Pregabaline bij de behandeling van neuropathische pijn

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Pregabaline bij de behandeling van neuropathische pijn"

Transcriptie

1 farmacotherapie Pregabaline bij de behandeling van neuropathische pijn M.Biegstraaten en I.N.van Schaik Zie ook het artikel op bl Pregabaline wordt in toenemende mate gebruikt voor de behandeling van neuropathische pijn en nogal eens als eerste keus. De vraag is of dit op wetenschappelijk bewijs stoelt. Er zijn 7 onderzoeken gepubliceerd naar de werkzaamheid van pregabaline bij postherpetische pijn en pijnlijke diabetische polyneuropathie. Een verbetering van 50% in pijnscore wordt in deze onderzoeken vaker bereikt bij patiënten behandeld met pregabaline dan bij degenen behandeld met placebo ( number needed to treat : 4,3). Duizeligheid en slaperigheid zijn de meest voorkomende bijwerkingen van pregabaline. De waarden van het number needed to harm voor bijwerkingen van pregabaline die hinderlijk genoeg zijn om met de medicatie te stoppen lopen uiteen van 3,7 tot 113,1. Pregabaline is niet vergeleken met andere middelen die voor neuropathische pijn worden toegepast. Indirecte vergelijkingen laten zien dat de werkzaamheid van pregabaline vergelijkbaar is met die van carbamazepine, tramadol en gabapentine en mogelijk slechter is dan die van amitriptyline. Gezien de prijs en het ontbreken van ruime klinische ervaring met pregabaline is het niet op zijn plaats dit middel als eerste voor te schrijven. Ned Tijdschr Geneeskd. 2007;151: Pregabaline is in juli 2004 door de European Medicines Agency (EMEA) toegelaten voor de behandeling van neuropathische pijn (www.emea.eu) en eind 2004 beoordeeld door het College voor zorgverzekeringen (CVZ) (www.cvz. nl). Uit de gegevens van de databank van het Genees- en hulpmiddeleninformatieproject (GIP) van het CVZ blijkt dat pregabaline in maal is voorgeschreven (www.gipdatabank.nl). De getallen van 2006 zijn nog niet bekend, maar de indruk bestaat dat het middel in toenemende mate wordt toegepast voor de behandeling van neuropathische pijn, en nogal eens als eerste keus. In dit artikel gaan wij in op de vraag of pregabaline inderdaad een plaats verdient bij de behandeling van neuropathische pijn, en zo ja, welke. indeling van pijn Nociceptieve pijn. Pijn is onder te verdelen in nociceptieve en niet-nociceptieve pijn. 1 Nociceptieve pijn wordt veroorzaakt door ontsteking of compressie van perifere zenuwvezels, met als gevolg prikkeling van nociceptoren in de nervi nervorum, zoals bij een hernia nuclei pulposi. Nociceptieve pijn kan met niet-steroïdale anti-inflammatoire geneesmiddelen (NSAID s) en opiaten worden behandeld. Academisch Medisch Centrum/Universiteit van Amsterdam, afd. Neurologie, Meibergdreef 9, 1105 AZ Amsterdam. Mw.M.Biegstraaten, assistent-geneeskundige; hr.dr.i.n.van Schaik, neuroloog. Correspondentieadres: hr.dr.i.n.van Schaik Niet-nociceptieve pijn. Niet-nociceptieve pijn noemt men ook wel neuropathische pijn. Deze wordt veroorzaakt door een letsel van perifere of centrale afferente zenuwvezels. Met neuropathische pijn bedoelt men in het algemeen pijn als gevolg van een letsel van perifere zenuwen. Voorbeelden hiervan zijn pijnlijke diabetische polyneuropathie en postherpetische neuralgie. Wij willen benadrukken dat het steeds gaat om aantoonbare schade van het perifere zenuwstelsel, en dus niet om onbegrepen pijn. Neuropathische pijn komt veel voor: de geschatte prevalentie in de algemene bevolking bedraagt 2%, oplopend tot 8% bij patiënten ouder dan 55 jaar. 2 De behandeling is veelal symptomatisch en vaak moeizaam. Neuropathische pijn reageert niet of nauwelijks op paracetamol of NSAID s. Ook tricyclische antidepressiva en anti-epileptica worden al vele jaren toegepast bij neuropathische pijn. In de in 2005 verschenen richtlijn Polyneuropathie die op initiatief van de Nederlandse Vereniging voor Neurologie en de Nederlandse Vereniging voor Klinische Neurofysiologie tot stand is gekomen, worden amitriptyline en carbamazepine aanbevolen als eerste keuze voor de symptomatische behandeling van pijnlijke, al dan niet diabetische polyneuropathie (www.nvknf.nl/consensus/poly neuropathie/richtlijn%20pnp%20nvknf%20nvn% pdf ). Dit advies wordt ondersteund door gedegen wetenschappelijk bewijs (tabel 1). 3-7 Beide middelen hebben een beperkte werkzaamheid, met nogal wat bijwerkingen; de doseringen staan in tabel 2. Amitriptyline en carbamazepine zijn overigens in Nederland voor deze toepassing niet geregistreerd. 1561

2 tabel 1. Aanbevolen volgorde van medicijnen voor de behandeling van pijn bij een patiënt met een polyneuropathie (bewerking van tabel 20 uit de richtlijn Polyneuropathie ). 3 rangorde NNT NNH; schade rekeneenheid (in mg/dag)* prijs per maand (euro) gering ernstig 1 amitriptyline ,70 2 carbamazepine ,54 3 tramadol ,10 4 gabapentine ,93 NNT = number needed to treat ; NNH = number needed to harm. *De rekeneenheid is de dosering die gebruikt is om de prijs per maand uit te rekenen. Prijsgegevens: NNT of NNH niet bekend of niet te berekenen, meestal doordat dichotome gegevens (aantallen patiënten die verbeteren of verslechteren) in gepubliceerde onderzoeken ontbreken. pregabaline Het werkzame bestanddeel in pregabaline heeft dezelfde structuur als de lichaamseigen neurotransmitter gammaaminoboterzuur (GABA), maar heeft andere biologische effecten. Pregabaline bindt zich aan het α 2 -δ-eiwit van spanningsafhankelijke calciumkanalen, waardoor calciuminflux ter plaatse van de zenuwuiteinden verminderd wordt. Hierdoor worden de zenuwen minder prikkelbaar en neemt de afgifte van neurotransmitters af. 8 Dit leidt waarschijnlijk tot het pijndempende effect van pregabaline. Hier moet benadrukt worden dat pregabaline niet tot herstel leidt van beschadigde zenuwen en dus geen plaats verdient in de behandeling van polyneuropathie zónder pijnklachten. Werkzaamheid van pregabaline. De werkzaamheid van pregabaline bij neuropathische pijn is onderzocht bij diabetische polyneuropathie (DPN) en postherpetische neuralgie (PHN). Er zijn 7 gerandomiseerde, placebogecontroleerde, dubbelblinde onderzoeken met pregabaline gepubliceerd: 3 onderzoeken bij DPN- patiënten, 3 bij PHN-patiënten en 1 onderzoek bij patiënten die DPN of PHN hadden In alle 7 onderzoeken werd een 11-puntspijnschaal gebruikt. Verder was het mogelijk om uit alle studies de aantallen responders te halen, gedefinieerd als patiënten met minimaal 50% reductie in pijnscore, een geaccepteerde uitkomstmaat in dit type onderzoeken. De resultaten uit de onderzoeken werden samengevoegd door de ruwe gegevens te combineren en om te zetten naar numbers needed to treat (NNT) en numbers needed to harm (NNH). De verantwoording van deze methode is elders beschreven. 16 De onderzoeken zijn alle van goede tot zeer goede kwaliteit. De belangrijkste resultaten zijn samengevat in tabel 3. Van alle patiënten die met mg pregabaline behandeld werden, ervoer 38% (459/1194) een verbetering van minimaal 50% in de pijnscore, vergeleken met tabel 2. Aanbevolen doseringen van medicijnen voor de behandeling van pijn bij een patiënt met een polyneuropathie dosering in mg opmerking start maximaal ophoging per keer amitriptyline 25 1 dd a.n dd 25 bij ouderen: nortriptyline vanwege minder antimax 100 cholinerge bijwerkingen of eerst carbamazepine; indien toch amitriptyline: start 10 mg a.n. carbamazepine dd dd bij ouderen voorzichtiger beginnen met 100 mg 2 dd tramadol dd dd 100 pregabaline 75 2 dd dd 150 na 3-7 dagen verhogen naar 150 mg 2 dd; na een week zonodig ophogen naar maximaal 300 mg 2 dd; dosering aanpassen bij verminderde klaring gabapentine dd dd 300 per dag met 300 mg verhogen tot 900 mg; daarna geleidelijk verder verhogen tot 3600 mg/dag a.n. = ante noctem. 1562

3 tabel 3. Resultaten van 7 onderzoeken naar de werkzaamheid van pregabaline bij neuropathische pijn e auteur ziekte C 50% pijnreductie NNT (95%-BI) uitvallers door bijwerkingen NNH pregabaline placebo pregabaline placebo Rosenstock 9 DPN 30/76 10/70 4,0 (2,6-8,7) 8/76 2/70 13 Lesser 10 DPN 76/163 17/97 3,4 (2,5-5,5) 13/163 3/97 20,5 Richter 11 DPN 47/161 12/85 6,6 (4,0-20,5) 9/161 4/85 113,1 Dworkin 13 PHN 44/89 17/84 3,4 (2,3-6,4) 28/89 4/84 3,7 Sabatowski 14 PHN 42/157 8/81 5,9 (3,8-13,6) 21/157 8/81 28,6 Van Seventer 15 PHN 83/275 7/93 4,4 (3,3-6,7) 41/275 5/93 10,4 Freynhagen 12 DPN+ PHN 137/273 16/65 3,8 (2,6-7,3) 57/273 5/65 7,6 gepoolde ruwe data PHN 169/521 32/258 5,0 (3,9-7,0) 90/521 17/258 9,4 gepoolde ruwe data DPN 153/400 39/252 4,4 (3,4-6,2) 30/400 9/252 25,5 gepoolde ruwe data DPN+ PHN 459/ /575 4,3 (3,7-5,2) 177/ /575 10,6 NNT = number needed to treat voor een verbetering van 50% in de pijnscore; NNH = number needed to harm voor bijwerkingen die hinderlijk genoeg zijn om met de medicatie te stoppen; DPN = diabetische polyneuropathie; PHN = postherpetische neuralgie. 15% (87/575) van de met placebo behandelde patiënten (DPN: 38% (153/400) versus 15% (39/252); PHN: 32% (169/521) versus 12% (32/258)). Dit resulteert in een NNT van 4,3 voor alle patiënten (DPN: 4,4 en PHN: 5,0). De NNT wordt kleiner naarmate de dosering pregabaline toeneemt; 7,4 voor patiënten behandeld met 150 mg pregabaline, 4,5 voor behandeling met 300 mg pregabaline en 3,4 voor behandeling met 600 mg pregabaline per dag. Dus: hoe hoger de dosering pregabaline, hoe groter de kans dat een patiënt meer dan 50% afname van de pijn ervaart. Duizeligheid en slaperigheid zijn de frequentste bijwerkingen. De NNH voor bijwerkingen die hinderlijk genoeg zijn voor de patiënt om met de medicatie te stoppen lopen in de verschillende onderzoeken uiteen van 3,7 tot 113,1 (zie tabel 3). Hoe hoger de dosering pregabaline per dag, hoe groter de kans dat een patiënt zal stoppen met de behandeling wegens hinderlijke bijwerkingen. Bij gebruik van 150, 300 en 600 mg pregabaline per dag is de NNH respectievelijk 138, 16 en 8. Daarbij dient te worden opgemerkt dat bijwerkingen zoals duizeligheid en slaperigheid van invloed kunnen zijn op de pijnperceptie: een verbetering van 50% in de pijnscore werd aanzienlijk vaker gevonden bij patiënten die last hadden van slaperigheid dan bij patiënten die deze klacht niet hadden. Wij concluderen dat bij perifere neuropathische pijn door DPN en PHN pregabaline werkzamer is dan placebo. Hoe hoger gedoseerd wordt, hoe meer patiënten een pijnvermindering van meer dan 50% hebben. Daar staat tegenover dat bij hogere doseringen meer patiënten deze therapie moeten staken in verband met bijwerkingen. Het effect van pregabaline is vergelijkbaar met dat van gabapentine, een stof met een soortgelijk werkingsmechanisme. Dit geldt ook voor het spectrum aan bijwerkingen, hoewel voorzichtigheid op zijn plaats is, voornamelijk wegens de zeldzame bijwerkingen en de langetermijnbijwerkingen van pregabaline die wellicht nog niet onderkend zijn aangezien pregabaline pas sinds 2004 voorgeschreven wordt. De klinische ervaring met pregabaline is om dezelfde reden nog beperkt, maar tot op heden lijken de bijwerkingen slaperigheid, duizeligheid, ataxie en tremor licht en voorbijgaand van aard. Pregabaline wordt niet gemetaboliseerd en wordt niet gebonden aan plasma-eiwitten. Hierdoor zijn farmacokinetische interacties niet te verwachten. In de afgelopen jaren is een klein aantal studies gepubliceerd waarin de werkzaamheid van pregabaline bij andere pijnsyndromen onderzocht werd, zoals peri- en postoperatieve pijn en fibromyalgie Het effect op deze niet-neuropathische pijn bleek zeer gering. de plaats van pregabaline Pregabaline is in Nederland het eerste geregistreerde middel voor de indicatie perifere neuropathische pijn. De fabrikant wilde het daarom niet vergelijken met andere middelen die in de praktijk off label voor deze indicatie worden toegepast (www.cvz.nl/resources/cfh0425%20pregabaline- Lyrica%20FTR_tcm pdf ). Er zijn dus geen direct vergelijkende onderzoeken gepubliceerd, waarin pregabaline is vergeleken met antidepressiva, anti-epileptica of opiaten bij de behandeling van perifere neuropathische pijn. Eén onderzoek is niet gepubliceerd, maar komt wel voor in het European public assessment report (EPAR) (www.emea.eu.int/humandocs/humans/epar/lyrica/lyrica. htm). In deze studie verschilde het effect van pregabaline 600 mg per dag niet significant van dat van de behandeling met een placebo bij DPN-patiënten, terwijl 75 mg amitriptyline per dag wel significant beter was dan placebo op dezelfde uitkomstmaten. Anders geformuleerd betekent dit dat 1563

4 pregabaline in dit onderzoek in ieder geval niet beter was dan amitriptyline. Op grond van tabel 1 en tabel 3 is het effect van pregabaline bij DPN- en PHN-patiënten ongeveer even groot als dat van de anti-epileptica carbamazepine en gabapentine. De gegevens uit de aangehaalde ongepubliceerde studie en de NNT s van pregabaline en de andere middelen in tabel 1 zouden een plaats tussen tramadol, een synthetisch opiaatagonist, en gabapentine rechtvaardigen. Er zijn geen grote verschillen in gebruikersgemak vergeleken met de andere anti-epileptica. Amitriptyline heeft het voordeel van een dosering eenmaal daags. De kosten van 300 mg pregabaline per dag voor een maand zijn 99,49 en vergelijkbaar met die van gabapentine. Met zowel amitriptyline als carbamazepine bestaat ruime ervaring en deze middelen zijn aanzienlijk goedkoper. De ervaring met pregabaline is beperkt. conclusie Gebaseerd op de eerdergenoemde richtlijn Polyneuropathie wordt bij patiënten met een diabetische polyneuropathie bij voorkeur gestart met amitriptyline s avonds en als tweede keus met carbamazepine. Bij ouderen is er een voorkeur voor nortriptyline in plaats van amitriptyline vanwege minder extracholinerge bijwerkingen. Bij DPN kan daarna tramadol geprobeerd worden. Pregabaline is een alternatief waarvan de werkzaamheid vergelijkbaar is met carbamazepine, tramadol en gabapentine. Deze aanbevelingen zijn gebaseerd op een indirecte vergelijking van de gepubliceerde onderzoeken. Vergelijkend onderzoek naar het verschil in werkzaamheid van amitriptyline, carbamazepine, tramadol, pregabaline en gabapentine is gewenst. Om te voorkomen dat deze middelen blijvend off label worden toegepast, zou de registratie van deze middelen voor de behandeling van neuropathische pijn aangepast moeten worden. Gezien de prijs en het ontbreken van ruime klinische ervaring met pregabaline is het op dit moment niet op zijn plaats dit middel als eerste keus voor te schrijven. Prof.dr.J.Stam gaf commentaar op het manuscript. Dit artikel is een bewerking van een eerdere publicatie. 20 Belangenconflict: geen gemeld. Financiële ondersteuning: geen gemeld. Aanvaard op 8 februari 2007 Literatuur 1 Weber WEJ. Farmacotherapie van neuropathische pijn door letsel van afferente zenuwvezels. Ned Tijdschr Geneeskd. 2001;145: Neuropathische pijn. In: Commissie Farmaceutische hulp van het College voor zorgverzekeringen (CVZ). Farmacotherapeutisch kompas Diemen: CVZ; p Nederlandse Vereniging voor Neurologie, Nederlandse Vereniging voor Klinische Neurofysiologie. Richtlijn Polyneuropathie. Alphen aan den Rijn: Van Zuiden Communications; Collins SL, Moore RA, McQuay HJ, Wiffen P. Antidepressants and anticonvulsants for diabetic neuropathy and postherpetic neuralgia: a quantitative systematic review. J Pain Symptom Manage. 2000;20: McQuay HJ, Tramer M, Nye BA, Carroll D, Wiffen PJ, Moore RA. A systematic review of antidepressants in neuropathic pain. Pain. 1996;68: McQuay HJ, Carroll D, Jadad AR, Wiffen P, Moore A. Anticonvulsant drugs for management of pain: a systematic review. BMJ. 1995; 311: Finnerup NB, Otto M, McQuay HJ, Jensen TS, Sindrup SH. Algorithm for neuropathic pain treatment: an evidence based proposal. Pain. 2005;118: Sills GJ. The mechanisms of action of gabapentin and pregabalin. Curr Opin Pharmacol. 2006;6: Rosenstock J, Tuchman M, LaMoreaux L, Sharma U. Pregabalin for the treatment of painful diabetic peripheral neuropathy: a doubleblind, placebo-controlled trial. Pain. 2004;110: Lesser H, Sharma U, LaMoreaux L, Poole RM. Pregabalin relieves symptoms of painful diabetic neuropathy: a randomized controlled trial. Neurology. 2004;63: Richter RW, Portenoy R, Sharma U, LaMoreaux L, Bockbrader H, Knapp LE. Relief of painful diabetic peripheral neuropathy with pregabalin: a randomized, placebo-controlled trial. J Pain. 2005;6: Freynhagen R, Strojek K, Griesing T, Whalen E, Balkenohl M. Efficacy of pregabalin in neuropathic pain evaluated in a 12-week, randomised, double-blind, multicentre, placebo-controlled trial of flexible- and fixed-dose regimens. Pain. 2005;115: Dworkin RH, Corbin AE, Young jr JP, Sharma U, LaMoreaux L, Bockbrader H, et al. Pregabalin for the treatment of postherpetic neuralgia: a randomized, placebo-controlled trial. Neurology. 2003;60: Sabatowski R, Galvez R, Cherry DA, Jacquot F, Vincent E, Maisonobe P, et al. Pregabalin reduces pain and improves sleep and mood disturbances in patients with post-herpetic neuralgia: results of a randomised, placebo-controlled clinical trial Study Group. Pain. 2004;109: Seventer R van, Feister HA, Young jr JP, Stoker M, Versavel M, Rigaudy L. Efficacy and tolerability of twice-daily pregabalin for treating pain and related sleep interference in postherpetic neuralgia: a 13-week, randomized trial. Curr Med Res Opin. 2006;22: Moore RA, Gavaghan DJ, Edwards JE, Wiffen P, McQuay HJ. Pooling data for number needed to treat: no problems for apples. BMC Med Res Methodol. 2002;2:2. 17 Reuben SS, Buvanendran A, Kroin JS, Raghunathan K. The analgesic efficacy of celecoxib, pregabalin, and their combination for spinal fusion surgery. Anesth Analg. 2006;103: Hill CM, Balkenohl M, Thomas DW, Walker R, Mathe H, Murray G. Pregabalin in patients with postoperative dental pain. Eur J Pain. 2001;5: Crofford LJ, Rowbotham MC, Mease PJ, Russell IJ, Dworkin RH, Corbin AE, et al. Pregabalin for the treatment of fibromyalgia syndrome: results of a randomized, double-blind, placebo-controlled trial. Pregabalin Study Group. Arthritis Rheum. 2005;52: Schaik IN van. Pregabaline voor neuropathische pijn: reden om lyrisch te worden? Tijdschrift voor Neurologie Neurochirurgie. 2006; 107:

5 Abstract Pregabalin in the treatment of neuropathic pain Pregabalin is increasingly being used for the treatment of neuropathic pain, often as the first-line choice. The question is, however, whether this choice is based on evidence. Seven trials have been published on the effect of pregabalin in patients with postherpetic neuralgia and painful diabetic neuropathy. These trials more frequently report a 50% reduction in pain in pregabalin treated patients than in patients treated with placebo (number needed to treat 4.3). Dizziness and somnolence are the most frequent adverse events of pregabalin. The number needed to harm for adverse events leading to discontinuation of treatment varies from 3.7 to in these studies. Pregabalin has not been compared head-to-head with other drugs commonly used for neuropathic pain. Indirect comparison reveals the effectiveness of pregabalin is comparable with that of carbamazepin, tramadol, and gabapentin; pregabalin is possibly less effective than amitriptylin. However, taking into account its price and the lack of clinical experience and evidence, using pregabalin as first-line choice is not recommended. Ned Tijdschr Geneeskd. 2007;151:

Pregabaline voor neuropathische pijn: reden om lyrisch te worden?

Pregabaline voor neuropathische pijn: reden om lyrisch te worden? N E U R O F A R M A C O L O G I E Pregabaline voor neuropathische pijn: reden om lyrisch te worden? I.N. van Schaik Pregabaline (Lyrica ) is in juli 2004 door de EMEA toegelaten en eind 2004 beoordeeld

Nadere informatie

Neuropatische Pijn WOV SYMPOSIUM 3 OKTOBER 2014

Neuropatische Pijn WOV SYMPOSIUM 3 OKTOBER 2014 Neuropatische Pijn WOV SYMPOSIUM 3 OKTOBER 2014 Wat is neuropathische pijn? Wat is neuropathische pijn? Neuropathische pijn = pijn die veroorzaakt wordt door een primaire laesie of disfunctie van het perifere

Nadere informatie

Beoordelingsrapport lidocaïnepleister (Versatis ) bij de indicatie therapieresistente postherpetische neuralgie

Beoordelingsrapport lidocaïnepleister (Versatis ) bij de indicatie therapieresistente postherpetische neuralgie Nr. 28097894 Beoordelingsrapport lidocaïnepleister (Versatis ) bij de indicatie therapieresistente postherpetische neuralgie 1. Samenvatting De Commissie Farmaceutische Hulp heeft een beoordelingsrapport

Nadere informatie

v27; FK Neuropathische pijn Pagina 1 van 9

v27; FK Neuropathische pijn Pagina 1 van 9 2016065607 v27; FK Neuropathische pijn Pagina 1 van 9 5 Consultatiedocument Farmacotherapeutisch Kompas voor registratiehouders Graag reactie voor 30 april 2017 van de registratiehouders die volgens de

Nadere informatie

Zenuwpijn behandelen met medicijnen

Zenuwpijn behandelen met medicijnen Zenuwpijn behandelen met medicijnen Anesthesie alle aandacht Zenuwpijn behandelen met medicijnen Deze folder geeft uitleg over de behandeling van zenuwpijn met medicijnen. Deze medicijnen zijn meestal

Nadere informatie

Valkuilen in de behandeling van neuropathische pijn bij patiënten met kanker

Valkuilen in de behandeling van neuropathische pijn bij patiënten met kanker Klinische les Valkuilen in de behandeling van neuropathische pijn bij patiënten met kanker Annelies Schalkwijk, Constans A.H.H.V.M. Verhagen, Yvonne Engels, Yechiel A. Hekster en Kris C.P. Vissers Universitair

Nadere informatie

Standpunt Nederlandse Hoofdpijn Vereniging (NHV) inzake de behandeling van Chronische Migraine met Botuline Toxine (BT)

Standpunt Nederlandse Hoofdpijn Vereniging (NHV) inzake de behandeling van Chronische Migraine met Botuline Toxine (BT) Standpunt Nederlandse Hoofdpijn Vereniging (NHV) inzake de behandeling van Chronische Migraine met Botuline Toxine (BT) Dr. G.M. Terwindt en Prof. Dr. M.D.Ferrari, neurologen LUMC Chronische Migraine (CM)

Nadere informatie

Summary 136

Summary 136 Summary 135 Summary 136 Summary The objectives of this thesis were to develop of a mouse model of neuropathic pain and spinal cord stimulation (SCS) and to increase the efficacy of spinal cord stimulation

Nadere informatie

Bouwen aan vertrouwen: perspectief van de industrie

Bouwen aan vertrouwen: perspectief van de industrie Symposium ter gelegenheid afscheid Ad van Dooren Zelfredzaamheid van patiënten bij gebruik van veilige medicatie. Bouwen aan vertrouwen: perspectief van de industrie Rudolf van Olden, arts Medisch Directeur

Nadere informatie

Deze online versie bevat alle beschikbare updates over de aanpak van neuropathische pijn, gevolgd door de Transparantiefiche van juni 2010.

Deze online versie bevat alle beschikbare updates over de aanpak van neuropathische pijn, gevolgd door de Transparantiefiche van juni 2010. Deze online versie bevat alle beschikbare updates over de aanpak van neuropathische pijn, gevolgd door de Transparantiefiche van juni 2010. Neuropathische pijn Publicatiedatum tot 1 maart 2014. Nieuwe

Nadere informatie

DIABETISCHE NEUROPATHIE DIAGNOSTIEK EN BEHANDELING

DIABETISCHE NEUROPATHIE DIAGNOSTIEK EN BEHANDELING DIABETISCHE NEUROPATHIE DIAGNOSTIEK EN BEHANDELING JMJ KRUL NEUROLOOG TERGOOIZIEKENHUIZEN BLARICUM Cijfers over diabetes (1) Er zijn ongeveer 740.000 mensen met diabetes in Nederland; 250.000 mensen

Nadere informatie

2 Hack WWM, Blij JF van der, Tegelaers FPW, Peters M. Een zuigeling. 76: Silverstein A. Intracranial bleeding in hemophilia.

2 Hack WWM, Blij JF van der, Tegelaers FPW, Peters M. Een zuigeling. 76: Silverstein A. Intracranial bleeding in hemophilia. abstract Intracranial haemorrhages in infants: child abuse or a congenital coagulation disorder? In children with head injuries the severity of the neurological symptoms should concord with the patient

Nadere informatie

Zenuwpijn behandelen met medicijnen

Zenuwpijn behandelen met medicijnen Zenuwpijn behandelen met medicijnen Deze folder geeft uitleg over de behandeling van zenuwpijn met medicijnen. Deze medicijnen zijn meestal geen gewone pijnstillers, maar komen uit de groep van de anti-epileptica

Nadere informatie

Pijnmedicatie bij acute en chronische pijn In mond, hoofd en aangezicht Denise van Diermen, arts

Pijnmedicatie bij acute en chronische pijn In mond, hoofd en aangezicht Denise van Diermen, arts Pijnmedicatie bij acute en chronische pijn In mond, hoofd en aangezicht Denise van Diermen, arts 1 Pijn.. Wat doet U als U pijn heeft? 2 3 Wat doet u als uw patiënt pijn heeft? 4 Antibiotica ongeschikt

Nadere informatie

huisartsennascholing 10 sept 2013

huisartsennascholing 10 sept 2013 huisartsennascholing 10 sept 2013 -polyneuropathie -restless legs syndrome Joost van Oostrom Afdeling Neurologie Rijnstate Programma (2x) WAAROM moeten we hier iets over weten WAT moeten we hierover weten

Nadere informatie

Aan de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport Postbus 20350 2500 EJ DEN HAAG

Aan de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport Postbus 20350 2500 EJ DEN HAAG > Retouradres Postbus 320, 1110 AH Diemen Zorginstituut Nederland Pakket Aan de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport Postbus 20350 2500 EJ DEN HAAG 0530.2015001037 Eekholt 4 1112 XH Diemen Postbus

Nadere informatie

Rapid Recovery. Anesthesiologische mogelijkheden. Xander Eijsbouts Xeijsbouts@fzr.nl Anesthesioloog Franciscus Ziekenhuis Roosendaal

Rapid Recovery. Anesthesiologische mogelijkheden. Xander Eijsbouts Xeijsbouts@fzr.nl Anesthesioloog Franciscus Ziekenhuis Roosendaal Rapid Recovery Anesthesiologische mogelijkheden Original in the Royal College of Surgeons of England, London. 18th Century Surgery October 17, 1846: First public demonstration of the use of ether in anesthesia

Nadere informatie

Te verrichten door Arts: Medicatie voorschrijven Verpleegkundige: Pijnobservaties uitvoeren, pijnscores uitvoeren en medicatie toedienen

Te verrichten door Arts: Medicatie voorschrijven Verpleegkundige: Pijnobservaties uitvoeren, pijnscores uitvoeren en medicatie toedienen Te verrichten door Arts: Medicatie voorschrijven Verpleegkundige: Pijnobservaties uitvoeren, pijnscores uitvoeren en medicatie toedienen Doel Adequate pijnbestrijding Stappenplan bij pijnbestrijding (zie

Nadere informatie

Behandeling van polyneuropathie bij TTR amyloïdose. Dr. Alexander F.J.E. Vrancken, neuroloog

Behandeling van polyneuropathie bij TTR amyloïdose. Dr. Alexander F.J.E. Vrancken, neuroloog Behandeling van polyneuropathie bij TTR amyloïdose Dr. Alexander F.J.E. Vrancken, neuroloog TTR amyloïddepositie in zenuwstelsel Zenuwen polyneuropathie autonome neuropathie Hersenen (zeer weinig voorkomend)

Nadere informatie

Farmacotherapeutische toelichting Pijnbestrijding gaat in het algemeen volgens het WHO-stappenplan.

Farmacotherapeutische toelichting Pijnbestrijding gaat in het algemeen volgens het WHO-stappenplan. 1 Pijn 1.1 Pijnbehandeling algemeen Pijn vermindert veelal door behandeling van de onderliggende aandoening. Ondersteuning met analgetica zal niettemin vaak nodig zijn. Bij een aantal aandoeningen is symptomatische

Nadere informatie

Farmacologische behandeling van neuropathische pijn

Farmacologische behandeling van neuropathische pijn Farmacologische behandeling van neuropathische pijn Pharmacological treatment of neuropathic pain G.J. Groeneveld 1, J.L.M. Jongen 2 Samenvatting Neuropathische pijn komt veel voor en reageert vaak slecht

Nadere informatie

Neuropathische pijn. Inleiding

Neuropathische pijn. Inleiding N E U R O L O G I E Neuropathische pijn T R E F W O O R D E N N EUROPATHISCHE PIJN; SENSITISATIE; ELEKTROGENESIS; HYPERALGESIE; ALLO- DYNIE; MEDICAMENTEUZE BEHANDELING. door W.J. Meijler De pathofysiologie

Nadere informatie

Lamotrigine in bipolar depression Loos, Marcus Lambertus Maria van der

Lamotrigine in bipolar depression Loos, Marcus Lambertus Maria van der Lamotrigine in bipolar depression Loos, Marcus Lambertus Maria van der IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the

Nadere informatie

Uitstroomadvies Paracetamol- Codeïne

Uitstroomadvies Paracetamol- Codeïne Rapport Uitstroomadvies Paracetamol- Codeïne Op 15 oktober 2012 uitgebracht aan VWS Publicatienummer Uitgave College voor zorgverzekeringen Postbus 320 1110 AH Diemen Fax (020) 797 85 00 E-mail info@cvz.nl

Nadere informatie

Nieuwe migraine medicatie vanuit de CGRP hoek

Nieuwe migraine medicatie vanuit de CGRP hoek Nieuwe migraine medicatie vanuit de CGRP hoek Peter van den Berg, neuroloog Belangenconflicten LY2951742: EVOLVE-2, REGAIN Telcagepant: MK0974-031, MK-00974-065, MK-0462-086-01, MK- 0462-082-00 BI 44370

Nadere informatie

Optimale farmaceutische zorg voor patienten met M.Parkinson. Wereld Parkinsondag 2015 Nieuwegein

Optimale farmaceutische zorg voor patienten met M.Parkinson. Wereld Parkinsondag 2015 Nieuwegein Optimale farmaceutische zorg voor patienten met M.Parkinson Wereld Parkinsondag 2015 Nieuwegein Een praktijkvoorbeeld Patient gebruikt Sinemet 125 mg 4dd 1 Wordt opgenomen in ziekenhuis: Levodopa/carbidopa

Nadere informatie

Jasper Kal Anesthesioloog-pijnspecialist Pijncentrum OLVG

Jasper Kal Anesthesioloog-pijnspecialist Pijncentrum OLVG Jasper Kal Anesthesioloog-pijnspecialist Pijncentrum OLVG Pijncentrum OLVG AIOS Huisartsgeneeskunde Kengetallen pijncentrum OLVG Oost 1300 eerste polikliniek bezoeken 4000 herhaalbezoeken 100 intercollegiale

Nadere informatie

Farmacotherapeutische toelichting Pijnbestrijding gaat in het algemeen volgens het WHO-stappenplan.

Farmacotherapeutische toelichting Pijnbestrijding gaat in het algemeen volgens het WHO-stappenplan. 1 Pijn 1.1 Pijnbehandeling algemeen Pijn vermindert veelal door behandeling van de onderliggende aandoening. Ondersteuning met analgetica zal niettemin vaak nodig zijn. Bij een aantal aandoeningen is symptomatische

Nadere informatie

Welke behandeling voor obese type 2 patiënten? Gewoon insuline?

Welke behandeling voor obese type 2 patiënten? Gewoon insuline? Welke behandeling voor obese type 2 patiënten? Gewoon insuline? Joost Hoekstra, internist, AMC Potentiële belangenverstrengeling Klinische Diabetologie AMC ontvangt sponsoring van cq doet projecten met

Nadere informatie

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa Physical factors as predictors of psychological and physical recovery of anorexia nervosa Liesbeth Libbers

Nadere informatie

Marijse Koelewijn huisarts

Marijse Koelewijn huisarts PIJN Marijse Koelewijn huisarts Je hoeft tegenwoordig toch geen pijn meer te lijden Moeilijk behandelbare pijn Om welke pijnen gaat het? Welke therapeutische mogelijkheden zijn er? Opzet workshop: Korte

Nadere informatie

PRIMAIRE ORTHOSTATISCHE TREMOR. Diepe hersenstimulatie? Fleur van Rootselaar, neuroloog AMC 12 mei 2017

PRIMAIRE ORTHOSTATISCHE TREMOR. Diepe hersenstimulatie? Fleur van Rootselaar, neuroloog AMC 12 mei 2017 PRIMAIRE ORTHOSTATISCHE TREMOR Diepe hersenstimulatie? Fleur van Rootselaar, neuroloog AMC 12 mei 2017 VROUW, 60 JAAR, PIJN BENEN EN MOE Pijn in de benen, vermoeidheid en niet kunnen staan - Al jaren last,

Nadere informatie

Deze online versie bevat alle beschikbare updates over de aanpak van neuropathische pijn, gevolgd door de Transparantiefiche van juni 2010.

Deze online versie bevat alle beschikbare updates over de aanpak van neuropathische pijn, gevolgd door de Transparantiefiche van juni 2010. Deze online versie bevat alle beschikbare updates over de aanpak van neuropathische pijn, gevolgd door de Transparantiefiche van juni 2010. Neuropathische pijn Zoekdatum tot 15 maart 2015. Behandeling

Nadere informatie

Landelijk Diabetes Congres 2016

Landelijk Diabetes Congres 2016 Landelijk Diabetes Congres 2016 Insuline Pompen, zelfcontrole en sensoren, need to know Thomas van Bemmel, Internist Gelre Ziekenhuis Apeldoorn Disclosures (potentiële) belangenverstrengeling zie hieronder

Nadere informatie

Depressie behandeling: additie en augmentatie strategieën. Leo Timmerman Opleider psychiatrie GGZ Drenthe

Depressie behandeling: additie en augmentatie strategieën. Leo Timmerman Opleider psychiatrie GGZ Drenthe Depressie behandeling: additie en augmentatie strategieën Leo Timmerman Opleider psychiatrie GGZ Drenthe Relaties met een farmaceutisch bedrijf of sponsor Geeft presentaties voor: AstraZeneca Eli Lilly

Nadere informatie

Behandeling van pijn bij kanker. Dr. S. De Wulf Anesthesioloog/pijnbestrijder 21/02/2017

Behandeling van pijn bij kanker. Dr. S. De Wulf Anesthesioloog/pijnbestrijder 21/02/2017 Behandeling van pijn bij kanker Dr. S. De Wulf Anesthesioloog/pijnbestrijder 21/02/2017 Oorzaken en karakteristieken van kanker pijn Somatische ( nociceptieve ) pijn Opioiden, NSAID, blokkades Viscerale

Nadere informatie

FORMULIER IV voor het beoordelen van een PATIËNT-CONTROLEONDERZOEK Versie oktober 2002, geldig t/m december 2005 Evidence-Based RichtlijnOntwikkeling Formulier IV: beoordeling patiënt-controleonderzoek

Nadere informatie

Farmacotherapeutische toelichting Pijnbestrijding gaat in het algemeen volgens het WHO-stappenplan.

Farmacotherapeutische toelichting Pijnbestrijding gaat in het algemeen volgens het WHO-stappenplan. 1 Pijn 1.1 Pijnbehandeling algemeen Pijn vermindert veelal door behandeling van de onderliggende aandoening. Ondersteuning met analgetica zal niettemin vaak nodig zijn. Bij een aantal aandoeningen is symptomatische

Nadere informatie

Chronische pijn. Theo Meert 15/01/2011

Chronische pijn. Theo Meert 15/01/2011 Chronische pijn. Theo Meert 15/01/2011 Volgende onderwerpen kwamen aan bod: 1) wat is chronische pijn en wat zijn de gevolgen 2) waarnemen van pijn 3) hoe meet men pijn 4) behandeling 5) ontwikkelen van

Nadere informatie

IBOM-2. Het effect van Medicatiereview en begeleiding van patiënten na verblijf in het ziekenhuis

IBOM-2. Het effect van Medicatiereview en begeleiding van patiënten na verblijf in het ziekenhuis IBOM-2 Het effect van Medicatiereview en begeleiding van patiënten na verblijf in het ziekenhuis Abeer Ahmad Ruth Mast Giel Nijpels Jacqueline Dekker Piet Kostense Jacqueline Hugtenburg Afdelingen Klinische

Nadere informatie

Uw brief van Uw kenmerk Datum 11 januari 2008 Farmatec/FZ februari 2008

Uw brief van Uw kenmerk Datum 11 januari 2008 Farmatec/FZ februari 2008 Aan de Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport Postbus 20350 2500 EJ 'S-GRAVENHAGE Uw brief van Uw kenmerk Datum 11 januari 2008 Farmatec/FZ-2825521 20 februari 2008 Ons kenmerk Behandeld door Doorkiesnummer

Nadere informatie

K.H. van Rooijen-Schuurman en S.R. Blaauw, onder medeverantwoordelijkheid van de redactie

K.H. van Rooijen-Schuurman en S.R. Blaauw, onder medeverantwoordelijkheid van de redactie De firma Lundbeck heeft bij EMA een aanvraag voor registratie ingediend voor nalmefene bij alcoholafhankelijkheid. Nalmefene (Selincro ) is een opioïd-antagonist. Het wordt indien nodig gebruikt. Nalmefene

Nadere informatie

Farmacotherapie in de acute fase van alcoholdetoxificatie. Critically Appraised Topic

Farmacotherapie in de acute fase van alcoholdetoxificatie. Critically Appraised Topic Farmacotherapie in de acute fase van alcoholdetoxificatie Critically Appraised Topic Disclosure (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven Sponsoring

Nadere informatie

Medicamenteuze behandeling van moeheid bij MS

Medicamenteuze behandeling van moeheid bij MS Medicamenteuze behandeling van moeheid bij MS Jop Mostert Neuroloog Inhoud Hoe deed ik het tot nu toe? Richtlijn Aanpak nazoeken medicamenteuze behandelingen MS Amantadine Modafinil Overige medicijnen

Nadere informatie

Pijn na CVA. Erik Scherder Afdeling Klinische Neuropsychologie Vrije Universiteit Amsterdam

Pijn na CVA. Erik Scherder Afdeling Klinische Neuropsychologie Vrije Universiteit Amsterdam Pijn na CVA Erik Scherder Afdeling Klinische Neuropsychologie Vrije Universiteit Amsterdam Sensori-discriminatieve aspecten Lateral pain system Medial pain system Medial pain system Cogn. evaluat. aspecten

Nadere informatie

Is intra-articulair hyaluronzuur nuttig bij de behandeling van cuffscheuren in de schouder?

Is intra-articulair hyaluronzuur nuttig bij de behandeling van cuffscheuren in de schouder? Is intra-articulair hyaluronzuur nuttig bij de behandeling van cuffscheuren in de schouder? Dr. P. Verspeelt Fysische geneeskunde en Revalidatie 15 november 2014 Wat is hyaluronzuur? 2 suikermolecules

Nadere informatie

Verbetering van therapietrouw. Peter W de Leeuw Afd. Interne Geneeskunde Academisch Ziekenhuis Maastricht

Verbetering van therapietrouw. Peter W de Leeuw Afd. Interne Geneeskunde Academisch Ziekenhuis Maastricht Verbetering van therapietrouw Peter W de Leeuw Afd. Interne Geneeskunde Academisch Ziekenhuis Maastricht Therapietrouw bij hypertensie Vrouw, 47 jaar, bloeddruk 184/102 mm Hg Diagnose: Essentiële hypertensie

Nadere informatie

Behandeling van pijn bij kanker

Behandeling van pijn bij kanker Behandeling van pijn bij kanker Pijn bij kanker kan ontstaan door de ziekte zelf, maar ook door de behandeling ervan. Niet alle patiënten met kanker hebben pijn. In de beginfase van de ziekte heeft 30%

Nadere informatie

Richtlijn pijn bij kanker 2010: J. van Doorn, J. Jongen, J. Bromberg, M. van den Bent

Richtlijn pijn bij kanker 2010: J. van Doorn, J. Jongen, J. Bromberg, M. van den Bent Richtlijn pijn bij kanker 2010: J. van Doorn, J. Jongen, J. Bromberg, M. van den Bent I: Pijndiagnose duidelijk? III: Symptomatische pijnbehandeling II: Oorzakelijke behandeling Op centrumlocatie, Indien

Nadere informatie

Farmacotherapeutische toelichting Pijnbestrijding gaat in het algemeen volgens het WHO-stappenplan.

Farmacotherapeutische toelichting Pijnbestrijding gaat in het algemeen volgens het WHO-stappenplan. 1 Pijn 1.1 Pijnbehandeling algemeen Pijn vermindert veelal door behandeling van de onderliggende aandoening. Ondersteuning met analgetica zal niettemin vaak nodig zijn. Bij een aantal aandoeningen is symptomatische

Nadere informatie

KINDERFORMULARIUM. Tjitske van der Zanden Coordinator Kinderformularium Disclosure belangen spreker:

KINDERFORMULARIUM. Tjitske van der Zanden Coordinator Kinderformularium Disclosure belangen spreker: RIVM Off-label 07 maart 2017 1 KINDERFORMULARIUM Tjitske van der Zanden Coordinator Kinderformularium vanderzanden@nkfk.nl Disclosure belangen spreker: Potentiële belangverstrengeling: geen RIVM Off-label

Nadere informatie

Uw brief van Uw kenmerk Datum 9 oktober 2007 Farmatec/FZ december 2007

Uw brief van Uw kenmerk Datum 9 oktober 2007 Farmatec/FZ december 2007 Aan de Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport Postbus 20350 2500 EJ 'S-GRAVENHAGE Uw brief van Uw kenmerk Datum 9 oktober 2007 Farmatec/FZ-2804948 6 december 2007 Ons kenmerk Behandeld door Doorkiesnummer

Nadere informatie

Psychofarmaca bij d e de ouderen Waarom slikken zij? A D. D Hooghe Hooghe

Psychofarmaca bij d e de ouderen Waarom slikken zij? A D. D Hooghe Hooghe Psychofarmaca bij de ouderen Waarom slikken zij? A. D Hooghe Psychofarmaca Benzodiazepines en aanverwanten Antidepressiva Antipsychotica Antipsychotica Assessment of antipsychotic prescribing in Belgian

Nadere informatie

Farmacovigilantie. een voorbeeld voor arbovigilantie? Prof. dr. A.C. van Grootheest. Rijksuniversiteit Groningen.

Farmacovigilantie. een voorbeeld voor arbovigilantie? Prof. dr. A.C. van Grootheest. Rijksuniversiteit Groningen. Farmacovigilantie een voorbeeld voor arbovigilantie? Prof. dr. A.C. van Grootheest Rijksuniversiteit Groningen www.lareb.nl Casus Vrouw, 52 jaar Voorgeschiedenis: Carcinoïd van de long Hypothyreoidie Symptomen

Nadere informatie

Datum 1 juli 2014 Onderwerp Beantwoording Kamervragen over het onderzoek naar het verband tussen medicijngebruik en agressie

Datum 1 juli 2014 Onderwerp Beantwoording Kamervragen over het onderzoek naar het verband tussen medicijngebruik en agressie 1 > Retouradres Postbus 20301 2500 EH Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Turfmarkt 147 2511 DP Den Haag Postbus 20301 2500 EH Den Haag www.rijksoverheid.nl/venj

Nadere informatie

Bent u gemotiveerd? L.E.J. Gerretsen Studentnummer: Eerste begeleider: prof. dr. L. Lechner Tweede begeleider: Dr. A.

Bent u gemotiveerd? L.E.J. Gerretsen Studentnummer: Eerste begeleider: prof. dr. L. Lechner Tweede begeleider: Dr. A. Bent u gemotiveerd? Een Experimenteel Onderzoek naar de Invloed van een op het Transtheoretisch Model Gebaseerde Interventie op de Compliance bij de Fysiotherapeutische Behandeling van Psychiatrische Patiënten

Nadere informatie

De patiënt als helpende hand in de strijd tegen infecties

De patiënt als helpende hand in de strijd tegen infecties De patiënt als helpende hand in de strijd tegen infecties Postoperatieve wondinfecties? Hoe groot is het gevaar? 1 op 20 operaties leidt tot een postoperatieve wondinfecties Staphylococus aureus is de

Nadere informatie

FARMACOLOGIE VAN CHRONISCHE PIJN

FARMACOLOGIE VAN CHRONISCHE PIJN NEUROBIOLOGIE EN FARMACOLOGIE VAN CHRONISCHE PIJN BART MORLION DOELSTELLING Inzicht verwerven in de processen van perifere/centrale sensitisatie en descenderende modulatie als basismechanismen voor het

Nadere informatie

De doelstellingen van het onderzoek werden als volgt overeengekomen:

De doelstellingen van het onderzoek werden als volgt overeengekomen: Samenvatting In overeenstemming met de beslissing van de Ministerraad van 5 juli 2001 betreffende de uitvoering van het Programma Onderzoeksprogramma ter ondersteuning van de federale beleidsnota drugs

Nadere informatie

Richtlijnen pijn. Modulaire herziening Richtlijn Diagnostiek en behandeling van pijn bij patiënten met kanker (Ned. Ver. Anesthesiologie) Gradering

Richtlijnen pijn. Modulaire herziening Richtlijn Diagnostiek en behandeling van pijn bij patiënten met kanker (Ned. Ver. Anesthesiologie) Gradering Modulaire herziening Richtlijn Diagnostiek en behandeling van pijn bij patiënten met kanker (Ned. Ver. Anesthesiologie) Alexander de Graeff Internist-oncoloog, UMC Utrecht Hospice-arts. Academisch Hospice

Nadere informatie

Evidence-based Practice voor de dagelijkse praktijk. Nationaal Congres GGZ-verpleegkunde 16 juni 2016

Evidence-based Practice voor de dagelijkse praktijk. Nationaal Congres GGZ-verpleegkunde 16 juni 2016 Evidence-based Practice voor de dagelijkse praktijk Nationaal Congres GGZ-verpleegkunde 16 juni 2016 100% meer? Of 2x zoveel?!? Resultaten >20% minder tandplak

Nadere informatie

Chapter 9. Samenvatting en conclusie

Chapter 9. Samenvatting en conclusie Chapter 9 Samenvatting en conclusie Samenvatting en conclusie Samenvatting en Conclusie Chronische pijn is een wijdverbreide aandoening in de algemene populatie. Zowel in de klinische praktijk als in

Nadere informatie

Bij gebrek aan bewijs

Bij gebrek aan bewijs Bij gebrek aan bewijs kennis is macht! internet in de spreekkamer P.A. Flach Bedrijfsarts Arbo- en milieudienst RuG 09-10-2006 1 3 onderdelen 1. Wat is EBM 2. Zoeken in PubMed 3. Beoordelen van de resultaten

Nadere informatie

Pilotstudie naar effectiviteit Physical Sense Methode bij RSI patiënten

Pilotstudie naar effectiviteit Physical Sense Methode bij RSI patiënten Pilotstudie naar effectiviteit Physical Sense Methode bij RSI patiënten Genezing van RSI patiënten, een pilotstudie naar de effectiviteit van de Physical Sense-methode Dr. Hein Beijer, epidemioloog Samenvatting

Nadere informatie

PIJN VERLICHTEN LEVEN HERSTELLEN. Neurostimulatie. Innovating for life.

PIJN VERLICHTEN LEVEN HERSTELLEN. Neurostimulatie. Innovating for life. PIJN VERLICHTEN LEVEN HERSTELLEN Innovating for life. Wat is neurostimulatie? is een bewezen, veilige en effectieve behandeling die de pijn onder controle kan houden en die weer een leven kan bieden dat

Nadere informatie

worden en hoe deze methode toegepast kan worden om de veiligheid van geneesmiddelen te bewaken.

worden en hoe deze methode toegepast kan worden om de veiligheid van geneesmiddelen te bewaken. Samenvatting Geneesmiddelen worden toegepast om ziektes te behandelen, te voorkomen en te diagnosticeren. In sommige gevallen ervaart de patiënt niet alleen het gewenste effect, maar kunnen ook ongewenste

Nadere informatie

Pijn bij neuroendocriene Titel. tumoren en carcinomen

Pijn bij neuroendocriene Titel. tumoren en carcinomen ENETS Center of Excellence Groningen. ENETS Center of Excellence Groningen. Pijn bij neuroendocriene Titel tumoren en carcinomen Dr. Annemiek Walenkamp Medisch Oncoloog Universitair Medisch Centrum Groningen

Nadere informatie

Uw brief van Uw kenmerk Datum 3 november 2006 Farmatec/P2729045 25 januari 2007

Uw brief van Uw kenmerk Datum 3 november 2006 Farmatec/P2729045 25 januari 2007 Aan de ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport Postbus 20350 2500 EJ 'S-GRAVENHAGE Uw brief van Uw kenmerk Datum 3 november 2006 Farmatec/P2729045 25 januari 2007 Ons kenmerk Behandeld door Doorkiesnummer

Nadere informatie

Geneesmiddelen met een therapeutische minderwaarde ten opzichte van andere in het pakket opgenomen behandelmogelijkheden. Hiervan is sprake indien

Geneesmiddelen met een therapeutische minderwaarde ten opzichte van andere in het pakket opgenomen behandelmogelijkheden. Hiervan is sprake indien Criteria voor beoordeling therapeutische waarde 1. Inleiding De Wetenschappelijke Adviesraad (WAR) beoordeelt geneesmiddelen met een tweeledig doel. Enerzijds is dat het geven van een duidelijke plaatsbepaling

Nadere informatie

Effectiviteit van antidepressiva; implicaties van twee meta-analysen voor de klinische praktijk

Effectiviteit van antidepressiva; implicaties van twee meta-analysen voor de klinische praktijk k o r t e b i j d r a g e Effectiviteit van antidepressiva; implicaties van twee meta-analysen voor de klinische praktijk s. t h i o, a. j. l. m. v a n b a l k o m achtergrond Regelmatig ontstaat er in

Nadere informatie

Appendix Hoofdstuk 13 Tabellen wetenschappelijke onderbouwing farmacotherapie van ouderen met een bipolaire stoornis

Appendix Hoofdstuk 13 Tabellen wetenschappelijke onderbouwing farmacotherapie van ouderen met een bipolaire stoornis 3 4 Appendix Hoofdstuk 3 Tabellen wetenschappelijke onderbouwing farmacotherapie van ouderen met een bipolaire stoornis Zoals beschreven in hoofdstuk 3.5. Tabel Lithium bij ouderen. N leeftijd (range)

Nadere informatie

CATCH-studie. Cocaine Addiction Treatments to improve Control and reduce Harm (CATCH)

CATCH-studie. Cocaine Addiction Treatments to improve Control and reduce Harm (CATCH) Cocaine Addiction Treatments to improve Control and reduce Harm (CATCH) Vertraagde afgifte dexamfetamine in de behandeling van crack-cocaïne afhankelijkheid Drs. Mascha Nuijten, promovenda Brijder Onderzoek

Nadere informatie

Pijntherapie Identificeren van verschillende pijnsoorten. Peter Maes 15/03/2016

Pijntherapie Identificeren van verschillende pijnsoorten. Peter Maes 15/03/2016 Pijntherapie Identificeren van verschillende pijnsoorten Peter Maes 15/03/2016 Modules die aan bod komen Module 1: herkennen van de belangrijkste pijnsoorten Module 2: begrijpen van de objectieve en subjectieve

Nadere informatie

Dutch. English to Dutch sample translation. Adverse Effects of Non-steroidal Anti-inflammatory Drugs in the Dog and Cat. Original English article

Dutch. English to Dutch sample translation. Adverse Effects of Non-steroidal Anti-inflammatory Drugs in the Dog and Cat. Original English article Original English article CLINICAL REVIEW Adverse Effects of Non-steroidal Anti-inflammatory Drugs in the Dog and Cat Josephine P. Isaacs School of Veterinary Science The University of Queensland 4072 ABSTRACT

Nadere informatie

bij Kinderen met een Ernstige Vorm van Dyslexie of Children with a Severe Form of Dyslexia Ans van Velthoven

bij Kinderen met een Ernstige Vorm van Dyslexie of Children with a Severe Form of Dyslexia Ans van Velthoven Neuropsychologische Behandeling en Sociaal Emotioneel Welzijn bij Kinderen met een Ernstige Vorm van Dyslexie Neuropsychological Treatment and Social Emotional Well-being of Children with a Severe Form

Nadere informatie

bij patiënten met een ernstige, actieve vorm van de ziekte die nog niet eerder met methotrexaat zijn behandeld;

bij patiënten met een ernstige, actieve vorm van de ziekte die nog niet eerder met methotrexaat zijn behandeld; EMA/502328/2014 EMEA/H/C/000955 EPAR-samenvatting voor het publiek tocilizumab Dit document is een samenvatting van het Europees openbaar beoordelingsrapport (EPAR) voor. Het geeft uitleg over de aanpak

Nadere informatie

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden Laatst bijgewerkt op 25 november 2008 Nederlandse samenvatting door TIER op 5 juli 2011 Onderwijsondersteunende

Nadere informatie

INVLOED VAN CHRONISCHE PIJN OP ERVAREN SOCIALE STEUN. De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren

INVLOED VAN CHRONISCHE PIJN OP ERVAREN SOCIALE STEUN. De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren Sociale Steun The Effect of Chronic Pain and the Moderating Effect of Gender on Perceived Social Support Studentnummer:

Nadere informatie

Evidence zoeken @ WWW

Evidence zoeken @ WWW Evidence zoeken @ WWW Dirk Ubbink Evidence Based Surgery 2011 Informatie Jaarlijks: >20.000 tijdschriften en boeken MEDLINE: >6.700 tijdschriften Jaarlijks 2 miljoen artikelen gepubliceerd 5500 publicaties

Nadere informatie

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten met diabetes mellitus type 2 in de huisartsenpraktijk Thinking

Nadere informatie

Serotonine-noradrenalineheropnameremmers bij chronische niet-maligne pijnsyndromen; een systematisch overzicht

Serotonine-noradrenalineheropnameremmers bij chronische niet-maligne pijnsyndromen; een systematisch overzicht o v e r z i c h t s a r t i k e l Serotonine-noradrenalineheropnameremmers bij chronische niet-maligne pijnsyndromen; een systematisch overzicht h. v o s s e n, d. m o n s i e u r, j. v a n o s, c. l e

Nadere informatie

Diabetische neuropathie

Diabetische neuropathie Diabetische neuropathie Dr. Thomas Rädisch, neuroloog Diabetische neuropathie Ongeveer 60-70% van diabetes patiënten hebben een matige tot ernstige vorm van neuropathie, bijvoorbeeld: - gevoelsstoornissen

Nadere informatie

Studie type Populatie Patiënten kenmerken Interventie Controle Dataverzameling

Studie type Populatie Patiënten kenmerken Interventie Controle Dataverzameling Evidence tabel bij ADHD in kinderen en adolescenten (studies naar adolescenten met ADHD en ) Auteurs, Gray et al., 2011 Thurstone et al., 2010 Mate van bewijs A2 A2 Studie type Populatie Patiënten kenmerken

Nadere informatie

Flash: chemotherapie en allergie

Flash: chemotherapie en allergie Flash: chemotherapie en allergie Karen Geboes UZ Gent 4 december 2015 Opbouw Herkennen/graderen Bij welke producten/wanneer Behandeling Preventie? 2 Herkennen/graderen 3 4 5 6 Allergy 2013 7 Bij welke

Nadere informatie

Praktijk. Pijn mechanisme 15-01-2012! Martini Hospital Groningen - innovation in desig! 1! Multidisciplinaire behandeling van hoofdpijn

Praktijk. Pijn mechanisme 15-01-2012! Martini Hospital Groningen - innovation in desig! 1! Multidisciplinaire behandeling van hoofdpijn Multidisciplinaire behandeling van hoofdpijn Marielle Padberg (Hoofd)pijn pathofysiologie Hoofdpijndiagnose Multidisciplinaire behandeling Praktijk Pijn mechanisme 18-jarige man met ernstige hoofdpijn

Nadere informatie

Acknowledgement. Acknowledgement

Acknowledgement. Acknowledgement Acknowledgement Acknowledgement This study is part of TREND (Trauma RElated Neuronal Dysfunction), a Dutch Consortium that integrates research on epidemiology, assessment technology, pharmacotherapeutics,

Nadere informatie

De behandeling van lage rugpijn met ruggordels en medicatie

De behandeling van lage rugpijn met ruggordels en medicatie Samenvatting 163 De behandeling van lage rugpijn met ruggordels en medicatie Lage rugpijn is een veelvuldig voorkomend probleem in geïndustrialiseerde landen. De kans dat iemand gedurende zijn leven een

Nadere informatie

Epidurale en periradiculaire injecties bij chronische rugklachten is geen te verzekeren prestatie

Epidurale en periradiculaire injecties bij chronische rugklachten is geen te verzekeren prestatie Onderwerp: Epidurale en periradiculaire injecties bij chronische rugklachten is geen te verzekeren prestatie Samenvatting: Soort uitspraak: Datum: 10 juli 2007 Uitgebracht aan: Er is onvoldoende evidence

Nadere informatie

Tweede serie vragen:

Tweede serie vragen: Tweede serie vragen: Vraag van Argos: Er zijn goede resultaten met het afbouwen van venlafaxine via zogenaamde taperingstrips: hierbij gaat de patiënt in 4 of meer weken terug in dagelijks gebruik van

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Behandeling van pijn met atypische pijnmedicatie

Patiënteninformatie. Behandeling van pijn met atypische pijnmedicatie Patiënteninformatie Behandeling van pijn met atypische pijnmedicatie Inhoud Inleiding 3 Omschrijving en doel van de behandeling 3 Verloop van de behandeling 4 Referenties 6 Bijlage 6 Opbouwschema Lyrica

Nadere informatie

Dokter, de pijn werkt op mijn zenuwen Behandeling van neuropathische pijnklachten anno 2015 Situatieschets, definitie en diagnostiek

Dokter, de pijn werkt op mijn zenuwen Behandeling van neuropathische pijnklachten anno 2015 Situatieschets, definitie en diagnostiek 21.11.2015 Dokter, de pijn werkt op mijn zenuwen Behandeling van neuropathische pijnklachten anno 2015 Situatieschets, definitie en diagnostiek Dr. Carol Spaas 2 Situatieschets, definitie en diagnostiek

Nadere informatie

Rob Heerdink Universitair Hoofddocent Klinische Farmacoepidemiologie Universiteit Utrecht

Rob Heerdink Universitair Hoofddocent Klinische Farmacoepidemiologie Universiteit Utrecht Hoe vertaal ik resultaten uit de medische literatuur en richtlijnen naar de dagelijkse praktijk? Interpretatie van resultaten van geneesmiddelenonderzoek Rob Heerdink Universitair Hoofddocent Klinische

Nadere informatie

Pijnanamnese en pijnbestrijding

Pijnanamnese en pijnbestrijding Pijnanamnese en pijnbestrijding dinsdag 1 december 2009 Paul Oyen Verpleegkundig consulent palliatieve zorg Regionaal consultatieteam PIJN (IASP 1979) Pijn is een onplezierige, sensorische en emotionele

Nadere informatie

Doel. Praktijkgerichte websites. Niveaus van evidentie

Doel. Praktijkgerichte websites.  Niveaus van evidentie Praktijkgerichte websites Apr. Valérie De Vriese Onderzoekscentrum Farmaceutische Zorg en Farmaco-economie 12 september 2009 Doel Een aantal websites leren kennen die kunnen gebruikt worden bij het opzoeken

Nadere informatie

Literatuuronderzoek. Hoe lang mag een waaknaald blijven zitten?

Literatuuronderzoek. Hoe lang mag een waaknaald blijven zitten? HOGESCHOOL VAN AMSTERDAM Literatuuronderzoek Hoe lang mag een waaknaald blijven zitten? Michelle Entius 500635128 LV13-3IKZ1 Stagebegeleiders: Anetha van Waveren Samantha Carrot Literatuuronderzoek Inhoudsopgave

Nadere informatie

Farmacologische behandeling van neuropathische pijn bij orgaanlijden

Farmacologische behandeling van neuropathische pijn bij orgaanlijden Farmacologische behandeling van neuropathische pijn bij orgaanlijden Philippe Huynen Promotor: Pr. Dr. B. Morlion 22-04-2016 Neuropathische pijn: definitie IASP: Pijn die ontstaat als een direct gevolg

Nadere informatie

Running head: MINDFULNESS, CONTINGENTE ZELFWAARDERING EN DEPRESSIE 1. De Invloed van een Gecombineerde Mindfulnessbehandeling op

Running head: MINDFULNESS, CONTINGENTE ZELFWAARDERING EN DEPRESSIE 1. De Invloed van een Gecombineerde Mindfulnessbehandeling op Running head: MINDFULNESS, CONTINGENTE ZELFWAARDERING EN DEPRESSIE 1 De Invloed van een Gecombineerde Mindfulnessbehandeling op Contingente Zelfwaardering en Depressieve Klachten. Tammasine Netteb Open

Nadere informatie

Differences in stress and stress reactivity between highly educated stay-at-home and working. mothers with spouse and young children

Differences in stress and stress reactivity between highly educated stay-at-home and working. mothers with spouse and young children 1 Differences in stress and stress reactivity between highly educated stay-at-home and working mothers with spouse and young children Verschil in stress en stressreactiviteit tussen hoogopgeleide thuisblijf-

Nadere informatie

Heupklachten. Prof. Sita Bierma-Zeinstra Hoogleraar Artrose en gerelateerde aandoeningen

Heupklachten. Prof. Sita Bierma-Zeinstra Hoogleraar Artrose en gerelateerde aandoeningen Heupklachten Prof. Sita Bierma-Zeinstra Hoogleraar Artrose en gerelateerde aandoeningen Dept of General Practice / Dept of Orthopedics Erasmus MC University Medical Center Rotterdam Heupklachten Prevalentie

Nadere informatie

Dr. Martine De Laat Palliatieve zorg UZ Gent

Dr. Martine De Laat Palliatieve zorg UZ Gent Dr. Martine De Laat Palliatieve zorg UZ Gent Richtlijn pijn bij palliatieve patiënten Auteurs Dr. Peter Demeulenaere (huisarts) Dr. Martine De Laat (anesthesist) Mr. Marc Tanghe (verpleegkundige) Mevr.

Nadere informatie