Macht en moraliteit: dilemma s voor toezichthouders. Peter Razenberg en Bert van der Zaag

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Macht en moraliteit: dilemma s voor toezichthouders. Peter Razenberg en Bert van der Zaag"

Transcriptie

1 Macht en moraliteit: dilemma s voor toezichthouders Peter Razenberg en Bert van der Zaag Inleiding. Het ziet er naar uit dat de signalen over een veranderende rol van toezichthouders zich aan het intensiveren zijn. Alom is er het gevoel dat toezichthouders zich te passief opstellen, te weinig sturing uitoefenen. Zie bijvoorbeeld het promotieonderzoek van van Oijen. Onderzoek van Jim Westphal bevestigt dat ook in de VS commissarissen over het algemeen zeer terughoudend zijn om in te grijpen als dat gewenst is. Men stelt veel meer prijs op een sfeer van wederzijds vertrouwen en een non-interventiecultuur. Dick van Ginkel geeft daar in een lucide blog uiting aan. Controle is goed, vertrouwen is de basis. Zet daar tegenover het relaas van Hans de Hoog, ervaren toezichthouder, die een lans breekt voor de stelling dat toezichthouders...het spel van macht en tegenmacht willen en kunnen spelen. Hij stelt het nog wat scherper: De toezichthouder moet gevreesd worden door de bestuurder. Een nogal boude uitspraak en we zouden ook niet zo ver willen gaan om dit voor te stellen. Het legt wel een andere benadering van de toezichthoudende taak bloot, een meer confronterende. Dit spanningsveld tussen vertrouwen en macht is een beladen onderwerp. Het gebruik maken van je macht ligt zeker in onze poldercultuur erg gevoelig. Machtsgebruik wordt vaak vereenzelvigd met machtsmisbruik. Gebruik van macht roept vragen op rond moreel verantwoord handelen en beslissen. We willen ons hier beperken tot hoe een individuele toezichthouder een dilemma kan gaan ervaren in dit spanningsveld. De inzet van macht en respectvol met elkaar omgaan lijken op gespannen voet te staan. Macht lijkt een sfeer van tegenwerking op te roepen, in plaats van vertrouwen. We denken dan ook dat deze (ogenschijnlijke) tegenstelling een verklaring vormt voor de non interventie cultuur. Zo wijst Hans van Hoek in een Lucide blog er terecht op dat zorgbestuurders die na hun pensionering toetreden tot de RvT ertoe neigen zich te zeer te vereenzelvigen met de voormalige collega s. Daar doe je niet moeilijk tegen. We denken dat het veel voorkomt dat een relatie van wederzijds vertrouwen het de RvT moeilijk maakt om meer te interveniëren vanuit een machtspositie. In dit artikel willen we proberen aan te tonen dat dit niet zo hoeft te zijn. Bij wijze van aftrap kunnen we eens kijken naar het tegenovergestelde van macht. Dat is niet vertrouwen, maar onmacht of machteloosheid. Is dat wat we van een Raad van Toezicht verwachten? Wat is macht eigenlijk? Wij zien macht als het vermogen een situatie te kunnen beheersen. Dat is een brede omschrijving. Zo beschouwd is macht een bijna essentiële voorwaarde voor leven. Zeker als we macht beschouwen in het meest persoonlijke domein van het eigen bestaan. De macht over je armen en benen hebben is een geluk dat velen zich niet

2 dagelijks bewust zijn tot in hun omgeving of bij hen zelf blijkt dat ze die macht zijn kwijt geraakt. Naast deze fysieke component van macht, klein en bijna onontbeerlijk, is er de macht in het bredere domein van samen. Ook daar is macht een door velen als buitengewoon prettig ervaren fenomeen. Denk maar eens aan de Radetzki mars waarbij het publiek met zichtbaar plezier de subtiele in lichaamstaal gegoten instructies opvolgt van de dirigent. Dit geldt overigens vooral voor diegenen die het jaarlijks nieuwjaarsconcert bij vol bewustzijn meemaken. Niet voor niets is de macht van de dirigent, het orkest, een vaak gebruikte metafoor over leiding geven aan professionals. In dit artikel willen wij ons op het moeilijke pad begeven van de discussie over de inzet van macht en moreel handelen. In het bijzonder spitsen wij dit toe op de individuele toezichthouder. Als basisstelling gaan we uit van het volgende: Hoe je het ook wendt of keert, sturing geven impliceert het gebruik van macht. Natuurlijk kun je daar allerlei verbloemende termen voor vinden. Denk aan het nemen van je verantwoordelijkheid, moeilijke keuzen niet uit de weg gaan, de confrontatie aangaan. Bij al deze begrippen gaat het echter uiteindelijk om het inzetten van macht. Zo gezien is macht een belangrijk instrument voor toezichthouders. Het roept daarmee onmiddellijk de vraag op: Hoe moreel is deze inzet? We willen laten zien dat macht en moraliteit elkaar niet uitsluiten, maar juist om verwevenheid vragen. We zullen, bij wijze van illustratie, laten zien dat dit een les is die we mede uit de dierenwereld kunnen leren. De formele machtsbronnen van toezichthouders Waar ontlenen toezichthouders hun machtspositie aan? We splitsen dit op in drie onderdelen. In de eerste plaats en meteen de meest tastbare is de macht van het werkgeverschap. De RvT heeft de macht om de bestuurders te benoemen, schorsen en te ontslaan. Bovendien heeft de Raad de macht van controle en informatie onder meer door het benoemen van de accountant. De macht van de werkgever kent in onze maatschappelijke context ook tegenmacht in de vorm van rechterlijke toetsing. De macht is toegekend om continuïteit te waarborgen en functioneren van bestuurders te kunnen beoordelen. In de tweede plaats heeft de Raad van Toezicht vrijwel altijd statutair vastgelegd instemmingsmacht. Besluiten kunnen niet tot uitvoering komen tenzij met instemming van de Raad. Het betreft hierbij beleidsmatige macht rond zaken als opheffing van de organisatie, fusie, meerjarenplannen. De vraag is waar deze macht zijn legitimatie vindt. Een parallel kan worden getrokken met de relatie tussen eerste en tweede kamer van de staten-generaal. Bij wetten heeft de eerste kamer ook instemmingsrecht. In het verleden werd dit recht gebruikt om de wetgeving op zijn houdbaarheid en consistentie te toetsen: een vorm van marginale, niet inhoudelijke toetsing. De laatste jaren vindt hier ook beleidsmatige inmenging plaats. In de zorginstelling is die legitimatie minder goed omschreven.

3 Als laatste heeft de Raad van Toezicht beïnvloedingsmacht. In de rol van klankbord en raadgever kunnen de Raad en de leden invloed uitoefenen op de besluitvorming door het bestuur. Feitelijk heeft de Raad zo een meer informele rol die verwant is aan die van de Ondernemingsraad of de Cliëntenraad. Anders dan bij deze organen is deze rol niet wettelijk verankerd en ook niet voorzien van de nodige checks en balances. Deze rol kan ook botsen met de eerder genoemde machtsbronnen van de Raad binnen de organisatie. Macht, Moraliteit en Machiavelli: privé en/of publiek De inzet van macht roept al snel associaties op met de bestuursadviseur avant la lettre, Niccolo Machiavelli. Deze denker uit de 15 e eeuw staat voor velen symbool voor de duistere kanten van machtsuitoefening. De geschiedenis is dan ook niet genadig geweest in het oordeel over Machiavelli. Shakespeare sprak van the murderous Machiavelli en Bertrand Russel omschreef het werk van Machiavelli als a handbook for gangsters. Ook meer recent wordt Machiavelli van stal gehaald in het legitimeren van autoritaire benaderingen van bestuur en toezicht. Zo vindt Hans de Hoog dat toezichthouders meer Machiavelliaans moeten durven optreden. Het volgende laat zien dat het denken van Machiavelli ook een andere waardering verdient. In de Groene Amsterdammer van november 2013 geeft Frank Ankersmit, emeritus hoogleraar intellectuele en theoretische geschiedenis, een boeiend inzicht in de geest van Machiavelli en het onderscheid tussen ethiek in het privé domein en de ethiek van de publieke zaak. Ankersmit laat op basis van het denken van Machiavelli zien, dat als je de ethiek in het privédomein wilt toepassen in het publieke domein, je vaak met lege handen staat. Zijn belangrijke inzicht is ook dat mensen moreel handelen in het publieke domein niet kunnen afleiden uit het privé domein. Hij geeft het voorbeeld van het bekende ethische uitgangspunt: Wat gij niet wilt dat u geschiedt doe dat ook de ander niet. Dit is een bruikbare gedragsregel in het privédomein. Toepassing in het publieke domein, leidt nauwelijks tot iets. Volgens Ankersmit is dit de unieke bijdrage van Machiavelli aan het denken over moreel handelen. Zie in dit licht de spagaat van de toezichthouder die ook mantelzorger is. Vanuit empathie met de cliënten en patiënten het toezichthouderschap invullen: maar hoe dan? In het publieke debat zien we dit terug bij het appelleren aan gevoelens van empathie bij politici in de discussie over asielbeleid door de aandacht te richten op schrijnende gevallen. Onlangs gaf dhr. Dick van Ginkel, toezichthouder en mantelzorger, in een blog op de website van het tijdschrift Lucide inzicht in dit dilemma. De spagaat van de naaste van cliënten en patiënten die zorg wil leveren en geconfronteerd wordt met de gefragmenteerde manier van handelen van zorginstituties aan de ene kant en aan de andere kant de toezichthouder die gevangen zit in een systeem met zijn beperkingen. Wie het huidige publieke debat volgt, wordt geraakt door de mate waarin waarden in deze tijd uiteen lijken te lopen. Wie zich in het speelveld bevindt ervaart de spanning die er lijkt te liggen tussen de moraliteit in de privésfeer (bv. de zorg voor je familielid) en de moraliteit van de publieke zaak (bv. betaalbaarheid, solidariteit).

4 Waar het privé domein ophoudt en het publiek begint is niet altijd gemakkelijk aan te geven. Voor bestuurders en toezichthouders valt te denken aan het verschil tussen het domein van de persoonlijke contacten in de organisatie en het domein van de organisatie als geheel of zelfs de samenleving. Of nog anders gesteld, het verschil tussen het domein van de natuurlijke personen en het domein van de rechtspersoon. Wederkerigheid en empathie: een evolutionair inzicht We geven in dit artikel een paar keer een voorbeeld uit de dierenwereld. Dat doen we niet omdat we denken alles wat gezegd kan worden over macht en moraliteit gereduceerd kan worden tot gedragsbiologie, maar omdat we willen illustreren dat macht en moraliteit niet alleen maar filosofisch academische onderwerpen zijn. Integendeel, ze zijn diep geworteld in onze aard. Frans de Waal, bioloog en wetenschapper die sociaal gedrag van primaten onderzoekt, gaf in 2011 een presentatie over moral behavior in animals die terug te zien is via Op grond van onderzoek beschrijft hij twee pijlers die zowel bij dieren als bij mensen de steunpilaren vormen voor moraliteit: wederkerigheid en empathie. Wederkerigheid impliceert het vermogen te begrijpen dat diensten en wederdiensten gekoppeld zijn. Het duidt ook op een gevoel van rechtvaardigheid: het spel moet eerlijk gespeeld worden. Empathie is het vermogen je in te leven in de beleving van de ander. Dit heeft een sterke biologische component: geplaatst tussen verdrietige mensen worden de meeste mensen ook verdrietig. Maar het heeft ook een cognitieve component. Ook als de ander niet fysiek in de nabijheid is, kunnen we invoelen wat beslissingen kunnen betekenen voor anderen. Wat leert dit over het onderscheid tussen moraliteit in het privé domein versus moraliteit inzake de publieke zaak? In de eerste plaats dat het complex is: niet voor niets is er al eeuwen over gedacht en gesproken. Ten tweede dat het niet altijd eenvoudig is om de grens te bepalen tussen het persoonlijke domein en het publieke domein. In de derde plaats dat moraliteit niet een uitsluitend of exclusieve menselijke aangelegenheid is: het zit diep in onze evolutionaire voorgeschiedenis ingebakken. Macht in het dierenrijk; een evolutionair perspectief Macht is ook een herkenbaar fenomeen in de bredere context van het dierenrijk. Macht ontwikkelt zich daar vaak subtiel over een langere periode in een wedloop tussen jagers en prooien waarbij beiden methoden hebben ontwikkeld om de macht van de ander te weerstaan. Maar macht speelt ook een rol bij het sociale gedrag bij primaten, waarbij we met dank opnieuw aan Frans de Waal, spreken over een alfa mannetje. Het alfa mannetje perkt de macht van andere apen in en meestentijds wordt dit gerespecteerd. Het antwoord op de vraag waarom is eenvoudig: het helpt de groep overleven. Door als groep op te trekken kunnen gevaren worden weerstaan die alleen niet op te lossen zijn. Voor de soort als geheel betekent het dat de sterkste genen worden overgedragen naar volgende generaties. Bij bultruggen blijken de vrouwtjes te bepalen wie mag paren en hebben zij de macht in handen. Ongetwijfeld is dat bij veel soorten het geval. Denk aan de matriarchale gezagsstructuur bij olifanten. Waarmee maar gezegd wil zijn dat in de

5 natuur de macht vaak bij de vrouwelijke kunne ligt. En dus niet alleen voorbehouden is aan de Bokito s van deze wereld. Macht bezien vanuit het individu binnen het collectief Zo bezien is de inzet van macht binnen het collectief vaak noodzakelijk voor het voortbestaan van dit collectief in het heden en over langere tijd bezien. Maar dat is niet noodzakelijkerwijs zo voor het individu. Als bij een zorginstelling ontslagen vallen dan bepaalt een ander of je ontslagen wordt. Daar ligt ook een belangrijk deel van de macht van toezichthouders over bestuurders. Als we dit zo stellen, dan zou je bijna gaan denken dat hier een legitimatie ligt voor het doel dat de middelen heiligt. Machiavelli, die weer zijn stem doet horen? Dat zou inderdaad zo zijn als hier geen rekening gehouden wordt met de andere kant van de medaille, de wederkerigheid. Macht en wederkerigheid; opnieuw een evolutionair inzicht Wederkerigheid is geen recent inzicht. In essentie gaat het om een bekend ethisch uitgangspunt: het categorisch imperatief van Emanuel Kant: Baseer uw gedrag op principes waarvan u zou willen dat het algemeen geldende wetten waren. We willen laten zien dat wederkerigheid dieper bij ons ingebouwd zit dan alleen filosofische overwegingen. Onderzoek bij primaten leert ons meer over de subtiele regels van het spel die ons al voor de geboorte zijn meegegeven. Als het alfamannetje een gevecht aangaat en wint, dan zou daar de kous mee af moeten zijn als het alleen maar om het recht van de sterkste gaat, maar dat is niet wat er gebeurt. Na afloop reiken ze elkaar de hand en geven elkaar een knuffel. Zo bezien gaat het bij macht niet om het recht van de sterkste maar om het behoud van de orde en de daarbij noodzakelijke macht maar ook om wederkerigheid: in meer menselijke termen om onderling respect en het besef dat uiteindelijk ook de relatie behouden moet blijven. Frappant is recent onderzoek naar het moreel gedrag van baby s. Zie een bijdrage van CNN waaruit blijkt dat gevoel voor wederkerigheid bij ons potentieel in de genen zit. ( babies- right- wrong/index.html?iid=article_sidebar) Soms verliezen we dit door ervaringen in de loop van onze ontwikkeling echter. Volgens ons vraagt dit onderhoud in de vorm van het blijven oefenen met morele competentie. Macht en morele competentie Dit aspect van wederkerigheid is een uitkomst van wat we morele competentie zouden willen noemen. Hier worden macht en moreel handelen geïntegreerd. In trainingen over morele dilemma s, vaak dilemma s die te maken hebben met de inzet van macht, hanteren we het volgende model over morele competentie: 1 Bewustzijn van verschillende belangen Het gaat hier dus om het bewustzijn van belangen uit het privé domein en de belangen uit het publieke domein. Overzicht is hier een belangrijk punt. En wel tegelijkertijd. Vaak zien we het hier mis gaan. Goedbedoelende leidinggevenden zijn zich vaak vooral bewust van de belangen uit het privé domein, het gebied van de persoonlijke contacten. Ze gaan dan nauwe relaties aan, stellen zich op als coach of als vriend(in). Tot er een moment aanbreekt dat de belangen van het collectief een grotere rol gaan spelen. Het

6 gedrag wordt veel meer afstandelijk, waardoor de eerder zo vriendelijk bejegende medewerker in verwarring achterblijft en meestal in boosheid vervalt en de kantonrechter opzoekt. Het gewogen aandacht besteden aan dit complexe belangensamenstel uit zowel het privé als het publieke domein is dus van groot belang. Aan de andere kant zal een bestuurder die zich alleen iets laat gelegen aan de belangen van het publieke domein, al gauw beticht worden van Machiavellistisch gedrag en het voeren van een schrikbewind. Empathie en wederkerigheid hebben binnen het collectieve domein vooral een cognitief karakter, het zich kunnen inleven in de verschillende belangen. Verder is het onderscheid tussen positie en belang hier relevant. Een bestuurlijke rol is een positie. Een achterliggend belang kan zijn: De organisatie vooruit willen helpen, een bijdrage willen leveren aan zorginnovatie, een goed inkomen willen hebben, de beste willen zijn, etc. etc. Het onderkennen van achterliggende belangen kan dus een hele klus zijn en vergt een goed ontwikkeld reflectief vermogen. 2. Positie kiezen in het samenspel van verschillende belangen Hier gaat het aan de ene kant om de durf om positie te kiezen. Ook als dat tot een minder ingaan op de belangen van natuurlijke personen leidt. Aan de andere kant het rekening blijven houden met deze verschillende belangen, de wederkerigheid. Op een dusdanige manier dat het optreden effectief is in het zoveel mogelijk inspelen op deze verschillende belangen. 3. Effectief communiceren van bovenstaande fases Hier gaat het om effectief kunnen communiceren. Het gelijk dat men heeft ook daadwerkelijk bij anderen kunnen verwerven. Een noodzakelijke randvoorwaarde daartoe is het onderscheid tussen de inhoudelijke kanten van de communicatie en de betrekkingskanten. Wederkerigheid is hier vooral ook het besef dat het de toon is die de muziek maakt. Een belangrijk inzicht uit dit model is dat de inzet van macht geen digitale kwestie is, geen alles of niets maar in alle nuance en in kleine stappen vorm kan krijgen. Wat leert ons dit alles voor toezichthouders. Macht en moraliteit zijn verweven maar niet hetzelfde. Ze hebben overeenkomsten: bij beiden is er een persoonlijk domein en een publiek domein. Beiden kennen naast een positieve kant gericht op meerwaarde van samenwerking en overleving van de groep of de soort ook een negatieve uitwerking: machtsmisbruik en immoraliteit. Zo gezien kan de inzet van macht in het publieke domein een morele handeling zijn. Terwijl die inzet vanuit het individuele perspectief anders overkomt. De stappen uit het morele competentiemodel kunnen helpen om hier gewogen meer om te gaan. Bij macht is het van belang een goed beeld te hebben van het domein van de macht: persoonlijk, de groep of organisatie of het land, de overleving van de soort.

7 Werkgeversmacht In dit domein is de macht goed geformuleerd, en in de publieke omgeving voorzien van tegenmachten. In die zin is er in termen van moraliteit een eerlijk speelveld gemaakt. De spelregels zijn duidelijk en kunnen worden getoetst door een onafhankelijke partij. Daarnaast is er de wederkerigheid in de persoonlijke sfeer. In termen van de dierenwereld: de hand na het gevecht en de spreekwoordelijke knuffel. Dit alles is niet specifiek voor de Raad van Toezicht: het geldt voor elke werkgeversrelatie, dus ook die van de bestuurder binnen de organisatie. Alleen zullen beslissingen op dit niveau binnen de organisatie al sneller worden uitvergroot waardoor het een uitgelezen kans is wederkerigheid als morele waarde in de organisatie te implementeren niet alleen in de formele zin (de rechterlijke toets achteraf) maar juist ook op het persoonlijke vlak. De wijze waarop de Raad van Toezicht en trouwens ook de bestuurder deze pijler van moraliteit hanteert, kan vergaande implicaties hebben binnen de organisatie. Gebruik van macht met negatieve gevolgen voor anderen vereist een duidelijk gearticuleerde actie van dienst en wederdienst, van fairness. Een sociaal plan, een tweede kans, outplacement, opleiding om te kunnen overleven in een nieuwe situatie, het menselijke contact in plaats van de kille afstandelijkheid van de bureaucratie. Het zijn allemaal voorbeelden van manieren om recht te doen aan de morele pijler van wederkerigheid, het op een gewogen wijze inspelen op de verschillende belangen die in een gegeven situatie aan de orde zijn. De tweede pijler, die van empathie speelt zoals altijd ook hier. Hij heeft een rol maar deze moet niet zo groot worden dat de macht niet meer worden toegepast. Het betreft hier immers een maatschappelijke verhouding en geen persoonlijke. De empathie voor de rechtspersoon is in deze situatie groter dan die voor de natuurlijke persoon. Instemmingsmacht Deze macht is in de regel statutair verankerd waarbij er via de wettelijke regelingen voor Ondernemingsraden en Cliëntenraden een vorm van onafhankelijke toetsing mogelijk is. Toch zijn de tegenmachten hier minder strak georganiseerd. Er is wetgeving in de maak die dit maatschappelijk ervaren tekort moet gaan opvullen. Het gebrek aan tegenkrachten maakt dat het morele appel op toezichthouders bij deze vorm van macht groter is. Bij macht in het publieke domein is dit in het bijzonder de cognitieve component van empathie. Het vermogen om voor elk onderdeel van de groep of de organisatie te kunnen invoelen wat de fysieke en emotionele impact is. Daartoe is het vermogen tot biologische empathie (spiegelen van lichaamstaal, meevoelen) een belangrijke maar op zich onvoldoende voorwaarde. Het betekent ook zicht hebben op de structuur van de groep of de organisatie en niet alleen uit derde hand maar in persoonlijke exploratie binnen de groep of organisatie. Als voorbeeld van hoe we dit bedoelen, het pleidooi van Marius Buiting, directeur van de Nederlandse Verenging van Toezichthouders in de Zorg, in het FD van 18 december 2013: Het nieuwe toezicht moet zich echter meer richten op de besturing, met zicht op meerdere perspectieven in de organisatie en niet alleen aandacht voor de bestuurder. Dit betekent dat de bestuurder de dialoog aan moet gaan met medewerkers binnen de zorgorganisatie en betrokkenen daarbuiten.

8 Dit voorkomt eenzijdige empathie met de bestuurder(s) en daarmee het onvermogen om de macht te benutten indien dat nodig is. Je zou kunnen spreken van empathie met de organisatie: niet voor niets spreken we over de organisatie als een (rechts)persoon. Bij het gebruik van de instemmingsmacht speelt wederkerigheid een rol door het toetsen van het draagvlak van de beslissing van het bestuur maar ook door het geven van een faire kans aan de bestuurder. Beïnvloedingsmacht Deze macht is niet geformaliseerd en daarmee ook het minst transparant te maken. Hij is daarmee ook vaker dan bij de eerder genoemde machtsbronnen persoonlijker van aard: meer van toepassing op de afzonderlijke leden dan op de Raad als geheel. Het feit dat het geen formele macht is wil niet zeggen dat hij niet gestructureerd kan zijn via commissies van de Raad of via regelmatig persoonlijk overleg van toezichthouders met bestuurders. In deze situaties wordt bij afwezigheid van onafhankelijke toetsing een bijzonder groot appel gedaan op de moraliteit van de betrokken personen (toezichthouder en bestuurder). Beiden zullen los moeten komen van de moraliteit van het privé domein en moeten handelen binnen de moraliteit van de publieke zaak. Dit vergt een hoge mate van integriteit en vermogen om beide te kunnen scheiden. Dit is niet zo eenvoudig als het misschien lijkt. Explicitering van de morele regels is daarbij meer dan wenselijk: Wordt empathie beleefd meer voor de rechtspersoon dan voor de gesprekspartner? Wordt de wederkerigheid beleefd vanuit de rechtspersoon of vanuit de onderlinge persoonlijke relatie? De vraag kan gesteld worden of deze rol niet los gemaakt moet worden van de toezichthouder. De bestuurder heeft immers zeer veel andere bronnen om advies te halen en klankbord te vinden. Het wordt wellicht minder leuk voor de toezichthouder maar wel zuiverder en minder gevoelig voor onwenselijke morele keuzes. Het voorkomt dat de toezichthouder op enig moment de eigen inbreng moet gaan beoordelen. Praktische tips voor toezichthouders Bepaal het domein waar U een machtspositie hebt en ben u bewust van de feitelijke macht die u hebt zoals vastgelegd in statuten en regelementen: anders gezegd, ken de regels van het spel. Ben u bewust van de vele valkuilen bij het uitoefenen van de macht in de vorm van het nemen van besluiten. Bepaal voor uzelf en met de Raad als geheel hoe u invulling geeft aan de morele pijlers en de manier waarop u die communiceert. Ken uw organisatie niet alleen aan de hand van papier maar ook in persoonlijke contacten: niet om die persoonlijke empathische ervaringen leidend te laten zijn maar wel omdat ze voorwaarde zijn voor de cognitieve empathie die u gebruikt als 1 van de pijlers van moraliteit in de publieke zaak. Toets alle beslissingen ook altijd aan het criterium van de tweede pijler van moraliteit: de wederkerigheid. Operationaliseer in dat verband het algemene begrip respect. Blijf oefenen met de stappen van het morele competentiemodel

9 Over de auteurs. Dr. Peter Razenberg is coach en adviseur en heeft ervaring als internist, toezichthouder en eindverantwoordelijk bestuurder in diverse sectoren van de zorg. Meer informatie en contact via en Drs. Bert van der Zaag is psycholoog en heeft ervaring als manager in justitiële inrichtingen en als trainer-coach. Tevens auteur van: Wie denk je dat je bent? over professionele zelfreflectie. Meer informatie en contact via 25 februari 2014

Positioning Paper Professionele Integriteit

Positioning Paper Professionele Integriteit Positioning Paper Professionele Integriteit IPMA-NL Versie: 1 Auteurs: Arjan van Bommel, Paul van der Steur IPMA-NL Professionele Integriteit januari 2016 2016 IPMA-NL POSITIONING PAPER PROFESSIONELE INTEGRITEIT

Nadere informatie

FUNCTIEPROFIEL. Lid Raad van Toezicht, portefeuille Financiën, Lid Raad van Toezicht, portefeuille Onderwijs (-kwaliteit)

FUNCTIEPROFIEL. Lid Raad van Toezicht, portefeuille Financiën, Lid Raad van Toezicht, portefeuille Onderwijs (-kwaliteit) FUNCTIEPROFIEL Functies: Lid Raad van Toezicht, portefeuille Financiën, Lid Raad van Toezicht, portefeuille Onderwijs (-kwaliteit) 1. ORGANISATIEBESCHRIJVING De Meerwegen scholengroep is een christelijke

Nadere informatie

Dilemmics. Morele Oordeelsvorming. Werkboek. voor medewerkers van het Ministerie van Buitenlandse Zaken

Dilemmics. Morele Oordeelsvorming. Werkboek. voor medewerkers van het Ministerie van Buitenlandse Zaken Dilemmics Morele Oordeelsvorming Werkboek voor medewerkers van het Ministerie van Buitenlandse Zaken 2013 Werkboek Morele Oordeelsvorming 1 2014. Dilemmics. Alle rechten van deze uitgave zijn voorbehouden.

Nadere informatie

De driehoek van bestuur, toezicht en medezeggenschap Drs. Frank Schreiner Presentatie BVMP 17 november 2014

De driehoek van bestuur, toezicht en medezeggenschap Drs. Frank Schreiner Presentatie BVMP 17 november 2014 De driehoek van bestuur, toezicht en medezeggenschap Drs. Frank Schreiner Presentatie BVMP 17 november 2014 1 Nodig: een sterke driehoek Toezicht Bestuur MZ Bewust van elkaars rol & positie Open, scherp

Nadere informatie

Praten met familie 29-09- 15. Hulpverleners: Last of lust. Last / lastig. Lust. Stichting Labyrint-in Perspectief

Praten met familie 29-09- 15. Hulpverleners: Last of lust. Last / lastig. Lust. Stichting Labyrint-in Perspectief Praten met familie Francisca Goedhart, Stichting Labyrint- in Perspectief Jacklin Goudsblom, GGZ Noor Holland Noord en PIMM trainer. Hulpverleners: Last of lust Last / lastig (hulpverlener = hv) Lust (hulpverlener

Nadere informatie

VISIE OP TOEZICHT Vastgesteld door Raad van Commissarissen op 15 september 2016

VISIE OP TOEZICHT Vastgesteld door Raad van Commissarissen op 15 september 2016 VISIE OP TOEZICHT Vastgesteld door Raad van Commissarissen op 15 september 2016 Woningcorporaties staan voor het huisvesten van mensen met een bescheiden inkomen en voor kwetsbare groepen. Woningcorporaties

Nadere informatie

Een situatie kan lastig worden indien. - voor de bedrijfsarts als arts sommige waarden zwaarder wegen dan voor de bedrijfsarts als adviseur

Een situatie kan lastig worden indien. - voor de bedrijfsarts als arts sommige waarden zwaarder wegen dan voor de bedrijfsarts als adviseur Inleiding Sociaal Medisch Overleg (SMO) is een gestructureerd en multidisciplinair overleg over individuele casuïstiek tussen het management en diens adviseur(s) aangaande verzuim en re-integratie. Deelnemers

Nadere informatie

Naslagwerk KOERS. Producten van dit documenten zijn:

Naslagwerk KOERS. Producten van dit documenten zijn: Naslagwerk KOERS Dit document is bedoeld om ieder individu een eigen beeld te laten formuleren van de eigen koers als werkend mens en vervolgens als functionaris. Daarna kun je collectief de afdelingskoers

Nadere informatie

APPRECIATIVE INQUIRY Conversaties die bijdragen aan succesvol leren, veranderen en vernieuwen

APPRECIATIVE INQUIRY Conversaties die bijdragen aan succesvol leren, veranderen en vernieuwen Nieuwsbrief oktober 2015 APPRECIATIVE INQUIRY Conversaties die bijdragen aan succesvol leren, veranderen en vernieuwen Beste , Appreciative Inquiry (Waarderend Actieonderzoek) is al jarenlang

Nadere informatie

ONDERWIJSPR1MAIR. Gemeente Montfoort T.a.v. de leden van de Raad Kasteelplein 5 3417 JG MONTFOORT 03 sep 2015/1101

ONDERWIJSPR1MAIR. Gemeente Montfoort T.a.v. de leden van de Raad Kasteelplein 5 3417 JG MONTFOORT 03 sep 2015/1101 ONDERWIJSPR1MAIR Gemeente Montfoort T.a.v. de leden van de Raad Kasteelplein 5 3417 JG MONTFOORT 03 sep 2015/1101 Bergambacht, 31 augustus 2015 Betreft: verzoek tot herbenoeming lid Raad van Toezicht Geachte

Nadere informatie

Geïnteresseerd in het vak van trainer/adviseur? Solliciteer via sollicitatie@dekrommerijn.nl. Lees hieronder verder over:

Geïnteresseerd in het vak van trainer/adviseur? Solliciteer via sollicitatie@dekrommerijn.nl. Lees hieronder verder over: Geïnteresseerd in het vak van trainer/adviseur? Solliciteer via sollicitatie@dekrommerijn.nl Lees hieronder verder over: Het werk van ondernemingsraden. Het werk van de trainer/adviseur. De ideale trainer/adviseur.

Nadere informatie

Bijsluiter bij de Goed Bestuur Primair Onderwijs.

Bijsluiter bij de Goed Bestuur Primair Onderwijs. Bijsluiter bij de Goed Bestuur Primair Onderwijs. Voor u ligt de Code Goed Bestuur voor het primair onderwijs. In deze code zijn basisprincipes vastgelegd die een appèl doen op de professionaliteit van

Nadere informatie

Reglement RvT Bijlage C: profielschets bestuur

Reglement RvT Bijlage C: profielschets bestuur Reglement RvT Bijlage C: profielschets bestuur Versie: 2016.01 Vastgesteld door RvT: 31 oktober 2016 Inhoudsopgave 1. Profielschets Bestuur... 2 1.1. Verantwoordelijkheden... 2 1.2. Kenmerken directeur-bestuurder...

Nadere informatie

Finale versie d.d. september Profiel Raad van Commissarissen Rentree

Finale versie d.d. september Profiel Raad van Commissarissen Rentree Profiel Raad van Commissarissen Rentree Rentree verhuurt circa 3800 woningen en zakelijke ruimtes in Deventer; in de oude binnenstad, in bestaande wijken en in nieuwbouwwijken. Rentree bouwt aan de toekomst

Nadere informatie

PROFIEL. Lid Raad van Toezicht profiel Onderwijs. Stichting Regio College Zaanstreek - Waterland

PROFIEL. Lid Raad van Toezicht profiel Onderwijs. Stichting Regio College Zaanstreek - Waterland PROFIEL Lid Raad van Toezicht profiel Onderwijs Stichting Regio College Zaanstreek - Waterland PublicSpirit drs. Marylin E.A. Demers Senior consultant Amersfoort, november 2015 Organisatie & context Het

Nadere informatie

Introductie Methoden Bevindingen

Introductie Methoden Bevindingen 2 Introductie De introductie van e-health in de gezondheidszorg neemt een vlucht, maar de baten worden onvoldoende benut. In de politieke en maatschappelijke discussie over de houdbaarheid van de gezondheidszorg

Nadere informatie

PROFIEL VOOR DE RAAD VAN COMMISSARISSEN EN ZIJN LEDEN

PROFIEL VOOR DE RAAD VAN COMMISSARISSEN EN ZIJN LEDEN PROFIEL VOOR DE RAAD VAN COMMISSARISSEN EN ZIJN LEDEN PROFIEL VAN DE RAAD De RvC van Pré Wonen hecht grote waarde aan het werken conform de principes van good governance, waarbij de Governance code een

Nadere informatie

Waarom welzijn? Over de ethiek van diergebruik en de waarde van welzijn

Waarom welzijn? Over de ethiek van diergebruik en de waarde van welzijn Waarom welzijn? Over de ethiek van diergebruik en de waarde van welzijn Dr. Franck L.B. Meijboom Ethiek Instituut & Faculteit Diergeneeskunde Universiteit Utrecht Welzijn We zijn niet de eerste! Welzijn

Nadere informatie

George Möller 29 september 2015

George Möller 29 september 2015 George Möller 29 september 2015 Waar komt moraliteit vandaan Wat is ethiek GEDRAG EN ETHIEK OGENSCHIJNLIJK NIET LOGISCH GEDRAG Wat heeft een Afrikaanse witkapbijeneter te maken met ethiek en de rol van

Nadere informatie

De paradox van de burger als uitgangspunt

De paradox van de burger als uitgangspunt GEMEENTE WINTERSWIJK De paradox van de burger als uitgangspunt De dialoog als methodiek Rhea M. Vincent 1-11-2013 In het nieuwe zorgstelsel staat de vraag van de burger centraal. De professional en de

Nadere informatie

Meten is leren: Hoe eff

Meten is leren: Hoe eff Meten is leren: Hoe eff De kwaliteit van uw werkgeverschap in De ziekenhuiswereld kent van oudsher een goed ontwikkeld HR-instrumentarium. Opleidingsmogelijkheden zijn voorhanden, de cao is veelomvattend,

Nadere informatie

Oplossingsgericht en waarderend coachen.

Oplossingsgericht en waarderend coachen. Oplossingsgericht en waarderend coachen. Coaching is die vorm van professionele begeleiding waarbij de coach als gelijkwaardige partner de cliënt ondersteunt bij het behalen van zelfgekozen doelen. Oplossingsgericht

Nadere informatie

Coöperatie verbindend leiden

Coöperatie verbindend leiden Coöperatie verbindend leiden Document ter oprichting Versie 01-01-2016 Visie De verhouding van burgers tot de overheid, van werknemers tot hun werkgevers en van het individu ten opzichte van het collectief

Nadere informatie

IOD Crayenestersingel 59, 2101 AP Heemstede Tel: 023 5283678 Fax: 023 5474115 info@iod.nl www.iod.nl. Leiding geven aan verandering

IOD Crayenestersingel 59, 2101 AP Heemstede Tel: 023 5283678 Fax: 023 5474115 info@iod.nl www.iod.nl. Leiding geven aan verandering Leiding geven aan verandering Mijn moeder is 85 en rijdt nog auto. Afgelopen jaar kwam ze enkele keren om assistentie vragen, omdat haar auto in het verkeer wat krassen en deuken had opgelopen. Ik besefte

Nadere informatie

Profielschets Lid Raad van Toezicht op bindende voordracht van de Centrale Cliëntenraad bij Stichting tantelouise-vivensis

Profielschets Lid Raad van Toezicht op bindende voordracht van de Centrale Cliëntenraad bij Stichting tantelouise-vivensis Profielschets Lid Raad van Toezicht op bindende voordracht van de Centrale Cliëntenraad bij Stichting tantelouise-vivensis TIRIONS CONSULTANCY BV ANJA TIRIONS MHA 11 JANUARI 2016 DEFINITIEVE VERSIE Algemeen

Nadere informatie

Reglement voor de Raad van Commissarissen van Rentree

Reglement voor de Raad van Commissarissen van Rentree Reglement voor de Raad van Commissarissen van Rentree Artikel 1 Vaststelling en reikwijdte reglement 1. Dit reglement is vastgesteld en goedgekeurd in de vergadering van de Raad van Commissarissen d.d.

Nadere informatie

1. De methodiek Management Drives

1. De methodiek Management Drives 1. De methodiek Management Drives Management Drives is een unieke methodiek die u concrete handvatten biedt in het benaderen van de ontwikkeling van individu, team en organisatie. De methodiek kent een

Nadere informatie

Leren in contact met paarden Communicatie die is gebaseerd op gelijkwaardigheid (Door Ingrid Claassen, juni 2014)

Leren in contact met paarden Communicatie die is gebaseerd op gelijkwaardigheid (Door Ingrid Claassen, juni 2014) Leren in contact met paarden Communicatie die is gebaseerd op gelijkwaardigheid (Door Ingrid Claassen, juni 2014) Inleiding De kern van (autisme)vriendelijke communicatie is echt contact, gebaseerd op

Nadere informatie

governance code kinderopvang preambule

governance code kinderopvang preambule governance code kinderopvang preambule Commissie Governance Kinderopvang in opdracht van NVTK en bdko Utrecht, oktober 2009 11 PREAMBULE Achtergrond Kinderopvangorganisaties zijn private ondernemingen

Nadere informatie

Profielschets Raad van Toezicht. juni 14

Profielschets Raad van Toezicht. juni 14 Profielschets Raad van Toezicht juni 14 : De Raad van Toezicht van de stichting Caransscoop is het in de statuten verankerd orgaan dat belast is met het intern toezicht op het beleid van de Bestuurder

Nadere informatie

Gedragswijzer Integriteit

Gedragswijzer Integriteit Gedragswijzer Integriteit juli 2014 1 Inleiding Wij zijn Velison Wonen, een woningcorporatie met ambities in Velsen. We willen waarborgen en versterken wat we al zijn: een maatschappelijk betrokken, daadkrachtige

Nadere informatie

Profiel Raad van Toezicht. Stichting de Woonmensen/ KWZA

Profiel Raad van Toezicht. Stichting de Woonmensen/ KWZA Profiel Raad van Toezicht Stichting de Woonmensen/ KWZA KP 14 november 2012 1 Inleiding Uitgangspunt voor de bezetting van de Raad van Toezicht is, dat deze bestaat uit generalisten die gezamenlijk een

Nadere informatie

Voorzitter Raad van Toezicht

Voorzitter Raad van Toezicht Voor Stichting ROS Friesland is Heeredwinger Advies op zoek naar gekwalificeerde kandidaten voor de positie van Voorzitter Raad van Toezicht Een persoon met ervaring als bestuurder van een (zorg)organisatie

Nadere informatie

Informatievoorziening en omgaan met stakeholders. maart 2013 regiobijeenkomst NVTK

Informatievoorziening en omgaan met stakeholders. maart 2013 regiobijeenkomst NVTK Informatievoorziening en omgaan met stakeholders maart 2013 regiobijeenkomst NVTK Programma Kennismaking- specifieke vragen Informatievoorziening en omgaan met stakeholders Lichte maaltijd Risicofactoren

Nadere informatie

QUICK SCAN KWALITEITSZORG VRIJWILLIGERS ORGANISATIES (ZELFEVALUATIE)

QUICK SCAN KWALITEITSZORG VRIJWILLIGERS ORGANISATIES (ZELFEVALUATIE) vrijwilligers info juni 2003 QUICK SCAN KWALITEITSZORG VRIJWILLIGERS ORGANISATIES (ZELFEVALUATIE) informatie voor deelnemende organisaties Inleiding Vrijwilligersorganisaties zijn organisaties in beweging.

Nadere informatie

Trainingen. Attitude en Mindset. Moraal Resultaatgericht Coachen

Trainingen. Attitude en Mindset. Moraal Resultaatgericht Coachen Moraal Resultaatgericht Coachen coaching & training voor bedrijven en particulieren Hoornplantsoen 64 2652 BM Berkel en Rodenrijs telefoon 010-5225426 Hoornplantsoen 64 mobiel 06-40597816 info@resultaatgericht-coachen.nl

Nadere informatie

Doelstelling Functie en definitie

Doelstelling Functie en definitie Doelstelling Functie en definitie Welke functie heeft het instrument? Gestructureerd kader voor het gesprek over de professionele werkrelatie Onderzoek van de (gezamenlijke) inspanningen en acties die

Nadere informatie

Armoede vanuit kinderrechtenperspectief

Armoede vanuit kinderrechtenperspectief Armoede vanuit kinderrechtenperspectief Netwerkdag kinderarmoede Antwerpen Bruno Vanobbergen Kinderrechtencommissaris 24 november 2015 Bouwstenen van mijn verhaal Kinderrechten: wat ze (niet) zijn Kinderrechtencommissariaat

Nadere informatie

College Sturing en Governance Radboud Universiteit / Management Openbaar Bestuur. 24 mei 2016

College Sturing en Governance Radboud Universiteit / Management Openbaar Bestuur. 24 mei 2016 College Sturing en Governance Radboud Universiteit / Management Openbaar Bestuur 24 mei 2016 CV Kaspar van den Ham Sinds 2009 directeur-secretaris van Handvestgroep Publiek Verantwoorden. Een netwerk van

Nadere informatie

Leer hoe je effectiever kunt communiceren

Leer hoe je effectiever kunt communiceren Leer hoe je effectiever kunt communiceren De kracht van geweldloze communicatie Hoe vaak kom je in een gesprek terecht waarin je merkt dat je niet meer zegt wat je wilt zeggen; dat je iets doet wat de

Nadere informatie

Start 9 april Persoonlijk Leiderschap Coachen in Organisaties

Start 9 april Persoonlijk Leiderschap Coachen in Organisaties leergang hbo+ Start 9 april 2013 + Persoonlijk Leiderschap Coachen in Organisaties & Mensen die krachtig zijn, creëren krachtige organisaties. Deze leergang gaat hierover. Over de persoonlijke en professionele

Nadere informatie

Gedragscode DeVries Bewindvoering

Gedragscode DeVries Bewindvoering DeVries Bewindvoering Postbus 1485 1430 BL Aalsmeer M 06 37475869 E info@devriesbewindvoering.nl DeVries Bewindvoering Elke organisatie heeft omgangsregels. Omgangsregels zijn formele of informele afspraken

Nadere informatie

Samenspel Formeel - Informeel. Vanuit ieders waarde en nieuw verhaal schrijven, 22-5-15, Jolanda Elferink

Samenspel Formeel - Informeel. Vanuit ieders waarde en nieuw verhaal schrijven, 22-5-15, Jolanda Elferink Samenspel Formeel - Informeel Vanuit ieders waarde en nieuw verhaal schrijven, 22-5-15, Jolanda Elferink 6/12/2015 Programma - Korte kennismaking; - Ontwikkelingen in de vrijwillige zorg; - Uitgangspunt

Nadere informatie

1 Het sociale ontwikkelingstraject

1 Het sociale ontwikkelingstraject 1 Het sociale ontwikkelingstraject Tijdens de schoolleeftijd valt de nadruk sterk op de cognitieve ontwikkeling. De sociale ontwikkeling is in die periode echter minstens zo belangrijk. Goed leren lezen,

Nadere informatie

leergang KLEUR BEKENNEN Kleedkamergesprekken over leiderschapsontwikkeling

leergang KLEUR BEKENNEN Kleedkamergesprekken over leiderschapsontwikkeling leergang KLEUR BEKENNEN Kleedkamergesprekken over leiderschapsontwikkeling editie 2011 Leiderschap zit vol met paradoxen. De tegenstelling tussen betrokkenheid en distantie, tussen innovatie en behoudendheid,

Nadere informatie

Mensen en naasten. Over de vervlochtenheid van individuen. Dr. Dorothea Touwen Ethiek en Recht LUMC 20 MEI 2016

Mensen en naasten. Over de vervlochtenheid van individuen. Dr. Dorothea Touwen Ethiek en Recht LUMC 20 MEI 2016 Mensen en naasten Over de vervlochtenheid van individuen Dr. Dorothea Touwen Ethiek en Recht LUMC 20 MEI 2016 Kwesties ter bespreking Belangen Wilsbekwaamheid en vertegenwoordiging Identiteit Sociaal leven

Nadere informatie

Het hoe en waarom van Personeelsgesprekken

Het hoe en waarom van Personeelsgesprekken Het hoe en waarom van Personeelsgesprekken Personeelsgesprekken Het personeelsgesprek (ook wel functioneringsgesprek) is een belangrijk instrument dat ingezet kan worden voor een heldere arbeidsverhouding

Nadere informatie

PvdA Amsterdam, 7 mei 2012

PvdA Amsterdam, 7 mei 2012 PvdA Amsterdam, 7 mei 2012 Ten geleide Voor de Partij van de Arbeid geldt wet en regel én onze eigen moraal van soberheid en dienstbaarheid. In ons dagelijks politiek handelen laten wij ons daar door leiden.

Nadere informatie

Voorzitter Raad van Toezicht

Voorzitter Raad van Toezicht Voorzitter Raad van Toezicht Ervaren toezichthouder op kwaliteit en auditeren vanuit een cliëntperspectief Perspekt Perspekt is een kwaliteitsinstituut met expertise op het gebied van certificeren, auditeren

Nadere informatie

1 Wanneer iemand tijdens een presentatie van een veranderingstraject uit het raam kijkt, zie ik dat als een mogelijk signaal dat duidt op weerstand.

1 Wanneer iemand tijdens een presentatie van een veranderingstraject uit het raam kijkt, zie ik dat als een mogelijk signaal dat duidt op weerstand. WEERSTAND mr. G. van Houtem 1 SITUATIE Managers moeten heden ten dage naast hun traditionele taken steeds vaker ingrijpende veranderingen doorvoeren. Soms verloopt dit zonder al te grote problemen of noemenswaardige

Nadere informatie

Leren van je eigen mores Spreken over waarden en normen met verpleegkundigen

Leren van je eigen mores Spreken over waarden en normen met verpleegkundigen Nurse Academy lustrumcongres 2014 Leren van je eigen mores Spreken over waarden en normen met verpleegkundigen Amersfoort, 17 november 2014 Jos de Munnink, gespreksleider moreel beraad GGNet Contact: j.demunnink@ggnet.nl

Nadere informatie

Profielschets Raad van Toezicht

Profielschets Raad van Toezicht Profielschets Raad van Toezicht Stichting Philadelphia Zorg Het beste uit jezelf Inleiding De Raad van Toezicht van de Stichting Philadelphia Zorg en de daaraan gelieerde organisatie en organisatie-onderdelen,

Nadere informatie

De Raad van Toezicht voert tenminste jaarlijks met de Raad van Bestuur een functionering en beoordelingsgesprek. (in de maand september)

De Raad van Toezicht voert tenminste jaarlijks met de Raad van Bestuur een functionering en beoordelingsgesprek. (in de maand september) TAKEN EN BEVOEGDHEDEN RAAD VAN TOEZICHT ALERIMUS 1. Taak en werkwijze: De Raad van Toezicht heeft tot taak toezicht te houden op het besturen door de Raad van Bestuur en op de algemene gang van zaken in

Nadere informatie

Competenties Werken in een kleinschalige woonomgeving

Competenties Werken in een kleinschalige woonomgeving Competenties Werken in een kleinschalige woonomgeving Basiscompetentie: Werken vanuit de relatie Werkt vanuit de relatie, heeft oprechte aandacht voor de cliëntbewoner en sluit nauw aan bij de cliëntbewoner.

Nadere informatie

Diepte sessie Raad van Toezichtmodel Passend onderwijs 3-12-2015 Harry Nijkamp

Diepte sessie Raad van Toezichtmodel Passend onderwijs 3-12-2015 Harry Nijkamp NijkampConsult Diepte sessie Raad van Toezichtmodel Passend onderwijs 3-12-2015 Harry Nijkamp 2 Kennismaking Wat gaan we doen? Inzoomen op RvT-model Wat willen we graag bespreken? Dilemma s bespreken Voor-en

Nadere informatie

Governance en de rol van de RvT. 8 mei 2013. Prof. dr. J. Bossert Zijlstra Center VU

Governance en de rol van de RvT. 8 mei 2013. Prof. dr. J. Bossert Zijlstra Center VU Het Zijlstra Center for Public Control and Governance Vrije Universiteit Amsterdam Governance en de rol van de RvT 8 mei 2013 Prof. dr. J. Bossert Zijlstra Center VU Inhoudsopgave Doen we het goed? Doen

Nadere informatie

1.4 Van het bestaan van dit reglement wordt melding gemaakt in het verslag van de raad van commissarissen in het jaarverslag.

1.4 Van het bestaan van dit reglement wordt melding gemaakt in het verslag van de raad van commissarissen in het jaarverslag. REGLEMENT VOOR DE RAAD VAN COMMISSARISSEN VAN STICHTING MOZAÏEK WONEN 1. Vaststelling en reikwijdte reglement 1.1 Dit reglement is vastgesteld in de vergadering van de raad van commissarissen van 24 februari

Nadere informatie

Integraal management en Sturen

Integraal management en Sturen Integraal management en Sturen Inleiding InterimProf werkt continu aan de ontwikkeling van haar interimmers. Daartoe heeft zij een Ontwikkelprogramma opgesteld. In dat kader is op 27 en 28 maart 2013 een

Nadere informatie

Reglement voor de Raad van Commissarissen van woonstichting De Zes Kernen

Reglement voor de Raad van Commissarissen van woonstichting De Zes Kernen Artikel 1 - Vaststelling en reikwijdte reglement 1. Dit reglement is vastgesteld in de vergadering van de raad van commissarissen van 29 augustus 2006. 2. Dit reglement kan bij besluit van de raad van

Nadere informatie

BIJLAGE E: PROCEDURE ZELFEVALUATIE RAAD VAN TOEZICHT

BIJLAGE E: PROCEDURE ZELFEVALUATIE RAAD VAN TOEZICHT BIJLAGE E: PROCEDURE ZELFEVALUATIE RAAD VAN TOEZICHT In de zelfevaluatie Raad van Toezicht worden de volgende onderwerpen besproken, met behulp van een vragenlijst: De mate waarin de Raad van Toezicht

Nadere informatie

Pedagogisch fundament. handboek ikc leeuwarden

Pedagogisch fundament. handboek ikc leeuwarden Pedagogisch fundament handboek ikc leeuwarden pedagogisch fundament Inhoud Moreel kader IKC Leeuwarden Dit handboek is een hulpmiddel te komen tot een pedagogisch fundament voor een IKC s. Uitgangspunt

Nadere informatie

Integriteitcode. Woningbouwvereniging Brederode Wonen

Integriteitcode. Woningbouwvereniging Brederode Wonen Integriteitcode Woningbouwvereniging Brederode Wonen Brederode Wonen INTEGRITEITCODE versie oktober 2013 Inleiding Woningbouwvereniging Brederode Wonen (hierna te noemen Brederode) is een woningbouwcorporatie

Nadere informatie

EMOTIONELE INTELLIGENTIE

EMOTIONELE INTELLIGENTIE EMOTIONELE INTELLIGENTIE drs. S. van den Eshof 1 SITUATIE Wat zijn emoties en welke invloed hebben ze op ons leven? Sommige mensen worden bestempeld als over-emotioneel, terwijl anderen van zichzelf vinden

Nadere informatie

Soa Aids Nederland. Competentieprofiel MI-coach binnen de soa-bestrijding

Soa Aids Nederland. Competentieprofiel MI-coach binnen de soa-bestrijding Soa Aids Nederland Competentieprofiel MI-coach binnen de soa-bestrijding Competentieprofiel MI-coach binnen de soa-bestrijding Amsterdam, april 2011 Inhoud Introductie/inleiding 7 1. MI-coaching en randvoorwaarden

Nadere informatie

Profielschets. Voorzitter Raad van Commissarissen. Beter Wonen Almelo. ERLY the consulting company Datum: november 2015 Adviseur: drs.

Profielschets. Voorzitter Raad van Commissarissen. Beter Wonen Almelo. ERLY the consulting company Datum: november 2015 Adviseur: drs. Profielschets Voorzitter Raad van Commissarissen Beter Wonen Almelo ERLY the consulting company Datum: november 2015 Adviseur: drs. Lilian Vos Beter Wonen Beter Wonen is een maatschappelijk gedreven en

Nadere informatie

Functieprofiel. VOORZITTER EN LID RAAD VAN TOEZICHT Fidarda - SKOD

Functieprofiel. VOORZITTER EN LID RAAD VAN TOEZICHT Fidarda - SKOD bezoekadres Stationsstraat 29 a 9401 KW Assen postadres Postbus 479 9400 AL Assen telefoon (0592) 30 84 58 fax (0592) 33 15 35 e-mail info@ypsylon.nl KvK Friesland 56.48.77.54 www.ypsylon.nl Functieprofiel

Nadere informatie

Opleiding ouderbegeleiding

Opleiding ouderbegeleiding Opleiding ouderbegeleiding me nse nkennis vanuit een visie op ouderschap in ontwikkeling Als je krachtgericht werken met het netwerk rond het kind wilt invullen, dan zit hier alles in. Vanuit een betere

Nadere informatie

Samen in gesprek over plezier in het werk

Samen in gesprek over plezier in het werk Samen in gesprek over plezier in het werk Gesprekshandleiding Samen in gesprek over plezier in het werk Inleiding Werkdruk is een ervaring. Twee mensen in dezelfde situatie, in dezelfde organisatie kunnen

Nadere informatie

Young Professional programma. Voorbeeld van de opbouw van een YP programma

Young Professional programma. Voorbeeld van de opbouw van een YP programma Young Professional programma Voorbeeld van de opbouw van een YP programma 1 Flow van het programma: Het programma Intake (½ dag) Ik & mijn leiderschap (2 dagen groepsprogramma) Ik & de ander (2 dagen groepsprogramma)

Nadere informatie

Introductie in effectief en bewust communiceren. Communicatie; wat is dat eigenlijk?

Introductie in effectief en bewust communiceren. Communicatie; wat is dat eigenlijk? Introductie in effectief en bewust communiceren. Communicatie; wat is dat eigenlijk? Zodra er twee of meer mensen in 1 ruimte zijn is er sprake van communicatie, ook al wordt er niet gesproken. Het is

Nadere informatie

Profiel Raad van Toezicht Stichting ZorgSaam Zeeuws-Vlaanderen

Profiel Raad van Toezicht Stichting ZorgSaam Zeeuws-Vlaanderen Profiel Raad van Toezicht Stichting ZorgSaam Zeeuws-Vlaanderen Inleiding De Raad van Toezicht werkt voor het bepalen van zijn samenstelling met een profielschets. Wanneer zich een vacature in de Raad van

Nadere informatie

Twee Leden Raad van Toezicht bij Stichting Regio College Zaanstreek - Waterland te Zaandam

Twee Leden Raad van Toezicht bij Stichting Regio College Zaanstreek - Waterland te Zaandam PROFIEL Twee Leden Raad van Toezicht bij Stichting Regio College Zaanstreek - Waterland te Zaandam PublicSpirit drs. Marylin E.A. Demers Senior consultant Amersfoort, oktober 2014 Organisatie & context

Nadere informatie

PROFIELSCHETS RVC. Profielschets omvang en samenstelling van de raad van commissarissen PGGM N.V.

PROFIELSCHETS RVC. Profielschets omvang en samenstelling van de raad van commissarissen PGGM N.V. PROFIELSCHETS RVC Profielschets omvang en samenstelling van de raad van commissarissen PGGM N.V. Inhoudsopgave 1. Algemeen 2 2. Vaststelling en reikwijdte 3 3. Omvang en samenstelling van de raad van commissarissen

Nadere informatie

Het conflicthanteringspalet. Anneke de Koning Leo Elfers Anne de Cloe

Het conflicthanteringspalet. Anneke de Koning Leo Elfers Anne de Cloe Het conflicthanteringspalet Anneke de Koning Leo Elfers Anne de Cloe Het conflicthanteringspalet In relatie tot de escalatieladder en het bestuurlijk- ambtelijk samenspel Verschil in beleving Conflicthanteringspalet

Nadere informatie

Profielschets voorzitter Raad van Toezicht

Profielschets voorzitter Raad van Toezicht Profielschets voorzitter Raad van Toezicht Ieder lid van de Raad van Toezicht beschikt over specifieke deskundigheid die noodzakelijk is voor de vervulling van zijn specifieke taak, binnen de Raad van

Nadere informatie

MINISTERIE VAN DEFENSIE WERKGROEP STAAL EERSTE DRUK, NOVEMBER 2007 VISIE LEIDINGGEVEN

MINISTERIE VAN DEFENSIE WERKGROEP STAAL EERSTE DRUK, NOVEMBER 2007 VISIE LEIDINGGEVEN MINISTERIE VAN DEFENSIE WERKGROEP STAAL EERSTE DRUK, NOVEMBER 2007 VISIE LEIDINGGEVEN INLEIDING Voorwoord Commandant der Strijdkrachten CONTEXT De complexe omgeving waarin bij Defensie leiding wordt gegeven

Nadere informatie

INHOUDSOPGAVE INTEGRITEITSCODE SPVOZN

INHOUDSOPGAVE INTEGRITEITSCODE SPVOZN Integriteitscode Stichting Primair en Voortgezet Onderwijs Zuid-Nederland Vastgesteld op 17 februari 2014 1 INHOUDSOPGAVE INTEGRITEITSCODE SPVOZN 1 Inleiding... 3 2 Wie vallen er onder de code?... 3 3

Nadere informatie

LEFIER PROFIELSCHETS RAAD VAN COMMISSARISSEN MAART 2014. Profielschets raad van commissarissen Lefier ten behoeve van de werving 1

LEFIER PROFIELSCHETS RAAD VAN COMMISSARISSEN MAART 2014. Profielschets raad van commissarissen Lefier ten behoeve van de werving 1 LEFIER PROFIELSCHETS RAAD VAN COMMISSARISSEN MAART 2014 Profielschets raad van commissarissen Lefier ten behoeve van de werving 1 PROFIEL RAAD VAN COMMISSARISSEN 1. Kerntaken van de raad van commissarissen

Nadere informatie

Profielschets Lid Raad van Toezicht per januari 2015

Profielschets Lid Raad van Toezicht per januari 2015 Profielschets Lid Raad van Toezicht per januari 2015 Algemeen De Riethorst Stromenland richt zich met ca 1300 medewerkers en 700 vrijwilligers op wonen, zorg en welzijn. Enerzijds via een eigen aanbod

Nadere informatie

Besturen met een visie Meer doen in minder tijd

Besturen met een visie Meer doen in minder tijd Besturen met een visie Meer doen in minder tijd Deze presentatie is vertrouwelijk en uitsluitend voor intern gebruik bedoeld. Zonder mondelinge toelichting is deze presentatie niet compleet. Ondoordacht

Nadere informatie

FUNCTIEPROFIEL 1. ORGANISATIE. Noorderpoort

FUNCTIEPROFIEL 1. ORGANISATIE. Noorderpoort FUNCTIEPROFIEL Opdrachtgever: Functienaam: Deskundigheid Noorderpoort Lid Raad van Toezicht Sociale domein 1. ORGANISATIE Noorderpoort Noorderpoort bereidt jongeren en volwassenen voor op hun rol in de

Nadere informatie

Pedagogisch beleid Kinderopvang Haarlem Spelend Groeien

Pedagogisch beleid Kinderopvang Haarlem Spelend Groeien Pedagogisch beleid Kinderopvang Haarlem Spelend Groeien Inleiding Kinderopvang Haarlem heeft één centraal pedagogisch beleid. Dit is de pedagogische basis van alle kindercentra van Kinderopvang Haarlem.

Nadere informatie

Waarborgen functioneren raden van bestuur en raden van toezicht

Waarborgen functioneren raden van bestuur en raden van toezicht Aan de leden van de vaste commissie voor VWS in de Tweede Kamer der Staten-Generaal t.a.v. de heer drs. A.J.M. Teunissen, griffier Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Oudlaan 4 3515 GA Utrecht Postbus 9696

Nadere informatie

IK EN IK EN DE ANDER.

IK EN IK EN DE ANDER. Hierbij nodigen wij jullie uit voor de workshop IK EN IK EN DE ANDER. Gebaseerd op de principes en uitgangspunten van Rots&Water. Als pleegouder wordt er door de pleegkinderen een groot beroep gedaan op

Nadere informatie

Mijn gelijk en ons geluk

Mijn gelijk en ons geluk 1 Mijn gelijk en ons geluk Een model voor bezinning op het omgaan met verscheidenheid in de gemeente Als de kerkenraad besluit tot het starten van een bezinningsproject over omgaan met verscheidenheid,

Nadere informatie

Module 5 Heel je relatie met geld

Module 5 Heel je relatie met geld Module 5 Heel je relatie met geld Inleiding In deze module gaan we nog wat dieper in op jouw relatie met geld. Veel coaches, therapeuten en trainers werken heel hard maar verdienen erg weinig (te weinig!).

Nadere informatie

Rapport Duurzame Inzetbaarheid

Rapport Duurzame Inzetbaarheid Rapport Duurzame Inzetbaarheid Naam Adviseur Piet Pieterse Reinier van der Hel Datum 31-08-2015 Inleiding Duurzame inzetbaarheid is talenten optimaal benutten, gezond en met plezier werken, nu en in de

Nadere informatie

Rapport Carriere Waarden I

Rapport Carriere Waarden I Rapport Carriere Waarden I Kandidaat TH de Man Datum 18 Mei 2015 Normgroep Advies 1. Inleiding Carrièrewaarden zijn persoonlijke kenmerken die maken dat u bepaald werk als motiverend ervaart. In dit rapport

Nadere informatie

Essentieel leiderschap; moeiteloos manifesteren Een leergang over balans tussen jouw waarden en jij als leider in het medisch speelveld

Essentieel leiderschap; moeiteloos manifesteren Een leergang over balans tussen jouw waarden en jij als leider in het medisch speelveld Essentieel leiderschap; moeiteloos manifesteren Een leergang over balans tussen jouw waarden en jij als leider in het medisch speelveld wat zien wij? De ontwikkelingen in de zorg gaan razend snel. De complexiteit

Nadere informatie

Grenzen stellen in de hulpverlening. Bart De Saeger!

Grenzen stellen in de hulpverlening. Bart De Saeger! Grenzen stellen in de hulpverlening Bart De Saeger 10/05/2012 Bart De Saeger Klinisch psycholoog - Gedragstherapeut Wat zijn voor jullie grenzen in jullie dagelijkse hulpverlening? Wat is grenzen stellen?

Nadere informatie

Inhoud. 1 Inleiding 9 1.1 Voor wie is dit boek? 9 1.2 Doelstelling 11 1.3 Aanpak 11 1.4 Opzet 13

Inhoud. 1 Inleiding 9 1.1 Voor wie is dit boek? 9 1.2 Doelstelling 11 1.3 Aanpak 11 1.4 Opzet 13 Inhoud 1 Inleiding 9 1.1 Voor wie is dit boek? 9 1.2 Doelstelling 11 1.3 Aanpak 11 1.4 Opzet 13 2 Tevredenheid en beleid 15 2.1 Het doel van tevredenheid 16 2.2 Tevredenheid in de beleidscyclus 19 2.3

Nadere informatie

Meerwaarde van medezeggenschap Rol en rechten tijdens marktwerking in de zorg. in de WOR of in de war

Meerwaarde van medezeggenschap Rol en rechten tijdens marktwerking in de zorg. in de WOR of in de war Meerwaarde van medezeggenschap Rol en rechten tijdens marktwerking in de zorg. in de WOR of in de war Marco Sikkel Doelstellingen training U bent bekend met de plaats van de OR in de onderneming. U kent

Nadere informatie

CAT B / Cursusafhankelijke toets

CAT B / Cursusafhankelijke toets Oefentoets CAT B1.2.4 0809 / Cursusafhankelijke toets Cursus B1.2 4 0708 het verhaal van de patiënt Cursuscoördinator dr. A.K. Oderwald 4 Opdrachten, gesloten boek, open vragen, MET antwoord aanwijzingen

Nadere informatie

Goed bestuur in de zorg

Goed bestuur in de zorg Goed bestuur in de zorg Fenna van Dijk Puck Dinjens IVVU 26 mei 2015 Inhoud workshop i. Bestuur en toezicht: de stand van zaken ii. Hoe werkt toezicht in de zorg? iii. Vergrootte aansprakelijkheid bestuurder

Nadere informatie

Luisteren is: erkenning geven

Luisteren is: erkenning geven enuit nuit Luisteren is: erkenning geven it Luisteren is: erkenning geven Onze dagen zitten vol prikkels. Waar vinden we de ruimte om stil te zijn en rustig te luisteren naar wat er in ons omgaat? En als

Nadere informatie

Profielschets voor de Raad van Toezicht van Stichting PVP

Profielschets voor de Raad van Toezicht van Stichting PVP Profielschets voor de Raad van Toezicht van Stichting PVP 1. Factoren die de profielschets bepalen 1.1. Rol van de raad van toezicht Integraal toezicht houden op het beleid van de bestuurder en de algemene

Nadere informatie

SPEELWIJZE LEVENSKUNSTSPEL

SPEELWIJZE LEVENSKUNSTSPEL SPEELWIJZE LEVENSKUNSTSPEL Hoe breng ik balans in mijn leven? Waar besteed ik mijn energie aan? Welke keuzes kan en wil ik maken? Het is voor velen een hele (levens-) kunst steeds opnieuw een antwoord

Nadere informatie

Leren/coachen van meisjes - Dingen om bij stil te staan

Leren/coachen van meisjes - Dingen om bij stil te staan De ontwikkeling van vrouwen en meisjes in het rugby heeft de afgelopen jaren flink aan momentum gewonnen en de beslissing om zowel heren als dames uit te laten komen op het sevenstoernooi van de Olympische

Nadere informatie

De essentie van het leven

De essentie van het leven De essentie van het leven Eerste druk, 2014 2014 Lucien M. Verkooijen Coverbeeld: schilderij Mystieke reis ei tempera op board door Lia Vonk Fotografie: Fred van Welie Correctors: Elly van de Vlugt, José

Nadere informatie

Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan

Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan De zorg en begeleiding van mensen met een verstandelijke beperking moet erop gericht zijn dat de persoon een optimale kwaliteit

Nadere informatie