personeel (ZZP'ers). Een andere vorm van diversiteit zijn de grote verschillen in kwaliteit en professionaliteit van het (prille) ondernemerschap. Deze verschillen blijken zowel in de voorbereiding - en oriëntatiefase als in de fasen van groei en doorgroei. II. Starters Nieuw-West is een kweekvijver voor startende ondernemers. Het relatieve aantal starters (de verhouding tussen het aantal startende bedrijven ten opzichte van de bestaande bedrijven) lag in het afgelopen decennium in Nieuw-West op een hoger niveau dan Amsterdam gemiddeld. De meeste starters (86%) zijn éénpitters. Aantal startende ondernemers als % van het totaal aantal vestigingen per stadsdeel in 2009 (bron: 0+S) Ceritrum Wcïtpoort V.'cst" Nie'j"A'-V-i'c-Et Zuid Oost" Noord Zuidoost Arristerdarri ZZP'ers naar locatie bedrijfsvestiging in Nieuw-West, 2010 (bron: 0+S) In Nieuw-West bevinden de meeste starters zich in de sectoren bouwnijverheid, overige zakelijke dienstverlening en transport en logistiek. Een andere sterke sector echter - maar minder sterk dan in Amsterdam - is de sector advisering en onderzoek. Het overgrote merendeel van de starters blijft overeind: uit een analyse van de afgelopen vier jaar blijkt dat gemiddeld genomen driekwart van de startende ondernemers na twee jaar nog steeds bestaat. Nieuw-West scoort hiermee iets lager dan het Amsterdam gemiddelde, waarbij 78% na twee jaar nog steeds bestaat (bron: 0-hS)

19 Er is niet één duidelijke verklaring voor het grote aandeel starters in Nieuw-West. Een verklaring die voor de hand ligt, is dat onder de gevestigde bevolking zich veel ondernemerspotentieel bevindt. Het prijsniveau van bedrijfsruimtes zal wellicht ook een rol spelen. Echter wanneer wordt gekeken naar de spreiding van de starters in 2010, blijkt dat veel van hen vanuit huis beginnen. Waarmee prijsniveau van bedrijfsonroerend goed dus niet de belangrijkste factor zal zijn. III. Couleur locale Met couleur locale wordt bedoeld de eigenheid van het ondernemerschap in Nieuw-West. Typerend is het grote aandeel allochtone ondernemers. Hoewel cijfers hiervoor niet voorhanden zijn, spreekt het straatbeeld in sommige gebieden boekdelen. Winkelgebieden als burgemeester de Vlugtlaan, Siotermeerlaan of Osdorperban worden voor een overgroot deel gevuld door allochtone ondernemers. Het type producten dat zij aanbieden varieert van het gangbare aanbod (bijvoorbeeld bakkerijen of groentewinkels) tot op specifieke etnische doelgroepen producten zoals bijvoorbeeld Marokkaanse bruidskleding. In enkele gevallen wordt een succesvolle vernieuwende formule ontwikkeld, zoals een grootsupermarkt in levensmiddelen op Plein '40-'45. Een ander kenmerkend voorbeeld is de Shoperade op het Osdorpplein, een concept dat lijkt op een bazaar en diverse kleinschalige winkelbedrijfjes huisvest. Hoewel qua aard niet onderscheidend voor Amsterdam, geeft de massa en in sommige gevallen de concentratiegraad van het allochtone ondernemerschap een eigen gezicht aan het ondernemerschap in Nieuw-West. IV. Ondernemerschap als kans Kenmerkend voor delen van de beroepsbevolking van Nieuw-West is dat het zelfstandige ondernemerschap net zo veel of zelfs meer mogelijkheden biedt dan werknemer zijn. Dit geldt bijvoorbeeld voor personen die in een uitkeringssituatie zijn beland en laaggekwalificeerd zijn voor de arbeidsmarkt. Wanneer dan via de omgeving of familie ondernemerschap in beeld komt, kan ondernemerschap een optie zijn. Hoewel voor velen deze omstandigheden een kans zijn, geldt voor een deel ook dat door - gebrek aan kennis over de vele bijkomstigheden van ondernemerschap - de keuze niet altijd zorgvuldig wordt gemaakt. In de dagelijkse praktijk van het Ondernemershuis (zie ook paragraaf 4.3.4) komt dit type gelukszoekers regelmatig in beeld Ondernemingsklimaat In 2009 is het ondernemersklimaat in Nieuw-West geëvalueerd door de Kamer van Koophandel. Hiervoor is een enquête onder ondernemers gehouden. Gemiddeld scoort het ondernemingsklimaat in Nieuw-West een 6,6. Onderstaande figuur laat zien hoe Nieuw-West op onderdelen scoort. Een vijftal onderwerpen wordt als zeer belangrijk tot essentieel ervaren. Drie hiervan, omcirkeld, scoren beneden gemiddeld en zijn dus voor verbetering vatbaar: geschikte bedrijfslocaties, de relatie 7.g CS 5,>3 C S Analyse Ondernemingsklimaat Nieuw-West, 2009 (bron: KvK) Ei.-liinipiV: «r.fmn.s.imi SC*,;»,'..; UiJcri

20 met het stadsdeel en de dienstverlening van het stadsdeel. Los daarvan l<unnen algemene conclusies worden getrokken, namelijk dat bedrijven de woonomgeving en de relatie met de gemeente als zeer belangrijk tot essentieel ervaren en veiligheid en openbare ruimte veel minder. Minstens zo interessant is het relatieve ondernemingsklimaat, dus hoe Nieuw-West het doet ten opzichte van Amsterdam. Hieronder staat weergegeven waar Nieuw-West slechter en beter scoort dan Amsterdam. Dit is uiteraard een algemeen beeld van Nieuw-West en kan per locatie verschillend zijn. De bereikbaarheid van het gebied Lelylaan is bijvoorbeeld goed bereikbaar per vervoermodaliteit, terwijl op andere locaties dit anders is. De staat van de openbare ruimte varieert ook. In gebieden die wachten op stedelijke vernieuwing wordt beperkter geïnvesteerd dan in andere gebieden. Vergelijk ondernemingsklimaat Nieuw-West en Amsterdam, 2009 (bron: KvK) Nieuw-.West scoort beter dan Amsterdam bij. lokale lasten bereikbaartieid bednjffiiccatie per auto parkeren' nabij de bedrijfslocatie 'j staat van, de o[;enbar.e ruimte * il^,>.\ het woningaanbod in het duurdere segmèpf,; het woningaanbod in het reguliere'segment -18-

21 4.3 Opgave Dienstverlening Voor het bevorderen, aantrekken en behouden van bedrijven en investeringen, is goede dienstverlening van essentieel belang. Hiermee wordt bedoeld de dienstverlening die te maken heeft met alles wat de overheidstaken aangaat: goede dienstverlening is dan overheidstaken zodanig uitvoeren dat de nietnoodzakelijke overlast voor ondernemers tot een minimum wordt beperkt dan wel het gemak maximaal wordt vergroot. De eerder genoemde enquête van de Kamer van Koophandel liet zien dat de dienstverlening van stadsdeel Nieuw-VVest aan ondernemers het cijfer 6,6 scoort. Dat is een voldoende, maar voor verbetering vatbaar. Ook is in de overlegrondes gebleken dat ondernemers de dienstverlening van het stadsdeel regelmatig als belemmerend ervaren. Het stadsdeel heeft dan ook de ambitie om de dienstverlening bij de uitvoering van haar (wettelijke) taken te verbeteren. I. Stadsdeeldienstvèriening: accountmanagement Dienstverlening heeft in de eerste plaats te maken met duidelijke en gestroomlijnde procedures van het stadsdeel. Vastlopen in complexe procedures, slecht geïnformeerd worden of vertraging is zeer frustrerend voor ondernemers. De meeste procedures van het stadsdeel zijn behoorlijk op orde en qua gemak en doorlooptijd al zorgvuldig onder de loep genomen. Hiervoor bestaan overigens ook wettelijke kaders. Veel gaat er dus goed. Maar het nodige ook niet. Problemen ontstaan wanneer een procedure vastloopt of wanneer verschil lende procedures tegelijkertijd moeten worden ingezet en deze niet worden afgestemd. Of wanneer een ondernemer niet goed geïnformeerd wordt over vergunningprocedures die hij of zij moet doorlopen en daardoor onnodig risico loopt op vertraging of vastlopen. Tenslotte behoeft de samenwerking tussen de verschillende afdelingen van het stadsdeel nog een optimaliseringslag. Dit soort problemen kan worden ondervangen door het instellen van accountmanagement. De acties ten aanzien van accountmanagement beogen: a) het zo goed mogelijk en volledig informeren van ondernemers over stadsdeelprocedures en vergunningen via het Ondernemershuis b) (complexe) procedures zoveel mogelijk gelijktijdig en afgestemd laten verlopen c) één aanspreekpunt bij multidisciplinaire aanvragen d) aanspreekpunt/ oplossingskracht in gevallen waarin procedures vastlopen e) verbeteren dienstverlening aan ondernemers bij de andere front offices van het stadsdeel f) vormgeven van ondernemersdeel in het stadsloket Het stadsdeel heeft nu al deels accountmanagement in de vorm van de bedrijfscontactpersoon in het Ondernemershuis (zie 4.3.4). Deze bedrijfscontactpersoon adviseert ondernemers globaal over benodigde vergunningen en procedures en vervult de rol van accountmanager bij complexe aanvragen. De rol van deze bedrijfscontactpersoon wordt verder uitgebouwd, in samenspraak met de afdeling Vergunningen. Ook zal worden gekeken naar hoe accountmanagement kan worden ontwikkelend binnen de bestaande structuren (dus los van de ondernemersadviseur). Hierbij zal ook worden gekeken naar succesvolle werkwijzen van andere gemeenten. Voor de effectiviteit is ook belangrijk dat bovenstaande werkwijze niet alleen berust bij de bedrijfscontactpersoon, maar ook handelswijze wordt binnen de afdeling Vergunningen. Actielijn: instellen van accountmanagement II. Flexibele bestemmingsplannen Ontbrekende flexibiliteit in bestemmingsplannen is één van de meest door ondernemers gevoelde belemmeringen bij het ondernemen. Ruimtelijke regelgeving zou meer ontwikkelingsgericht moeten zijn. Niet alleen strikte ruimtelijke toewijzingen -19 -

22 IVlei 2012 van functies moet het doei zijn, maar ool< inspelen op economische kansen. Een aantal ontwikkelingen maakt dit bovendien noodzakelijk. De kantorenleegstand heeft onder meer vanwege nieuwe werkvormen een structureel karakter gekregen. Dit vraagt om een flexibele houding ten aanzien van alternatieve invullingen van gebouwen. Daarnaast veranderen in sommige bedrijfstakken de bedrijfsmatige processen sterk en gaan productie, verkoop, logistiek, ondersteuning steeds meer door elkaar lopen. Dit heeft consequenties voor de inpassing in ruimtelijke kaders. Flexibiliteit in bestemmingsplannen I. Het stadsdeel maakt van het opstellen van bestemmingsplannen steeds meer een open proces, d.w.z. voert overleg zonder op voorhand al posities in te nemen. II. Aan sommige panden wordt een meervoudige bestemming gegeven. Hiermee kunnen verschillende functies in een pand worden uitgeoefend. Bij wijziging van een winkel naar een horecabedrijf hoeft dan niet de bestemming te worden veranderd. III. Flexibiliteit kan ook worden toegepast door bestemmingen op straatniveau of op blokniveau toe te wijzen. In een straat mogen dan bijvoorbeeld maximaal twee kantoorbestemmingen aanwezig zijn, zonder aan te wijzen waar in de straat precies. IV. Het toevoegen van een wijziglngs- of afwijkingsbevoegdheid aan bestemmingen. Daarmee krijgt het Dagelijks Bestuur van het stadsdeel de bevoegdheid om - sneller dan de normale procedures voor wijziging van een bestemming - een bestemming te wijzigen. De voorwaarden waaronder moeten dan in nadere bepalingen worden omschreven. V. Het opnemen van een algemene ontwikkelingsvisie in een bestemmingsplan. Zo kan worden Ingespeeld op onvoorziene omstandigheden waar de reguliere onderdelen van het bestemmingsplan - regels, toelichting en plankaart - niet in voorzien. VI. Het opnemen van globale bestemmingen. Hiermee wordt in feite geen bestemming gegeven een (deel)gebled of locatie. Op zo'n gebied wordt dan een Ultwerkingspllcht opgelegd: in een later stadium wordt de functie van het gebied verder bepaald en ingevuld Daarnaast treden steeds meer 'mengformules' op, doordat bedrijven hun dienstverlening willen verbreden om zo consumenten aan zich te binden. In de derde plaats hebben starters en ZZP'ers specifieke wensen ten aanzien van bedrijfsomgeving, die vragen om menging van functies - werken, ontmoeten, ontspanning - in één gebouw. De combinatie van veranderende productieprocessen, veranderende consumentenvraag, de vervaging tussen privé en werk, de voortschrijdende digitalisering en de noodzaak tot creativiteit die de crisis vraagt, maakt dat ruimtelijke regelgeving toegerust moet zijn op flexibiliteit. Flexibiliteit moet ervoor zorgen dat plannen worden getoetst op hun eigen merites en relevantie, en niet alleen op of ze binnen de richtlijnen van een bestemmingsplan passen. Dit geldt zeker in een gebied met achterstanden zoals Nieuw-West is (zie ook paragraaf 3.1.3): dit brengt extra noodzaak met zich mee om dynamiek mogelijk te maken. De werking van bestemmingsplannen en regelgeving is echter ambivalent. Enerzijds zijn ze juist bedoeld om zekerheid te bieden, aan burgers, bedrijven en investeerders. Deze zekerheid is juist nodig als basis voor toekomstplannen. Tegelijkertijd kan regelgeving toekomstplannen dus ook in de weg zitten. De kunst van de overheid is daarom te balanceren tussen de afgewogen belangen van een gebied - zoals vastgelegd in een bestemmingsplan- en de meerwaarde die nieuwe plannen voor dit gebied kunnen betekenen. Voor 1 juli 2013 moeten alle bestemmingsplannen in het stadsdeel vernieuwd zijn. Er staan dus nog de nodige nieuwe bestemmingsplannen op stapel. De tendens is steeds meer om flexibiliteit in de bestemmingsplannen in te bouwen, zeker voor de gebieden waar ontwikkelingen worden voorzien. Bij alle nieuwe of te actualiseren bestemmingsplannen wordt onderzocht of en op welke wijze flexibiliteit kan worden ingepast. Actielijn: bij elk nieuw op te stellen of te actualiseren bestemmingsplan maatwerk toepassen: bepalen of en welke flexibiliteit toegepast kan worden (voor 1 juli 2013)

23 Stadsdeei Nieuw-West III. Initiatieven centrale stad De gemeente Amsterdam heeft diverse initiatieven ontplooid op het gebied van betere dienstverlening. Hieronder wordt een aantal belangrijke genoemd, die ook relevant zullen zijn voor ondernemers in Nieuw-West. De initiatieven hebben betrekking op het verminder van administratieve lastendruk en betere informatievoorziening. Administratieve lastendrul<verlaging en uniformering Dienstverlening krijgt ook vorm door vereenvoudiging van regelgeving. Op dit gebied verricht de gemeente Amsterdam de nodige inspanningen. Het stedelijke programma Regelgeving en Handtiaving richt zich op vereenvoudigen van regelgeving, processen van vergunningverlening generieker te maken en kortere doorlooptijden te realiseren. Digitalisering van informatievoorziening De gemeente Amsterdam is daarnaast continu actief in het verbeteren van de digitale informatievoorziening aan ondernemers. Het digitale loket is in 2011 sterk verbeterd. Tegelijkertijd wordt samen met de Belastingdienst, Kamer van Koophandel, DWI, UWV en de stadsdelen, gewerkt aan het optuigen van één portal in Amsterdam voor alle voor ondernemers relevante informatie. Vanwege de veelheid van aanbieders en de overlap die er bestaat, weten de ondernemers niet bij welke organisatie zij het beste terecht kunnen met hun vragen. Het is de bedoeling dat in 2012 de portal de lucht in gaat, onder voorbehoud van de ontwikkeling van een landelijk Ondernemersplein. Als deze landelijke portal doorgaat, zal deze de Amsterdamse portal vervangen. Informatievoorziening bij werken in de openbare ruimte In de stad vinden continu werken in de openbare ruimte plaats, zoals stedelijke vernieuwingsprojecten en werkzaamheden aan de weg of trambanen. Voor een ondernemer kan dit overlast en omzetderving met zich mee brengen. Hoewel dit tot het ondernemersrisico behoort, wil de centrale stad ondernemers tege moet komen door ze beter te informeren. De centrale stad heeft een handboek voor uitvoerders van werken aan de weg ontwikkeld, met richtlijnen voor het beperken van de overlast. Het gaat onder meer om hoe ze de bereikbaarheid voor voetgangers en klanten van bedrijven kunnen waarborgen. Ook heeft de centrale stad de checklist Werken in winkelstraten ontwikkeld voor projectleiders van de gemeente. Doel is om ondernemers tijdig te betrekken en voldoende rekening te houden met hun belangen Stimulering De in het voorgaande beschreven dienstverlening is van belang om initiatieven te faciliteren. Maar voor Nieuw-West is dit niet voldoende. Vanwege de positie en het imago van het stadsdeel (zie ook paragraaf 4.3.5) zullen we ook actief Nieuw- West op de kaart moeten zetten bij potentiële nieuw vestigende bedrijven. Daarbij ligt de focus op het versterken van de achterblijvende sectoren en inspelen op kansrijke sectoren (zie hoofdstuk 6): realisme en ambitie. Vernieuwende en innovatieve concepten kunnen daarnaast ook imagoversterkend zijn. Bijvoorbeeld flexibele werk- en vergaderfaciliteiten, grotere (buitenlandse) winkelketens, vrijetijdsvoorzieningen en hippe horecaketens. I. Loods & lobby Het loodsen naar een locatie van een specifiek bedrijf kan een effectief instrument zijn om bedrijven naar Nieuw-West te geleiden. De gemeente Amsterdam heeft vier loodsen werken onder de noemer van het Accommodatieteam Amsterdam^ Dit zijn de stadsloods, bedrijvenloods, kantorenloods en hotelloods. Nieuw-West zal de contacten met deze loodsen intensiveren en zich sterk maken om bedrijven en initiatieven naar Nieuw-West te halen. Daarbij zal veel aandacht zijn voor het in 1 Het Accommodatieteam Amsterdam begeleidt strategisch belangrijke ondernemingen, hotels en organisaties die op zoek zijn naar een locatie in Amsterdam of die herbestemming van een locatie overwegen.

Economische visie Nieuw-West

Economische visie Nieuw-West Economische visie Nieuw-West Een agenda voor ondernemen in Nieuw-West Inhoud 1 Inleiding -4-4.3.6 Actielijnen samengevat 1.1 Een economische visie voor Nieuw- West 5 Arbeidsmarkt en scholing -- 28 4 --

Nadere informatie

Plannen Economische Agenda 20113-2014

Plannen Economische Agenda 20113-2014 Plannen Economische Agenda 20113-2014 Aanvalsplan 1: Marketing regio Amersfoort: be good and tell it Wat is het doel: Gerichte marketingcampagnes starten op het gebied van ondernemen in Amersfoort en de

Nadere informatie

Onszelf vernieuwen om onszelf te blijven. De economische route voor de regio Stedendriehoek

Onszelf vernieuwen om onszelf te blijven. De economische route voor de regio Stedendriehoek Onszelf vernieuwen om onszelf te blijven De economische route voor de regio Stedendriehoek 1In de regio Stedendriehoek is het prima wonen, recreëren en werken. De regionale economie is veelzijdig van aard.

Nadere informatie

Werkplan Centrum XL 2015/2016

Werkplan Centrum XL 2015/2016 Werkplan Centrum XL 2015/2016 Maart 2015, Amsterdam Inleiding: toekomstperspectief Centrum XL Er zijn veel ontwikkelingen gaande in Amsterdam op het gebied van economie, logistiek en duurzaamheid die van

Nadere informatie

Beter worden in wat we samen zijn!

Beter worden in wat we samen zijn! Beter worden in wat we samen zijn! Wie zijn we? Wat doen we? De gemeenten in de regio Stedendriehoek werken samen. Samen staan we sterk en maken we ons sterk voor het nog verder verbeteren van het VESTIGINGSKLIMAAT.

Nadere informatie

Enquête Revitalisering Bedrijventerrein Overvecht. Rapportage. Uitgevoerd in opdracht van: Gemeente Utrecht

Enquête Revitalisering Bedrijventerrein Overvecht. Rapportage. Uitgevoerd in opdracht van: Gemeente Utrecht Enquête Revitalisering Bedrijventerrein Overvecht Rapportage Uitgevoerd in opdracht van: Gemeente Utrecht Uitgevoerd door: ETIN Adviseurs s-hertogenbosch, mei 2009 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 1 1.1 Populatie

Nadere informatie

Topsectoren. Hoe & Waarom

Topsectoren. Hoe & Waarom Topsectoren Hoe & Waarom 1 Index Waarom de topsectorenaanpak? 3 Wat is het internationale belang? 4 Hoe werken de topsectoren samen? 5 Wat is de rol voor het MKB in de topsectoren? 6 Wat is de rol van

Nadere informatie

F4-GEMEENTEN. Manifest voor de vorming van een nieuw provinciaal coalitieakkoord. Versterk Economie en Werkgelegenheid

F4-GEMEENTEN. Manifest voor de vorming van een nieuw provinciaal coalitieakkoord. Versterk Economie en Werkgelegenheid LEEUWARDEN SÚDWEST-FRYSLÂN SMALLINGERLAND HEERENVEEN Versterk Economie en Werkgelegenheid Manifest voor de vorming van een nieuw provinciaal coalitieakkoord SAMEN WERKEN AAN EEN SLAGVAARDIG FRYSLÂN 2 3

Nadere informatie

De (on)zichtbare kracht van het landelijk gebied in Zuid-Holland - samenvatting onderzoeksresultaten

De (on)zichtbare kracht van het landelijk gebied in Zuid-Holland - samenvatting onderzoeksresultaten De (on)zichtbare kracht van het landelijk gebied in Zuid-Holland - samenvatting onderzoeksresultaten 1 Voor wat betreft de relatie economie-wonen in de landelijke gebieden in Zuid-Holland spelen op dit

Nadere informatie

UPDATE CITYMARKETING & EVENEMENTENBELEID

UPDATE CITYMARKETING & EVENEMENTENBELEID UPDATE CITYMARKETING & EVENEMENTENBELEID Apeldoorn, 15 oktober 2015 Geachte heer, mevrouw, De gemeente werkt aan beleid voor citymarketing en evenementen. Wij hebben hierover met veel Apeldoornse partijen

Nadere informatie

1.1 Bevolkingsontwikkeling 9. 1.2 Bevolkingsopbouw 10. 1.2.1 Vergrijzing 11. 1.3 Migratie 11. 1.4 Samenvatting 12

1.1 Bevolkingsontwikkeling 9. 1.2 Bevolkingsopbouw 10. 1.2.1 Vergrijzing 11. 1.3 Migratie 11. 1.4 Samenvatting 12 inhoudsopgave Samenvatting 3 1. Bevolking 9 1.1 Bevolkingsontwikkeling 9 1.2 Bevolkingsopbouw 10 1.2.1 Vergrijzing 11 1.3 Migratie 11 1.4 Samenvatting 12 2. Ontwikkelingen van de werkloosheid 13 2.1 Ontwikkeling

Nadere informatie

Geen woorden maar daden

Geen woorden maar daden Hans van Rossum Geen woorden maar daden 12-11- 2014 Rotterdam doet het goed Momentum is daar: iconen ontwikkeld Momentum is daar: iconen ontwikkeld Momentum is daar: hippe architectuurstad Stadsvisie 2030

Nadere informatie

Verkiezingsprogramma D66 Maastricht 2014-2018. Samen Sterker

Verkiezingsprogramma D66 Maastricht 2014-2018. Samen Sterker Samen Sterker Werk > flexibelere arbeidsmarkt > verminderen bureaucratie > betere kansen voor startende (jonge) ondernemers Werk Algemeen Op dit moment hebben mensen die langs de kant staan te weinig kans

Nadere informatie

Gangmakers voor Bussum!

Gangmakers voor Bussum! Met de fusie tussen Bussum, Naarden en Muiden in het vizier en de op handen zijnde Raadsverkiezingen in maart 2014 geeft de Bussumse Ondernemers Vereniging (BOV) met dit pamflet haar visie op de economische

Nadere informatie

We zijn op ontdekkingsreis, in een gebied waar de huidige systemen leidend zijn maar onvoldoende werken. Bij een ontdekkingsreis hoort ruimte.

We zijn op ontdekkingsreis, in een gebied waar de huidige systemen leidend zijn maar onvoldoende werken. Bij een ontdekkingsreis hoort ruimte. Het speelveld De wereld om ons heen verandert razend snel. De richting is duidelijk, de sociale zekerheid wordt geprivatiseerd. Samen bouwen we aan een vernieuwende structuur om de arbeidsmarkt essentieel

Nadere informatie

2015-2016: WE GAAN HET DOEN!

2015-2016: WE GAAN HET DOEN! 2015-2016: WE GAAN HET DOEN! De BZW is het krachtigste ondernemerscollectief in Zuid-Nederland en het regionale netwerk van VNO-NCW. De BZW is een inspirerende plek voor ontmoeting en samenwerking, succesvol

Nadere informatie

Samenstelling bestuur

Samenstelling bestuur Presentatie KvO 2.0 Samenstelling bestuur Krachtteam Peter Beckers : voorzitter Jan van Loon : initiatiefnemer Theo Vinken : initiatiefnemer Paul Jansen : aanvoerder werkorganisatie 2a Karel Jan van Kesteren

Nadere informatie

De Molenzoom. Kantoorlocaties in centrum van Houten. Kantoorvestiging in de gemeente Houten

De Molenzoom. Kantoorlocaties in centrum van Houten. Kantoorvestiging in de gemeente Houten De Molenzoom Kantoorlocaties in centrum van Houten Kantoorvestiging in de gemeente Houten Kwaliteiten Molenzoom Centrale ligging in Houten Zichtlocatie langs spoorlijn Nabij centrumvoorzieningen op het

Nadere informatie

Regionale behoefteraming Brainport Industries Campus Eindhoven

Regionale behoefteraming Brainport Industries Campus Eindhoven Regionale behoefteraming Brainport Industries Campus Eindhoven 23 juni 2015 Managementsamenvatting Status: Managementsamenvatting Datum: 23 juni 2015 Een product van: Bureau Stedelijke Planning bv Silodam

Nadere informatie

Versterken van de topsectoren: Life Science and Health, Ruimtevaarttechnologie, Biobased Economie

Versterken van de topsectoren: Life Science and Health, Ruimtevaarttechnologie, Biobased Economie Economische Zaken Doel Stimuleren van de regionale economie. Versterken van de topsectoren: Life Science and Health, Ruimtevaarttechnologie, Biobased Economie en de Greenports Duin- en Bollenstreek, Boskoop

Nadere informatie

Aan de raad AGENDAPUNT 11. Doetinchem, 4 juli 2009. Economische visie en actieplan Dynamisch Duurzaam Doetinchem

Aan de raad AGENDAPUNT 11. Doetinchem, 4 juli 2009. Economische visie en actieplan Dynamisch Duurzaam Doetinchem Aan de raad AGENDAPUNT 11 Economische visie en actieplan Dynamisch Duurzaam Doetinchem Voorstel: 1. de foto van de sociaal-economische situatie in Doetinchem voor kennisgeving aannemen; 2. het beleidskader

Nadere informatie

Kwaliteitsverbetering aanloopstraten. Presentatie 31 mei 2012

Kwaliteitsverbetering aanloopstraten. Presentatie 31 mei 2012 Kwaliteitsverbetering aanloopstraten Presentatie 31 mei 2012 Vooraf Aanleiding: BRO rapportage 2009 Conceptplan Brusselsestraat e.o. 2010 Verandering economische situatie 2009-2012 Vraagstelling: Actuele

Nadere informatie

Koers voor de toekomst

Koers voor de toekomst Koers voor de toekomst Er verandert veel in de wereld om ons heen. Neem alleen al de toenemende mobiliteit, of de economie die sterker lijkt dan ooit tevoren, en overal wordt gebouwd, en - om dichter in

Nadere informatie

2 raadsinformatiebrief inzake uitwerking paragraaf 10 van de conceptbegroting 2014 Economisch stimulerend en Sociaal verbindend

2 raadsinformatiebrief inzake uitwerking paragraaf 10 van de conceptbegroting 2014 Economisch stimulerend en Sociaal verbindend uw nummer uw datum ons nummer onze datum verzonden inlichtingen bij sector/afdeling doorkiesnr. 2013/UIT/54728 24 oktober 2013 2 9 OKT. 2013 AAN de voorzitter van de gemeenteraad bijlage(n) betreffende

Nadere informatie

Amsterdamse haven en innovatie

Amsterdamse haven en innovatie Amsterdamse haven en innovatie 26 september 2011, Hoge School van Amsterdam Haven Amsterdam is een bedrijf van de gemeente Amsterdam Oostelijke handelskade (huidige situatie) Oostelijke handelskade (oude

Nadere informatie

De arbeidsmarkt klimt uit het dal

De arbeidsmarkt klimt uit het dal Trends en ontwikkelingen arbeidsmarkt en onderwijs De arbeidsmarkt klimt uit het dal Het gaat weer beter met de arbeidsmarkt in, ofschoon de werkgelegenheid wederom flink daalde. De werkloosheid ligt nog

Nadere informatie

DE ECONOMISCHE KRACHT VAN ALMERE

DE ECONOMISCHE KRACHT VAN ALMERE DE ECONOMISCHE KRACHT VAN ALMERE Hoofdlijnen van de strategische economische agenda 11 november 2014 2 ONDERNEMERS ZIJN DE ECONOMISCHE MOTOR VAN EEN STAD. OOK IN ALMERE. VOORWOORD Als getogen Almeerder

Nadere informatie

Factsheet bedrijventerrein Spaanse Polder, Gemeente Rotterdam/Schiedam

Factsheet bedrijventerrein Spaanse Polder, Gemeente Rotterdam/Schiedam Factsheet bedrijventerrein Spaanse Polder, Gemeente Rotterdam/Schiedam Factsheet bedrijventerrein Spaanse Polder, Gemeente Rotterdam/Schiedam A. Inleiding Deze factsheet geeft een bondig overzicht van

Nadere informatie

6 speerpunten voor een bloeiende detailhandel

6 speerpunten voor een bloeiende detailhandel Stad Antwerpen: Beleidsnota Detailhandel 2013 6 speerpunten voor een bloeiende detailhandel Florerende winkels zijn voor Antwerpen van groot belang. Niet alleen zorgen ze ervoor dat de Antwerpenaar alles

Nadere informatie

Presentatie Mariëtte Bouwer Ymere Maatschappelijk Vastgoed. 19 april 2012 pagina 1

Presentatie Mariëtte Bouwer Ymere Maatschappelijk Vastgoed. 19 april 2012 pagina 1 Presentatie Mariëtte Bouwer Ymere Maatschappelijk Vastgoed 19 april 2012 pagina 1 Strategie van Ymere Missie Ymere werkt als maatschappelijke onderneming aan wijken met perspectief, waar bewoners willen

Nadere informatie

Projectplan. Versterken van het Keurmerk Veilig Ondernemen Amsterdam-Amstelland. Projectplan Versterken KVO Amsterdam-Amstelland

Projectplan. Versterken van het Keurmerk Veilig Ondernemen Amsterdam-Amstelland. Projectplan Versterken KVO Amsterdam-Amstelland Projectplan Versterken van het Keurmerk Veilig Ondernemen Amsterdam-Amstelland Projectleiders: Opdrachtgever: Frederik Budding en Hester Baks Regionaal Platform Criminaliteitsbeheersing Amsterdam-Amstelland

Nadere informatie

EBU College Snapshots van de economie in regio Utrecht. Monique Roso, 12 maart 2014!

EBU College Snapshots van de economie in regio Utrecht. Monique Roso, 12 maart 2014! EBU College Snapshots van de economie in regio Utrecht Monique Roso, 12 maart 2014! Inhoud presentatie 1. economische trends en ontwikkelingen!! 2. economische monitor provincie Utrecht! - economische

Nadere informatie

Economie. Gekwalificeerd personeel voor het bedrijfsleven

Economie. Gekwalificeerd personeel voor het bedrijfsleven Economie Versterking van de onderscheidende duurzame economische positie van met name de agrarische, toeristische en maritieme sector. Hoofddoel thema Bekendheid van de regio AV op internationaal, nationaal

Nadere informatie

Krachten bundelen, kennis delen en allianties vormen

Krachten bundelen, kennis delen en allianties vormen The Next Step: Coalition of the Willing Krachten bundelen, kennis delen en allianties vormen The Next Step: Coalition of the Willing Krachten bundelen, kennis delen en allianties vormen Een regio om trots

Nadere informatie

Via de wijk aan het werk

Via de wijk aan het werk Via de wijk aan het werk Focus op de arbeidsmarkt Naast het erkennen van leerbedrijven is Calibris verantwoordelijk voor ontwikkeling en onderhoud van kwalificaties in de sectoren zorg, welzijn en sport.

Nadere informatie

ECONOMISCHE STIMULANS

ECONOMISCHE STIMULANS DE ZZP ER CENTRAAL Arnhem is een ondernemende stad. Met name het aantal ZZP ers is de afgelopen jaren spectaculair toegenomen. Bij elkaar opgeteld zijn het meer mensen dan het grootste bedrijf in Arnhem

Nadere informatie

Leeftijdbewust personeelsbeleid Ingrediënten voor een plan van aanpak

Leeftijdbewust personeelsbeleid Ingrediënten voor een plan van aanpak Leeftijdbewust personeelsbeleid Ingrediënten voor een plan van aanpak Inhoud Inleiding 3 Stap 1 De noodzaak vaststellen 4 Stap 2 De business case 5 Stap 3 Probleemverdieping 6 Stap 4 Actieplan 8 Stap 5

Nadere informatie

Metropoolregio Rotterdam Den Haag. Marion Stein secretaris/algemeen directeur Stadsgewest Haaglanden m.stein@haaglanden.nl

Metropoolregio Rotterdam Den Haag. Marion Stein secretaris/algemeen directeur Stadsgewest Haaglanden m.stein@haaglanden.nl Metropoolregio Rotterdam Den Haag Marion Stein secretaris/algemeen directeur Stadsgewest Haaglanden m.stein@haaglanden.nl 2 3 Metropoolregio by night feb 2012 4 Aanleiding voor Metropoolregio RDH [1] Randstad

Nadere informatie

Convenant Metropoolregio Amsterdam, FNV Finance, kennisinstellingen en cluster Financiële en Zakelijke Dienstverlening

Convenant Metropoolregio Amsterdam, FNV Finance, kennisinstellingen en cluster Financiële en Zakelijke Dienstverlening Convenant Metropoolregio Amsterdam, FNV Finance, kennisinstellingen en cluster Financiële en Zakelijke Dienstverlening Aanleiding Op 10 februari 2014 heeft, onder leiding van burgemeester Van der Laan,

Nadere informatie

Startdia met foto Ruimte. De toekomst van Amersfoort centrum & de rol van de vastgoedsector

Startdia met foto Ruimte. De toekomst van Amersfoort centrum & de rol van de vastgoedsector Startdia met foto Ruimte De toekomst van Amersfoort centrum & de rol van de vastgoedsector Wie ben ik? Stefan van Aarle: Adviseur Retail & Centrummanagement Coördinator Platform Binnenstadsmanagement Organisatie

Nadere informatie

Binden Boeien & Beleven

Binden Boeien & Beleven Binden Boeien & Beleven Strategisch Plan Schouwburg Venray 2015-2020 [Invoegen afbeelding] 1 Inhoudsopgave 1. Inleiding 2 2. Trends & ontwikkelingen 3 3. Missie 4 4. Onze visie & bijbehorende doelstellingen

Nadere informatie

Bijlage 1 Vragenlijsten Diepte Interviews. Vragenlijst Diepte Interview Bestuurlijk Niveau (wethouders)

Bijlage 1 Vragenlijsten Diepte Interviews. Vragenlijst Diepte Interview Bestuurlijk Niveau (wethouders) Bijlage 1 Vragenlijsten Diepte Interviews Vragenlijst Diepte Interview Bestuurlijk Niveau (wethouders) Nut en noodzaak 1. Vindt u het nuttig dat het ondernemershuis Ter Zake er is? a. Waarom vindt u dit?

Nadere informatie

Programmaonderdeel: 8.1 Duurzame stedelijke ontwikkeling Portefeuille: Wonen, wijken, ruimte en burgerparticipatie Sector: Gebiedsontwikkeling

Programmaonderdeel: 8.1 Duurzame stedelijke ontwikkeling Portefeuille: Wonen, wijken, ruimte en burgerparticipatie Sector: Gebiedsontwikkeling Wat willen we bereiken? Omschrijving/Definitie: Ontwikkelingsperspectief Eindhoven ontwikkelt zich langs de lijnen van het beste van twee werelden : 1. Aan de ene kant is Eindhoven een supervillage : de

Nadere informatie

STRATEGISCH BELEID EFFICIËNT EN ZICHTBAAR NAAR EEN CENTRUM VOOR REVALIDATIE

STRATEGISCH BELEID EFFICIËNT EN ZICHTBAAR NAAR EEN CENTRUM VOOR REVALIDATIE STRATEGISCH BELEID 2013 2014 NAAR EEN EFFICIËNT EN ZICHTBAAR CENTRUM VOOR REVALIDATIE UMCG Centrum voor Revalidatie Strategisch beleidsplan 2013-2014 Vastgesteld op 1 november 2012 Vooraf Met het strategisch

Nadere informatie

Meting economisch klimaat, november 2013

Meting economisch klimaat, november 2013 Meting economisch klimaat, november 2013 1.1 Beschrijving respondenten Er hebben 956 ondernemers meegedaan aan het onderzoek, een respons van 38. De helft van de respondenten is zzp er (465 ondernemers,

Nadere informatie

VOORSTEL KADERSTELLING ECONOMISCHE AGENDA WEST-FRIESLAND

VOORSTEL KADERSTELLING ECONOMISCHE AGENDA WEST-FRIESLAND - 1 - VOORSTEL KADERSTELLING ECONOMISCHE AGENDA WEST-FRIESLAND Kaderstelling door de gemeenteraad gaat over drie elementen: 1. De inhoud van beleid. Uitspraken over de te volgen koers, c.q. visie en de

Nadere informatie

snel dan voorzien. In de komende jaren zal, afhankelijk van de (woning)marktontwikkeling/

snel dan voorzien. In de komende jaren zal, afhankelijk van de (woning)marktontwikkeling/ 2 Wonen De gemeente telt zo n 36.000 inwoners, waarvan het overgrote deel in de twee kernen Hellendoorn en Nijverdal woont. De woningvoorraad telde in 2013 zo n 14.000 woningen (exclusief recreatiewoningen).

Nadere informatie

Projectplan Herinrichting van het Zuidelijk Stationsgebied Gouda

Projectplan Herinrichting van het Zuidelijk Stationsgebied Gouda Projectplan Herinrichting van het Zuidelijk Stationsgebied Gouda Bewonersinitiatief Versie 1.1 augustus 2013 Inhoudsopgave A Inleiding... 2 B Aanpak van het project... 2 1 Vaststellen plangebied en uitgangssituatie...

Nadere informatie

Actieplan binnenstad Maassluis

Actieplan binnenstad Maassluis Actieplan binnenstad Maassluis 1 Inleiding De dynamiek in de detailhandel is bijzonder groot en kent vele trends en ontwikkelingen. Een aantal trends is al jaren zichtbaar, zoals schaalvergroting. Andere

Nadere informatie

Programmalijnen. Stichting izovator:

Programmalijnen. Stichting izovator: Programmalijnen Stichting izovator 2014 Stichting izovator, 27 november Stichting izovator: Oude Amersfoortseweg 121 1212 AA Hilversum E-mailadres: info@izovator.nl Website: www.izovator.nl 1 1. Context

Nadere informatie

Actieprogramma Toeristische Verblijfsaccommodaties Stadsregio Amsterdam. Februari 2007

Actieprogramma Toeristische Verblijfsaccommodaties Stadsregio Amsterdam. Februari 2007 Actieprogramma Toeristische Verblijfsaccommodaties Stadsregio Amsterdam Februari 2007 1. Inleiding Op 12 december 2006 is het onderzoek naar Toeristische Verblijfsaccommodaties Stadsregio Amsterdam aan

Nadere informatie

WIJKVISIE STADSKANAAL NOORD 2011-2020

WIJKVISIE STADSKANAAL NOORD 2011-2020 WIJKVISIE STADSKANAAL NOORD 2011-2020 Vastgesteld in de raadsvergadering van 18 juni 2012. Verkorte versie wijkvisie Stadskanaal Noord 2011-2020 1 Wijkvisie Stadskanaal Noord 2011-2020 In de wijkvisie

Nadere informatie

Achtergrondinformatie Woonsymposium WONEN IN STAD.NL. SESSIE Stad maken

Achtergrondinformatie Woonsymposium WONEN IN STAD.NL. SESSIE Stad maken Achtergrondinformatie Woonsymposium WONEN IN STAD.NL SESSIE Stad maken donderdag 19 maart 2015 Stad maken Duiding en context De traditionele rollen binnen het ontwikkeltraject veranderen. De corporaties,

Nadere informatie

FUNCTIEPROFIEL DIRECTEUR

FUNCTIEPROFIEL DIRECTEUR FUNCTIEPROFIEL DIRECTEUR PublicSpirit Aarnt Lantinga senior consultant November 2014 Organisatie & context SADC ontwikkelt binnen de Metropool Regio Amsterdam een samenhangende portfolio van hoogwaardige

Nadere informatie

Starterswijzer Breda ORIËNTATIE MARKTONDERZOEK VERGUNNINGEN HUISVESTING BEDRIJFSVOERING ONDERSTEUNING NETWERKEN

Starterswijzer Breda ORIËNTATIE MARKTONDERZOEK VERGUNNINGEN HUISVESTING BEDRIJFSVOERING ONDERSTEUNING NETWERKEN Starterswijzer Breda ORËNTAT MARKTONDRZOK VRGUNNNGN HUSVSTNG BDRJFSVORNG ONDRSTUNNG NTWRKN Ter introductie De heet nieuwe ondernemers van harte welkom. Starters geven een goede impuls aan de lokale en

Nadere informatie

Kader Stedelijke Ontwikkeling

Kader Stedelijke Ontwikkeling Presentatie Hans Beekman MCD Open College Gemeenten Kader Stedelijke Ontwikkeling De prospectus van de stad 11 juni 2013 Aanleiding Eerdere opdracht nieuwe nota Grondbeleid (rekenkamerrapport Grond voor

Nadere informatie

De arbeidsmarkt in Holland- Rijnland vanuit economisch pespectief

De arbeidsmarkt in Holland- Rijnland vanuit economisch pespectief De arbeidsmarkt in Holland- Rijnland vanuit economisch pespectief Op basis van het arbeidsmarktonderzoek van Research voor Beleid en EIM Douwe Grijpstra Datum: 7 november 2007 Opbouw presentatie -Inrichting

Nadere informatie

AANPAK BINNENSTAD SCHIEDAM

AANPAK BINNENSTAD SCHIEDAM AANPAK BINNENSTAD SCHIEDAM OPGAVE Tijdens het werken aan binnenstedelijke opgaven merken wij een grote betrokkenheid van inwoners en ondernemers. Zij spreken vaak vol passie over hun stad en komen met

Nadere informatie

Economie en arbeidsmarkt in Noord-Nederland

Economie en arbeidsmarkt in Noord-Nederland Economie en arbeidsmarkt in Noord-Nederland Jan Dirk Gardenier 17 april 2015 Lokale verschillen in leefbaarheid veel gesloten platteland Economie is afhankelijk van ruimtelijke gebiedsontwikkeling en de

Nadere informatie

Management Summary. Woonmilieu en consument. Amersfoort, 30 mei 2013 MANAGEMENT SUMMARY

Management Summary. Woonmilieu en consument. Amersfoort, 30 mei 2013 MANAGEMENT SUMMARY Management Summary Woonmilieu en consument Een onderzoek naar de vraag- en aanbodbalans van consumenten en woonmilieus in Tilburg Amersfoort, 30 mei 2013 Een van de resultaten: Een kaart met de woonwensen

Nadere informatie

Meerjarenbeleidplan Stichting Centrummanagement Hoogeveen 2015-2019

Meerjarenbeleidplan Stichting Centrummanagement Hoogeveen 2015-2019 Meerjarenbeleidplan Stichting Centrummanagement Hoogeveen 2015-2019 1. Vraag- en probleemstelling Het huidige meerjarenbeleidplan van de stichting loopt van 2011 tot en met 2014. Sinds een aantal jaren

Nadere informatie

Tabel 1 Aanbevelingen om de relatie met FoodValley te versterken. Overige betrokkenen ICT bedrijven, ICT Valley, BKV. situatie

Tabel 1 Aanbevelingen om de relatie met FoodValley te versterken. Overige betrokkenen ICT bedrijven, ICT Valley, BKV. situatie Samenvatting De gemeente maakt sinds 2011 onderdeel uit van de bestuurlijke regio FoodValley. In de regio FoodValley heeft elke gemeente een economisch profiel gekozen dat moet bijdragen aan de doelstelling

Nadere informatie

Visiedocument en Activiteitenplan 2011

Visiedocument en Activiteitenplan 2011 Visiedocument en Activiteitenplan 2011 1. Inleiding In Leusden is in september 2006 gestart met het project Maatschappelijk Betrokken Ondernemen. De Gemeente Leusden, het bedrijfsleven en de maatschappelijke

Nadere informatie

ScaleUp Dashboard 2015

ScaleUp Dashboard 2015 Rapportage ScaleUp Dashboard 2015 ScaleUp Dashboard 2015 Prof. dr. Justin Jansen Lotte de Vos Rotterdam School of Management Erasmus Centre for Entrepreneurship Conclusies Nederland staat aan de Europese

Nadere informatie

PEILING. TITEL Analyse en aanscherpen vraagstukken Visie werklocaties

PEILING. TITEL Analyse en aanscherpen vraagstukken Visie werklocaties PEILING Van : Burgemeester en Wethouders Reg.nr. : 3630196 Aan : gemeenteraad Datum : 25 november 2010 Portefeuillehouder : Wethouder G. Boeve TITEL Analyse en aanscherpen vraagstukken Visie werklocaties

Nadere informatie

Onderzoeksflits. Utrecht.nl/onderzoek

Onderzoeksflits. Utrecht.nl/onderzoek Onderzoeksflits Platform31 De concurrentiepositie van Nederlandse steden. Nieuwe inzichten voor de Utrechtse economie en voor intergemeentelijke samenwerking Utrecht.nl/onderzoek Colofon uitgave Afdeling

Nadere informatie

Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid

Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid M201207 Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid 1987-2010 drs. K.L. Bangma drs. A. Bruins Zoetermeer, mei 2012 Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid In de periode 1987-2010 is het aantal bedrijven per saldo

Nadere informatie

Bedrijventerrein Kapelpolder (Maassluis) Maatschappelijke waarde. Met de Kamer van Koophandel weet je wel beter

Bedrijventerrein Kapelpolder (Maassluis) Maatschappelijke waarde. Met de Kamer van Koophandel weet je wel beter Bedrijventerrein Kapelpolder (Maassluis) Maatschappelijke Met de Kamer van Koophandel weet je wel beter Bedrijventerrein Kapelpolder, gemeente Maassluis A. Inleiding Deze factsheet geeft een bondig overzicht

Nadere informatie

h.ebels(&gemeentelangediik.ni en (in cc.) s.appeiman(d~c~emeenteiangediik.nl

h.ebels(&gemeentelangediik.ni en (in cc.) s.appeiman(d~c~emeenteiangediik.nl gemeente Langedijk Urhahn Urban Design Tav. de heer S. Feenstra Laagte Kadijk 153 1O18ZD AMSTERDAM Datum 17 maart 2015 B P/PEZ/SA Afdeling/team Uw brief/nummer Inlichtingen bi1 Onderwerp Bijiage(r) De

Nadere informatie

Accountmanagement zijn de ogen en oren van het veld: zichtbaarder zijn. EZ: stop met maken van beleid. Geen woorden maar daden.

Accountmanagement zijn de ogen en oren van het veld: zichtbaarder zijn. EZ: stop met maken van beleid. Geen woorden maar daden. Resultaten Pionierlab 16 maart 2015 14 ondernemers uit de wereld van vastgoed, bedrijventerreinen, mobiliteit, zakelijke en financiële dienstverlening. Thema accountmanagement en dienstverlening Ontzorg

Nadere informatie

Detailhandelsvisie. Goeree-Overflakkee

Detailhandelsvisie. Goeree-Overflakkee Detailhandelsvisie Goeree-Overflakkee 2 trends en ontwikkelingen in de detailhandel (algemeen)! Economische stagnatie! Omzetverschuivingen van offline naar online winkels (internet winkelen)! Overcapaciteit

Nadere informatie

Gemeente Oegstgeest. Onderbouwing Ladder voor duurzame verstedelijking Oude Vaartweg. 11 maart 2015

Gemeente Oegstgeest. Onderbouwing Ladder voor duurzame verstedelijking Oude Vaartweg. 11 maart 2015 Gemeente Oegstgeest Onderbouwing Ladder voor duurzame verstedelijking Oude Vaartweg 11 maart 2015 DATUM 11 maart 2015 TITEL Onderbouwing Ladder voor duurzame verstedelijking Oude Vaartweg OPDRACHTGEVER

Nadere informatie

MKB-ondernemers met oog voor de toekomst

MKB-ondernemers met oog voor de toekomst M200803 MKB-ondernemers met oog voor de toekomst Bedrijfsstrategieën in het MKB drs. M. Mooibroek Zoetermeer, juli 2008 MKB-ondernemers met oog voor de toekomst Ongeveer de helft van de MKB-ondernemers

Nadere informatie

Corporate story businessplan VisitBrabant ConnectBrabant: meer bezoekers, meer banen

Corporate story businessplan VisitBrabant ConnectBrabant: meer bezoekers, meer banen Corporate story businessplan VisitBrabant ConnectBrabant: meer bezoekers, meer banen 1. Waar komen we vandaan Brabant is een bruisende regio met vele interessante plaatsen en mensen. In Brabant komen innovatie,

Nadere informatie

Onderzoeksflits. Atlas voor gemeenten 2015 Erfgoed positie van Utrecht uitgelicht. IB Onderzoek, 29 mei 2015. Utrecht.nl/onderzoek

Onderzoeksflits. Atlas voor gemeenten 2015 Erfgoed positie van Utrecht uitgelicht. IB Onderzoek, 29 mei 2015. Utrecht.nl/onderzoek Onderzoeksflits Atlas voor gemeenten 015 Erfgoed positie van Utrecht uitgelicht IB Onderzoek, 9 mei 015 Utrecht.nl/onderzoek Colofon uitgave Afdeling Onderzoek Gemeente Utrecht 030 86 1350 onderzoek@utrecht.nl

Nadere informatie

Beleidsdocument. Stichting Middenstands- en Bedrijfshuisvesting

Beleidsdocument. Stichting Middenstands- en Bedrijfshuisvesting Beleidsdocument Stichting Middenstands- en Bedrijfshuisvesting De Stichting Middenstands- en Bedrijfshuisvesting (SMB) Statutair wordt en blijft de doelstelling van de SMB als volgt omschreven: De bevordering

Nadere informatie

25 jaar bewegen rond de luchthaven

25 jaar bewegen rond de luchthaven 25 jaar bewegen rond de luchthaven Peter Joustra Senior Projectleider 13 november 2015 @peter_joustra #SADC_NL Outline 1. SADC : organisatie en scope. 2. Van 1987 tot heden: de ontwikkeling van luchthaven

Nadere informatie

Doorontwikkeling. Dienstverlening. Yvonne van Stiphout

Doorontwikkeling. Dienstverlening. Yvonne van Stiphout Doorontwikkeling Dienstverlening Yvonne van Stiphout Van organisaties naar organiseren Overheid Domein Kennisinstellingen innoverend vermogen Bedrijfsleven Domein: lokaal, regionaal, (inter)nationaal en

Nadere informatie

KENNISNEMEN VAN Onze gemeentelijke inzet ter stimulering van de economische ontwikkeling en herinvulling of transformatie van kantoorpanden.

KENNISNEMEN VAN Onze gemeentelijke inzet ter stimulering van de economische ontwikkeling en herinvulling of transformatie van kantoorpanden. RAADSINFORMATIEBRIEF Van : Burgemeester en Wethouders Reg.nr. : 4375297 Aan : Gemeenteraad Datum : 1 juli 2013 Wethouder P. van den Berg Wethouder G.J. van der Werff Programma : 10. Economie en wonen Portefeuillehouder

Nadere informatie

Het belang van het MKB

Het belang van het MKB MKB Regio Top 40 Themabericht Rogier Aalders De nieuwe MKB Regio Top 40 is uit. Zoals u van ons gewend bent, rangschikken we daarin de veertig Nederlandse regio s op basis van de prestaties van het MKB

Nadere informatie

Regio Groningen-Assen kansen en risico s voor de arbeidsmarkt

Regio Groningen-Assen kansen en risico s voor de arbeidsmarkt Regio Groningen-Assen kansen en risico s voor de arbeidsmarkt 16 Mei 2011 Drs. Jan Dirk Gardenier MBA, directeur CAB Martinikerkhof 30 9712 JH Groningen (050) 311 51 13 www.cabgroningen.nl 1 Regio Groningen

Nadere informatie

Doel: In samenwerking met maatschappelijke partners organiseren van een proces dat leidt tot een herijkte visie op Borne in 2030

Doel: In samenwerking met maatschappelijke partners organiseren van een proces dat leidt tot een herijkte visie op Borne in 2030 Projectvoorstel Projectopdracht / -voorstel Datum: 8 juli 2010 Versie: definitief t.b.v. definitiefase en ontwerpfase Pagina: 1 / 9 Soort project Extern/Lijn Projectnaam MijnBorne2030 (Herijking Toekomstvisie)

Nadere informatie

WAARDEN BEWUST ONDERNEMEN

WAARDEN BEWUST ONDERNEMEN WAARDEN BEWUST ONDERNEMEN EEN NIEUW SOORT ONDERNEMERSCHAP RESULTAAT KOERS VISIE PERSOONLIJK LEIDERSCHAP MEERWAARDE & RENDEMENT WAARDEN BEWUST WAARDEN BEWUST ONDERNEMEN ANNO 2013 Waarden Bewust Ondernemen

Nadere informatie

Een uitdagende arbeidsmarkt. Erik Oosterveld 24 juni 2014

Een uitdagende arbeidsmarkt. Erik Oosterveld 24 juni 2014 Een uitdagende arbeidsmarkt Erik Oosterveld 24 juni 2014 Wat waren de gevolgen van de recessie? Hoeveel banen zijn er verloren gegaan? In welke sectoren heeft de recessie het hardst toegeslagen? Werkgelegenheid

Nadere informatie

De ESF-scan laat de mogelijkheden zien.

De ESF-scan laat de mogelijkheden zien. Benieuwd naar de ESF-mogelijkheden voor uw gemeente? De ESF-scan laat de mogelijkheden zien. Radar en Raadgevend Bureau Het Grote Oost hebben een ESF-scan ontwikkeld. Middels deze ESF-scan wordt bepaald

Nadere informatie

Aan de raad van de gemeente LEIDSCHENDAM-VOORBURG

Aan de raad van de gemeente LEIDSCHENDAM-VOORBURG Aan de raad van de gemeente LEIDSCHENDAM-VOORBURG Datum 20 december 2011 Onderwerp Raadsbrief: Sociale structuurvisie Categorie B Verseonnummer 668763 / 681097 Portefeuillehouder De heer Rensen en de heer

Nadere informatie

Huis van de Logistiek Noordoost-Brabant Op zoek naar een fysieke locatie

Huis van de Logistiek Noordoost-Brabant Op zoek naar een fysieke locatie Huis van de Logistiek Noordoost-Brabant Op zoek naar een fysieke locatie De sector logistiek groeit; internationaal, nationaal en zeker ook regionaal. Dat biedt kansen voor Noordoost-Brabant. Met sterke

Nadere informatie

Jaarplan 2013 RGF Zuidwest Nederland. In het hart van de regio

Jaarplan 2013 RGF Zuidwest Nederland. In het hart van de regio Jaarplan 2013 RGF Zuidwest Nederland In het hart van de regio 1 Inhoudsopgave 1 RGF Zuidwest Nederland in het hart van de regio... 3 2 De highlights voor 2013... 3 2.1 Weet wat er leeft... 3 2.2 Goed geïnformeerd

Nadere informatie

Duurzame op bedrijventerreinen: Naar een gebiedsgerichte aanpak

Duurzame op bedrijventerreinen: Naar een gebiedsgerichte aanpak Duurzame op bedrijventerreinen: Naar een gebiedsgerichte aanpak KIvI Jaarcongres Sustainable Mobility,6 november 2013 Pieter Tanja Leefbaarheid en gezondheid in stad en regio verkeersveiligheid geluidoverlast

Nadere informatie

Initiatieven in je stad; op je handen zitten of op je handen staan?

Initiatieven in je stad; op je handen zitten of op je handen staan? Stedelijke vernieuwing Lelystad Initiatieven in je stad; PowerPoint Stedelijke vernieuwing presentatie op uitnodiging. Lelystad op je handen zitten of op je handen staan? Jop Fackeldey, 11 februari 2014

Nadere informatie

Factsheet bedrijventerrein Stormpolder, Gemeente Krimpen aan de IJssel

Factsheet bedrijventerrein Stormpolder, Gemeente Krimpen aan de IJssel Factsheet bedrijventerrein Stormpolder, Gemeente Krimpen aan de IJssel Factsheet bedrijventerrein Stormpolder, Gemeente Krimpen aan de IJssel A. Inleiding Deze factsheet geeft een bondig overzicht van

Nadere informatie

Zzp ers in de provincie Utrecht 2013. Onderzoek naar een groeiende beroepsgroep

Zzp ers in de provincie Utrecht 2013. Onderzoek naar een groeiende beroepsgroep Zzp ers in de provincie Utrecht 2013 Onderzoek naar een groeiende beroepsgroep Ester Hilhorst Economic Board Utrecht Februari 2014 Inhoud Samenvatting Samenvatting Crisis kost meer banen in 2013 Banenverlies

Nadere informatie

Onze partners - Gemeente / Wijkbureau Oost, HISA, Ondernemersfonds Utrecht, Leefbaarheidsbudgetten

Onze partners - Gemeente / Wijkbureau Oost, HISA, Ondernemersfonds Utrecht, Leefbaarheidsbudgetten Floris Tyl Boswell Career Academy / Boswell Junior - Kennisvalorisatie - Missing Link - Welke vaardigheden nodig voor je eerste baan Ondernemersvereniging Puur Oost - Adriaen van Ostadelaan en Jan van

Nadere informatie

Toeristische visie Regio Alkmaar

Toeristische visie Regio Alkmaar Toeristische visie Regio Alkmaar Conceptvisie en uitvoeringsagenda Proces Toeristische visie Wat Wanneer 1. Start met de Regio Alkmaar Februari 2. Eerste Regioavond 5 maart 3. Stakeholderbijeenkomst 1

Nadere informatie

Gemeente Den Haag. De voorzitter van Commissie Ruimte DSO/2014.1230 RIS 279665 070-353 46 19. 19 december 2014. Agenda Oude Centrum

Gemeente Den Haag. De voorzitter van Commissie Ruimte DSO/2014.1230 RIS 279665 070-353 46 19. 19 december 2014. Agenda Oude Centrum Wethouder van Binnenstad, Stadsontwikkeling en Buitenruimte en Wethouder van Stadsontwikkeling, Wonen, Duurzaamheid en Cultuur B.A. Revis en J. Wijsmuller Gemeente Den Haag De voorzitter van Commissie

Nadere informatie

Stimulering ondernemerschap en bestrijding winkelleegstand een gouden combinatie. Wout Gelderloos Farid Darkaoui 20 januari 2015

Stimulering ondernemerschap en bestrijding winkelleegstand een gouden combinatie. Wout Gelderloos Farid Darkaoui 20 januari 2015 Stimulering ondernemerschap en bestrijding winkelleegstand een gouden combinatie Wout Gelderloos Farid Darkaoui 20 januari 2015 Even voorstellen Zaken Expert B.V. Stedelijk en economische ontwikkeling

Nadere informatie

Wijkeconomie: j ondernemers centraal. Inhoud. Joost Hagens. Herma Harmelink. Nicis-onderzoek: relatie wijkeconomie & vastgoed.

Wijkeconomie: j ondernemers centraal. Inhoud. Joost Hagens. Herma Harmelink. Nicis-onderzoek: relatie wijkeconomie & vastgoed. Wijkeconomie: j ondernemers centraal Joost Hagens Herma Harmelink 3 november 2009 Inhoud Nicis-onderzoek: relatie wijkeconomie & vastgoed Tips voor meer economie in de wijk 1 Nicis-onderzoek Relatie wijkeconomie

Nadere informatie

Uw netwerk voor succesvol ondernemen in de Brusselse metropool. Metropolitan

Uw netwerk voor succesvol ondernemen in de Brusselse metropool. Metropolitan Uw netwerk voor succesvol ondernemen in de Brusselse metropool Metropolitan Voka Metropolitan bouwt aan de Brusselse metropool Voka, het Vlaams netwerk van ondernemingen, bundelt zijn werking in de Brusselse

Nadere informatie

Energizing the city: Almere energy axis

Energizing the city: Almere energy axis Inhoud Energizing the city: Almere energy axis... 3 Van Noord/West naar Zuid/Ooost... 4 Energie die stroomt door de as... 5 Focus on knowledge & education... 6 Focus on innovation & experiments... 7 Focus

Nadere informatie