Rabobank Groep Jaarverslag 2003

Transcriptie

1 Rabobank Groep Jaarverslag 2003

2 Profiel Rabobank Groep De Rabobank Groep is een brede financiële dienstverlener op coöperatieve grondslag. Ze bestaat uit 328 zelfstandige lokale coöperatieve Rabobanken in Nederland, de centrale organisatie Rabobank Nederland en een groot aantal gespecialiseerde dochterondernemingen. De kerndoelstelling van de groep is het genereren van klantwaarde. De lokale Rabobanken en hun klanten vormen het coöperatieve kernbedrijf van de Rabobank Groep. De banken zijn lid en aandeelhouder van de overkoepelende coöperatie Rabobank Nederland, die ze bij hun lokale dienstverlening adviseert en ondersteunt. Ook oefent Rabobank Nederland namens De Nederlandsche Bank toezicht uit op de lokale banken. Daarnaast opereert Rabobank Nederland als (internationale) wholesalebank en als bankers bank van de groep en is zij de houdstermaatschappij van een groot aantal dochterondernemingen. De Rabobank Groep wil haar 9 miljoen klanten - particulieren en bedrijven - bedienen met alle mogelijke financiële producten en diensten. Ze beschikt daartoe over een reeks van dochterondernemingen en business units, die gespecialiseerd zijn op het gebied van vermogensbeheer en beleggen (Robeco, Schretlen, Effectenbank Stroeve, Alex), verzekeringen, pensioenen en bedrijfszorg (Interpolis), leasing (De Lage Landen), durfkapitaal (Gilde), vastgoed en hypotheken (FGH Bank, Rabo Vastgoed, Obvion), en corporate en investment banking (Rabobank International en haar dochter Rabobank Securities, Rabobank Nederland Corporate Clients, Group Treasury). Deze ondernemingen leveren financiële diensten en producten aan de lokale Rabobanken en hun klanten en bedienen hun eigen klanten in binnen- en buitenland rechtstreeks. Competentiecentra De Rabobank Groep is een netwerk van competentiecentra, die nauw met elkaar samenwerken. Door deze gebundelde deskundigheid kan de Rabobank Groep actief inspelen op de toenemende vraag van ondernemers en particuliere klanten naar een samenhangend pakket van financiële diensten en producten. De groep combineert zo het beste van twee werelden: de lokale betrokkenheid en persoonlijke bediening van de lokale Rabobanken en de deskundigheid en schaalvoordelen van een grote onderneming. Krachtige marktpositie De Rabobank Groep bedient meer dan de helft van de Nederlanders en de Nederlandse bedrijven. Op de Nederlandse markt is zij dan ook marktleider op vrijwel alle gebieden van financiële dienstverlening: woninghypotheken 26%, spaarmiddelen 38%, midden- en kleinbedrijf (39%) en agrarische sector 85%. In de grootzakelijke markt is de positie inmiddels aanzienlijk versterkt. Triple A De Rabobank Groep heeft de hoogste kwalificatie voor kredietwaardigheid (Triple A) die is toegekend door de bekende internationale ratinginstituten Moody s en Standard & Poor s. Internationaal netwerk Om klanten internationaal van dienst te zijn, is de Rabobank Groep buiten Nederland met 222 vestigingsplaatsen vertegenwoordigd in 33 landen.

3 Kerngegevens Omvang dienstverlening (bedragen in miljoenen euro s) Balanstotaal Kredieten aan private sector Toevertrouwde middelen Beheerd vermogen 1) Premieomzet verzekeringen Vermogen en solvabiliteit (bedragen in miljoenen euro s) Eigen vermogen Kernkapitaal Toetsingsvermogen Totaal gewogen posten Solvabiliteitseis Tier 1-ratio (kernvermogen) BIS-ratio (toetsingsvermogen) ,8 10,9 Resultaatgegevens (bedragen in miljoenen euro s) - Rente - Provisie en andere baten Totaal baten Bedrijfslasten Waardeveranderingen van vorderingen Waardeveranderingen van financiële vaste activa Toevoeging aan fonds voor algemene bankrisico s Bedrijfsresultaat voor belastingen Belastingen Belang van derden Nettowinst Ratio s Rendement op eigen vermogen Efficiencyratio 9,4% 67,6% Overige gegevens Lokale Rabobanken Vestigingen: - kantoren - zittingen Geldautomaten Buitenlandse vestigingsplaatsen Medewerkers: - aantallen - mensjaren Leden (x 1.000)

4 ) 2) 2) Kerngegevens ,3 9,9 2) 10,3 10,0 10,3 10,4 10,6 9,5 9,4 10,5 10,2 2) 10,6 10,5 11,1 11,1 11,3 12,0 12, ,6% 68,2% ,2% 70,7% ,1% 70,3% ,8% 70,9% ,6% 70,3% ,8% 70,6% ,3% 66,8% ,8% 66,1% ,6% 65,8% 595 Algemeen: Bij groepsonderdelen genoemde bedragen tellen vanwege consolidatieeffecten niet altijd op tot het totaal van de Rabobank Groep. Procentuele mutaties kunnen als gevolg van afrondingen afwijken. 1) Als gevolg van een definitiewijziging sluit het beheerd vermogen niet aan bij eerder gepubliceerde bedragen ) Bij de stand van het vermogen en de berekening van de tier 1-ratio en de BIS-ratio per 31 december 2001 is rekening gehouden met de gevolgen van de per 1 januari 2002 doorgevoerde stelselwijzigingen pensioenen.

5 Inhoudsopgave 1 Inhoudsopgave Voorwoord voorzitter 2 Bestuurders en toezichthouders Rabobank Nederland 4 Verslag van de raad van commissarissen van Rabobank Nederland 6 Organigram Rabobank Groep 10 Belangrijke ontwikkelingen 11 Verslag raad van bestuur De financiële gang van zaken - financiële verwachtingen Strategie en beleid - lijnen uit 2003 naar de toekomst 20 Klantwaarde 25 Ledenbeleid 27 Retailbankbedrijf 29 Wholesalebankbedrijf 35 Vermogensbeheer en beleggen 42 Verzekeren 45 Leasing 47 Vastgoed 49 Risico, rendement en vermogen 50 Funding en investor relations 55 Medewerkers 58 Maatschappelijk verantwoord ondernemen 62 Bestuur en toezicht lokale banken 65 Code Tabaksblat 67 Jaarcijfers 2003 Geconsolideerde balans 70 Geconsolideerde winst-en-verliesrekening 71 Kasstroomoverzicht 72 Mutaties eigen vermogen 73 Accountantsverklaring 74 Aanvullende gegevens Lokale Rabobanken 75 Vestigingen buitenland 78 Personalia Rabobank Groep 79 Verklarende woordenlijst 81 Colofon januari Rabobank gaat promoting partnership aan met Van Gogh Museum.

6 2 Rabobank Groep Jaarverslag 2003 Voorwoord Een jaar van tegenstellingen, zo kan 2003 het beste worden gekarakteriseerd. Eerst was er de invasie in Irak. Maar de daarna beoogde Pax Americana kwam en komt maar moeilijk van de grond. In grote delen van Europa heerste een recessie. Tegelijkertijd was er sprake van een opleving in de Verenigde Staten en China. De internationale beurzen deden het na drie jaar weer relatief goed. Maar de dollar ging scherp onderuit. En dat had weer zijn invloed op de zeer dollargevoelige Amsterdamse beurs. De AEX liet slechts een bescheiden stijging zien. Intussen zakte de temperatuur van de Nederlandse economie tot onder het nulpunt, was er sprake van dalend ondernemersvertrouwen en van een recordaantal faillissementen. Te midden van alle negatieve sentimenten in 2003 heeft de Rabobank Groep goede resultaten weten te behalen. De nettowinst van de groep steeg met 12% en kwam daarmee op het niveau van onze langetermijndoelstelling. Het retailbankbedrijf leverde - ondanks de tegenzittende Nederlandse economie - een prima prestatie, zowel wat volumegroei als wat resultaatgroei betreft. Het wholesalebankbedrijf, inclusief Rabobank International, realiseerde eveneens een duidelijke resultaatverbetering. Het verzekeringsbedrijf heeft zich sterk hersteld na een moeilijk 2002, zowel qua resultaat, dat meer dan verdubbelde, als qua gestegen premieomzetten. Ook het resultaat uit vermogensbeheer en beleggingsactiviteiten liet een sterke verbetering zien. Het leasebedrijf continueerde de successtory van de afgelopen jaren, ondanks de weerslag van de dalende dollar op de internationale activiteiten. De mooie prestaties van 2003 werden positief beïnvloed door het effect van de diverse efficiencyprogramma s, zoals Fast, die de afgelopen jaren zijn gestart. Daarbij gaat het om een combinatie van inspanningen gericht op vergroting van de verkoopkracht (lees: opbrengsten) en een strak volgehouden kostenmanagement. Dit resulteert in meer doen met minder mensen. Bij de aangesloten banken leidde dit in het verslagjaar tot een reductie van de personeelsbezetting met bijna arbeidsplaatsen, tegen ruim in het jaar daarvoor. Als deze reductie zich in het lopende boekjaar in soortgelijk tempo voortzet - en dat is de bedoeling - zal over een periode van drie jaar een grootscheepse efficiencybijdrage zijn geleverd. Maar dan wel op een wijze die bij de Rabobank past: met oog voor individuele medewerkers en in goed overleg met medezeggenschapsorganen en vakbonden. Marktleiderschap over de hele linie van de financiële dienstverlening in Nederland, dat is onze langjarige ambitie. Op tal van terreinen zijn we al de grootste, en waar we het nog niet zijn willen we het op korte termijn worden. Hoog op de prioriteitenlijst voor 2004 staat uitbreiding van ons marktaandeel in de grote steden, inclusief de marktpositie onder allochtonen. Ook willen we onze positie in vastgoed en in verzekeringen versterken. Met het oog op het laatste hebben we vorig jaar samen met onze partners van verzekeraar Eureko/Achmea onderzoek verricht naar vormen van samenwerking. Medio januari van het lopende boekjaar kon de eerste belangrijke overeenkomst in dit verband worden getekend. Ik zie de gezamenlijke inspanning die nodig is om onze samenwerking verder uit te bouwen met vertrouwen tegemoet. Maar alleen de grootste zijn is niet zaligmakend. Minstens zo belangrijk is, dat we door onze omgeving ook als marktleider worden gepercipieerd. Zeker op terreinen waar we nog een lange weg te gaan hebben. Een mooi succes in dit verband is het predikaat Zakenbank van het jaar dat Het Financieele Dagblad en Bureau Vallstein ons in het verslagjaar toekenden. Zij kwamen tot deze uitverkiezing op basis van een gezamenlijk onderzoek naar de waardering van de bancaire dienstverlening door Nederlandse corporates. Hoge ogen gooien we ook, als het gaat om de waardering als werkgever. In het jaarlijkse onderzoek van Intermediair naar de beste werkgever in Nederland kwamen we in december 2003 als nummer twee uit de bus.

7 Voorwoord 3 In het verslagjaar hebben we ook andere belangrijke mijlpalen bereikt. Zo kwamen we in nauwe samenspraak met de medezeggenschapsorganen en de vakbonden als eerste financiële instelling in Nederland tot een akkoord over de gefaseerd invoering van de eigen bijdrage van medewerkers aan hun pensioen. Ook werden we voor het eerst marktleider in alle sectoren van het MKB, breidden we onze positie in vastgoed uit door de overname van FGH Bank, versterkten we met twee overnames onze leidende positie als food- en agribank in de Verenigde Staten, kregen we de hoogste sustainability rating van financiële dienstverleners in Europa en deden we een zeer succesvolle emissie van tier 1-papier in de Amerikaanse markt. Rabobank Groep en haar bedrijfsonderdelen stellen. Dat stemt tot grote dankbaarheid. Onze leden verdienen dank voor hun betrokkenheid. Onze bestuurders en toezichthouders en onze medewerkers verdienen dank voor de vele inspanningen die zij zich in het verslagjaar voor de Rabobank Groep hebben getroost. Samenvattend zou ik willen zeggen dat het wispelturige jaar 2003 voor ons bedrijf een mooi jaar is geworden. De geleverde prestaties weerspiegelen in belangrijke mate het vertrouwen dat onze klanten in de Bert Heemskerk, voorzitter van de raad van bestuur van Rabobank Nederland

8 4 Rabobank Groep Jaarverslag 2003 Bestuurders en toezichthouders Rabobank Nederland Raad van bestuur (met aandachtsgebieden) drs. Bert Heemskerk (H.), voorzitter Personeel Financien Toezicht Audit Juridische en Fiscale Zaken Communicatie drs. Rik baron van Slingelandt (D.J.M.G. ) Rabobank International Group Treasury drs. Hans ten Cate (J.C.) Rabobank Nederland Corporate Clients Kredietrisicomanagement Bijzonder kredietbeheer Duurzaamheid Jac Verhaegen (J.J.) Product-markteenheden ICT ir. Piet van Schijndel (P.J.A.) Marktmanagement Aangesloten Bankenbedrijf dr. Piet Moerland (P.W.) Staven en Diensten Aangesloten Bankenbedrijf Coöperatie Bestuurssecretaris drs. Margreet van Ee (M.G.) Hans ten Cate Piet van Schijndel Jac Verhaegen

9 Bestuurders en toezichthouders 5 Raad van commissarissen prof. dr. Lense Koopmans (L.), voorzitter ing. Antoon Vermeer (A.J.A.M.), plaatsvervangend voorzitter mr. Sjoerd Eisma (S.E.), secretaris drs. Leo Berndsen (L.J.M.) ir. Bernard Bijvoet (B.) dr. ir. Teun de Boon (T.) dr. Wim Duisenberg (W.F.)* Marinus Minderhoud (M.) ir. Hans van Rossum (J.A.A.M.) ir. Herman Scheffer (H.C.) prof. dr. ir. Martin Tielen (M.J.M.) dr. ir. Aad Veenman (A.W.) Raad van advies drs. Jan Brouwer (J.G.B.) drs. Bart Jan Constandse (B.J.) Wout Dekker (W.) drs. Derk Haank (D.) Herman Hazewinkel RA (H.J.) Dick van Hedel (T.J.M.) mr. Roelof Hendriks (R.) Ruud Hendriks (R.) ir. Marike van Lier Lels (M.) ir. Rokus van Iperen (R.L.) drs. Dick Sluimers (D.M.) ir. Hans Huis in t Veld (J.C.) * De heer Duisenberg is voorgedragen om op 24 juni 2004 door de algemene vergadering te worden benoemd tot lid van de raad van commissarissen. Hij is vanaf 1 april 2004 reeds aanwezig bij de vergaderingen. Bert Heemskerk Rik baron van Slingelandt Piet Moerland

10 6 Rabobank Groep Jaarverslag 2003 Verslag van de raad van commissarissen Personele ontwikkeling In mei 2003 werd mevrouw S. Dekker benoemd tot minister. Vanwege deze benoeming legde zij haar commissariaat bij Rabobank Nederland neer. Tijdens de algemene vergadering van 5 juni 2003 werden de heren M. Minderhoud, ir. J.A.A.M. van Rossum en ing. A.J.A.M. Vermeer herbenoemd als lid van de raad van commissarissen. In december 2003 maakte de raad van commissarissen bekend dat de heer dr. W.F. Duisenberg als nieuw lid van de raad van commissarissen zal worden voorgedragen aan de algemene vergadering van juni Ter voorbereiding op zijn formele benoeming wordt de heer Duisenberg vanaf 1 april 2004 bij de activiteiten van de raad van commissarissen betrokken. Commissies De raad van commissarissen kent vier commissies. Deze zijn ingesteld om de taken en verantwoordelijkheden van de raad goed te kunnen vervullen. Twee van deze commissies kennen naast reguliere leden ook een aantal roulerende leden. Daar is voor gekozen om de gehele raad intensief te betrekken bij de verschillende facetten van de toezichthoudende rol. De samenstelling van deze commissies per 1 januari 2004 is als volgt (zie tabel op pagina 7). Werkwijze Teneinde goed toegerust te zijn voor de vervulling van zijn taken, laat de raad van commissarissen zich regelmatig door middel van speciale bijeenkomsten uitvoerig informeren over een breed spectrum van bancaire en niet-bancaire onderwerpen. Hierdoor wordt het kennisniveau van de leden verbreed en ontstaat beter inzicht in de elementen die voor de besturing van Rabobank Nederland en de uitoefening van toezicht daarop van belang zijn. Zo werd in dit kader gedurende het verslagjaar specifiek aandacht besteed aan de activiteiten op het gebied van structured finance, hypotheken en financiering/treasury. De voorzitter van de raad van commissarissen onderhoudt op maandbasis contact met de voorzitter van de raad van bestuur. Ook wordt door de voorzitter van de raad van commissarissen maandelijks overlegd met de interne accountant. Verder vindt minimaal tweemaal per jaar een gesprek plaats tussen de voorzitter van de raad van commissarissen, de voorzitter van de audit committee, de externe accountant en de interne accountant. Nederlandse corporate governancecode Hoewel formeel niet op de Rabobank van toepassing, is de raad van commissarissen van mening dat de code de inrichting en het functioneren van de corporate governance, ook bij de Rabobank, ten goede kan 2003 januari Nederland kiest: PvdA wint fors. Na 125 dagen komt er een kabinet van CDA, VVD en D 66.

11 Verslag van de raad van commissarissen 7 komen. Samen met de raad van bestuur wordt thans onderzocht in hoeverre toepassing van deze voorstellen op Rabobank Nederland mogelijk en gewenst is. Indien dit leidt tot aanpassingen in statuten en reglementen, zullen deze wijzigingen naar verwachting ter behandeling kunnen worden voorgelegd aan de algemene vergadering van het jaar Vervulling toezichthoudende rol Het afgelopen jaar heeft de raad van commissarissen zich gericht op de uitoefening van zijn toezichthoudende taken. Deze betreffen het toezicht op het beleid van de raad van bestuur, alsmede op de algemene gang van zaken bij Rabobank Nederland en daarmee verbonden ondernemingen. Met enige regelmaat heeft de raad van commissarissen ook als klankbord van de raad van bestuur gediend. Naast alle reguliere zaken die door de raad van commissarissen zijn behandeld, valt in het bijzonder te wijzen op onderstaande onderwerpen. 1) Jaarrekening 2002 Ten behoeve van de toetsing van de jaarrekening 2002 door de raad van commissarissen is weer intensief voorwerk verricht door de audit committee. Dit betrof onder andere een gedetailleerde bespreking van de managementletter. Commissies uit de raad van commissarissen Audit committee Taak: adviseert de raad van commissarissen over financieeleconomische en toezichtgerelateerde onderwerpen M. Minderhoud, voorzitter prof.dr. L. Koopmans, regulier lid drs. L.J.M. Berndsen, regulier lid ir. A.J.A.M. Vermeer, roulerend lid mr. S.E. Eisma, roulerend lid ir. H.C. Scheffer, roulerend lid dr.ir. A.W. Veenman, roulerend lid Commissie voor coöperatieve aangelegenheden Taak: adviseert de raad van commissarissen over het functioneren van de coöperatie in brede zin ing. A.J.A.M. Vermeer, voorzitter prof.dr. L. Koopmans, regulier lid prof.dr.ir. M.J.M. Tielen, regulier lid ir. B. Bijvoet, roulerend lid dr.ir. T. de Boon, roulerend lid ir. J.A.A.M. van Rossum, roulerend lid Benoemings- en honoreringscommissie Taak: adviseert de raad van commissarissen over onderwerpen betreffende benoeming en honorering prof.dr. L. Koopmans, voorzitter ing. A.J.A.M. Vermeer, lid ir. H.C. Scheffer, lid dr.ir. A.W. Veenman, lid Beroepscommissie Taak: adviseert de raad van commissarissen over beroepszaken waarbij de raad conform de statuten als beroepsinstantie optreedt mr. S.E. Eisma, voorzitter ir. J.A.A.M. van Rossum, lid prof.dr.ir. M.J.M. Tielen, lid

12 8 Rabobank Groep Jaarverslag ) Visie Rabobank Dit project heeft ook de bijzondere aandacht van de raad van commissarissen. In de loop van 2003 is hiermee goede voortgang geboekt. In de tweede helft van het jaar heeft de centrale kringvergadering zich positief uitgesproken over de aanbevelingen van het project. Inmiddels wordt overal in het land, onder leiding van de besturen van de twintig kringen, hard gewerkt aan de uitwerking daarvan. Er is door de raad in een vroegtijdig stadium gepleit voor het betrachten van een grote mate van zorgvuldigheid, zowel qua inhoud als qua proces. Kijkend naar de kwaliteit van de inhoudelijke uitwerking, alsmede naar de georganiseerde betrokkenheid van alle aangesloten banken bij de beraadslagingen, is naar de mening van de raad van commissarissen goed aan dit zorgvuldigheidsvereiste voldaan. Verder heeft de raad van commissarissen met betrekking tot dit onderwerp de raad van bestuur regelmatig voorzien van inhoudelijke en procesmatige adviezen. 3) Evaluatie lokaal bestuursmodel Ook dit project is intensief door de raad van commissarissen gevolgd, waarbij de commissie voor coöperatieve aangelegenheden (CCA) het voortouw heeft genomen. Zo heeft deze commissie uitvoerig stilgestaan bij de uitkomsten van de intern uitgevoerde enquête over het functioneren van het bestaande bestuursmodel op lokaal niveau. Gedurende de verdere inhoudelijke uitwerking heeft de CCA steeds aandacht gevraagd voor een goede balans tussen de drie pijlers van coöperatieve corporate governance: slagvaardig bestuur, onafhankelijk toezicht en passende ledeninvloed. Deze pijlers moeten in welk model dan ook geborgd zijn. De commissarissen hebben zich niet alleen beziggehouden met het identificeren van dergelijke belangrijke ijkpunten maar hebben ook de bestuurlijke activiteiten met betrekking tot de voortgang van dit project aandachtig gevolgd. 4) Budget 2004 Conform de statuten is het budget voor 2004 door de raad van commissarissen besproken en goedgekeurd. Hierin heeft de audit committee belangrijk voorwerk gedaan. Daarbij hebben de commissarissen zich onder andere groot voorstander getoond van het voorstel om de gewenste en noodzakelijke activiteiten van Rabobank Nederland grondig door te lichten. Naarmate de professionalisering van de aangesloten banken toeneemt, met als effect dat deze banken beter zelfstandig in staat zullen zijn allerlei functies te organiseren, zal de behoefte van deze banken aan ondersteuning van Rabobank Nederland veranderen. 5) Aanpassing AGRB en financieringsaangelegenheden De raad van commissarissen heeft zich uitvoerig gebogen over de aanpassing van de Algemene Goedkeuringsregeling Bedrijven (AGRB) die de kaders beschrijft waarbinnen de aangesloten banken zelfstandig tot 2003 februari Lancering Generatiehypotheek februari Rabobank opent eerste ServiceWinkel.

13 Verslag raad van commissarissen 9 kredietverlening kunnen komen. Daarnaast heeft de audit committee zich in het kader van het risicobeheer op periodieke basis laten informeren over geselecteerde grote kredietposten. 6) Samenwerking Eureko/Achmea De strategische besprekingen met Eureko/Achmea zijn door de raad van commissarissen nauwlettend gevolgd. Het voorstel om, als eerste stap op weg naar verdere samenwerking, over te gaan tot het nemen van een beperkt aandelenbelang in Eureko in combinatie met een gezamenlijk samenwerkingsinitiatief op het gebied van zorgverzekeringen, is indringend aan de orde geweest. De raad van commissarissen heeft over deze plannen een positief oordeel uitgesproken. Deze goedkeuring betrof tevens het voorstel om - ter versteviging van de onderlinge banden - over te gaan tot de wederzijdse benoeming van een commissaris. Voorstel aan de algemene vergadering Ter voldoening aan het bepaalde in de statuten van Rabobank Nederland heeft de raad van commissarissen het jaarverslag en de jaarrekening onderzocht. Een bespreking van deze stukken met de externe accountant heeft daarvan deel uitgemaakt. Mede op grond van de verklaring van Ernst & Young Accountants en gelet op het bepaalde in artikel 19 sub e van de statuten stellen wij de algemene vergadering van Rabobank Nederland voor om de jaarrekening 2003 vast te stellen en de winst te bestemmen overeenkomstig het gedane voorstel. Tot slot Door de uitvoering van projecten en activiteiten vervult Rabobank Nederland binnen onze coöperatieve organisatie een cruciale rol bij het consolideren en waar mogelijk uitbouwen van de vooraanstaande marktpositie van de bank. De raad van commissarissen bedankt allen die hieraan met grote inzet een bijdrage leveren: de raad van bestuur, de centrale kringvergadering en de medewerkers van de Rabobank Groep maart De oorlog in Irak begint.

14 10 Rabobank Groep Jaarverslag 2003 Organigram Rabobank Groep 9 miljoen klanten 1,36 miljoen leden 328 aangesloten Rabobanken Rabobank Nederland Wholesalebankbedrijf Retailbankbedrijf Ondersteunende eenheden Aangesloten bankenbedrijf Corporate Clients Rabobank International -Rabo Securities Group Treasury Marktmanagement Control aangesloten banken Product-markteenheden Staven en diensten Rabofacet Verzekeringen Pensioenen Bedrijfszorg Vermogensbeheer Beleggen Leasing Vastgoed Overige groepsonderdelen Interpolis Robeco Groep Schretlen & Co Effectenbank Stroeve Alex De Lage Landen Rabo Vastgoed FGH Bank Gilde Obvion

15 Belangrijke ontwikkelingen 11 Belangrijke ontwikkelingen De ontwikkeling van de Rabobank Groep in het verslagjaar laat behalve een groot aantal successen ook zaken zien die niet zijn gelukt. Een zeer droevige gebeurtenis was het overlijden van Hans Winkelmolen, general manager van de Rabobankvestiging in Indonesië, die op 5 augustus 2003 omkwam bij een terreuraanslag op het Marriott Hotel in Jakarta. Successen - De Rabobank was in 2003 voor het eerst marktleider in alle sectoren van het Nederlandse midden- en kleinbedrijf. Het marktaandeel van de Rabobank varieert afhankelijk van de sector van 31,2% tot 52,3%. Daarnaast werd de bank uitgeroepen tot Zakenbank van het jaar voor grootzakelijke bedrijven. - In het kader van de country-bankingstrategie van Rabobank International - de overname van kleinere financiële partijen die actief zijn in landelijke gebieden in ontwikkelde markten - zijn in het verslagjaar twee banken in de Verenigde Staten overgenomen: Lend Lease Agri-Business en Ag Services of America. - Om haar positie op de vastgoedmarkt te versterken heeft de Rabobank Groep de FGH Bank overgenomen. - Het kernvermogen van de Rabobank Groep werd in 2003 versterkt met USD 1,75 miljard door uitgifte van Trust Preferred Securities. De stukken zijn onderhands geplaatst bij voornamelijk Amerikaanse pensioenfondsen en verzekeraars. - In de herfst van het verslagjaar is door Rabobank Nederland en de lokale Rabobanken samen het beleidsstuk Visie Rabobank vastgesteld. Het daarin verwoorde beleid beoogt te komen tot lokale banken die voldoende omvang en kwaliteit hebben om aan het marktleiderschap in hun werkgebied inhoud te geven en die tegelijkertijd een maat hebben die het mogelijk maakt de Rabobankidentiteit van dichtbij en op betrokken wijze betekenis te geven. - De Rabobank Groep kreeg in 2003 een hoger rapportcijfer voor duurzaam ondernemen. De sustainability rating van het Zwitserse SAM kwam voor de Rabobank Groep uit op 74% van het maximum, tegen 64% in Met deze rating werd de groep de beste duurzame financiële dienstverlener in Europa en de op één na beste wereldwijd. Wat niet is gelukt - De Rabobank Groep heeft in het verslagjaar haar traditionele aandeel van bijna 40% in de spaarmarkt niet kunnen prolongeren. Het marktaandeel daalde met 1% tot ruim 38%, vooral omdat de groep onvoldoende profiteerde van de vrijval van bedrijfsspaarrekeningen. - In de oversluitmarkt van hypotheken wist de Rabobank haar marktaandeel niet vast te houden. Het marktaandeel daalde met 2%. - Het beleggingsfonds Robeco slaagde er niet in beter te presteren dan de benchmark. - De integratie van de verschillende bedrijfsonderdelen binnen Mens & Werk van Interpolis bracht nog niet de synergievoordelen die waren beoogd. De resultaten vielen mede hierdoor tegen, maar ook door politieke maatregelen en lagere ziekteverzuimcijfers maart Miljoenen kippen worden geruimd als gevolg van de vogelpest.

16 12 Rabobank Groep Jaarverslag 2003 De financiële gang van zaken De Rabobank Groep heeft in 2003 financieel goed gepresteerd. Ondanks de matige omstandigheden groeide de nettowinst met 12%. De tier 1-ratio bedroeg 10,8 en het rendement op het eigen vermogen kwam uit op 9,4%. Alle drie de waarden liggen hoger dan de kortetermijndoelstellingen. De Rabobank Groep streeft naar het realiseren van klantwaarde met als randvoorwaarden financiële stabiliteit en medewerkerswaarde. Het belang van de klant is voor de coöperatieve Rabobank Groep vertrekpunt én doelstelling. Zij wil klantwaarde realiseren door: - klanten de best mogelijke financiële diensten te bieden; - te zorgen voor continuïteit in onze dienstverlening; - te laten zien dat de Rabobank betrokken is bij de klant en zijn omgeving. Financiële hoofddoelstellingen De randvoorwaarde van financiële stabiliteit wordt gerealiseerd door te streven naar een gelijkmatige ontwikkeling van een drietal financiële ratio s: de tier 1-ratio, het rendement op het eigen vermogen en de nettowinstgroei. Voor de lange termijn heeft de Rabobank Groep voor deze ratio s de volgende doelstellingen: - een tier 1-ratio van 10,0; - een rendement op het eigen vermogen van 10,0%; - een nettowinststijging van minimaal 12,0%. In 2002 zijn - vanwege de stand van de economie en het beursklimaat - kortetermijndoelstellingen geïntroduceerd. Omdat vooruitzicht op verbetering voor de nabije toekomst nog steeds onvoldoende concreet was, hanteerde de Rabobank Groep ook over 2003 deze doelstellingen: een tier 1-ratio van 10,0, een rendement op het eigen vermogen van 8,0% en een nettowinststijging van minimaal 8,0%. In 2003 werden deze doelwaarden alledrie overtroffen. In vergelijking met de langetermijndoelstellingen werd alleen de rendementsdoelstelling niet gerealiseerd. Financiële verwachtingen 2004 De Rabobank Groep is gematigd optimistisch over het jaar Een lichte verbetering van de economische omstandigheden behoort tot de mogelijkheden. Tegen die achtergrond is een beperkte stijging van de baten mogelijk. Voor het bereiken van de financiële doelstellingen zal de Rabobank Groep de kosten weer scherp moeten managen. Onvoorziene omstandigheden daargelaten verwacht de Rabobank Groep in 2004 een verdere groei van de nettowinst. Ontwikkeling financiële doelstellingen Tier 1-ratio 10,8 10,3 9,9 10,3 10,0 Rendement eigen vermogen 9,4% 9,6% 9,2% 10,1% 9,8% Nettowinstgroei 12% 4% 1% 17% 9% 2003 april Volkert van der G., moordenaar van Pim Fortuyn, krijgt 18 jaar.

17 De financiële gang van zaken 13 Toelichting op belangrijkste balansgegevens Het geconsolideerde balanstotaal van de Rabobank Groep steeg in 2003 met 8% tot EUR 403 miljard. De kredietverlening aan de private sector groeide met 11%. Net als in 2002 was sparen populairder dan beleggen. De spaargelden bij de Rabobank Groep namen met 8% toe. De tier1-ratio kwam uit op 10,8. Totale kredietverlening De totale kredietverlening van de Rabobank Groep steeg in 2003 met 11% tot EUR 251 (225) miljard. Dit totaal bestaat uit: - kredietverlening aan overheden; - professionele effectentransacties; - kredietverlening aan de private sector. De kredietverlening aan overheden nam met EUR 1,4 miljard toe tot EUR 2,2 miljard. De omvang van de professionele effectentransacties kwam uit op EUR 13,2 (12,1) miljard. De kredietverlening aan de private sector particulieren, food- en agrisector, handel, industrie en dienstverlening nam in 2003 met 11% toe tot EUR 235 miljard. Van deze groei is 3% het gevolg van overnames. De structurele kredietgroei bedroeg 8% en is, de omstandigheden inachtnemend, fors te noemen. Kredietverlening naar sectoren - Handel, industrie en dienstverlening Aan bedrijven in handel, industrie en dienstverlening was eind 2003 EUR 5,5 miljard meer krediet verstrekt dan eind Dat is een stijging van 7%. De totale kredietverlening aan deze sector kwam daarmee uit op EUR 81,3 miljard. - Food- en agri Door de food- en agrisector was eind % meer krediet opgenomen dan het jaar daarvoor. De totale kredietverlening aan food- en agri kwam uit op EUR 36,6 (33,4) miljard. Aan de primaire sector was eind 2003 EUR 24,2 (20,2) miljard verstrekt en aan de internationale food- en agrisector EUR 12,4 (13,2) miljard. - Particulieren De totale particuliere kredietverlening kwam uit op EUR 117,5 (103,0) miljard. Dat is EUR 14,5 miljard meer dan het voorgaande jaar, een toename van 14%. Het overgrote deel, EUR 116,1 (99,8) miljard, heeft betrekking op hypothecaire leningen. Kredietverlening naar groepsonderdelen Van de totale kredietverlening aan de private sector van EUR 235,4 miljard werd EUR 164,4 miljard verstrekt door het retailbankbedrijf, bestaande uit de lokale Rabobanken. Zij nemen hiermee 70% van de Private kredietverlening naar sectoren Kredietverlening naar groepsonderdelen Food- en agrisector 16% Handel, industrie en dienstverlening 35% Particulieren 49% Retailbankbedrijf 70% Wholesalebankbedrijf 20% Overig 10%

18 14 Rabobank Groep Jaarverslag 2003 totale kredietverlening voor hun rekening. Het wholesalebedrijf verstrekte EUR 47,9 miljard aan kredieten, 20% van het totaal. De overige onderdelen verzorgden EUR 23,1 miljard van de kredietverlening van de groep. Spaargelden De omvang van het spaargeld bedroeg eind 2003 EUR 72 (66) miljard. Een groei van 8%. Door het beursklimaat en de onzekere economische omstandigheden kozen veel klanten voor een veilige spaarrekening. Vermogensgroei Het eigen vermogen van de Rabobank Groep groeide met EUR 2,4 miljard tot EUR 17,3 miljard. Dit is het saldo van enerzijds de toevoeging van de uitgegeven Trust Preferred Securities en de nettowinst en anderzijds de afboekingen in verband met de betaling van goodwill. Het aansprakelijke groepsvermogen bedroeg eind 2003 EUR 23,6 miljard, een stijging met EUR 2,4 miljard. Deze post bestaat behalve uit het eigen vermogen ook uit de achtergestelde schulden, het fonds voor algemene bankrisico s en het belang van derden. Tier 1-ratio: 10,8 In de financiële wereld zijn de tier 1-ratio en de BIS-ratio de meest gehanteerde ratio s voor solvabiliteit. De tier 1-ratio geeft de verhouding tussen het kernkapitaal en het totaal van de gewogen posten. De tier 1-ratio kwam eind van het jaar uit op 10,8 (10,3). Dat is hoger dan de langetermijndoelstelling van 10. Externe toezichthouders hanteren een minimumeis van 4. De hoge solvabiliteitsratio is een van de belangrijkste redenen voor de triple A-rating die de Rabobank Groep krijgt van de ratingbureaus Moody s en Standard & Poor s. Het totaal van de gewogen posten groeide met EUR 17 miljard tot EUR 183 miljard. Deze stijging is vooral het gevolg van de toegenomen kredietverlening. Het kernkapitaal nam met EUR 2,5 miljard toe tot EUR 19,7 miljard. Dit komt vrijwel volledig door de toename van het eigen vermogen. BIS-ratio: 10,9 De BIS-ratio wordt bepaald door het toetsingsvermogen te delen door het totaal van de gewogen posten. Het toetsingsvermogen bestaat uit de som van het kernkapitaal en het aanvullend kapitaal. De BIS-ratio kwam uit op 10,9 (10,5). Dat is ruim hoger dan de minimumeis van externe toezichthouders van 8,0. Ontwikkeling vermogen en ratio s In miljoenen euro s Kernkapitaal Tier 1-ratio 10,8 10,3 Toetsingsvermogen BIS-ratio 10,9 10,5 Als een klant schade heeft, moet hij merken dat hij goed verzekerd is. Daarom draait binnen Schadeservice alles om de klanttevredenheid. Medewerkers worden daarop getraind. Ze moeten zich altijd inleven in de klant, klantvriendelijk zijn, duidelijk en de schade snel en correct afwikkelen. Hij moet echt het

19 De financiële gang van zaken 15 Toelichting op belangrijkste winst- en verliesrekeningposten De Rabobank Groep heeft in 2003 financieel goed gepresteerd. De nettowinst groeide met 12% tot EUR miljoen. Daarmee is ondanks de matige omstandigheden de langetermijndoelstelling gerealiseerd. De nettowinst is totstandgekomen bij baten- en lastenniveaus die met 8% en 7% toenamen. De omstandigheden in aanmerking nemend is de batengroei relatief fors. Ook als wordt afgezien van de invloed van acquisities resteert een mooi groeicijfer. De toename van de kosten is eveneens aan de forse kant. De kostenontwikkeling is echter vertekend door incidentele lasten, zoals dotaties aan voorzieningen. Zonder deze invloed en zonder de invloed van acquisities is sprake van een zich structureel doorzettende gematigde kostenontwikkeling. Deze is het gevolg van de kostenbeheersingsmaatregelen van de afgelopen jaren. Rentewinst De rentewinst steeg in 2003 met EUR 619 miljoen tot EUR miljoen. Dat komt overeen met een stijging van 11%. De toename is het gevolg van groei van de kredietverlening en de spaargelden en een hogere rentemarge. Bovendien hebben particulieren door de lage kapitaalmarktrente veel hypotheken vervroegd afgelost wat resulteerde in extra opbrengsten. Provisieresultaat Het totale provisieresultaat in 2003 kwam uit op EUR (1.795) miljoen. Een stijging met 3% (zie grafiek op pagina 16). Effectenprovisie Door het herstel van de effectenbeurzen konden de effectenprovisies weer met 11% stijgen tot EUR 298 (269) miljoen. Het aantal voor klanten verwerkte effectenorders nam met 3% toe tot 1,8 miljoen. Deze stijging is bijna geheel gerealiseerd door acquisitie van Alex. Daarnaast worden deze provisies voornamelijk door de lokale banken gerealiseerd. Provisie vermogensbeheer De provisies voor vermogensbeheer bestaan voor het merendeel uit ontvangen beheervergoedingen van de beleggingsfondsen. De ontvangen beheervergoedingen bedroegen in 2003 EUR 385 (386) miljoen, nagenoeg gelijk aan Zijn probleem is ons probleem gevoel hebben dat zijn probleem ons probleem is. We luisteren en bieden een oplossing op maat. Dat we in twee onafhankelijke onderzoeken de beste rapportcijfers van klanten krijgen, is dan ook mooi. Zelf houden we ieder kwartaal een eigen onderzoek onder klanten die schade geleden hebben. De rapportcijfers zijn steeds hoog. Bovendien geven die onderzoeken aanknopingspunten voor een verdere verbetering van de schadeafwikkeling en onze serviceverlening. In dat kader kan de nazorg nog verder verbeteren. Klanten geven aan daaraan behoefte te hebben. Jan Soetens, afdelingshoofd Schadeservice Interpolis.

20 16 Rabobank Groep Jaarverslag 2003 Resultaat uit financiële transacties Het resultaat uit financiële transacties daalde in 2003 met 40% tot EUR 170 (285) miljoen. Het resultaat uit financiële transacties wordt vooral gerealiseerd door het wholesalebankbedrijf. Personeelskosten De personeelskosten stegen in 2003 met 2% tot EUR (3.682) miljoen. Deze stijging ontstond vooral door loonsverhogingen. De personeelsbezetting van de Rabobank Groep daalde in 2003 met fte s tot fte s. Het aantal arbeidsplaatsen daalde vooral bij de lokale Rabobanken. Hier nam het aantal fte s af met Daarnaast groeide bij andere groepsonderdelen het aantal fte s door overnames licht. Andere beheerskosten De andere beheerskosten stegen met 17% tot EUR (1.789) miljoen. Deze stijging met EUR 312 miljoen laat zich vooral verklaren door incidentele lasten. Zo was er in 2002 sprake van vrijval van voorzieningen voor een bedrag van ruim EUR 60 miljoen. Hiermee is het niveau van de andere beheerskosten toen gedrukt. In 2003 is het kostenniveau juist verhoogd doordat er voor een bedrag van EUR 87 miljoen aan voorzieningen is gedoteerd, onder meer voor herstructureringen. Daarnaast is het niveau van de andere beheerskosten opwaarts beïnvloed door acquisities. Operationeel resultaat Het operationele resultaat van de Rabobank Groep kwam in 2003 uit op EUR (2.725) miljoen, een toename met 10%. Het operationele resultaat van de Rabobank Groep wordt naar zes onderdelen verdeeld. Dit zijn het retailbankbedrijf, wholesalebankbedrijf, vermogensbeheer, verzekeren, leasing en overig. Waardeveranderingen van vorderingen Onder de post waardeveranderingen van vorderingen worden de debiteurenverliezen verantwoord. Deze post wordt door de Rabobank Groep dynamisch bepaald op basis van een langjarig gewogen gemiddelde van de werkelijke verliezen in procenten van de uitstaande kredietverlening, waarbij de meest recente jaren het zwaarst wegen. De post waardeveranderingen steeg in 2003 met EUR 75 miljoen tot EUR 575 miljoen. Deze toename is vooral het gevolg van de economische omstandigheden en van de toegenomen kredietverlening. Waardeveranderingen van financiële vaste activa De waardeveranderingen van financiële vaste activa betreffen afwaarderingen van participaties en ongerealiseerde koersresultaten op de aandelenportefeuille van Interpolis. In 2003 kwam deze post uit op Provisieresultaat in miljoenen euro s Assurantie Dienstverlening 750 Effecten Vermogensbeheer Betalingsverkeer en deviezen Overige 2003 mei Rabobank introduceert nieuwe manier van beleggen: Rabo FondsEffect.

21 De financiële gang van zaken 17 EUR 18 (252) miljoen. De daling met EUR 234 miljoen is volledig te verklaren door de ontwikkeling van ongerealiseerde koersresultaten op de aandelenportefeuille van Interpolis. In 2002 was er nog sprake van een fors koersverlies. Nettoresultaat Na belastingen van EUR 733 (514) miljoen en een belang van derden van EUR 266 (209) miljoen resteert een nettowinst van EUR miljoen. Dat is een toename van 12% ten opzichte van Gezien de marktomstandigheden een goed resultaat. Winstbestemming Het nettoresultaat is, na dividenduitkering aan houders van Rabobank Ledenkapitaal en Trust Preferred Securities, toegevoegd aan het eigen vermogen. Hiermee werd de financiële basis verhoogd voor de verdere ontwikkeling van de Rabobank Groep en het realiseren van klantwaarde in de toekomst. Operationeel resultaat naar onderdelen in miljoenen euro s Retailbankbedrijf Wholesalebankbedrijf Vermogensbeheer Verzekeren Leasing Overig

22

23 Leven in 2003 Weten wat er speelt. In de samenleving, in de regio, in het gezin. Zomaar een dag.

24 20 Rabobank Groep Jaarverslag 2003 Lijnen uit 2003 naar de toekomst De Rabobank Groep boekte in 2003 een goed resultaat in een economisch moeilijk jaar. De prestaties waren beter dan verwacht. De sterke marktpositie, het voorzichtige herstel van de beurzen en de groei van de kredietverlening hebben daaraan bijgedragen. In het verslagjaar zijn ook nieuwe stappen gezet om verder invulling te geven aan de ambitie van marktleiderschap. Om haar marktleiderschapsambitie te kunnen realiseren, heeft de Rabobank Groep vier strategische prioriteiten vastgesteld. 1. Versterking van de coöperatieve Rabobank, het kernbedrijf van de Rabobank Groep, door het eigen huis op de binnenlandse markt verder op orde te brengen. 2. Versterking van de positie als Allfinanzgroep. 3. Ontwikkeling van nieuwe (internationale) groeimogelijkheden en versterking van de vermogenspositie. 4. Versterking van synergie en samenwerking binnen de Rabobank Groep. Versterking Rabobank Marktleiderschap moet in de eerste plaats worden gerealiseerd door de positie van de lokale Rabobanken te versterken. Naast goede en innovatieve diensten en producten met de beste prijs-kwaliteitverhouding zijn daarbij versterking van de verkoopkracht, terugdringing van kosten en een verdere versteviging van de coöperatieve ledenbasis van belang. Leden maken het verschil De mogelijkheid om lid te worden van de Rabobank is in de markten voor financiële dienstverlening een belangrijk onderscheidend aspect. Het lidmaatschap mag zich dan ook in een nog steeds groeiende populariteit verheugen. In de afgelopen drie jaar is het ledenaantal meer dan verdubbeld van tot 1,36 miljoen eind Maakt voor de klanten het lidmaatschap het verschil, voor de Rabobank zelf maken de leden het verschil. Ze zijn loyaler en nemen meer diensten en producten af dan andere klanten. Ze zijn ook een belangrijke voedings- en inspiratiebron voor de bank, omdat ze hun mening geven over de kwaliteit van de dienstverlening en actief meedenken over de koers die de bank moet varen. In de komende tijd zal het accent nog meer worden gelegd op versterking van de ledenbetrokkenheid. Het is tijd voor een bank die het anders doet In de tv-commercial heb ik mogen vertellen dat de Rabobank een bank is met een verhaal. Een goed verhaal, een relevant verhaal. In de ogen van sommigen lijkt de achtergrond misschien vreemd, maar die is dan ook uniek. Want de Rabobank heeft namelijk leden die mogen meebeslissen over wat de bank doet. En dat heeft zo zijn gevolgen gehad. Zo is de Rabobank onder meer Nederlands grootste hypotheek-

25 Strategie en beleid 21 Vergroting lokale slagkracht Behalve aan de ledenbasis heeft de Rabobank in 2003 ook gewerkt aan het op orde brengen van het eigen huis. Zo is door een persoonlijkere benadering van betekenisvolle klanten een belangrijke basis gelegd voor het vergroten van de verkoopkracht van de lokale banken en is hun kostenstijging met 4% binnen de perken gebleven. Niettemin zijn verdere verbeteringen in efficiency en effectiviteit mogelijk en nodig. Een belangrijke beweging in die richting is in de herfst van 2003 ingezet met de vaststelling van Visie Rabobank Het daarin verwoorde beleid beoogt te komen tot lokale banken die enerzijds voldoende omvang en kwaliteit hebben om aan het marktleiderschap in hun werkgebied inhoud te geven en die anderzijds een maat hebben die het mogelijk maakt de Rabobankidentiteit van dichtbij en op betrokken wijze betekenis te geven. Ook bij dit proces is de klant leidend; op basis van een logische verdeling in marktgebieden wordt bekeken welke banken het best toenadering tot elkaar kunnen zoeken. Doordat banken professioneler en deskundiger worden, krijgt het ondersteunende apparaat van Rabobank Nederland een andere rol. In het lopende jaar wordt duidelijk hoe die eruit komt te zien en wat dat voor de medewerkers betekent. De opmars van internet Bij de op versterking van het merk Rabobank gerichte inspanningen op het gebied van efficiency en effectiviteit speelt internettechnologie een belangrijke rol. Voor de buitenwereld is de internetsite van de Rabobank daarvan het meest zichtbare voorbeeld. In 2003 heeft de bank haar positie als grootste internetbank van Europa verstevigd. Maar niet alleen op haar eigen site is de Rabobank actief. De webportalen die de bank in samenwerking met derden heeft opgezet om bedrijven in het middenen kleinbedrijf en de agrarische sector beter te helpen ondernemen, zijn succesvol. En ook intern heeft internet inmiddels een prominente positie. Zo is een speciaal programma voor Customer Relationship Management opgezet, waarbij internettechnologie en gedragsverandering hand in hand gaan. De proeven die hiermee in het verslagjaar zijn gehouden, laten zien dat de verkoopkracht met behulp van dit programma aanmerkelijk kan worden vergroot. Het programma zal in 2004 verder worden uitgebouwd. Verder is via eprocurement de groepsbrede inkoopfunctie geoptimaliseerd. Dat leverde in minder dan twee jaar tijd al meer dan EUR 100 miljoen aan besparingen op. Via een persoonlijke intranetsite profiteren ook de medewerkers zelf van de internettechnologie. Op deze site krijgen zij in de nabije toekomst toegang tot alle voor hen relevante informatie. Versterking positie Allfinanzgroep Bij de versterking van haar Allfinanzpositie mikt de Rabobank Groep primair op versterking van haar leidende rol als distributeur van financiële diensten via het merk Rabobank (in hoofdzaak de lokale banken) en, in aanvulling daarop, ook via bestaande en nieuwe dochterondernemingen. Daarnaast wil de groep ook selectief actief zijn als producent van financiële producten ten behoeve van distributeurs buiten de Rabobank Groep. verstrekker en verkozen tot de beste zakenbank van Nederland. Uit onderzoek blijkt dat de commercial helder maakt dat de Rabobank een toonaangevende, betrokken bank is die dichtbij haar klanten staat. Veel medewerkers hebben me laten weten het goed te vinden dat de Rabobank eindelijk duidelijk laat zien wat voor een fantastische bank het is. Het maakt ze trots. Maar ook klanten reageren positief. Jochem de Bruin, hoofdpersoon in tv-commercial Rabobank.

26 22 Rabobank Groep Jaarverslag 2003 Uitbreiding marktleiderschap De Rabobank Groep was al marktleider op de meeste financiële retailmarkten, zoals betalen, sparen, beleggen, woninghypotheken en bedrijfsfinancieringen. In 2003 wist de groep haar marktleiderschap verder uit te breiden. Zo kon de leidende positie op de hypothekenmarkt verder worden uitgebouwd en was de Rabobank in 2003 voor het eerst marktleider in alle sectoren van het midden- en kleinbedrijf. Daarnaast is ook het marktaandeel consumptief krediet gestegen. De succesvolle opmars in de grootzakelijke markt werd krachtig voortgezet. In dit marktsegment wist de Rabobank haar tweede positie te consolideren. Op grond van een klantenonderzoek werd zij door Het Financieele Dagblad uitgeroepen tot Zakenbank van het jaar voor grootzakelijke bedrijven. Verdere groei is nodig. Hoog op de prioriteitenlijst voor 2004 staat uitbreiding van het marktaandeel in de grote steden, inclusief de marktpositie onder allochtonen. Ook wil de Rabobank haar positie in vastgoed versterken. In 2003 is daartoe de vastgoedbank FGH Bank overgenomen. Rol en toegevoegde waarde dochters De Rabobank Groep beoordeelt haar dochters op hun bijdrage aan het realiseren van de marktleiderschapsambitie. Naast het behalen van een aantrekkelijk rendement hebben ze tot doel de strategische positie en het imago van de Rabobank Groep in binnen- en buitenland te versterken en het totale risicoprofiel te verbeteren, zodat de lokale Rabobanken blijvend kunnen voorzien in de beste koopoplossingen. De dochters vervullen de rol van competentiecentrum voor de lokale banken. Bovendien bedienen ze vrijwel allemaal een eigen klantenkring buiten die van de Rabobanken. Product-markteenheden De product-markteenheden (PME s) van Rabobank Nederland zorgen voor de ontwikkeling en verwerking van bankproducten, zoals sparen, kredieten, betalingsverkeer en effectentransacties. Zij zijn vrijwel volledig gericht op het bedienen van de lokale banken. Om de marktleiderschapsambitie van de Rabobank Groep te ondersteunen, kan het wenselijk zijn dat deze productiebedrijven selectief ook activiteiten voor derden verrichten, bijvoorbeeld als de bestaande distributiekanalen binnen de Rabobank Groep onvoldoende schaalvoordelen opleveren. Een voorbeeld van die activiteiten is de verwerking van effectenorders voor de Friesland Bank. Multidistributie Het merk Rabobank is voor de Rabobank Groep het belangrijkste label waaronder de distributie van financiële diensten en producten plaatsheeft. In aanvulling daarop worden via de groepsdochters klanten bediend die met de Rabobankformule niet worden bereikt. Daarnaast is ook distributie via andere kanalen een manier om de marktleiderschapsambitie van de Rabobank te realiseren. Deze multidistributie is ook een antwoord op intermediairketens, nichespelers en niet-bancaire Het was een directe vraag uit de markt. Bovengrondse infrastructuurkasten worden vaak beklad of omgereden. Iemand zei eens letterlijk: je zou die dingen eigenlijk onder de grond moeten plaatsen. Daarop heb ik de Hid-box ontwikkeld, een ondergrondse infrastructuurkast. Dat ik er de Herman Wijffels Innovatieprijs mee won, was een complete verrassing. Die euro heb ik gebruikt om drie varianten op Joep Jacobs van Mid-Land Industries, winnaar Herman Wijffels Innovatieprijs 2003.

27 Strategie en beleid 23 ondernemingen die financiële diensten verkopen. Voorbeelden van multidistributie vanuit de Rabobank Groep zijn de activiteiten van de groepsonderdelen Effectenbank Stroeve, onlinebroker Alex en hypotheekbedrijf Obvion. Ontwikkeling van groeimogelijkheden in het buitenland De Rabobank Groep werkt in Nederland aan een krachtige invulling van haar marktleiderschapsambitie. Door in het binnenland een nog steviger positie te verwerven, zal de groep op termijn voor buitenlandse partijen een zeer aantrekkelijke partner zijn. Een eventuele samenwerking met een Europese partner heeft op dit moment echter geen prioriteit. De Rabobank Groep concentreert zich in het buitenland op de uitbreiding van haar positie in de food- en agribusiness. Uitbreiding country-banking Door zich toe te leggen op de food- en agribusiness heeft Rabobank International zich wereldwijd een sterke positie verworven. In 2003 is opnieuw in wholesale geïnvesteerd, maar ook in retail. Rabobank International nam in het verslagjaar Rabo Ag Services en Lend Lease Agri-Business over. Deze overnames passen in de country-bankingstrategie van Rabobank International, waarbij door overnames van kleinere retailbanken in ontwikkelde markten een sterke positie op het platteland verworven wordt. Met beide acquisities en de eerder verworven Valley Independent Bank (VIB) in Californië heeft de Rabobank in de Verenigde Staten nu alle mogelijke financiële dienstverlening in huis voor haar agrarische klanten. Ook in Australië, Nieuw-Zeeland en Ierland is Rabobank International succesvol met country-banking. Het ligt in de bedoeling dat andere onderdelen van de Rabobank Groep, zoals Robeco, De Lage Landen en Rabo Securities hun producten ook via de countrybanks gaan verkopen. De Rabobank Groep ziet country-banking als een belangrijke strategische groeiactiviteit. Vermogenspositie versterkt Om de (internationale) groeiambities te kunnen verwezenlijken, is het nodig de vermogenspositie van de Rabobank Groep te versterken. Om het vermogen te kunnen laten groeien door winstinhouding, is het allereerst belangrijk dat er voldoende winst gemaakt wordt. Maar om de marktleiderschapsambitie van de Rabobank Groep te kunnen waarmaken, is aanvullend kapitaal nodig. In de jaren 2000 tot en met 2002 hebben de leden via de aanschaf van Rabobank Ledencertificaten het vermogen Deuren gaan makkelijker open de Hid-box en een nieuwe stroomkast voor markten te maken. Daarbovenop heeft de prijs ook een grote impact. Eerst moesten we vechten om bij partijen binnen te komen, nu gaan deuren makkelijker open. We worden voor vol aangezien. Of dat ook tot meer verkoop leidt, is afwachten. In deze branche is het eerst langdurig zaaien voordat er geoogst kan worden.

28 24 Rabobank Groep Jaarverslag 2003 flink versterkt. In het verslagjaar heeft de Rabobank Groep haar eigen vermogen met USD 1,75 miljard vergroot via de verkoop van Trust Preferred Securities aan Amerikaanse institutionele beleggers. Deze stukken waren op de Amerikaanse markt zo in trek dat de Rabobank Groep gemakkelijk meer dan het dubbele van dit bedrag aan eigen vermogen had kunnen aantrekken. Synergie en samenwerking Een goede samenwerking en synergie tussen de verschillende onderdelen van de Rabobank Groep is essentieel om de marktleiderschapsambitie te kunnen realiseren. Die samenwerking is terug te vinden in productontwikkeling, verkoopstimulerende activiteiten, bij de integratie van processen en bij de totstandkoming van belangrijke beleidsbeslissingen en bedrijfsprocessen. Zo zijn in 2003 door de onderlinge samenwerking diverse nieuwe producten op de markt gebracht en is er veel geld bespaard door bijvoorbeeld de inkoopfunctie op groepsniveau te optimaliseren. Een andere vorm van samenwerking is de buitenlandse verkoop van producten van Rabobankdochters via de afzetkanalen van Rabobank International. Ook in 2004 blijft het verder inhoud geven aan een krachtige samenwerking een van de belangrijkste prioriteiten. De Rabobank Groep in 2004 Een verdere groei van de activiteiten van de Rabobank Groep is absoluut noodzakelijk. Zowel in kwantiteit (meer klanten, meer leden en betere financiële cijfers) als in kwaliteit (meer tevreden klanten, meer kennis, betere in- en externe prestaties en een grotere betrokkenheid van de leden). De prioriteiten uit het Strategisch Kader moeten in die groei voorzien. In 2003 zijn goede stappen gezet op weg naar het marktleiderschap in Nederland. In 2004 gaat de Rabobank Groep op dezelfde weg door. De begin 2004 met Eureko/Achmea gesloten samenwerkingsovereenkomst is een belangrijke stap op die weg. Deze overeenkomst voorziet in een 5%-participatie in het kapitaal van Eureko, in bestuurlijke deelname over en weer en in de verkoop door Interpolis van zorgpolissen van Zilveren Kruis Achmea via de lokale Rabobanken en via Interpolis eigen distributiekanaal juni Rabobank Zakenbank van het jaar voor de grootzakelijke markt.

29 Klantwaarde 25 Klantwaarde De Rabobank Groep laat zich primair leiden door het belang van klanten. Kerndoelstelling is het realiseren en verhogen van klantwaarde, de waarde die klanten toekennen aan de dienstverlening. De tevredenheid van klanten over de dienstverlening ligt bij de Rabobank over het algemeen hoger dan bij de concurrentie en is in 2003 gestegen. De Rabobank Groep wil dat klanten daadwerkelijk merken dat hun wensen leidend zijn voor de organisatie. Om dat te bereiken is een optimale product- en servicekwaliteit noodzakelijk. Sinds 2001 wordt klantwaarde gemeten met behulp van de klantwaardemonitor. Jaarlijks worden per onderscheiden klantendoelgroep van de lokale Rabobanken, Interpolis en Robeco duizenden Nederlanders ondervraagd over de prestaties van deze bedrijfsonderdelen.tegelijkertijd worden klanten van concurrerende instellingen bevraagd over de prestaties van die instellingen, zodat een onderlinge vergelijking mogelijk is (benchmarking). beantwoord. Voorheen gebeurde dat telefonisch. Net als in vorige jaren toonden klanten van de Rabobank zich loyaler en meer betrokken bij hun bank dan klanten van de concurrentbanken. Van de in 2003 ondervraagde particuliere klanten vindt 43% dat de Rabobank primair in hun belang handelt en niet vanuit het financiële belang van de bank. Dit ligt nagenoeg op het niveau van 2002, maar is aanmerkelijk hoger dan de 35% die concurrenten op dit onderdeel scoren. Bij bedrijvenklanten van de Rabobank is dit percentage gestegen van 34% naar 38%. Ook bij de concurrenten is het percentage ondernemersklanten die vinden dat hun bank primair in hun belang handelt, gestegen van 27% naar 35%. Ook de klanttevredenheid is in het verslagjaar gestegen. Voor een deel komt dit doordat het onderzoek via internet liep. Internetters zijn gewend aan computers en waarderen virtuele kanalen als internetbankieren en Rabofoon en zelfbedieningsapparatuur als de geld- en betaalautomaat Tevredenheid Tevredenheid gestegen In 2003 hebben ruim Nederlanders in de klantwaardemonitor hun mening gegeven. Voor het eerst is ook groepsonderdeel Alex in het onderzoek meegenomen en zijn de vragen via internet gesteld en Rabobank particulieren 7,7* 7,4 7,5 benchmark 7,6* 7,4 7,4 Rabobank ondernemers 7,4* 7,1 7,4 benchmark 7,2* 7,0 7,3 Interpolis 7,8 7,6 7,6 benchmark 7,6 7,6 7,5 Robeco Direct 7,6 7,7 8,1 benchmark 7,4 7,4 7, juni Soepele onderhandelingen leiden tot nieuwe Rabobank-CAO. Alex 8,0 7,7 Benchmark 7,4 7,4 * Meetmethode is in 2003 veranderd van telefoon naar internet.

30 26 Rabobank Groep Jaarverslag 2003 meer dan klanten die hiermee niet vertrouwd zijn. Om na te gaan of dit invloed had op de waardering, is klantwaarde gedurende een langere periode in 2003 zowel via internet als telefoon gemeten. Daaruit bleek dat de waardering via internet een (eenmalig) opwaarts effect van 0,2 heeft op het rapportcijfer. Particulieren gaven in 2003 het rapportcijfer 7,7 voor hun tevredenheid over de dienstverlening. Gecorrigeerd voor de andere meetmethode is dit licht hoger dan in 2002 (7,4). De waardering door ondernemers kwam uit op 7,4. Beide cijfers liggen bij de Rabobank hoger dan bij de concurrentie (benchmark). Ook de tevredenheidscijfers voor Interpolis, Robeco Direct en Alex liggen met respectievelijk een 7,8, 7,6 en 8,0 boven het niveau van de concurrenten. De Rabobank wordt met name gewaardeerd als een bank die dichtbij en betrokken is. Daarop en op aspecten als menselijke contact, inlevend vermogen en tijd en aandacht voor de klant scoort de Rabobank steevast als beste bank. Klanten vinden dit belangrijke voordelen ten opzichte van andere banken. Op meer randvoorwaardelijke aspecten als betrouwbaarheid en deskundigheid scoren alle grote banken ongeveer gelijk. Lichte stijging aantal klachten Klantwaarde bieden komt ook tot uitdrukking in het goed omgaan met klachten. Door ongenoegen te laten blijken geven klanten de bank de kans om tot een oplossing te komen en de relatie te behouden. Een klacht is ook een klantsignaal dat stimuleert om dingen nog beter te doen. De Klachtenservice Rabobank Nederland behandelt klachten van klanten die niet tevreden zijn over de afhandeling door de lokale Rabobank. In het verslagjaar zijn bij de Klachtenservice (2.641) klachten ingediend. Na een sterke stijging van het aantal klachten in 2002 met 29% noteert 2003 een lichte toename met ruim 3%. Deze stijging is het gevolg van de nog steeds toenemende bereidheid van klanten om uiting te geven aan klachten. De stijging van het aantal klachten over hypotheken komt voort uit de lage rentestand. Klanten die ervoor kozen om de hypotheek over te sluiten, moesten in een aantal gevallen een vergoedingsrente betalen. Omdat ze het daarmee niet eens waren, wendden ze zich tot de Klachtenservice. Er komen minder klachten binnen over beleid. Dit lijkt te duiden op toenemende gewenning bij de klant aan de nieuwe bedieningsconcepten, zoals het gebruik van apparatuur en directe kanalen. Aard van de klacht Betalingsverkeer 55% 55% Beleid, zorgvuldigheid, bejegening 23% 27% Hypotheek 6% 3% Effecten 4% 4% Kredietverlening 3% 3% Verzekering 3% 2% Opzegging relatie/uitwinning 2% 3% Sparen 2% 2% Overige 2% 1%

31 Ledenbeleid 27 Ledenbeleid De Rabobank is anders. De bank is de enige grote bank in Nederland met leden. Steeds meer mensen ontdekken daarvan de meerwaarde. Eind 2003 telde de Rabobank 1,36 miljoen leden, ruim meer dan de doelstelling van 1,2 miljoen. Inmiddels is het accent in het ledenbeleid dan ook verschoven van het werven van leden naar het versterken van de ledenbetrokkenheid. Leden zijn belangrijk voor de Rabobank. Ze geven gevraagd en ongevraagd advies en prikkelen om nog klantvriendelijker, ondernemender en innovatiever te worden. Bovendien zijn leden loyalere klanten, meer tevreden over de dienstverlening van de bank en nemen ze meer producten en diensten af dan gewone klanten. Juist de coöperatieve achtergrond van de Rabobank, haar lokale wortels en haar maatschappelijke betrokkenheid hebben ertoe geleid dat de bank is uitgegroeid tot een toonaangevende en solide marktpartij. Opnieuw sterke ledengroei In 2003 was de ledenaanwas van de Rabobank opnieuw groot. Lokale Rabobanken schreven in het verslagjaar ruim nieuwe leden in. Sinds de start van de ledenwerving begin 2001 meldden zich al ruim klanten als nieuw lid van de Rabobank. De ledenteller stond ultimo 2003 op ruim 1,36 miljoen leden, flink meer dan de doelstelling van 1,2 miljoen. Motieven om lid te worden Uitstekende producten en diensten vormen de basis voor het lidmaatschap. Pas als de bank echt klantwaarde levert is er ook interesse om meer dan een gewone klant te zijn. Veel klanten noemen de kwaliteit van de dienstverlening dan ook als belangrijkste motief om lid te worden van de Rabobank. Ongeveer de helft van de leden verwacht ook materiële en financiële voordelen. Voorbeelden daarvan zijn kortingen op bancaire en niet-bancaire producten en specifieke ledenproducten als Rabobank Ledencertificaten en het in 2003 geïntroduceerde nieuwe beleggingsproduct voor leden: Rabo RenteExtra. Daarnaast vindt het merendeel van de leden de lokale maatschappelijke betrokkenheid van de Rabobank van groot belang. Een grote groep leden zegt lid te zijn omdat zij daardoor extra informatie krijgen en uitgenodigd worden voor seminars en ledenbijeenkomsten. Meer dan de helft vindt invloed en zeggenschap belangrijk. Daarvan maakt echter maar een klein percentage daadwerkelijk gebruik. Meer betrokkenheid Omdat de doelstelling van 1,2 miljoen leden is gehaald, is het accent in het ledenbeleid verschoven. Speerpunt is niet langer de werving van nieuwe leden maar de verdieping van de relatie met de bestaande leden. Veel Rabobanken zijn daarmee in 2003 actief geweest. Zo hielpen tal van lokale Rabobanken zowel starters als ervaren ondernemers beter 2003 juli De commissie Tabaksblat presenteert eerste opzet voor een code voor goed ondernemingsbestuur.

32 28 Rabobank Groep Jaarverslag 2003 te ondernemen door een breed scala aan workshops, seminars, studies en cursussen aan te bieden. Voor particuliere leden hielden banken informatieavonden over onder meer internetbankieren, beleggen en thema s met een regionaal economisch belang. Verder stonden er ook lezingen over diverse actuele en vaak door leden aangedragen onderwerpen op het programma en konden leden in klankbordgroepen of ledenraden meepraten over het beleid van de bank. In 2004 gaat de bank verder met het vergroten van de betrokkenheid van leden onder het motto: Leden hebben bij de Rabobank een streepje voor. Om de lokale banken te helpen bij het gestructureerd organiseren van de ledeninvloed, hield Rabobank Nederland in 2003 een workshop over dat onderwerp. Ook in 2004 zal deze workshop gehouden worden. Duizend communities De Rabobank presenteerde in 2003 het boek Nieuwe verbindingen. Hierin staan duizend voorbeelden van communities die door lokale Rabobanken geïnitieerd zijn. Het gaat daarbij om het op gang brengen van dialogen met en tussen leden en klanten met dezelfde interesses of belangen. Voorbeelden zijn businessclubs voor jonge ondernemers, jongerenraden en seniorenplatforms. Maar ook op het gebied van onder meer kunst en cultuur, diversiteit, duurzaamheid en innovatie en leefbaarheid waren Rabobank-communities actief in Het boekwerk is verschenen op verzoek van de lokale banken om in het kader van het ledenbeleid ideeën en ervaringen van elkaar te benutten. Vrouwelijke ondernemers Een aantal lokale Rabobanken is in 2003 een community voor vrouwelijke ondernemers begonnen. Het belang van een dergelijk netwerk is evident. In één op de drie bedrijven is een vrouwelijke ondernemer actief. Bij starters is die verhouding hetzelfde. Samen met vijf lokale proefbanken heeft Rabobank Nederland in het verslagjaar het handboek Communities voor vrouwelijke ondernemers samengesteld. Het handboek geeft praktische handvatten voor lokale banken die een lokaal netwerk van vrouwelijke ondernemers willen oprichten. Vrouwennetwerk Het initiatief voor het vrouwennetwerk kwam van de Rabobank. Het idee sprak mij en enkele andere Helmondse onderneemsters aan. Maar dat we bij de oprichting vorig jaar 75 leden zouden inschrijven, Irene van Middelaar, mede-eigenaar van hotel West-Ende in Helmond en voorzitter van Isis, vrouwen in bedrijf.

33 Retailbankbedrijf 29 Retailbankbedrijf Het retailbankbedrijf van de Rabobank Groep heeft in 2003 zijn leidende marktposities behouden. Wel staat het marktaandeel op de spaarmarkt onder druk. In het MKB werd de Rabobank in 2003 marktleider in alle deelsectoren. Het operationeel resultaat van het retailbankbedrijf groeide met 18%. Klanten helpen hun financiële ambities te verwezenlijken. Dat is de missie van het retailbankbedrijf, dat in hoofdzaak wordt uitgeoefend door de gezamenlijke lokale Rabobanken. De banken bieden daarvoor een breed en samenhangend pakket van financiële diensten en producten om te lenen, betalen, sparen, beleggen, verzekeren en leasen. Particuliere kredietverlening Groei marktaandeel hypotheken De kredietverlening aan particulieren, grotendeels bestaande uit woningfinancieringen, is in 2003 met EUR 11,1 miljard toegenomen tot EUR 110,1 miljard. Een groei met 11%. Het marktaandeel hypotheken (in bedragen) steeg van 25,5% naar 25,7%. Met name in de aankoopmarkt deed de bank het goed. Daarentegen daalde het marktaandeel in de oversluitmarkt met 2%. Het marktaandeel van de lokale banken kwam uit op 21,6%. Obvion realiseerde een groei van zijn marktaandeel met 1% tot 4,1%. Doorstroming woningmarkt problematisch De doorstroming op de woningmarkt stagneert. Zowel op de huur- als op de koopmarkt is er weinig betaalbaar aanbod voor starters, waardoor deze genoodzaakt zijn hun woonambities uit of bij te stellen. In het hogere woningsegment blijven veel consumenten zitten waar ze zitten. Om koopwoningen voor starters weer binnen bereik te brengen introduceerde de Rabobank in 2003 de Generatiehypotheek. Met deze hypotheek kunnen (groot)ouders door mededebiteurschap, lenen of schenken hun (klein)kinderen helpen een huis te kopen. Ook de in het verslagjaar geïntroduceerde Doorstroomhypotheek bevordert de doorstroom van de woningmarkt. Veel potentiële doorstromers zijn voorzichtig geworden met de aanschaf van een nieuw huis, omdat het langer duurt om hun bestaande woning te verkopen. Met de Doorstroomhypotheek kunnen potentiële doorstromers hun woonwensen toch realiseren. had ik nooit verwacht. Een advocaat, detailhandelvrouwen, een notaris, schoonheidsspecialisten, huisarts, boerin, noem maar op. Het is een gemêleerd gezelschap. Ons netwerk heet Isis, vrouwen in bedrijf. Genoemd naar de godin: een sterke vrouw en een toegewijde moeder. Doel is dat we elkaar leren kennen en kennis opdoen. Vier keer per jaar houden we een bijeenkomst. Een discussieavond bijvoorbeeld, of een bedrijfsbezoek. Avonden met inhoud, het mag geen theekransje worden. Daarnaast is het de bedoeling dat we elkaar weten te vinden, dat we profijt hebben van elkaar.

34 30 Rabobank Groep Jaarverslag 2003 Zakelijke kredietverlening Stijging zakelijke kredietverlening De kredietverlening door de lokale Rabobanken aan bedrijven nam in het verslagjaar met EUR 2,9 miljard toe tot EUR 54,3 miljard. Dit is een stijging van 6%. De kredietverlening aan bedrijven in de sector handel, industrie en dienstverlening steeg in 2003 met 5%. Eind 2003 was EUR 35,5 (33,7) miljard aan leningen verstrekt. De sterkste groei kwam voor rekening van bedrijven in de sectoren gezondheidszorg, bouwnijverheid en transport. De kredietverlening aan de primaire agrarische sector is met 6% gestegen. Eind 2003 bedroeg de kredietverlening aan deze sector EUR 18,7 (17,7) miljard. Strategische heroriëntatie agrarische markt In het verslagjaar heeft een strategische heroriëntatie plaatsgevonden op de wijze waarop de Rabobank in Nederland het bedrijfsleven in de gehele voedselketen van financiële producten voorziet. Dat ging gepaard met een herbevestiging van het grote belang dat de Rabobank hecht aan de bediening van de primaire agrarische sector en de verwerkende industrie in Nederland, in aansluiting op de internationale focus op food- en agribusiness. Besloten is de dienstverlening aan de gehele voedselketen in Nederland vanuit één plaats in de organisatie te coördineren. Dit leidde tot een bundeling van krachten in het domein food en agri. Inspelend op ontwikkelingen in de primaire sector worden de inspanningen vanuit het domein food en agri met name gericht op de grotere ondernemingen in sectoren, zoals de glastuinbouw en de melkveehouderij. Dit leidde onder meer tot innovatieve financieringsconstructies, zoals de eerste sale en leasebacktransactie in de tuinbouw voor milieuvriendelijke investeringen. Mede door de nieuwe aanpak is de neergaande trend in de ontwikkeling van het marktaandeel in de primaire land- en tuinbouw gestopt. Tegelijkertijd was er sprake van een duidelijk herstel van de klanttevredenheid en een grotere zichtbaarheid en herkenning van de Rabobank in de gehele agrarische keten in Nederland. De uitbraak van klassieke vogelpest heeft in 2003 een belangrijk gedeelte van de aandacht opgeëist. Dankzij de individuele benadering van getroffen bedrijven door de lokale banken - de kracht van de Rabobank - Onze dochter wilde graag in Amsterdam wonen. Maar de woningprijzen daar zijn hoog. Zeker voor een pas afgestudeerde hbo er, ook al heeft ze een goede baan bij een mediabedrijf. Ze had haar oog laten vallen op een gerenoveerd appartement in een oude wijk. De hypotheek die haar werd aangeboden, vereiste extra zekerheden zoals aanvullende levensverzekeringen. Daardoor werden de maandlasten te hoog. De oplossing lag in de Generatiehypotheek van de Rabobank. Wij ouders staan nu garant voor haar betalingen. Ons kost dat niks. Pas als zij niet meer aan haar verplichtingen kan voldoen, moeten wij bijspringen.

35 Retailbankbedrijf 31 konden doorgaans goede oplossingen voor de betrokken ondernemers worden gevonden. Tijdens de bestrijding van deze uitbraak werd andermaal duidelijk dat de burgers in Nederland een enorme weerzin hebben tegen het massaal ruimen van dieren. Om het maatschappelijk draagvlak voor de intensieve veehouderij te bevorderen heeft het ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Voedselkwaliteit hierover een landelijk debat georganiseerd. De Rabobank heeft daaraan volop bijgedragen. Daarbij werd onderstreept dat de Rabobank haar gehele financiële instrumentarium zal inzetten om klanten te helpen een verdere verduurzaming van de voedselketen te realiseren. Daarbij werd er echter ook op gewezen dat van een private organisatie als de Rabobank géén sectorpolitieke maatregelen kunnen worden verwacht. Rabobank voor het eerst marktleider in alle MKB-sectoren Onderzoek van TNS NIPO over het eerste kwartaal van 2003 heeft uitgewezen dat de Rabobank marktleider is in alle deelsectoren van het Nederlandse midden- en kleinbedrijf. De marktaandelen variëren per sector van 31,2% tot 52,3%. Rabobankklanten zijn vooral tevreden over de producten en de operational excellence : de snelle, correcte, foutloze, dus professionele wijze waarop zaken met de klant worden afgehandeld. Het totale marktaandeel in het midden- en kleinbedrijf bedroeg in %. Indien gekeken wordt naar de omvang van de ondernemingen dan heeft de Rabobank bij de eenmanszaken haar marktaandeel zien dalen tot 34%. Bij bedrijven van 2 tot 10 medewerkers steeg het marktaandeel tot 43% en bij de bedrijven van 10 tot 100 medewerkers tot 37%. Seniorenbeleid Pratend chipknipoplaadpunt In 2003 heeft de Rabobank diverse proeven gedaan met een pratend chipknipoplaadpunt. Daarmee kunnen ouderen en visueel gehandicapten makkelijker chippen. Het resultaat van de proef was zeer positief, zodat in overleg met zorginstellingen is afgesproken dit apparaat in meer instellingen te plaatsen. Voorlichting ouderen De Rabobank biedt samen met SeniorWeb internetcursussen voor 50-plussers. Naast het bestaande aanbod van cursussen op het gebied Generatiehypotheek Christina betaalt nu maandelijks netto 250 euro minder dan dat ze het alleen had moeten financieren. Dat is veel geld. Christina is het appartement met hulp van vrienden aan het inrichten. Daarbij help ik financieel ook een beetje, maar het meeste betaalt ze zelf. Want het moet niet te dol worden: ik heb nog twee studerende kinderen die straks wellicht ook bij papa en mama aankloppen als ze een huis willen kopen. Jan de Wijn uit Loosdrecht. Met zijn hulp en de Generatiehypotheek kocht dochter Christina een woning.

36 32 Rabobank Groep Jaarverslag 2003 van internetbankieren, modern geldverkeer en computergebruik is het aanbod in 2003 uitgebreid met cursussen op het gebied van beleggen, lijfrente, pensioen en hypotheken. Met de cursussen wil de Rabobank ouderen vertrouwd maken met de nieuwe vormen van elektronische dienstverlening. Ook lokale banken zelf houden voorlichtingsbijeenkomsten. Het afgelopen jaar hebben ongeveer senioren gebruikgemaakt van deze extra dienstverlening. Sparen Marktaandeel gedaald De Rabobank Groep heeft in het verslagjaar haar marktaandeel sparen met ruim 1% zien dalen tot 38%, vooral omdat de groep onvoldoende profiteerde van de vrijval van de bedrijfsspaarrekeningen. De spaargelden bij de lokale banken groeiden wel, met 9% tot EUR 65,8 (60,6) miljard. De lokale Rabobanken beheren 35% en Roparco, het spaarkanaal van de Robeco Groep, heeft 3% van het spaargeld in Nederland in beheer. Verschuiving naar internetsparen Klanten kunnen bij de Rabobank sparen via het kantorennetwerk met de Rabo Rendementrekening, telefonisch met Rabo Telesparen en via internet met Rabo Internetsparen. Het aandeel internetsparen in het totale spaargeld bij de lokale Rabobanken is de afgelopen jaren enorm gestegen. Inmiddels staat 41% van het spaargeld op een internetspaarrekening. Distributiebeleid Rabobank Rabobank is en blijft dichtbijbank Het beleid van de Rabobank is erop gericht om de onbetwiste dichtbijbank van Nederland te zijn en te blijven. Ook als het aantal lokale banken door onderlinge fusies vermindert, zal de Rabobank haar fijnmazige netwerk met de meeste klantcontactpunten in Nederland in stand houden. Een illustratie daarvan is de wijze waarop de bank inspeelt op de veranderingen in de markt en op de veranderende voorkeuren van (groepen van) klanten. Zo wordt de krimp in de fysieke dienstverlening, die onder meer het gevolg is van de nog steeds toenemende populariteit van elektronische bankdiensten, opgevangen met een uitbreiding van het aantal geld- en servicepunten. In het kader van het dichtbijbankbeleid is onder meer het aantal Rabobank GeldPunten in winkels uitgebreid en is op initiatief van de Rabobank en in samenwerking met lokale en regionale overheden en instellingen een aantal ServiceWinkels geopend in kleine kernen. ServiceWinkels De eerste ServiceWinkel werd in het verslagjaar geopend in het Zuidlimburgse Epen. Het idee achter de ServiceWinkels is eenvoudig. Kleine kernen en sommige buurten in stedelijke gebieden zijn te klein om een rendabele vestiging voor dienstverleners mogelijk te maken. Door het samenbrengen van voorzieningen en diensten in één winkel, Ontwikkeling spaargeld over kanalen in procenten Rabo Rendement Rekening Rabo Telesparen Rabo Internetsparen 2003 juli Rabobank verwelkomt het 1,25 miljoenste lid.

37 Retailbankbedrijf 33 worden de kosten voor de dienstverleners gedrukt en kunnen zij langer in kleine kernen aanwezig blijven, waardoor de aangeboden diensten beschikbaar blijven voor de bewoners. De ServiceWinkel is een multifunctioneel loket. De klant vindt er diensten op het gebied van bankzaken, post, wonen, werken, gezondheidszorg en gemeentelijke diensten. Elektronisch bankieren De Rabobank behoort met haar internetsite met ruim 1,5 miljoen bezoekers per maand tot de best bezochte internetbanken van Europa. Ook is de Rabobank met bijna 1,7 miljoen onlineklanten verreweg de grootste internetbank van Nederland. De groei van het aantal pc-bankierders gaat hard: in 2003 steeg dit aantal met ruim 30%. Internetbankieren is mogelijk voor betalen, sparen, effectentransacties en verzekeren (de Alles in één Polissen). Ook kan de klant via internet inzicht krijgen in zijn of haar hypotheek. Het aantal elektronische betaaltransacties van particulieren (via internet, Telebankieren en Rabofoon) is de afgelopen drie jaar fors gestegen, van 37 miljoen naar 72 miljoen. Het aandeel van de elektronisch aangeleverde betaalopdrachten steeg in die periode van 32% naar 53%. Vooral het toenemende gebruik van Internetbankieren zorgde voor een sterke afname van papieren betaalopdrachten (zie in grafiek: Formulieren). Met name door de verschuiving van de financiële dienstverlening van het bankkantoor naar het elektronisch bankieren is de personeelsbezetting bij de lokale Rabobanken met ruim fte s afgenomen. Dit is een daling met 6%. Rabobank.be Sinds november 2002 kunnen klanten in België terecht bij Rabobank.be. Deze pure internetbank richt zich op de particuliere markt en biedt naast spaarproducten een beperkt aantal beleggingsfondsen van onder meer Robeco aan. Rabobank.be is het eerste directbankinitiatief buiten Ontwikkeling betalingstransacties particulieren in procenten Formulieren Elektronische kanalen Obvion Obvion, een joint venture van Rabobank en het pensioenfonds ABP, verkoopt onder eigen naam hypotheken via tussenpersonen. Met Obvion is de Rabobank Groep in staat extra marktaandeel te verwerven en zo het marktleiderschap in hypotheken te versterken. In 2003 is dat goed gelukt: het marktaandeel van Obvion steeg van 3,1% in 2002 naar 4,1% in Om de snelle groei van de hypotheekproductie te financieren heeft Obvion in december 2003 via een openbare kapitaalmarkttransactie ruim EUR 1,5 miljard van zijn hypotheekportefeuille gesecuritiseerd. Voor dat bedrag zijn obligaties uitgegeven die geplaatst zijn bij institutionele beleggers in Europa. De transactie werd gestructureerd door Rabobank International.

38 34 Rabobank Groep Jaarverslag 2003 Nederland en onderscheidt zich van Belgische banken door scherpe tarieven, eenvoudige producten en een gebruikersvriendelijke site. De bank wil in de markt gezien worden als beste koop. De toevertrouwde middelen bedroegen eind 2003 EUR 299 miljoen, ruim boven de doelstelling. Het aantal klanten daarentegen bleef achter bij de verwachtingen en bedroeg eind Globe Reisburogroep neemt reisactiviteiten Rabobank over Globe Reisburogroep, onderdeel van de Oad Groep, en Rabobank Nederland hebben in 2003 overeenstemming bereikt over de overname van 75 reisbureaus van de Rabobank door Globe. De reisactiviteiten pasten niet langer in de strategie van de Rabobank. De Oad Groep is een organisatie met veel kennis van en ervaring in de reisbranche en heeft een uitstekende reputatie. Resultaat Kerngegevens retailbankbedrijf Stijgend operationeel resultaat mutatie Het retailbankbedrijf heeft in 2003 een operationeel resultaat behaald van EUR miljoen. Dat is een stijging van 18% ten opzichte van Resultaten (in miljoenen euro s) De baten namen ten opzichte van 2002 toe met 8%, de bedrijfs- Totaal baten % lasten stegen met 4%. De stijging van de baten is voor een belangrijk Totaal bedrijfslasten % deel te danken aan de groei van de kredietverlening en sparen. Operationeel resultaat % Daarnaast steeg het provisieresultaat onder meer door hogere resultaten op betalingsverkeer. Balansgegevens (in miljarden euro s) Balanstotaal 177,7 163,7 9% en Omvang kredietverlening 164,4 150,4 9% Spaargeld 65,8 60,6 9% Totaal gewogen posten 115,4 107,3 8% Aantal fte s lokale banken % Marktaandelen Hypotheken 26% 26% Agrarische sector 85% 83% Handel, industrie en dienstverlening 39% 39% Sparen 38% 40%

39 Wholesalebankbedrijf 35 Wholesalebankbedrijf Het wholesalebankbedrijf van Rabobank Nederland wist in het verslagjaar een duidelijke groei van het resultaat te realiseren. De kwaliteit van de dienstverlening voor het grootzakelijk bedrijf in Nederland leidde tot verkiezing van de Zakenbank van het jaar. Met een tweetal buitenlandse overnames werd verder invulling gegeven aan de strategische ambities. Rabobank Nederland Corporate Clients richt zich op de gehele grootzakelijke markt in Nederland. Rabobank International is de internationale zakenbank van de Rabobank Groep. Zij richt zich wereldwijd met name op ondernemingen in de food- en agrisectoren en is internationaal tevens actief met geavanceerde financiële producten gericht op professionele tegenpartijen in de financiële markten. Group Treasury voorziet in de liquiditeitsbehoefte van de groepsonderdelen en in hun behoefte aan instrumenten om rente- en valutarisico s af te dekken. Verder verzorgt deze eenheid het balansmanagement van de Rabobank Groep. Rabobank Nederland Corporate Clients Rabobank Nederland Corporate Clients (RNCC) is verantwoordelijk voor de bediening van grootzakelijke klanten (bedrijven, stichtingen en instellingen met meer dan 20 werknemers en een omzet van meer dan EUR 10 miljoen) in Nederland. Bij RNCC is de klantbediening door de Rabobank op de grootzakelijke markt binnen één formule geconcentreerd. In 2003 is ook de integrale bediening van de food- en agrimarkt in Nederland de verantwoordelijkheid van RNCC geworden. RNCC, dat een breed scala van financiële producten en specialistische diensten aanbiedt, werkt met sectorteams en regionale teams. Deze teams bieden, in samenwerking met de lokale Rabobanken, een op de specifieke wensen van de klant afgestemd Allfinanzpakket. Mede door deze succesvolle formule is de Rabobank uit een gezamenlijk onderzoek van onderzoeksbureau Vallstein en Het Financieele Dagblad als beste bank voor de grootzakelijke markt naar voren gekomen. Rabobank International De activiteiten van Rabobank International variëren van advisering bij fusies en overnames tot aandelentransacties, kredietverlening en het verzorgen van bijzondere financieringsconstructies. Rabobank International bedient corporate- en retailklanten in het buitenland en levert gespecialiseerde producten aan zowel corporate als professionele klanten in binnen- en buitenland. In het verslagjaar werd door Rabobank International scherp op de kosten gestuurd. In combinatie met een krachtige batengroei ondanks de minder gunstige omstandigheden resulteerde dit in een fraaie stijging van het operationeel resultaat. Vooral de activiteiten op het gebied van corporate finance, de traditionele kredietverlening en de kapitaalmarkten droegen daar belangrijk aan bij augustus Het is een historisch warme zomer, maar net niet de heetste ooit.

40 36 Rabobank Groep Jaarverslag 2003 Country-bankingstrategie Rabobank International De retailactiviteiten van Rabobank International in het buitenland vinden plaats onder de noemer country-banking. De country-bankingstrategie is erop gericht de deskundigheid van de Rabobank als retailbank voor particulieren en agrarische ondernemers in Nederland naar ontwikkelde markten elders in de wereld te exporteren. Kleinere financiële partijen die actief zijn in landelijke gebieden in ontwikkelde markten en die een sterke positie hebben in de agrarische sector, worden overgenomen. Rabobank International heeft in 2003 succesvol gewerkt aan het realiseren van haar country-bankingstrategie. In de Verenigde Staten werden twee banken overgenomen: Lend Lease Agri-business en Rabo Ag Services. Lend Lease Agri-Business opereert nu onder de naam Rabo Agrifinance en biedt agrarische ondernemingen in de Verenigde Staten langetermijnfinancieringen, waarbij grond en opstallen als onderpand dienen. Rabo Agrifinance heeft USD 2,6 miljard aan kredieten en heeft 80 mensen in dienst. De beursgenoteerde financieringsmaatschappij Rabo Ag Services is gespecialiseerd in oogstfinancieringen aan voornamelijk Amerikaanse maïs- en sojatelers. De positie van Rabobank International in de VS In de Verenigde Staten is Rabobank International een van de belangrijkste banken voor de agrarische verwerkende industrie. Zij is onder meer marktleider in de kredietverlening aan de vleesverwerkende sector (met name kip- en rundvlees), de katoensector en de graansector. Voorts heeft zij een vooraanstaand aandeel in de wijnsector. Via de in 2002 overgenomen Valley Independent Bank in Californië en de recente Amerikaanse acquisities had Rabobank International in de Verenigde Staten eind 2003 voor USD 3,5 miljard aan leningen in de agrarische sector onder beheer. Een vergelijkbaar bedrag aan traditionele kredietverlening stond uit in de verwerkende sector. Een belangrijke activiteit van Rabobank International in de Verenigde Staten is corporate-finance. Met deze ook op bedrijven buiten de fooden agrisector gerichte activiteit was in het verslagjaar circa USD 9 miljard gemoeid. Alles bij elkaar (food- en agribusiness, corporate-finance en kapitaalmarktoperaties) waren de activiteiten van Rabobank International in de Verenigde Staten goed voor nagenoeg de helft van de totale winst van Rabobank International. Australische activiteiten onder Rabobanklabel Ook de Australische activiteiten dragen belangrijk bij aan het resultaat van Rabobank International. Om de uitgangspositie voor verdere groei in de Australische markt te versterken is in 2003 besloten de activiteiten van de Primary Industry Bank of Australia (PIBA) voort te zetten onder het Rabobanklabel. PIBA is vanouds een belangrijke financier van de primaire agrarische sector in Australië. De Rabobank is sinds 1994 eigenaar van PIBA, waarvan de officiële naam nu Rabobank Australia Limited wordt. De activiteiten van PIBA in Nieuw-Zeeland zijn al in 1999 onder het Rabobanklabel gebracht. In Australië is Rabobank International inmiddels uitgegroeid tot marktleider van de agrarische verwerkende industrie en dankzij de snelle groei van PIBA staat zij in dat land op plaats drie van de belangrijkste agrarische financiers. In Nieuw-Zeeland bekleedt Rabobank International vergelijkbare marktposities. De succesvolle op de primaire sector gerichte activiteiten in Australië en Nieuw-Zeeland stonden model voor de country-bankingstrategie, die nu ook in de Verenigde Staten en in Ierland met succes wordt toegepast. In 2003 hebben we onze dienstverlening en samenwerking met lokale banken in alle opzichten geprofessionaliseerd. Onze medewerkers zijn beter opgeleid, ons productenpallet is uitgebreid en onze processen zijn ingericht op de specifieke wensen van klanten. We zijn absoluut de coming bank in de grootzakelijke markt. Dat zien we terug in een stijging van het marktaandeel, maar ook aan de uitverkiezing tot Zakenbank van het jaar. Een mooi succes, omdat het de bedrijven zelf zijn die ons die goede waardering

41 Wholesalebankbedrijf 37 Rabo Securities Rabo Securities is het wholesale-effectenhuis van Rabobank International. Het bedrijf is actief op het gebied van aandelenemissies, fusies en overnames, derivaten en aandelenresearch, -sales en -trading. Rabo Securities opereert vanuit Amsterdam en Londen. In 2003 is ook een vestiging in New York geopend. Rabo Securities is onder meer actief op Euronext en de London Stock Exchange. Rabo Securities nam in het verslagjaar een strategisch belang van 51% in Rembrandt Corporate Finance, dat zich richt op maatwerkadvisering en begeleiding van directeuren-grootaandeelhouders bij bedrijfsoverdracht en bedrijfsuitbreiding. Deze deelneming heeft geleid tot het ontstaan van de nieuwe combinatie Rembrandt Fusies & Overnames, een specialistisch adviesbedrijf met een uitgebreid klantennetwerk en een sterke positie in het MKB. Nieuwe beleggingsproducten Rabo Securities voor particuliere beleggers Rabo Securities is behalve als aanbieder van diensten en producten voor de wholesalemarkt ook actief als producent van aandelenderivaten voor particuliere beleggers. In 2003 werden in dat kader drie nieuwe beleggingsproducten gelanceerd. De uitgifte van de Rabo Global Titans Obligatie was met een omvang van EUR 650 miljoen zeer succesvol. De uitgifte van dit aandelengerelateerde beleggingsproduct was een van de grootste emissies van derivatenproducten in Nederland. De emissie van het Rabo S&P 500 Garantiecertificaat voorziet in de behoefte van particuliere beleggers die de visie delen dat de Standard and Poor s 500 Index op de middellange termijn gaat stijgen, maar ook bescherming willen voor als de index daalt. De uitgifte van Rabo Double Tracker Note is bedoeld voor beleggers die ervan uitgaan dat de AEX-index op de middellange termijn gaat stijgen. Group Treasury Group Treasury profiteerde het afgelopen jaar onvoldoende van de marktomstandigheden, waardoor het resultaat lager uitkwam dan in Met name de baten waren aanzienlijk lager dan het voorgaande jaar. Dit werd deels gecompenseerd door kostenbesparingen. In 2003 heeft Group Treasury het eigen vermogen van de Rabobank Groep versterkt door de uitgifte van Trust Preferred Securities van USD 1,75 miljard. Ook assisteerde Group Treasury diverse bedrijfsonderdelen bij de implementatie van een risicobeheersingssysteem. Met behulp van het door Group Treasury ontwikkelde RaboDealAssist kunnen ondernemingen in het MKB op eenvoudige wijze via internet valuta- en rentederivaten kopen. Hiermee kunnen deze ondernemingen We zijn de coming bank gegeven hebben. Door deze erkenning zien ook nietklanten dat we goed en actief aan de weg timmeren. Dat is handig bij de acquisitie van bedrijven, want we hebben nog een lange weg te gaan. Ons marktaandeel is in het Nederlandse bedrijfsleven 22 procent en we willen op de middellange termijn naar een aandeel dat past bij de grootste bank van Nederland: 30 tot 32 procent. Die groei moet op een gezonde manier totstandkomen, door langdurige relaties met klanten aan te gaan. Gewin op de korte termijn past niet bij ons. Monika Milz, directeur Grootbedrijf Rabobank Nederland Corporate Clients.

42 38 Rabobank Groep Jaarverslag 2003 hun valuta- en renterisico s afdekken. Via regionale treasuryteams krijgen klanten actuele informatie over treasuryproducten en het beheersen van valuta- en renterisico s. De combinatie van RaboDealAssist en de continue informatie van de regionale treasuryteams resulteerde in een forse omzetstijging van derivaten. Euronext Amsterdam en Rabobank introduceren notering van geldmarktinstrumenten In het kader van het liquiditeitenmanagement voor de Rabobank Groep is door Group Treasury het afgelopen jaar veel aandacht besteed aan het verhandelbaar maken van kortlopend Rabobankpapier. Mede als uitvloeisel daarvan beleefde het financiële centrum van Amsterdam in 2003 een dubbele primeur. Euronext opende de mogelijkheid tot notering van kortlopend schuldpapier - Certificates of Deposit (CD s) van financiële instellingen en Commercial Paper (CP s) van bedrijven - en de Rabobank was de eerste uitgevende instelling die van deze nieuwe mogelijkheid gebruik heeft gemaakt. Beide partijen ondertekenden in dit verband de noteringsovereenkomst van het Euro 25,000,000,000 Euro-Commercial Paper and Certificate of Deposit Programme van Rabobank Nederland. De mogelijkheid tot notering van geldmarktinstrumenten is gezamenlijk ontwikkeld door Euronext Amsterdam en Group Treasury. Stijging operationeel resultaat Het operationeel resultaat van het wholesale bankbedrijf steeg in 2003 met 10% tot EUR 987 miljoen. De baten namen met 8% toe. De bedrijfslasten stegen met 6%. De kostenstijging is met name het gevolg van integratie van overgenomen onderdelen van Rabobank International. Group Treasury wist onvoldoende te profiteren van de marktomstandigheden. Ondanks de lagere kosten daalde het resultaat. en Gilde Investment Management Gilde Investment Management voorziet bedrijven van risicodragend kapitaal. Door gespecialiseerde investeringsfondsen (onder meer Gilde IT, Gilde Buy Out en Gilde Participaties) waarin ook derden participeren, wordt risicodragend kapitaal in ondernemingen geïnvesteerd. Na verloop van tijd worden de aandelen in deze bedrijven verkocht en de investeringen te gelde gemaakt. Het afgelopen jaar hebben de aandeelhouders van Gilde IT fund II - vanwege wisselingen in het management van het fonds - besloten dat uitsluitend nog vervolginvesteringen in bestaande participaties mogen worden gedaan. Het totaal aan uitstaande investeringen van Gilde Investment Management bedroeg eind 2003 EUR 611 miljoen. Doordat de marktomstandigheden in 2003 licht herstelden werd een bescheiden positief resultaat behaald september Prinsjesdag: kabinet Balkenende II presenteert een recordbedrag van EUR 17 miljard aan bezuinigingen.

43 Wholesalebankbedrijf 39 Rabo International Advisory Services (RIAS) Hoewel geen onderdeel van het wholesalebankbedrijf levert Rabo International Advisory Services (RIAS) met haar adviesdiensten wereldwijd een belangrijke bijdrage aan de internationale kernactiviteiten van de Rabobank Groep. RIAS is opgericht om de langjarige expertise van de Rabobank op het gebied van financieren, coöperatieontwikkeling en agribusiness internationaal in te zetten, met name ten behoeve van opkomende markten en ontwikkelingslanden in Centraal- en Oost-Europa, Afrika, Azië en Latijns-Amerika. RIAS richt zich op herstructurering en advisering van financiële instellingen die zich bezighouden met de financiering van boeren en kleinere bedrijven en draagt bij aan de ontwikkeling van duurzame coöperatieve organisaties. Voorbeelden van projecten waarbij RIAS in het verslagjaar betrokken was, zijn: herstructurering van landbouwbanken in Egypte en Kirgizië, opzetten van een suikerbietencoöperatie in Rusland, alsmede ontwikkeling van financiële instrumenten om deze coöperatie en de verwerking van suikerbieten te financieren. Met haar know-how draagt RIAS ook bij aan de versterking van de positie van Rabobank International als leidende internationale fooden agribusinessbank. Zo adviseert RIAS bij de consolidatie en modernisering van grote coöperaties die klant zijn van Rabobank International. De adviezen aan deze klanten hebben onder meer betrekking op versterking van hun corporate governance en van hun kapitalisatie, op verbetering van hun kredietwaardigheid en op invoering van een transparant systeem van uitbetaling van de leden voor de door hen geleverde producten. RIAS heeft in dit kader een aantal coöperatieve organisaties in het Verenigd Koninkrijk geadviseerd, op basis waarvan Rabobank International s Londense vestiging nieuwe commerciële activiteiten heeft kunnen ontwikkelen. Kerngegevens wholesalebankbedrijf mutatie Resultaten (in miljoenen euro s) Totaal baten % Totaal bedrijfslasten % Operationeel resultaat % Balansgegevens (in miljarden euro s) Balanstotaal 257,6 244,5 5% Omvang kredietverlening 47,9 47,8 0% Totaal gewogen posten 38,8 35,9 8% Aantal fte s* % * Inclusief aquisities.

44

45 Werken in 2003 Traditie en innovatie komen samen in een hypermoderne kaasfabriek. Ambities worden waargemaakt. Weer een schakel in het rad van de Nederlandse economie.

46 42 Rabobank Groep Jaarverslag 2003 Vermogensbeheer en beleggen Het beheerd vermogen van de Rabobank Groep steeg in 2003 met 10% tot EUR 184 miljard. De groei is zowel door de instroom van nieuw vermogen gerealiseerd als door positieve koersontwikkelingen. Het operationeel resultaat uit vermogensbeheeractiviteiten steeg met 24% tot EUR 157 miljoen. Robeco is binnen de Rabobank Groep het kenniscentrum voor beleggingen. Deze dochter heeft voor klanten een groot assortiment beleggingsfondsen en -diensten in huis, zowel in Europa als in de Verenigde Staten. Schretlen & Co, gespecialiseerd in vermogensbeheer, vermogensplanning en vermogensadvies, richt zich met name op klanten van lokale Rabobanken. Effectenbank Stroeve legt zich toe op beleggingsadvies en vermogensbeheer en is hoofdzakelijk actief in de Randstad. Alex is een succesvolle internetbroker die zich specifiek richt op de actieve belegger. Toename beheerd vermogen Rabobank Groep Eind 2003 bedroeg het totaal beheerd vermogen van de Rabobank Groep EUR 184 miljard, een groei met EUR 16 miljard. Het beheerd vermogen bestaat uit vermogen van klanten en de eigen beleggingsportefeuille van de groep. De eigen beleggingsportefeuille steeg in 2003 met 1% tot EUR 52 miljard. Het vermogen dat de groep voor klanten beheert, inclusief het vermogen dat Interpolis voor pensioenfondsen van derden beheert, nam met EUR 15 miljard toe tot EUR 132 miljard. Koersresultaten zorgden voor een toename van EUR 11 miljard. De instroom van nieuw vermogen bedroeg EUR 2 miljard. De depreciatie van de dollar ten opzichte van de euro resulteerde in een negatief effect van ruim EUR 6 miljard. Acquisitie Alex In 2003 heeft de Rabobank Groep de overname van de e-brokeractiviteiten van Dexia Bank Nederland definitief afgerond. Dexia Bank Nederland heeft de twee labels Alex en VEB Bottom-Line (samen de business unit Alex ) verkocht, omdat deze activiteiten niet langer tot haar kernactiviteiten behoorden. Gezamenlijk zijn de labels ondergebracht in een zelfstandige business unit Alex binnen Rabobank Nederland. Marktleiderschap in retail-beleggingsdienstverlening is een belangrijke doelstelling van de Rabobank Groep. De overname van Alex draagt in sterke mate bij aan het bereiken van dit doel. Dankzij de overname is de Rabobank Groep marktleider op het gebied van online beleggen. Alex blijft zelfstandig opereren in de markt. Meer beleggingsorders Het aantal effecten- en optieorders voor klanten van de lokale Rabobanken steeg het afgelopen jaar met 3% tot 1,8 miljoen. Klanten plaatsen hun beleggingsorders steeds vaker via internet. In 2003 ging Verdeling beleggingsorders in procenten Advies Rabo Orderlijn Internet

47 Vermogensbeheer en beleggen 43 bijna de helft van het totale aantal beleggingsorders via dit kanaal. Dat ging ten koste van het aantal adviesorders en telefonische orders. Het aandeel via de adviseurs van de lokale banken daalde naar 35% en het aantal orders via de Rabo Orderlijn daalde in 2003 naar 17%. Naast de 1,8 miljoen effecten- en optieorders zijn in 2003 voor klanten van de lokale Rabobanken ook orders voor Robecofondsen verwerkt. Het aantal orders voor Robecofondsen daalde met 14% tot 1,0 miljoen. Bij Alex steeg het aantal beleggingsorders. Alex-klanten plaatsten meer dan 2,0 miljoen orders. Dat is een toename van ruim 20% ten opzichte van Rabo FondsEffect een nieuwe manier van beleggen De Rabobank introduceerde in het verslagjaar Rabo FondsEffect. Een nieuw initiatief waarbij beleggers actief en op een persoonlijke manier worden begeleid. De Rabobank bewaakt niet alleen de portefeuille van de klant, maar let ook op het rendement. Als de portefeuille om bijsturing vraagt, krijgt de belegger een seintje. Met de introductie van Rabo FondsEffect vult de Rabobank haar vernieuwde effectendienstverlening verder in. Stijging operationeel resultaat Het operationeel resultaat van de vermogensbeheeractiviteiten steeg met 24% tot EUR 157 (127) miljoen. De baten stegen met 6%, de lasten stegen met 1%. Robeco Groep Robeco is in Nederland marktleider op het gebied van beleggingsfondsen. Robeco biedt niet alleen beleggingsfondsen voor particuliere klanten maar verzorgt ook het vermogensbeheer voor institutionele klanten. Het huisfonds Robeco, dat tot de grootste fondsen van Europa behoort, voldeed afgelopen jaar niet aan de verwachtingen door een lager rendement te behalen dan de benchmark. De vastrentende fondsen waaronder Lux-o-rente deden het veel beter. Meer dan de helft van het beheerde vermogen van Robeco is van institutionele klanten. Het beheerde vermogen van Robeco is in 2003 met 9% toegenomen tot EUR 108 miljard. Hiervan is circa 35% afkomstig uit de Verenigde Staten. De groei werd negatief beïnvloed door de daling van de Amerikaanse dollar, gecorrigeerd hiervoor was de groei 16%. Robeco heeft met name kunnen profiteren van de toegenomen vraag naar alternatives, zoals CDO s. De in 2002 overgenomen hedgefundmanager Transtrend kende een uitstekend jaar; zowel het beheerde vermogen als het resultaat werd meer dan verdubbeld. Het resultaat van Robeco bedroeg in het afgelopen jaar EUR 168 miljoen. Na een teleurstellend 2002 is dit een sterke verbetering. Deze verbetering is mede tot stand gekomen door kostenbesparende maatregelen en florerende inkomsten op het gebied van alternatives. Concentratie Robecofondsen brengt transparantie in kostenstructuur Robeco besloot in 2003 het aanbod van fondsen in Europa te stroomlijnen. Een scherp assortiment maakt Robeco aantrekkelijk voor samenwerking met andere banken in Europa. De algemene trend in Europa is dat banken niet alleen huisfondsen, maar ook fondsen van derden te koop gaan aanbieden. Door haar reputatie en onafhankelijkheid kan Robeco optimaal van de marktontwikkelingen profiteren. Een andere ontwikkeling is dat de vraag naar relatief kleine, gespecialiseerde beleggingsfondsen is afgenomen. Beleggingsfondsen met een grotere omvang kunnen hun vermogen beter spreiden. Om die 2003 september Rabobank stelt Visie vast, de visie op de lokale Rabobank van de toekomst.

48 44 Rabobank Groep Jaarverslag 2003 reden verhuist een aantal Robecofondsen van Nederland naar Luxemburg en wordt daar samengevoegd met vergelijkbare Robecofondsen. De met deze beweging verbonden nieuwe kostenstructuur is een stuk transparanter. Robeco USA in New York zal het portefeuillebeheer voor haar rekening nemen van fondsen die uitsluitend in Noord-Amerika beleggen. De door acquisities in de Verenigde Staten verworven kennis en ervaring komen hiermee ook voor de Nederlandse particulier beschikbaar. Schretlen & Co Voor Schretlen & Co is het afgelopen jaar succesvol verlopen. Het beheerde en bewaard vermogen steeg met 23% tot EUR 4,7 (3,8) miljard. Schretlen heeft zijn dienstverlening verder uitgebreid door de komst van Rabobank Estate Management Services (REMS). Daarnaast is voor de (klein)kinderen van de cliënten van Schretlen een speciaal programma ontwikkeld, genaamd FutureS&Co. Door middel van onder andere workshops en bedrijfsbezoeken worden deze jongeren in een vroegtijdig stadium vertrouwd gemaakt met alles wat met geld en beleggen te maken heeft. Alex De internetbroker Alex is marktleider in Nederland op het gebied van online beleggen. Alex richt zich specifiek op de actieve particuliere belegger en biedt de mogelijkheid zelfstandig en tegen scherpe tarieven te handelen op verschillende beurzen. Alex, meermalen uitgeroepen tot de beste internetbroker van Nederland, introduceerde eind 2003 de Alex Academy. Beleggers kunnen hier op verschillende niveaus een compleet educatietraject volgen. Alex is de grootste aanbrenger van particuliere orders op zowel de Euronext-effectenbeurs als de Euronextderivatenbeurs en Kerngegevens beleggen Effectenbank Stroeve mutatie Effectenbank Stroeve richt zich op de actieve particuliere en professionele beleggers en onderscheidt zich de laatste jaren vooral door hoge Resultaten (in miljoenen euro s) rankings voor haar Europese research op fonds- en sectorniveau. Totaal baten % Effectenbank Stroeve is in Nederland marktleider in de dienstverlening Totaal bedrijfslasten % aan professionele cliënten, zoals onafhankelijke vermogensbeheerders Operationeel resultaat % en orderremisiers. In 2003 heeft Effectenbank Stroeve haar beheerde en bewaarde vermogen met 27% zien stijgen tot EUR 2,4 (1,9) miljard. Beheerd vermogen (in miljarden euro s) % - Voor klanten % - Beleggingsportefeuille % Aantal orders (in miljoenen) - Effecten- en optieorders lokale banken 1,8 1,8 3% - Huisfondsenorders lokale banken 1,0 1,1-14% - Alex 2,0 1,7 20% 2003 oktober Nederland wordt opgeschrikt door weer een geval van zinloos geweld. Aantal fte s* * Inclusief acquisitie Alex %

49 Verzekeren 45 Verzekeren Interpolis heeft zich na het moeilijke jaar 2002 goed weten te herstellen in Zowel het beleggingsresultaat als het resultaat uit gewone bedrijfsvoering ontwikkelden zich positief. Ook werden de marktposities versterkt en kwam de dienstverlening van Interpolis in drie onafhankelijke onderzoeken zeer goed uit de bus. Toch was niet ieder onderdeel succesvol. Bij Mens & Werk en Schade Bedrijven vielen de resultaten tegen. Interpolis richt zich op het aanbieden van verzekeringen, bedrijfszorg (arbo en reïntegratie) en pensioenen. Het bedrijf streeft naar klantwaarde en marktleiderschap en kiest voor een onderscheidende profilering. Interpolis wil van betekenis zijn voor klanten op een wijze die bij haar klanten past, en wil mensen in staat stellen rationeel om te gaan met hun onzekerheden. Risico s herkennen, schade waar mogelijk voorkomen en waar nodig verzekeren. In 2003 groeide de premieomzet verzekeren met 6% tot EUR 3,9 miljard en de omzet dienstverlening (met name persioenservices en arbo en reïntegratie) met 15% tot EUR 279 miljoen. Klantwaarde Dat Interpolis goed presteert op het terrein van klantwaarde is in 2003 bevestigd door drie onafhankelijke externe onderzoeken. Uit een performance onderzoek van IG&H Management Consultants bij banken en tussenpersonen waarin levensverzekeringsmaatschappijen onderling met elkaar worden vergeleken scoorde Interpolis goed, de dienstverlening werd gewaardeerd met een 7,3. Met name de dienstverlening van de binnendienst, de fiscaal juristen en het administratieve proces werden als zeer goed beoordeeld. Met deze goede performance levert Interpolis volgens het onderzoek de beste dienstverlening van alle grote verzekeraars in Nederland. In een onderzoek van de vergelijkingssite Independer.nl krijgt Interpolis goede rapportcijfers voor het product autoverzekeringen. Onderzocht werd hoe consumenten denken over hun verzekeraar. Interpolis scoort met een 7,6 bij de drie beste aanbieders. Het zakentijdschrift Management Team heeft onderzoek gedaan naar de waardering van klanten voor bedrijven in de sector business finance. Van de onderzochte verzekeraars krijgt Interpolis de mooiste rapportcijfers: 7,05. Ontwikkeling verzekeringsactiviteiten Interpolis heeft in 2003 haar positie als marktleider op het gebied van particuliere levensverzekeringen versterkt. Na in 2002 terrein te hebben verloren werd in 2003 het marktaandeel met 4% vergroot tot 15%. Dit is het gevolg van gerichte reclamecampagnes in samenwerking met de lokale Rabobanken. De totale premie voor levensverzekeringen bedroeg het afgelopen jaar EUR miljoen, een stijging van 13%. Daarvan had EUR miljoen betrekking op individuele levensverzekeringen en EUR 223 miljoen op collectieve verzekeringen. De omzet van schadeverzekeringsactiviteiten groeide in 2003 met 7% tot EUR miljoen. De stijging is zowel aan een toename van het aantal pakketpolissen te danken als aan het toegenomen aantal verzekeringen per polis. De premieomzet herverzekering was EUR 179 miljoen.

50 46 Rabobank Groep Jaarverslag 2003 Stijging omzet dienstverlening De omzet uit dienstverlening voornamelijk op het gebied van pensioenen en bedrijfszorg (verzuimbeheer, arbo-dienstverlening en reïntegratie) nam in 2003 met 15% toe tot EUR 279 miljoen. Met name de omzet op het gebied van pensioenen nam fors toe. Alles in één Polis In 1997 introduceerde Interpolis de Alles in één Polis. Daarmee kunnen klanten binnen één polis schades verzekeren in de rubrieken verkeer, wonen, aansprakelijkheid, rechtsbijstand en recreatie. Hoe meer rubrieken je verzekert, hoe groter de premiekorting. Eind 2003 had Interpolis ruim 1,1 miljoen Alles in één Polissen afgezet. De totale schadepremie particulieren, waarvan het grootste gedeelte betrekking had op de Alles in één Polis bedroeg EUR 571 miljoen. Dit is een stijging van 14%. Bedrijven Compact Polis Wat de Alles in één Polis is voor particulieren, is de Bedrijven Compact Polis voor het midden- en kleinbedrijf. In de loop van 2003 werd de ste Bedrijven Compact Polis afgesloten. Het aantal afgesloten polissen bedroeg eind 2003 ruim , een stijging met 7%. Het gemiddelde aantal verzekerde objecten per polis steeg van 5,6 naar 6,0. De premieomzet bedrijven steeg met 7% tot EUR 432 miljoen. Resultaatontwikkeling Na het moeilijke jaar 2002 heeft Interpolis haar resultaten in 2003 sterk verbeterd. Vooral door een verbetering van het resultaat uit gewone bedrijfsvoering (exclusief beleggingsresultaten) verdubbelde het operationeel resultaat tot EUR 174 miljoen. Bovendien nam de marktwaarde van de aandelenportefeuille van Interpolis in 2003 fors toe. Daardoor kon een deel van de vorig jaar geboekte waardeveranderingen van financiële vaste activa worden teruggeboekt. Bij enkele onderdelen ontwikkelde zich het resultaat echter teleurstellend. Zo had het bedrijfsonderdeel Mens & Werk te kampen met tegenvallende resultaten. De fusie van verschillende bedrijven tot één bedrijf, politieke maatregelen en dalende ziekteverzuimcijfers resulteerde in hogere kosten en lagere omzetcijfers. Inmiddels is een reorganisatie in gang gezet om de kosten meer in lijn te brengen met het activiteitenniveau. Het resultaat van het onderdeel Schade Bedrijven was weliswaar nog negatief maar laat ten opzichte van het teleurstellende jaar 2002 een duidelijke verbetering zien. Een meer individuele benadering en een betere segmentatie hebben hieraan bijgedragen. en Kerngegevens verzekeren (in miljoenen euro s) mutatie Premieomzet verzekeren % Brutopremies Schade - Leven % in miljoenen euro s - Schade % Herverzekering % Omzet dienstverlening % Operationeel resultaat % Particulier Bedrijven Aantal fte s %

51 Leasing 47 Leasing Ook bij de moeilijke marktomstandigheden van 2003 heeft De Lage Landen een fraaie groei van zijn activiteiten gerealiseerd. Het operationeel resultaat nam met 11% toe tot EUR 264 (238) miljoen en de kredietportefeuille groeide met 11% tot EUR 12 (11) miljard. Het bedrijf heeft zijn leidende positie op de internationale markt van vendor finance verder uitgebouwd. Marktleiderschap Een langjarige focus op vendor finance, geavanceerde systemen en een netwerk van 21 landen verspreid over vier continenten, stellen De Lage Landen in staat vooraanstaande internationale klanten aan zich te binden. Zo heeft het bedrijf in 2003 onder meer Steelcase, Microsoft Capital Corporation, Merrill Lynch, Komatsu, Sony en SAP als nieuwe klanten mogen verwelkomen. Daarmee toont het bedrijf aan uitgegroeid te zijn tot leider op de internationale vendor-financemarkt. Internationale activiteiten De Lage Landen International B.V. is een internationale aanbieder van hoogwaardige activa financieringsproducten en heeft kantoren en samenwerkingsverbanden in Europa, Noord- en Zuid-Amerika, Australië en Nieuw-Zeeland. De internationale dienstverlening is gespecialiseerd in activafinanciering en vendor finance en concentreert zich op de bedrijfstakken Agriculture & Food, Healthcare, IT, Telecommunicatie, Materials Handling & Construction Equipment en Office Equipment. Wereldwijd werken bijna medewerkers voor De Lage Landen. Daarvan werken er circa 750 in Nederland. Activiteiten in Nederland In Nederland biedt De Lage Landen een breed pakket aan leasing- en handelsfinancieringsproducten aan. Tot het productenpakket behoren equipmentlease, ICT-lease, vendorlease en autolease. De Lage Landen onderscheidt zich in Nederland door een snelle afwikkeling van leasecontracten en door specialistische objectkennis in diverse branches. Het productenpakket wordt via de lokale Rabobanken maar ook rechtstreeks afgezet. Met ingang van 2004 zijn de activiteiten van de divisie 2003 oktober Jochem de Bruin maakt zijn opwachting in tv-commercial.

52 48 Rabobank Groep Jaarverslag 2003 Nederland en Europa samengevoegd. Met deze integratie kan De Lage Landen sneller en beter inspelen op veranderingen in de markt en worden efficiencyvoordelen gerealiseerd. Kredietportefeuille De kredietportefeuille van De Lage Landen groeide in 2003 met 11% tot EUR 12,3 (11,0) miljard. Dit groeicijfer is neerwaarts beïnvloed door de daling van de koers van de US-dollar ten opzichte van de euro. Zonder dit effect zou de groei op 25% zijn uitgekomen. Van de totale portefeuille betreft EUR 5,3 (4,9) miljard de divisie Amerika en EUR 7,0 (6,1) miljard de divisie Europa, waarvan EUR 3,3 (2,6) miljard in Nederland. Wederom verbetering operationeel resultaat Het operationeel resultaat van de leasingactiviteiten steeg met 11% tot EUR 264 (238) miljoen. De baten stegen met 8% en de bedrijfslasten met 6%. Een groot deel van het resultaat is afkomstig uit de Verenigde Staten maar door het afdekken van het valutarisico heeft de daling van de dollarkoers nauwelijks effect gehad op de resultaten. Kerngegevens De Lage Landen mutatie Resultaten (in miljoenen euro s) Totaal baten % Totaal bedrijfslasten % Operationeel resultaat % Kredietportefeuille (in miljarden euro s) 12,3 11,0 11% - Nederland 3,3 2,6 27% - Europa 3,7 3,5 6% - Amerika 5,3 4,9 7% Aantal fte s %

53 Vastgoed 49 Vastgoed Het afgelopen jaar heeft de Rabobank Groep haar vastgoedactiviteiten uitgebreid met de acquisitie van FGH Bank. De groep was middels Rabo Vastgoed reeds een belangrijke speler op vastgoedterrein. Samen geven FGH Bank en Rabo Vastgoed invulling aan de op versterking van de Allfinanzpositie gerichte strategie van de Rabobank Groep. Rabo Vastgoed is in Nederland actief op het terrein van projectfinancieringen en vastgoedontwikkeling. De FGH Bank is gespecialiseerd in commerciële vastgoedfinancieringen. Met de overname van de FGH Bank heeft de Rabobank Groep haar positie op de vastgoedmarkt aanzienlijk versterkt en kennis en expertise binnengehaald op het gebied van commerciële vastgoedfinancieringen. FGH Bank blijft onder haar eigen merknaam de activiteiten voortzetten. De komende jaren wil de groep haar positie in de vastgoedmarkt verder uitbreiden. Rabo Vastgoed Rabo Vastgoed, de projectfinancier en vastgoedontwikkelaar van de Rabobank Groep, ontwikkelt op eigen initiatief, of in opdracht van gemeenten, corporaties en bouwbedrijven, een diversiteit aan projecten. Variërend van kleinschalige bebouwing in dorpskernen tot de ontwikkeling van complete Vinex-wijken, winkelcentra en kantoorgebouwen. In het afgelopen jaar zijn meer dan woningen gerealiseerd, een stijging van 21% ten opzichte van De ontwikkeling van projecten gebeurt in nauwe samenwerking met de lokale Rabobanken. De lokale banken verschaffen Rabo Vastgoed grondige kennis van de lokale vastgoedmarkt, Rabo Vastgoed op zijn beurt stelt lokale Rabobanken in staat om in een vroeg stadium (nieuwe) klanten aan zich te binden. In 2003 heeft Rabo Vastgoed een meerderheidsbelang van 60% genomen in Livingstone Building Industry en het heeft de ontwikkelingsactiviteiten en grondposities van Gerritsen Bouwgroep overgenomen. De orderportefeuille van Rabo Vastgoed bedroeg ultimo 2003 EUR 4,0 (3,9) miljard en het operationeel resultaat EUR 15 (12) miljoen. FGH Bank FGH Bank is gespecialiseerd in het financieren van commercieel vastgoed. Sinds oktober 2003 maakt FGH Bank deel uit van de Rabobank Groep. Door de overname zal FGH Bank een breder dienstenpakket kunnen aanbieden, omdat de bank toegang krijgt tot de uitgebreide kennis en het netwerk van de Rabobank Groep. De diensten van FGH Bank sluiten goed aan op die van de lokale banken die zelf ook actief zijn in de financiering van de commerciële vastgoedmarkt. Begin 2004 is De Lage Landen Vastgoedfinanciering geïntegreerd binnen FGH Bank. De sterk teruglopende economische activiteiten, in combinatie met de krimpscenario s bij een groot aantal grotere ondernemingen, leidde in 2003 met name in de kantorenmarkt tot een toename van de leegstand. Als gevolg hiervan daalde het aantal kredietaanvragen in Mede hierdoor nam de financieringsportefeuille in 2003 af met EUR 0,3 miljard tot EUR 4,4 miljard. Circa driekwart van de portefeuille heeft betrekking op beleggingsfinancieringen. Daarnaast is FGH Bank ook actief op het gebied van project- en grondfinancieringen, handelsfinancieringen, uitpondfinancieringen, operational lease, eigen-gebruik en derivaten. FGH Bank heeft in het verslagjaar een operationeel resultaat uit normale bedrijfsvoering behaald van EUR 53 miljoen. en oktober De Rabobank introduceert de Doorstroomhypotheek.

54 50 Rabobank Groep Jaarverslag 2003 Risico, rendement en vermogen De tegenvallende economische ontwikkelingen in 2003 hebben voor de Rabobank Groep maar in beperkte mate tot meer kredietverliezen geleid. De toevoeging aan de voorziening voor verwachte verliezen bleef dan ook relatief bescheiden. Daarboven houdt de Rabobank Groep vermogen aan voor onverwachte verliezen. Dat ligt ruim boven de vermogenseis van de toezichthouder. Een betere maatstaf voor de vermogenseis is de interne maatstaf economisch kapitaal. In 2003 kwam het rendement op het eigen vermogen uit op 9,4% en op het economische kapitaal (RAROC) na belasting op 12%. Het verslagjaar stond in het teken van het verder ontwikkelen en invoeren van methodes en technieken om de verschillende risicocategorieën op een consistente wijze naar één noemer te vertalen: het economische kapitaal. Het economische kapitaal dat een bank minimaal moet aanhouden is een interne vermogenseis, gebaseerd op het feitelijke risicoprofiel van de bank en haar gewenste kredietwaardigheid. Door alle risicocategorieën onder een en dezelfde noemer te brengen, is het mogelijk om het gerealiseerde resultaat dat voortvloeit uit het aangaan van bepaalde risico s onderling te vergelijken. Daardoor kan het kapitaal efficiënter worden aangewend. Balans en Risico Management Commissie Op groepsniveau is de Balans en Risico Management Commissie (BRMC) verantwoordelijk voor het balansmanagement, het te voeren risicobeleid, het vaststellen van de standaarden voor het meten van risico s, de bepaling van limieten op hoofdlijnen en het monitoren van de ontwikkelingen. De Rabobank Groep kent uitgebreide procedures voor een systematisch risicobeheer. Kredietrisico Het belang van de klant staat bij het kredietrisicobeleid van de Rabobank centraal en zoveel mogelijk wordt continuïteit in de dienstverlening aangeboden. Daartoe wordt een prudent acceptatiebeleid gevoerd. Bovendien worden reeds verstrekte financieringen zorgvuldig beheerd zodat doorlopend inzicht bestaat in de kredietrisico s. Van de kredietportefeuille bestaat ongeveer 50% uit financieringen aan particulieren, waarvan het risico relatief zeer laag is. Een sterk gediversificeerde portefeuille van financieringen aan bedrijven in binnen- en buitenland vormt de overige 50%. In het verslagjaar is verder gegaan met de ontwikkeling van geavanceerde methoden voor de kwantificering van het kredietrisico. Met de implementatie daarvan is een aanvang genomen en die zal in het volgende jaar verder gestalte krijgen. In het verslagjaar is in het Retailbankbedrijf de bevoegdhedenregeling met betrekking tot 2003 november In Georgie is er de fluwelen revolutie.

55 Risico, rendement en vermogen 51 de kredietverlening aan bedrijven vernieuwd. Deze geeft meer ruimte voor een adequate dienstverlening van de lokale Rabobanken aan de zakelijke markt binnen het raamwerk van een professionele risicomanagementorganisatie op lokaal niveau. In 2003 werd het directoraat Bijzonder Beheer Rabobank Groep opgericht waarmee verschillende eenheden die zich voorheen afzonderlijk richtten op de begeleiding van bijzonder beheer posten thans in één groepsbrede bedrijfseenheid zijn opgenomen waardoor het bijzonder beheer proces transparanter en effectiever kan verlopen. Waardeveranderingen van vorderingen De ontwikkeling van de ten laste van het resultaat gebrachte kredietverliezen blijkt uit het verloop van de waardeveranderingen van vorderingen in procenten van de kredietverlening aan de private sector. De onderstaande grafiek geeft die ontwikkeling weer met betrekking tot het Retailbankbedrijf, het Wholesalebankbedrijf, Leasing en de Rabobank Groep. Het lage risicoprofiel van de kredietverlening door het Retailbankbedrijf komt in de grafiek duidelijk tot uitdrukking. Ondanks de zwakke economie in de afgelopen drie jaren is slechts sprake van een lichte stijging van de waardeveranderingen van vorderingen. Bij het Wholesalebankbedrijf en bij Leasing liggen deze op een hoger niveau dan bij het Retailbankbedrijf. Bij het Wholesalebankbedrijf zijn de waardeveranderingen van vorderingen in 2003 licht toegenomen als het gevolg van de zwakke economische omstandigheden. Bij Leasing zijn de waardeveranderingen van vorderingen vanaf 2001 op een wat hoger niveau gekomen. Dat is toe te schrijven aan de economische achteruitgang en aan de sterke expansie van de lease-activiteiten vooral in de Verenigde Staten die een hoger risicoprofiel hebben. Daar staat echter ook een relatief hoog rendement tegenover. Per saldo ontwikkelen de waardeveranderingen van vorderingen op groepsniveau zich gelijkmatig. Op groepsniveau komt het gemiddelde over de periode 1999 tot en met 2003 uit op 24 basispunten hetgeen relatief laag is. Daarin komt het gunstige kredietprofiel van de Rabobank Groep tot uitdrukking. Landenrisico Over kredieten die worden verstrekt aan partijen die gevestigd zijn in het buitenland wordt veelal naast het gebruikelijke kredietrisico ook landenrisico gelopen. De beheersing daarvan vindt plaats op basis van een stelsel van interne limieten en interne ratings per land. Landenrisicovoorzieningen worden getroffen indien in een land terugbetalingsproblemen dreigen bijvoorbeeld door overheidsmaatregelen of extreme omstandigheden. Waardeveranderingen van vorderingen in basispunten van de 12maands gemiddelde kredietverlening aan de private sector Leasing Wholesalebankbedrijf Rabobank Groep Retailbankbedrijf

56 52 Rabobank Groep Jaarverslag 2003 Marktrisicio Het marktrisico betreft de waardeveranderingen van de handelsportefeuille als gevolg van wijzigingen in de rente en in de valuta- en aandelenkoersen. De Rabobank Groep berekent en consolideert het risico dagelijks en limiteert dit via een verfijnd stelsel. Op geconsolideerd niveau wordt het risico weergegeven door de zogenaamde Value at Risk. Deze maatstaf geeft, op basis van historische gegevens, het maximaal mogelijke verlies bij een gegeven betrouwbaarheidsniveau onder normale marktomstandigheden. In 2003 is een zogenoemd component Value at Risk-systeem ingevoerd. Dit maakt het mogelijk om de bijdrage van een bepaalde entiteit aan de totale Value at Risk te bepalen. Eventriskscenario s meten de uitwerking van forse trendbreuken in de marktontwikkelingen. Bovendien worden nog andere uit statistische modellen afgeleide maatstaven door handelaren en de afdeling Risicomanagement gebruikt om op elk moment van de dag de posities te kennen. De Value at Risk schommelde in 2003 tussen EUR 11 (10) miljoen en EUR 18 (15) miljoen, met een gemiddelde van EUR 14 (13) miljoen. Renterisico Naast het marktrisico in de handelsomgeving loopt de Rabobank een structureel renterisico in haar balans. Dit renterisico vloeit voort uit het uiteenlopen van de looptijden van uitzettingen en middelen. De ontwikkeling van de korte rente is het afgelopen jaar stabiel geweest, op een laag niveau. Daarentegen heeft de lange rente een zeer grillig verloop laten zien. Door deze sterke schommelingen en het feit dat de lange rente het afgelopen jaar de laagterecords van 1999 benaderde, is het aantal vervroegde aflossingen in de laatste maanden van het jaar sterk gestegen. Het risico op langere termijn wordt gemeten en beheerst aan de hand van de Equity at Risk, de gevoeligheid van de marktwaarde van het vermogen voor veranderingen in de rente. De Income at Risk meet en beheerst het risico op korte termijn. Dat is het bedrag aan rentewinst dat met een betrouwbaarheidsgraad van 97,5% op jaarbasis maximaal in de waagschaal wordt gesteld. In het verslagjaar bedroeg het maximale risico zo n 3,5% van het renteresultaat. Liquiditeitsrisico De Rabobank Groep heeft de afgelopen jaren gewerkt aan een forse diversificatie van haar fundingbasis. Bij het aantrekken van middelen is het accent daartoe verlegd van andere commerciële banken naar centrale banken, geldmarktfondsen, pensioenfondsen en vermogensbeheerders. Aan de actiefzijde van de balans is het accent verschoven naar snel liquide te maken activa. In 2003 is een groepsbrede wereldwijde liquiditeitsrapportage ingevoerd, waardoor het liquiditeitsrisico op groepsniveau nog beter kan worden gemonitord. Liquiditeitsrisico is een organisatiebrede aangelegenheid en wordt centraal gemanaged door Group Treasury. Operationeel risico Het operationele risico betreft directe of indirecte verliezen uit hoofde van onjuist gehanteerde of tekortschietende processen en systemen, foutief handelende mensen of externe gebeurtenissen. Medio 2003 is een groepsbreed operationeel risicobeleid geïntroduceerd. De invoering hiervan is in volle gang. Begonnen is met het realiseren van enerzijds decentrale databases bij alle entiteiten om operationele incidenten te registreren, en anderzijds met een rapportagestructuur om alle operationele verliezen in een centrale database te registreren. Daarnaast is Als het risico voor een gewone financiering te groot is, kunnen lokale banken bij ons aankloppen voor risicodragend vermogen. Dat doen we vooral bij bedrijfsoverdrachten, management buy-outs, management buyins en bedrijfsuitbreidingen. Daarbij nemen we altijd een minderheidsbelang. Op dit moment hebben we EUR 130 miljoen belegd vermogen in 30 bedrijven. Het jaar 2003 was succesvol voor ons. Juist in deze tijd, nu het economisch wat minder gaat, is het interessant om in bedrijven te participeren. Ze zijn relatief goedkoop te verkrijgen. In 2004 hopen we opnieuw op een interessant investeringsjaar. Onze ambitie is een goede portfolio te bouwen met mooie bedrijven. Op die manier willen we bijdragen aan de groei en de

57 Risico, rendement en vermogen 53 gestart met het beschikbaar stellen van geavanceerde instrumenten om een solide operationeel risicobeheer binnen de entiteiten mogelijk te maken. Centraal uitgangspunt binnen het operationele risicobeleid blijft, dat het management van de onderscheiden eenheden binnen de Rabobank Groep verantwoordelijk is voor de ontwikkeling van beleid, processen en procedures voor het beheersen van het operationele risico, passend binnen het groepsbeleid. Assurantierisico Bij Interpolis is het risicobeheer met name gericht op het assurantierisico. Door middel van de daarvoor geëigende technieken worden de risico s van (nieuwe) producten ingeschat en de ontwikkeling van de risico s gevolgd. Daarmee bewaakt de verzekeraar ook dat met voldoende zekerheid aan toekomstige verplichtingen kan worden voldaan en dat calamiteiten financieel kunnen worden opgevangen. Interpolis houdt in haar beleid sterk rekening met mogelijke rampscenario s. Aanpassingen in de BISII-regelgeving Het Bazelse Comité voor het toezicht op banken is momenteel in de afrondende fase beland van vergaande voorstellen tot herstructurering van de solvabiliteitsrichtlijnen. Deze voorstellen moeten uiteindelijk door de nationale toezichthouders, bij ons De Nederlandsche Bank, worden omgezet in nationale regelgeving. Doelstelling is te komen tot een flexibel raamwerk dat meer in lijn ligt met interne risicobeheersingsmaatregelen en dat in een meer genuanceerde weging van kredietrisico s resulteert. Naar verwachting zal dit leiden tot een definitief kapitaalakkoord (BIS II) halverwege 2004, in te voeren per eind Ook binnen het huidige kapitaalakkoord (BIS I) moeten banken ten minste voldoen aan de vermogenseisen van de toezichthouder. De Rabobank Groep doet daar een schep bovenop en kiest voor een ruime vermogensbuffer van de hoogste (tier 1) kwaliteit, tot uitdrukking komend in een tier 1-ratio van ten minste 10. In 2003 bedroeg de tier 1-ratio 10,8. Dat dit een comfortabele buffer is, blijkt uit de nieuwe vergaande voorstellen uit hoofde van BIS II. Gegeven het traditioneel lage (krediet)risicoprofiel komen de nieuwe kapitaalseisen voor de Rabobank duidelijk lager uit dan de huidige. Economisch kapitaal Het kapitaalakkoord bepaalt dat banken kapitaal dienen aan te houden voor alle risico s die ze lopen. De Rabobank Groep bepaalt de omvang van dit aan te houden economisch kapitaal aan de hand van de meest geavanceerde statistische methoden. Deze brengen de onverwachte verliezen (waarvoor economisch vermogen moet worden aangehouden) in kaart, onder de veronderstelling van een bepaalde graad van waarschijnlijkheid waarmee deze verliezen zich zouden kunnen voordoen. De Rabobank Groep wil de hoogste (AAA) rating behouden. Deze rating impliceert dat ratinginstituten de kans dat de bank failleert vrijwel uitgesloten achten. Daarom legt de Rabobank de lat hoog bij de bepaling van het economische kapitaal, want voor een hoge rating is een hoger economische kapitaal nodig. Bij de berekening van dat kapitaal speelt ook de spreiding van de risico s een belangrijke rol. Bij een betere 2003 buitengewoon interessant professionaliteit van het wholesalebedrijf. Gelukkig weten ook externe partijen en adviseurs ons te vinden. Wat dat betreft is de overname van Rembrandt Fusies & Overnames gunstig voor ons. Zij zijn gespecialiseerd in maatwerkadvisering en begeleiding van directeurengrootaandeelhouder bij bedrijfsoverdracht en bedrijfsuitbreiding. Zij adviseren, wij participeren. Een prima combinatie. Cilian Jansen Verplanke, directeur Rabo Participaties.

58 54 Rabobank Groep Jaarverslag 2003 spreiding is minder economisch kapitaal nodig. De kans dat de onderscheiden verliezen zich tegelijkertijd voordoen is dan immers kleiner. Het totale economische kapitaal voor de Rabobank Groep is voor 2003 becijferd op EUR 13,5 miljard. Aan verdere verfijningen van de desbetreffende berekeningen wordt gewerkt, maar het is nu al onmiskenbaar dat het niveau ruim onder dat van het aanwezige tier 1-kapitaal van EUR 19,7 miljard ligt. Deze omvangrijke buffer onderstreept des te meer de soliditeit van de Rabobank Groep. De allocatie Verdeeld naar risicocategorieën gaat de helft van het economische kapitaal naar het kredietrisico (inclusief landenrisico). Deze risicocategorie is in meerdere opzichten de belangrijkste. Niet alleen brengt een geavanceerde systematiek de vermogensbehoefte in kaart, maar ook is een betere en efficiëntere risicobeoordeling mogelijk, wordt de mate van risicodiversificatie in beeld gebracht en is een uitstekend instrument voorhanden voor de prijsbepaling van verleende kredieten. Een kwart van het economische kapitaal is bestemd voor het operationele risico en het bedrijfsrisico. Het kapitaal voor operationeel risico is becijferd op basis van de standaarden in de Bazelse voorstellen, maar de Rabobank Groep werkt aan een geavanceerd model gebaseerd op zowel interne als externe gegevens. Het bedrijfsrisico weerspiegelt de spanning tussen de grote marktdynamiek en de mate van flexibiliteit waarmee hierop kan worden gereageerd. Van het overblijvende deel hangt 20% onder meer samen met het renterisico dat ontstaat door de verschillende looptijden van activa en passiva in de balans en de mate waarin dit risico wordt afgedekt. Ook speelt het marktrisico van de handelsportefeuille een rol. Een klein deel (5%) van het economische kapitaal is nodig voor het assurantierisico. RAROC: 12% Als de winst van een bepaalde activiteit wordt gerelateerd aan het daarvoor benodigde kapitaal, resulteert de RAROC: risk adjusted return on capital. Daarmee is het instrument voorhanden om een goede balans te vinden tussen risico, rendement en het vermogen voor zowel de Rabobank Groep als haar onderdelen. Deze benadering stimuleert de groepsonderdelen om het kapitaal zo efficiënt mogelijk in te zetten en om te zorgen voor een adequate vergoeding die in de juiste verhouding staat tot het feitelijke risico. Daarom is het ook een onmisbaar instrument om producten tegen de juiste prijs in de markt te zetten. De Rabobank Groep wil de gerealiseerde en verwachte RAROC van de onderscheiden activiteiten vanaf het budgetproces voor het jaar 2005 een rol van betekenis laten spelen bij de allocatie van het economische kapitaal. RAROC is een betere maatstaf voor de prestaties van de groep en haar onderdelen dan het rendement op vermogen. In 2003 kwam het rendement op het aanwezige vermogen uit op 9,4% en het becijferde rendement op het economisch kapitaal (RAROC) na belasting op 12%. Dat is duidelijk meer dan de kosten van het ingezette kapitaal, waarmee de bank in belangrijke mate heeft voldaan aan een van haar kerntaken: het creëren van economische waarde. Allocatie economisch kapitaal naar risiocategorieën Allocatie economisch kapitaal naar bedrijfsonderdelen Kredietrisico 50% Operationeel- en bedrijfsrisico 25% Marktrisico en rentemismatch 20% Retailbankbedrijf 48% Wholesalebankbedrijf 28% Overige 24% Assurantierisico 5%

59 Funding en investor relations 55 Funding en investor relations In 2003 heeft de Rabobank Groep voor meer dan EUR 16 miljard aangetrokken op de internationale kapitaalmarkten. Om nieuw eigen vermogen aan te trekken werden Trust Preferred Securities uitgegeven. Het fundingbeleid van de Rabobank Groep is erop gericht tegen aanvaardbare kosten in de financieringsbehoefte van de groepsonderdelen te voorzien. Het beleid kenmerkt zich door diversificatie van financieringsbronnen, flexibiliteit van de gebruikte fundinginstrumenten en actieve investor relations. Rating Banken met de hoogste rating van vooraanstaande ratinginstituten staan bekend als de meest kredietwaardige banken in de wereld. Haar toprating stelt de Rabobank Groep in staat om haar activiteiten relatief goedkoop te financieren. Rabobank Groep versterkt eigen vermogen met USD 1,75 miljard De Rabobank Groep heeft haar eigen vermogen in 2003 versterkt met USD 1,75 miljard door uitgifte van Trust Preferred Securities bij institutionele beleggers. De stukken zijn onderhands geplaatst bij voornamelijk Amerikaanse pensioenfondsen en verzekeraars. De opbrengst geldt als tier 1-vermogen of kernvermogen van de groep. De transactie was twee en een half keer overtekend. Het is de eerste tier 1-transactie van de Rabobank in de Amerikaanse markt. Rabobank wint prijs voor MTN-emissies De Rabobank Groep ontving in 2003 een belangrijke prijs voor haar fundingactiviteiten op de internationale markten voor middellange obligaties, de zogeheten Medium Term Notes (MTN s). Het magazine voor de professionele handel op de financiële markten, Euroweek, heeft de Rabobank Groep onderscheiden met het predikaat best Euro Medium Term Note Borrower in De onderscheiding is gebaseerd op een enquête onder toonaangevende handelaren in de MTN-markt. De door Euroweek ondervraagde marktprofessionals noemden de Rabobank Groep een voorbeeldige triple A-emittent. De groep staat volgens de handelaren bekend om haar klantgerichtheid bij emissies, grote diversiteit in financieringsbronnen, alsmede om de consistentie en voorspelbaarheid van haar financieringstarieven. Investor relations Een actieve relatie met beleggers is van groot belang bij het verbreden van de toegang tot de internationale kapitaalmarkt. Via roadshows, analistenbijeenkomsten, nieuwsbrieven en online-informatie op worden de belangrijkste internationale investeerders geïnformeerd over de Rabobank Groep en haar funding. Voor specifieke vragen of aanmelding voor de nieuwsbrief Rating Procentuele verdeling funding naar valuta Rating agency Rating Trend Amerikaanse dollar 23% Australische dollar 5% Standard & Poor s AAA Stable Moody s Investors Service Aaa Stable Fitch Ratings AA+ Stable Dominion Bond Rating Service AAA Stable Britse pond 3% Euro 51% Japanse yen 1% Zwitserse franc 4% Overig 13%

60

61 Ontspannen in 2003 Het belang van het Nederlandse cultuurgoed. Rondstruinen door het Van Gogh, wegdromen in het Concertgebouw.

62 58 Rabobank Groep Jaarverslag 2003 Medewerkers Klanten regelen hun bankzaken steeds meer zelf. Zij komen in toenemende mate alleen nog voor advies en complexe producten naar de kantoren van de Rabobank. Daardoor vervallen banen en wordt er bij medewerkers een beroep gedaan op andere competenties en vaardigheden. De Rabobank begeleidt haar medewerkers bij die veranderingen. Intern en extern werden de HR-inspanningen van de bank in 2003 hoog gewaardeerd. De Rabobank Groep hecht veel waarde aan een goed HR-beleid. Om klanten ook in de toekomst goed te kunnen bedienen, vormen deskundige en enthousiaste medewerkers en goed management en bestuur de succesfactoren. Zij zijn immers de menselijke verbinding tussen de ambities van de Rabobank en haar klanten. De Rabobank Groep ziet goede arbeidsvoorwaarden en een voortdurende ontwikkeling van managers en medewerkers dan ook als voorwaarden voor het realiseren van haar strategie. Minder personeel Het aantal arbeidsplaatsen is in 2003 verder afgenomen. Als gevolg van efficiencyprogramma s en een veranderde klantbediening vervielen er bij de gezamenlijke lokale Rabobanken fte s (in 2002: 1.643). Dit is inclusief 190 medewerkers die door de verkoop van de activiteit Reizen buiten de Rabobank kwamen te werken. Bij Rabobank Nederland (inclusief Rabofacet en Rabobank International Nederland) daalde het aantal mensjaren licht, van eind 2002 naar ultimo De personeelsreductie is zonder gedwongen ontslagen verlopen. Tijdelijke contracten werden niet verlengd, externe medewerkers werden zoveel mogelijk vervangen door eigen medewerkers en vacatures werden niet of alleen met interne medewerkers gevuld. Boventallige medewerkers zijn overeenkomstig het Sociaal Statuut begeleid naar een nieuwe baan, binnen dan wel buiten de groep. Door de personele krimp konden de personeelskosten goed in bedwang gehouden worden. In 2003 stegen de personeelskosten 2% tot EUR 3,8 (3,7) miljard. Opleiding Door alle veranderingen is het belangrijk dat medewerkers breed inzetbaar zijn en blijven. De Rabobank Groep investeert dan ook veel in de opleiding van medewerkers en managers. Zo is het opleidingsaanbod voor managers in 2003 verder uitgebreid met onder meer een nieuw 2003 december Prinses Amalia wordt geboren.

63 Medewerkers 59 Verdeling personeelsbezetting Rabobank Groep 2003 (aantal medewerkers per ultimo) Nederland Buitenland Totaal Lokaal bankbedrijf Aangesloten banken Wholesalebankbedrijf Rabobank International Rabobank International buitenlandse deelnemingen Group Treasury Rabobank Nederland Corporate Clients Vermogensbeheer Robeco Groep Schretlen & Co Alex Effectenbank Stroeve Overig vermogensbeheer Verzekeren Interpolis Leasing De Lage Landen Vastgoed FGH Bank Rabo Vastgoed Overig Rabofacet Product-markteenheden Stafgroepen en Diensten Marktmanagement Obvion Gilde Overig Rabobank Groep

64 60 Rabobank Groep Jaarverslag 2003 leiderschapsprogramma en een opleiding voor resultaatgericht managen. Voor medewerkers is in 2003 nadrukkelijker gefocust op opleidingen die daadwerkelijk nodig zijn. Nu en in de toekomst. Manager en medewerker leggen afspraken daarover vast in een Persoonlijk Ontwikkelingsplan. Veel vakgerichte opleidingen zijn in 2003 via internet aangeboden. Dit bespaart zowel de werknemer als de werkgever tijd. De directe opleidingskosten bedroegen in 2003 EUR 80 (79) miljoen. Managementonwikkeling In 2002 is begonnen met het in kaart brengen van het potentieel en de ambities van medewerkers in de hogere functieniveaus van de lokale banken en Rabobank Nederland. Deze exercitie is in 2003 voltooid. Op basis van de uitkomsten en de wensen van lokale Rabobanken is een vernieuwd mananagement-developmentbeleid ingevoerd. Dit voorziet voor topfuncties in een centraal expertisecentrum voor loopbaanbegeleiding en in-, door- en uitstroom. Voor de overige functies bieden regionale HR-samenwerkingsverbanden van lokale Rabobanken daar waar wenselijk loopbaanbegeleiding. Ook begeleiden zij medewerkers naar een andere baan in de regio. Door dit alles kunnen nu loopbaanoplossingen worden geboden voor alle medewerkers van de Rabobank. Verheugend is het feit dat het beleid om de participatie van vrouwen in de hogere functieniveaus te stimuleren langzaam maar zeker zijn vruchten afwerpt. In 2002 bekleedde 15,6% van de vrouwen een hogere- of managementfunctie. In 2003 is dat percentage gestegen naar 16,7. Daarmee nam het aantal vrouwen in deze groep relatief gezien ten opzichte van 2000 met 63% toe. Het aantal mannen in dezelfde groep steeg ten opzichte van 2000 met 21,7%. Toonaangevende werkgever Ondanks de druk op de werkgelegenheid blijven de Rabobankmedewerkers zeer tevreden over hun werkgever, zo bleek uit het onderzoek naar het arbeidsklimaat in De Rabobank doet het op tien van de twaalf onderzochte items beter dan andere grootbedrijven. Net als in 2002 behoeven de onderwerpen samenwerken en leidinggeven nog verbetering, maar het verschil met andere bedrijven wordt kleiner. Ook extern wordt de Rabobank Groep gewaardeerd als werkgever. De groep kwam in 2003 in onderzoeken van de bladen Intermediair en Management Team uit de bus als de op één na beste werkgever van Nederland. Onze bank is heel opleidingsgericht. Zo n 70% van onze medewerkers volgt een opleiding. Vakspecifieke cursussen, vaardigheids- en verkooptrainingen, coachingscursussen, noem maar op. Daarnaast stimuleren we sommige medewerkers om een hbo-opleiding te volgen. Zodat ze in de toekomst breder inzetbaar zijn en meer mogelijkheden hebben. Zelf heb ik in 2003 de training resultaatgericht managen in een turbulente omgeving gevolgd. Het was afwisselend, intensief én turbulent. Door de nodige feedback van medecursisten en eigen medewerkers heb ik daardoor mijn eigen optreden kunnen

65 Medewerkers 61 Eigen pensioenbijdrage medewerkers In juni 2003 werd de vierde Rabobank-CAO afgesloten. Een belangrijke verandering was er op het onderdeel pensioenen. In goed overleg met de bonden bereikte de bank overeenstemming over een eigen bijdrage van de medewerkers in de pensioenpremie. Medewerkers die op 1 januari 2004 of later in dienst zijn gekomen, betalen direct een volledige eigen bijdrage. Medewerkers die voor die datum al bij de Rabobank werkten, gaan pas in 2014 een eigen bijdrage betalen. Verder voorziet de CAO in een salarisverhoging van 2,5% en is afgesproken dat per 1 januari 2005 een nieuw en meer resultaatgericht beoordelings- en beloningssysteem in werking treedt. Dit is een jaar later dan aanvankelijk gepland, omdat gebleken is dat een goede invoering meer tijd vergt. Het jaar 2004 wordt gebruikt als voorbereidingsjaar. Turbulent verbeteren. Zo ben ik sinds die training makkelijker bereikbaar voor medewerkers en meer betrokken bij hun dagelijkse werk. Al die opleidingen zijn nodig om de razendsnelle ontwikkelingen bij te kunnen houden. En om professioneler te werken. Maar daarbij is opleiding alleen niet voldoende. Ook het maken van heldere taakafspraken en het stellen van duidelijke doelen spelen een belangrijke rol. Corine Neirinckx, manager Particulieren bij Rabobank Nieuwerkerk-Moordrecht.

66 62 Rabobank Groep Jaarverslag 2003 Maatschappelijk verantwoord ondernemen Met een actief beleid op het gebied van maatschappelijk verantwoord ondernemen draagt de Rabobank Groep in brede zin bij aan een duurzame ontwikkeling van de samenleving. De Rabobank Groep is er dan ook trots op dat ze in 2003 beoordeeld is als beste duurzame bank in Europa en de op één na beste wereldwijd: Triple P (People, Planet, Profit) naast Triple A. Maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO) sluit naadloos aan op de coöperatieve identiteit van de Rabobank Groep. Leden van lokale Rabobanken hebben via hun lokale besturen zeggenschap in de besluitvorming van de landelijke organisatie. Hierdoor beschikt de Rabobank Groep over een uitgebreid netwerk van voelhoorns in de samenleving. Transparantie via dialoog De Rabobank Groep heeft in 2003 een brede stakeholdersraadpleging gehouden met vijftien maatschappelijke organisaties, waaronder de vakbonden en belangenorganisaties op het gebied van milieu, ontwikkelingssamenwerking en mensenrechten. Zij hebben hun mening gegeven over het maatschappelijk jaarverslag en het daarin vermelde MVO-beleid van de groep. Dit commentaar is medebepalend geweest voor de prioriteiten op MVO-gebied voor 2004: innovatie en volumegroei van duurzame producten en diensten en MVO als toetsingscriterium in de kredietverlening. De stakeholdersdialoog krijgt een vervolg in Equator Principles Rabobank Nederland heeft in 2003 samen met vijftien andere banken de Equator Principles onderschreven. Dit zijn sociale en milieurichtlijnen voor projectfinancieringen boven de USD 50 miljoen, gebaseerd op de richtlijnen van de Wereldbank en haar dochter International Finance Corporation. Duurzame bedrijfsvoering In het verslagjaar werd het aandeel groene stroom in de elektriciteitsafname opgevoerd van 17% naar 31%. Op 300 locaties kan de Rabobank haar energieverbruik online monitoren. Hiermee zijn afwijkingen van het gebruik op te sporen, zodat er snel bijgestuurd kan worden om het verbruik terug te dringen. Rabobank versterkt leiderschap groene markt In 2003 wist de Rabo Groen Bank haar positie als marktleider in groenfinancieringen te versterken, onder meer omdat de Rabobank door wijzigingen in de fiscale wetgeving de Agaath-obligaties noodgedwongen vervroegd moest aflossen. Agaath-beleggers werden in staat gesteld Het was een aangename verrassing dat het Zwitserse SAM ons beoordeelde als de duurzaamste Europese bank: triple P - people, planet, profit - naast triple A. Maar er zijn nog genoeg verbeterpunten. Zo kijken we extra naar het leveren van producten en diensten op basis van zowel financiële als duurzame grondslagen, zoals de groenobligaties en duurzaam vermogensbeheer. Ook gaan we sociale en milieucriteria inbrengen in de kredietverlening, zodat we risico s die daaruit voortkomen steeds beter kunnen beheersen. Daarnaast kopen we dit jaar meer groene energie in en komt er een programma om het papierverbruik

67 Maatschappelijk verantwoord ondernemen 63 over te stappen op groenobligaties. Daarvan werd voor ruim EUR 170 miljoen gebruikgemaakt. In de tweede helft van 2003 werd nog eens voor EUR 540 miljoen aan middelen uit de markt gehaald, mede ter herfinanciering van vervallende groenobligaties. De Rabo Groen Bank verstrekte in het verslagjaar voor ruim EUR 400 miljoen aan nieuwe groenfinancieringen. Daarmee kwam de groei in 2003 op eenzelfde niveau als in 2002, vooral door de financiering van Groen Label Kassen en windenergie. Het bedrag aan uitstaande groenfinancieringen was eind 2003 ruim EUR 1,4 miljard. Eerste publiek-private financiering watersector Delfluent heeft in 2003 met het Hoogheemraadschap Delfland de eerste publiek-private financiering in de watersector gesloten. Delfluent verzorgt ontwerp, bouw, beheer en financiering van de rioolwaterzuiveringsinstallatie Harnaschpolder. De Rabobank Groep participeert in Delfluent. Met de rol van leading arranger en underwriter voor deze transactie van EUR 400 mln staat de Rabobank Groep als publiek-private financier in Nederland op de kaart. gebruikt de emissiereducties om te voldoen aan haar verplichtingen in het kader van het Kyoto Protocol. Eind 2003 ging in datzelfde kader het elektronische handelsplatform New Values van start met handel in NOxrechten. New Values is een joint venture van Rabobank en hoogspanningsnetbeheerder Tennet en richt zich op handel in NOx, CO2 en groencertificaten. Door te participeren in New Values helpt de Rabobank het bedrijfsleven om op een kosteneffectieve manier aan zijn emissieverplichtingen te voldoen. 30 jaar Rabobank Foundation Eind 2003 bestond de Rabobank Foundation 30 jaar. Van de middelen gaat maximaal 25% naar Nederlandse en minimaal 75% naar buitenlandse projecten. In Nederland is de Rabobank Foundation jaarlijks betrokken bij ongeveer vijftig projecten gericht op de zwakkere groepen in de samenleving. In het buitenland richt de Foundation in nauwe samenwerking met de lokale bevolking spaar- en kredietcoöperaties op. Deze coöperatieve aanpak van microfinanciering heeft een duidelijke link met de kernactiviteiten van de Rabobank. Rabobank start handel in emissierechten Rabobank Nederland ondertekende in 2003 een raamcontract met VROM voor het contracteren van 10 miljoen ton emissiereducties van broeikasgas uit duurzame energieprojecten in ontwikkelingslanden waarbij de Rabobank als financier betrokken is. De Nederlandse overheid Het Projectenfonds Het Projectenfonds van Rabobank Nederland steunt projecten die in het belang zijn van grote groepen leden in Nederland en die, indien zij op basis van rendementseisen worden getoetst, (vooralsnog) niet kunnen worden gerealiseerd. De activiteiten moeten economische, innovatieve MVO steeds belangrijker terug te dringen. Duurzaamheid wordt steeds belangrijker voor bedrijven. Voor imago, reputatie, risicobeheersing, innovatie en kostenbesparingen. Er is in toenemende mate bewijs dat bedrijven met een goede duurzaamheidprestatie het ook op financieel terrein beter doen. Extra aandacht voor bijvoorbeeld een goede besturing, transparantie en betrokkenheid bij de omgeving motiveert medewerkers en leidt tot waardering van klanten. Dat is automatisch beter voor de business. Natuurlijk moet dit hand in hand gaan met een dienstverlenende en commerciële instelling van medewerkers. Jean-Pierre Sweerts, hoofd duurzame ontwikkelingen Rabobank Nederland.

68 64 Rabobank Groep Jaarverslag 2003 en maatschappelijke ontwikkelingen stimuleren en passen bij het imago van de Rabobank. In 2003 steunde het fonds 58 initiatieven. Herman Wijffels Innovatieprijs 2003 De Rabobank Groep reikte in november 2003 voor de tweede keer de Herman Wijffels Innovatieprijs uit. De prijs is voor ondernemers tot 36 jaar die innovatieve producten, diensten of processen ontwikkelen of een verfrissende kijk hebben op ondernemerschap. Ook vaardigheden in maatschappelijk verantwoord ondernemen spelen een rol in de beoordeling. Ruim vijftig ondernemers deden aan de wedstrijd mee. MVO-beleid Rabobank Groep internationaal toonaangevend Het beleid van de Rabobank Groep op het gebied van maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO) wordt internationaal als toonaangevend erkend. Dat blijkt uit de tweejaarlijkse duurzaamheidsbeoordeling van het Zwitserse SAM, het internationaal leidende beoordelingsbureau op duurzaamheidsgebied. De sustainability rating van SAM bedroeg in % van het maximum, 10% meer dan de beoordeling in Volgens SAM is de Rabobank Groep met name sterk in het inpassen van duurzaamheid in de strategie, de kennis op dat gebied, de maatschappelijke betrokkenheid, de actieve benadering van stakeholders en risicomanagement. Verder is de hogere score te danken aan een beter milieubeleid en aan de transparanter geworden corporate governancestructuur. Met de beoordeling is de Rabobank Groep de beste duurzame financiële dienstverlener in Europa en de op één na beste wereldwijd. De hoge duurzaamheidsscore van de Rabobank Groep is ook in financieel opzicht belangrijk. Beleggers laten zich in toenemende mate leiden door de duurzaamheidsbeoordelingen van de toonaangevende bureaus op dit gebied. Zij krijgen zo een beter inzicht in het risicoprofiel van de bedrijven waarin zij beleggen. Rabobankobligaties zijn vanuit dit perspectief uniek. Zij hebben de combinatie van Triple A op het gebied van kredietwaardigheid en scoren op het gebied van Triple P met de hoogste duurzaamheidsbeoordeling december Het dodental van de aardbeving in Iran loopt op tot

69 Bestuur en toezicht lokale banken 65 Bestuur en toezicht lokale banken Het streven naar marktleiderschap vereist een slagvaardig bestuur en goed toezicht. In 2003 is het aantal professionaliseringsactiviteiten voor lokale bestuurders en toezichthouders flink toegenomen. Ook is het lokale bestuursmodel onder de loep genomen. In het rapport Leden maken het verschil presenteerde de Werkgroep Lokaal Bestuur een tweemodellenoplossing. Nieuwe wetgeving en richtlijnen, waaronder de code Tabaksblat (behoorlijk bestuur), de Sarbanes Oxley Act (interne beheersing), het Global Reporting Initiative en de Raad voor de Jaarverslaggeving (maatschappelijke verslaggeving) moeten leiden tot een transparanter bestuur van ondernemingen. Binnen de Rabobank Groep heeft de in 2002 doorgevoerde wijziging in de topstructuur van Rabobank Nederland het bestuursmodel doorzichtiger en slagvaardiger gemaakt. Ook is het toezicht door de nieuwe raad van commissarissen geprofessionaliseerd en kregen de lokale banken in de centrale kringvergadering meer invloed op het beleid. Lokale Rabobanken Elke lokale Rabobank heeft zijn eigen, lokale bestuur. Eind 2003 waren er bij de 328 zelfstandige Rabobanken bestuurders actief. Daarvan zijn er direct uit en door de leden gekozen. De algemeen directeur van iedere Rabobank completeert het lokale bestuur (directeur-bestuurder). De lokale raden van toezicht toetsen het beleid van de besturen en zien toe op de uitvoering daarvan. Ultimo 2003 zaten er in deze raden toezichthouders. In het verslagjaar zijn 485 bestuurders en toezichthouders teruggetreden, mede door fusies en verkleining van colleges. Daarnaast zijn er 170 nieuwe bestuurders en toezichthouders gekozen, waaronder 23 vrouwen. Eind 2003 was het percentage vrouwen in de lokale colleges 13,2%. Evaluatie lokaal bestuursmodel In navolging van het in 2002 gewijzigde centrale bestuursmodel is in 2003 het lokale bestuursmodel onder de loep genomen. De Werkgroep Lokaal Bestuur heeft bestuurders, toezichthouders en directeuren van lokale banken in een enquête bevraagd over de wijze van functioneren en de toekomstvastheid van het huidige model, dat dateert uit Op basis van de enquêteresultaten en aanvullend onderzoek stelt de werkgroep in het eindrapport Leden maken het verschil een tweemodellenoplossing voor: het partnership- en het directiemodel. Het partnershipmodel is het huidige model: een bestuur bestaande uit de directeurbestuurder en minimaal drie gekozen leden en een raad van toezicht die op afstand het beleid toetst. Volgens de werkgroep is het nodig dit model op een aantal punten aan te scherpen en te verduidelijken. In het directiemodel wordt het bestuur gevormd door meerdere benoemde professionele bestuurders. Daarnaast is er een raad van 2003 december Rabobankeconomen zien herstel zonder glans.

70 66 Rabobank Groep Jaarverslag 2003 commissarissen, die bestaat uit gekozen leden en toezicht houdt op het beleid van het bestuur. Bij beide modellen is het belangrijk de ledeninvloed te verankeren, vindt de werkgroep. Want dat is en blijft het onderscheidende element van de Rabobank. Het ligt in de bedoeling in de loop van 2004 een definitief besluit te nemen over het toekomstige lokale bestuursmodel. Ook in 2004 komt er een programma Lokaal Bestuur & Toezicht om de besluitvorming over het lokale bestuursmodel uit te voeren en te borgen in de organisatie. Meer opleidingen Fusies, de verbreding van het dienstenpakket en de toenemende complexiteit van het bankbedrijf en de omgeving stellen hoge eisen aan de kwaliteit van bestuurders en toezichthouders. Daarom is het aanbod van opleidingen voor lokale bestuurders en toezichthouders in 2003 sterk uitgebreid. Zij maakten gretig gebruik van de professionaliseringsprogramma s. In totaal zijn er zo n 100 workshops gehouden, het totale aantal deelnemers bedroeg Met name voor de programma s over de Regeling Organisatie en Beheersing Lokale Banken, resultaatgericht sturen en zelfevaluatie was veel belangstelling. Ook maakten veel nieuwe bestuurders en toezichthouders gebruik van de introductiecursus De eerste 100 dagen bij de Rabobank. Behalve op dit programmaaanbod kunnen lokale Rabobanken een beroep doen op maatwerkadvies voor het functioneren van de colleges of het te voeren lokale ledenbeleid. In 2003 hebben vijftig banken daarvan gebruikgemaakt. Daarnaast heeft Rabobank Nederland voor de professionalisering van de colleges een leidraad voor bestuur en raad van toezicht, een magazine en een digitale nieuwsbrief beschikbaar. Ook is in dit verband een aantal specifieke handleidingen, best practices en draaiboeken ontwikkeld. Nagenoeg alle banken maken hiervan gebruik. Een verrijking Ik ben nu bijna twee jaar lid van de raad van toezicht van Rabobank Giessenlanden. Vorig jaar heb ik de cursus De eerste 100 dagen bij de Rabobank gevolgd. Een echte aanrader! Je praat met bestuurders en toezichthouders uit het hele land. Alleen dat al is een verrijking. Verder leer je welke informatie er beschikbaar is om goed te kunnen functioneren. Maar het allerbelangrijkste: je leert wat je kerntaken en toegevoegde Henk Voormolen, directeur Albron Catering en lid raad van toezicht Rabobank Giessenlanden.

71 Code Tabaksblat 67 Code Tabaksblat De raad van bestuur heeft met veel waardering kennisgenomen van de Corporate Governance Code die op 9 december 2003 door de Commissie Tabaksblat is gepresenteerd. In de definitieve Code is tegemoetgekomen aan een aantal belangrijke bezwaren die eerder door verschillende belanghebbenden zijn geuit. De raad van bestuur onderschrijft de doelstellingen van de Commissie Tabaksblat en ziet de Code als een goede stap in het proces van herstel van vertrouwen in het Nederlandse bedrijfsleven. De Code bevat veel bepalingen die kunnen worden gezien als breed gedragen opvattingen over goede corporate governance. Formeel geldt de Code niet voor een coöperatie als de Rabobank. Maar ondanks onze afwijkende rechtsvorm en corporate governancestructuur zal de Rabobank, als bank midden in de samenleving, er terdege rekening mee houden. Wel kan de bijzondere structuur, zeker als het gaat om de lokale Rabobanken, leiden tot een aantal afwijkingen van de in de Code neergelegde bepalingen. De raad van bestuur vertrouwt erop dat hiervoor in voorkomende gevallen een bevredigende uitleg kan worden verstrekt. De raad van bestuur beraadt zich, samen met de raad van commissarissen, op de interpretatie van de verschillende bepalingen en de wijze waarop deze binnen de Rabobankstructuur kunnen worden geïmplementeerd. Op veel punten voldoet de Rabobank aan de Code, hetzij door haar rechtsvorm, waarbij het belang van de leden centraal staat, hetzij door de aandacht die de Rabobank ook in het verleden al heeft besteed aan de bevoegdheden van de leden, alsmede aan een transparante rolverdeling tussen bestuur en toezicht. Voor Rabobank Nederland kan worden gewezen op de wijziging van het bestuursmodel in 2002; Bij de lokale banken wordt momenteel een discussie over het bestuursmodel gevoerd. De Rabobank zal volgend jaar in het jaarverslag over 2004 en op de algemene vergadering in 2005 nader ingaan op de wijze waarop de Rabobank de Code zal toepassen. waarde zijn als toezichthouder. De rolverdeling tussen directeur, bestuur en raad van toezicht wordt helder neergezet. Ook ik heb af en toe stiekem de neiging om naar voren te kruipen, terwijl je als toezichthouder juist niet achter het stuur moet gaan zitten. Binnen de raad van toezicht kijken we regelmatig kritisch naar onze eigen taken en verantwoordelijkheden met betrekking tot de verschillende onderwerpen die voorbij komen. Dat leidt tot een steeds beter inzicht en functioneren. De kwaliteit van een bestuursmodel wordt immers sterk bepaald door de zuiverheid van de verschillende rollen.

72

73 Achter de schermen in 2003 Een kijkje in de back-office. De interne wereld, de mensen die het mogelijk maken. Afgestemd om de organisatie klantgericht en efficiënt te laten opereren.

74 70 Rabobank Groep Jaarverslag 2003 (bedragen in miljoenen euro s) Activa Geconsolideerde balans per 31 december 2003 (na winstbestemming) Kasmiddelen Kortlopend overheidspapier Professionele effectentransacties Overige bankiers Bankiers Kredieten aan de overheid Kredieten aan de private sector Professionele effectentransacties Kredieten Rentedragende waardepapieren Aandelen Deelnemingen Onroerende zaken en bedrijfsmiddelen Overige activa Overlopende activa Totaal activa Passiva Professionele effectentransacties Overige bankiers Bankiers Spaargelden Professionele effectentransacties Overige toevertrouwde middelen Toevertrouwde middelen Schuldbewijzen Overige schulden Overlopende passiva Voorzieningen Fonds voor algemene bankrisico s Achtergestelde schulden Ledenkapitaal Herwaarderingsreserves Overige reserves Trust Preferred Securities Eigen vermogen Belang van derden Aansprakelijk groepsvermogen Totaal passiva Voorwaardelijke schulden Onherroepelijke faciliteiten

75 Jaarcijfers 71 (bedragen in miljoenen euro s) Baten Rentebaten Rentelasten Rente Opbrengsten uit effecten en deelnemingen Provisiebaten Geconsolideerde winsten-verliesrekening over 2003 Provisielasten Provisie Resultaat uit financiële transacties Overige baten Totaal baten Lasten Personeelskosten Andere beheerskosten Personeels- en andere beheerskosten Afschrijvingen Bedrijfslasten Waardeveranderingen van vorderingen Waardeveranderingen van financiële vaste activa Totaal lasten Bedrijfsresultaat vóór belastingen Belastingen bedrijfsresultaat Bedrijfsresultaat/groepswinst na belastingen Belang van derden Nettowinst

76 72 Rabobank Groep Jaarverslag 2003 (bedragen in miljoenen euro s) Kasstroom uit operationele activiteiten Bedrijfsresultaat/groepswinst na belastingen Aanpassingen voor: Kasstroomoverzicht - afschrijvingen - waardeveranderingen van vorderingen waardeveranderingen van financiële vaste activa mutatie technische voorziening verzekeringsbedrijf mutatie overige voorzieningen mutatie overlopende posten Kasstroom uit bedrijfsoperaties Mutatie kortlopend overheidspapier Mutatie effecten handelsportefeuille Mutatie vertitelde vorderingen Mutatie bankiers Mutatie kredieten Mutatie toevertrouwde middelen Overige mutaties uit operationele activiteiten Totaal kasstroom uit operationele activiteiten kasstroom uit investeringsactiviteiten Investeringen en aankopen - beleggingsportefeuille deelnemingen materiële vaste activa Desinvesteringen, aflossingen en verkopen - beleggingsportefeuille deelnemingen materiële vaste activa Totaal kasstroom uit investeringsactiviteiten Kasstroom uit financieringsactiviteiten Mutatie ledenkapitaal en Trust Preferred Securities Mutatie achtergestelde leningen Het kasstroomoverzicht geeft inzicht in de netto mutaties uit operationele, investerings- en financieringsactiviteiten. Geldmiddelen bestaan uit wettige betaalmiddelen en onmiddellijk opeisbare tegoeden bij centrale banken. Mutatie schuldbewijzen Vergoeding ledenkapitaal en Trust Preferred Securities Totaal kasstroom uit financieringsactiviteiten Nettokasstroom/Mutatie geldmiddelen

77 Jaarcijfers 73 (bedragen in miljoenen euro s) Het eigen vermogen is als volgt opgebouwd: Ledenkapitaal Herwaarderingsreserves Overige reserves Trust Preferred Securities Mutaties eigen vermogen Het verloop was als volgt: Ledenkapitaal Stand 1 januari Uitgifte Stand 31 december Herwaarderingsreserves Stand 1 januari Herwaardering Van/naar overige reserves Vrijval naar de winst-en-verliesrekening Stand 31 december Hieronder zijn begrepen herwaarderingsreserves uit hoofde van onroerende zaken, aandelen en deelnemingen. Overige reserves Stand 1 januari Naar/van herwaarderingsreserves Goodwill Overige mutaties Uit winstverdeling Stand 31 december Belangrijke in 2003 verworven kapitaalbelangen zijn: Boston Partners Asset Managers (tweede tranche); FGH Bank; Lend Lease Agri-business, Inc (naam is gewijzigd in Rabo Agrifinance); AG Services of America, Inc; Daarnaast zijn de activiteiten van Alex overgenomen. Trust Preferred Securities Stand 1 januari Uitgifte Herwaardering -1 - Stand 31 december

78 74 Rabobank Groep Jaarverslag 2003 Accountantsverklaring Wij hebben de geconsolideerde balans, winst-en-verliesrekening, het kasstroomoverzicht en het mutatieoverzicht eigen vermogen hierna jaarcijfers - van de Rabobank Groep 1, zoals in dit verslag opgenomen op pagina 70 tot en met 73, gecontroleerd. Deze jaarcijfers zijn ontleend aan de door ons gecontroleerde jaarrekening 2003 van de Rabobank Groep. Bij die jaarrekening hebben wij op 4 maart 2004 een goedkeurende accountantsverklaring verstrekt. De jaarcijfers zijn opgesteld onder verantwoordelijkheid van de raad van bestuur van Rabobank Nederland. Het is onze verantwoordelijkheid hierbij een accountantsverklaring te verstrekken. Wij hebben vastgesteld dat de jaarcijfers in overeenstemming zijn met de jaarrekening waaraan deze zijn ontleend. Voor een vollediger inzicht in de financiële positie en de resultaten van de Rabobank Groep en de reikwijdte van onze controle dienen de jaarcijfers te worden gelezen in samenhang met de volledige jaarrekening, waaraan deze zijn ontleend, alsmede met de door ons daarbij verstrekte accountantsverklaring. Utrecht, 4 maart 2004 Ernst & Young Accountants 1) De Rabobank Groep bestaat uit de Coöperatieve Centrale Raiffeissen-Boerenleenbank BA te Amsterdam, de bij haar aangesloten Rabobanken, Interpolis NV te Tilburg, Robeco Groep NV te Rotterdam, De Lage Landen International BV te Eindhoven, Schretlen & Co NV te Amsterdam, Effectenbank Stroeve NV te Amsterdam, FGH Bank NV te Utrecht, Rabohypotheekbank NV te Amsterdam, Onderlinge Waarborgmaatschappij Rabobanken BA te Amsterdam en hun groepsmaatschappijen.

79 Lokale Rabobanken 75 Lokale Rabobanken* Groningen Bedum-Delfzijl Groningen e.o. Midden-Groningen Zuidelijk Westerkwartier De Dollard Zuid-Groningen Noord-Groningen Veendam Noordwest Groningen Fryslân de Lauwers Drachten-Ureterp Bergum-Oostermeer e.o. Gorredijk-Jubbega e.o. Noordwest Friesland Haulerwijk Heerenveen Sneek-ZuidwestFriesland Leeuwarden Noordoost Friesland De Stellingwerven Drenthe Assen-Rolde-Smilde Beilen-Wijster Borger-Klenckeland De Beek-Dal-Veste West-Drenthe Emmen Aa en Hunze Hoogeveen Meppel e.o. Norg-Peize Roden Eelde-Vries-Zuidlaren Westerbork Zuidwolde Zwolle Midden Salland Zuid-Salland Genemuiden Vaart en Vecht IJsselmond Dalfsen-Hasselt Noordoostpolder-Urk Flevoland Staphorst-Rouveen Steenwijkerland Zwolle Twente Ootmarsum-Denekamp Geesteren-Langeveen Oost Twente Tubbergen Noordwest Twente Enschede-Haaksbergen Twentehof Twenterand Midden-Twente Holten-Markelo Rijssen-Enter De Veluwe Apeldoorn Barneveld-Achterveld- Kootwijkerbroek Beekbergen Loenen Hoenderloo Ede-Veenendaal Zuid-Oost Veluwe Epe-Vaassen Hattem-Zalk Heerde-Oene-Wezep Harskamp-De Valk-Lunteren Nunspeet-Elburg Nijkerk Oldebroek-Kamperveen Harderwijk-Ermelo-Putten Gemeente Voorst Voorthuizen Gelderland-Zuid Ubbergen West Maas en Waal Midden Maas en Waal e.o. Gendt-Doornenburg Groesbeek-Millingen a.d. Rijn Huissen Maasdriel Malden Nijmegen Wijchen/Beuningen Arnhem e.o. Over-Betuwe Geldermalsen e.o. Bommelerwaard Zuid Betuwe Tiel-Culemborg Wageningen-Rhenen Bommelerwaard-Noord Liemerse Poort Oost-Gelderland Gendringen-Ulft Neede e.o. Wehl e.o. Aalten-Winterswijk Doetinchem e.o. Didam Doesburg-Giesbeek e.o. Midden-Achterhoek Berkel-IJssel Graafschap-West Berkelland Gaanderen-Silvolde Varsseveld-Dinxperlo Bergh Zelhem * Per kring

80 76 Rabobank Groep Jaarverslag 2003 Midden-Nederland Hooglanderveen Montfoort-Linschoten Veenstromen Woerden IJsselstein Almere Rijn en Heuvelrug Amersfoort e.o. De Bilt Hilversum-Vecht en Plassen Bunschoten-Spakenburg Eemnes Huizen N.H. Kromme Rijn Nieuwegein Laren-Blaricum Leusden Lopikerwaard-Schoonhoven Nedersticht Weesp-Muiden Naarden-Bussum Oudewater Soest Baarn Utrecht Westbroek Woudenberg e.o. Zeist e.o. Noordwest-Holland Kop van Noord-Holland Blokker-Zwaag Edam-Volendam Heerhugowaard Hoorn-Medemblik West-Kennemerland Monnickendam-Waterland Langedijk Midden-Westfriesland Purmerend e.o. Schagen e.o. Bergen-Egmond-Schoorl Texel Harenkarspel e.o. Westfriesland-Oost Wieringerland Alkmaar e.o. Amsterdam Santpoort-Spaarndam Aalsmeer-Uithoorn Amstelveen Beverwijk Amsterdam e.o. Zuid-Kennermerland Haarlemmermeer Heemskerk-Uitgeest Abcoude Ouder-Amstel Sloten-Badhoevedorp Westzaan IJmuiden Zaanstreek e.o. Rijnland Aar en Plassengebied Alphen aan den Rijn Bodegraven Boskoop-Reeuwijk Rijn en Wouden Hillegom-Bennebroek Katwijk Aan Zee Leiden en Oegstgeest Leiderdorp Lisse Noordwijk-Noordwijkerhout Kaag en Braassem Rijndorpen Teylingen Zuid Holland Zuid Midden-IJsselmonde Rotterdam Dordrecht Giessenlanden Gorinchem Alblasserwaard Lekstreek Hardinxveld-Giessendam Vianen-Meerkerk Hoeksche Waard Zuid Westvoorne Papendrecht-Alblasserdam Ridderkerk Leerdam e.o. Sliedrecht-Graafstroom Midden Voorne-Rozenburg Schiedam-Vlaardingen Hoeksche Waard Noord Voorne-Putten Oost Zwijndrecht/Hendrik Ido Ambacht Midden Holland 3B Hoek Bergambacht-Vlist Den Haag e.o. Zoetermeer-Benthuizen Gouderak Westland Zuid-West De Maaslanden Midden-Westland Nieuwerkerk-Moordrecht Lek en Yssel Nootdorp-Pijnacker Delflanden Leidschendam-Voorburg Voorschoten-Wassenaar Gouwezoom Zevenhuizen-Moerkapelle Zeeland/Delta Flakkee Oost Sas van Gent West Zeeuws-Vlaanderen Hulst Nieuw-Namen Noordwest-Walcheren Beveland St. Jansteen Kapelle-Wemeldinge Kloosterzande-Graauw Middelburg-Veere Tholen Middelharnis Heinkenszand Walcheren-Zuid

81 Lokale Rabobanken 77 West-Flakkee Terneuzen-Axel Noord-Beveland Schouwen-Duiveland West-Brabant Baarle-Nassau e.o. Dongen-Rijen Etten-Leur De Dongemond Breda Halsteren-Lepelstraat Klundert Made e.o. Oosterhout Zuidwesthoek Hoeven-Oudenbosch Mark en Dintel Hage-Beek Roosendaal Rijsbergen Rucphen Steenbergen Zundert Bergen op Zoom Moerdijk Altena-Biesbosch Maas-Merwede Zuid-Oost Brabant Aalst en Waalre Asten Laarbeek Best Budel-Maarheeze Deurne Eersel Geldrop-Heeze-Leende Gemert-Bakel Helmond De Hilver Bergeyk Oerle-Wintelre Oirschot-De Beerzen Bladel-Reusel Soerendonk Someren-Mierlo Nuenen-Son en Breugel Valkenswaard Veldhoven Eindhoven Noord-Oost Brabant Peelrand Berghem-Herpen-Megen Boekel-Venhorst Boxmeer Boxtel-Liempde Drunen Land van Cuyk-Noord Haaren-Helvoirt Bernheze s-hertogenbosch e.o. Kaatsheuvel-Loon op Zand Sint-Michielsgestel Het Maasland Sint-Oedenrode Oisterwijk Oss Schaijk Schijndel Tilburg-Goirle Uden-Volkel-Zeeland Berkel-Enschot/Udenhout Veghel-Erp Heusden-Vlijmen Midden-Langstraat Zuid-Limburg Stein en Beek Valkenburg aan de Geul Swentibold Eijsden-Gronsveld Heugem Heuvelland Heerlen-Hoensbroek-Brunssum Kerkrade Maastricht Meerssen Mergelland Centraal Plateau Limburg Simpelveld Sittard-Geleen Landgraaf Noord- en Midden-Limburg Baexem-Grathem Ell e.o. Leudal Maashorst Venray-Meerlo-Wanssum Broekhuizen-Lottum-Swolgen Echt e.o. Meijel Nederweert e.o. Helden-Kessel-Maasbree Beesel-Belfeld-Reuver-Tegelen Roermond e.o. Stramproy Swalmen Heel en Thorn Venlo e.o. Weert e.o. Gennep-Bergen

82 78 Rabobank Groep Jaarverslag 2003 Vestigingen buitenland Europa België Antwerpen Brussel Zaventem Denemarken Ballerup Duitsland Düsseldorf Frankfurt Langenhagen Finland Helsinki Frankrijk Beauvais Paris Groot Brittannië Coventry Edinburgh Londen Watford Guernsey St. Peter Port Ierland Athlone Ballina Ballinasloe Bandon Carrick-on-shannon Castlebar Cavan Clonmel Cork Drogheda Dublin Dundalk Dungarvan Ennis Galway Kilrush Letterkenny Limerick Listowel Longford Mallow Monaghan Mullingar Naas Navan Nenagh New Ross Newcastlewest Portlaoise Roscommon Skibbereen Sligo Thurles Trafee Tuam Tullamore Waterford Wexford Wicklow Italië Milaan Luxemburg Luxemburg Oostenrijk Salzburg Polen Poznan Warschau Portugal Lissabon Rusland Moskou Spanje Madrid Zweden Sundyberg Zwitserland Schlieren Zug Zürich Amerika Argentinië Buenos Aires Brazilië Canoas São Paulo Canada Oakville Toronto Chili Santiago Curaçao Willemstad Mexico Mexico City Verenigde Staten Amarillo Atlanta Bakersfield Blythe Boston Brawley Calexico Cedar Falls Chicago Chico Coachella Crookston Dallas Des Moines Dinuba El Centro Enid Fresno Gonzales Great Falls Greenbrae Grimes Hanford Hemet Holtville Honolulu Imperial Indio Julian Kearney La Quinta Los Angeles Mcook Lake Memphis Menlo Park Naples New York Orange Otterbein Palm Desert Palm Springs Preston Rapid City Reedley Roca Rosamond San Francisco Santa Maria Selma Spokane St. Louis Stockton Strathmore Tecate Thousand Palms Toledo Twin Falls Visalia Washington Wayne West Marshall West Memphis White Plains Wichita Wilmington Windsor Winnebago Wynne Australië Adelaide Albany Armidale Ayr Brisbane Bunbury Canberra Cloncurry Cooma Dalby Darwin Dubbo Emerald Esperance Forbes Geraldton Goulburn Griffith Horsham Ingham Launceston Longreach Mackay Melbourne Merriden Moora Moree Mount Gambier Narrogin Orange Perth Port Lincoln Rockhampton Roma Shepparton Swan Hill Sydney Tamworth Toowoomba Townsville Wagga Wagga Warrnambool Nieuw-Zeeland Alexandra Ashburton Auckland Blenheim Christchurch Dannevirke Dunedin Feilding Gisborne Gore Greymouth Hamilton Hastings Invercargill Masterton New Plymouth Oamaru Pukekohe Rotorua/Taupo Taumarunui Te Kuiti Te Puke Thames Timaru Waipukurau Wanganui Wellington Whangarei Azië China Beijing Hongkong Shanghai India Mumbai New Delhi Indonesië Jakarta Japan Tokyo Singapore Singapore Taiwan Taipei Thailand Bangkok

83 Personalia 79 Personalia Rabobank Groep Per 15 maart 2004 Onderdirecteuren Rabobank Groep Directeuren Rabobank Groep prof. dr. ir. Bert Bruggink (A.) drs. Ralf Dekker (R.J.) drs. Paul Dirken (P.H.J.M.) Henn Geukers (H.M.) drs. André van Iersel (A.A.J.M.) drs. Wouter Kolff (W.J.) drs. Jos van Lange (J.H.P.M.) drs. Hans van der Linden (J.A.M.) drs. Bert Mertens (H.H.J.) Rik Op den Brouw (H.) mr. Hanno Riedlin (H.W.E.) Harry de Roo RA (J.H.) mr. Thomas van Rijckevorsel (T.C.A.M.) mr. Sipko Schat (S.N.) Karel Schellens (C.A.C.M.) Rutger Schellens (R.V.C.) Jaap Slotema (J.) David Vander (D.) mr. Jan van Veenendaal (J.) drs. Ad Bakermans (A.W.F.J.) drs. Aad Balm (A.M.A.W.) mr. Robin Bargmann (R.K.) drs. Mats Beem (M.G.) drs. Wim Boonstra (W.W.) dr. Jan Bos (J.J.) Cor Broekhuyse RA (C.F.) Evert Broekmans (E.A.H.G.) Ben Christiaanse (B.J.) Jules Coenen (J.P.G.) drs. Marc Cootjans (M.A.W.) Bruce Dick (B.) drs. Roy van Diem (R.) drs. Haijo Dijkstra (H.H.J.) mr. Wim Dufourné (G.W.) drs. Dick Duit RA RO (D.) René Frijters (R.J.A.) drs. Ab Gillhaus (A.J.) drs. Jan Hageraats (J.M.J.) mr. Mirjam Halverhout (M.A.) Rob Hartog (D.R.) Floris Henning (F.J.) Henri Jacquand (H.) mr. Machiel Jansen Schoonhoven (E.M.) mr. Cilian Jansen Verplanke (C.A.) Gerard van Kaathoven (G.J.C.M.) drs. Peter Knuvers RA RE (P.M.) Bart Jan Krouwel (B.J.) drs. Bram Kruimel (B.J.) drs. ing. Sjors Kruiper (S.J.) drs. Arnold Kuijpers (A.J.A.M.) Willem Lageweg (L.W.) drs. Jaap Lammers (J.C.) Theo Martens (T.H.) Monika Milz MBA (M.R.) Christian Mol (C.H.A.M.) ir. Jan Molenaar (J.B.J.M) Rob Niesert (R.P.J.) Peter Norrie (P.A.) drs. Harrie de Poot RA (H.J.W.) drs. Maarten Putz MMC (M.M.) Maarten Rosenberg (M.F.) Arnoud Roux de Bezieux (A.) drs. Jos Rovers MSc (J.A.M.M.) mr. Cees Schakelaar (C.G.) Jan Schinkelshoek (J.) Jan Schonewille (J.) drs. Hans Siebelink (A.J.F.) Ronald Slaats (R.A.M.) Alison Straszewski (A.M.) Cees van Tiggelen (C.A.V.) Guido Vos (G.J.) drs. Willem Wagner (W.) drs. Alfons de Weerdt (A.L.) ing. Pieter Wetselaar (P.) mr. drs. Ruurd Weulen Kranenberg (R.) Hans van Zanten (J.)

84 80 Rabobank Groep Jaarverslag 2003 Directies niet Rabo-gelabelde dochters Rabobank Groep ACCBank plc drs. Pieter van der Weijden (P.P.M.), voorzitter Colm Darling (C.) Jan Molenaar (J.) Padraic O Connor (P.) Fergus Murphy (F.) Alex René Frijters (R.J.A.), voorzitter Henk Wim van Arem (H.W.) drs. Peter Verhaar (P.F.) De Lage Landen International BV Karel Schellens (C.A.C.M.), voorzitter Gerard van Kaathoven (G.J.C.M.) Ronald Slaats (R.A.M.) FGH Bank NV Peter Keur (P.C.), voorzitter Frans Overdijk RA (F.B.) Gilde Investment Management BV ir. Boudewijn Molenaar (B.T.), voorzitter Interpolis NV dr. Kick van der Pol (C.), voorzitter Huub Hannen MFE (H.A.J.) plaatsvervangend voorzitter dr. Roel Wijmenga (R.Th.) Obvion NV drs. Roy van Diem (R.), voorzitter Robeco Groep NV ir. Géry Daeninck (G.A.M.J.), voorzitter Stefan Bichsel (S.T.) drs. Hans van der Koogh (H.H.) Schretlen & Co NV drs. Harold Knebel (H.A.J.M.), voorzitter Jan Smits (J.W.M.) drs. Bert Wenker (G.J.M.) Effectenbank Stroeve NV drs. Cees Haasnoot RBA (C.), voorzitter Nico van den Haak AA (N.W.), financieel directeur VIB Cor Broekhuyse RA (C.F.), voorzitter Henk Adams (H.) Guillermo Bilbao (G.) Richard Foss (R.D.) Dennis Kern (D.L.) William Padula (W.A.) Pete Penner (P.J.) mr. Sipko Schat (S.N.) drs. Pieter van der Weijden (P.P.M.)

85 Verklarende woordenlijst 81 Verklarende woordenlijst BIS-ratio Verhoudingsgetal dat de mate van gezondheid (solvabiliteit) weergeeft van een bank. Hoe hoger het getal hoe beter het weerstandsvermogen van de bank is. Deze ratio wordt als percentage berekend door het toetsingsvermogen te delen door de gewogen posten. Externe toezichthouders hanteren een minimumeis van 8,0. CDO s Collaterized debt obligations. Dit is een financiële constructie waarbij de hoofdsom en rente van effecten afhangen van de kasstroom die voorkomt uit de onderliggende waardes van de effecten. Bij CDO s bestaat de onderliggende waarde meestal uit een portefeuille van hoogrentende obligaties en bedrijfsleningen. Corporate governance De inrichting van de besturing van een onderneming en het toezicht daarop. Country-banking Bancaire activiteiten in landelijke gebieden in ontwikkelde markten in het buitenland die een sterke positie hebben in de agrarische sector. Economisch kapitaal Dit is de vermogenseis volgens interne maatstaven voor het opvangen van onverwachte verliezen binnen een gegeven betrouwbaarheidsinterval en een gegeven tijdshorizon (1 jaar). De Rabobank hanteert een 99,99% betrouwbaarheidsinterval, wat overeenkomt met de AAA-rating van onze bank. Efficiencyratio Bedrijfslasten als percentage van de baten. Dit is een maatstaf voor bancaire productiviteit, hoe lager het percentage hoe hoger de efficiency. Equity at Risk De maatstaf voor renterisico op de lange termijn. Dit meet de procentuele verandering van de marktwaarde van het eigen vermogen bij 1% renteverandering. Gewogen posten Alle balans- en off-balance sheetposten berekend op basis van de door de toezichthouder bepaalde risicograad. Income at Risk Maatstaf voor de renterisicopositie op de korte termijn (< 1 jaar). Dit is de maximaal mogelijke (met een betrouwbaarheid van 97,5%) rentewinstderving in de eerstkomende twaalfmaandsperiode als gevolg van een maximale stijging van de geld- en kapitaalmarktrente. Joint venture Samenwerkingsverband tussen twee of meer juridisch los van elkaar staande bedrijven.

86 82 Rabobank Groep Jaarverslag 2003 Kernkapitaal Het kernkapitaal van de Rabobank Groep bestaat uit het ledenkapitaal, de Trust Preferred Securities, de overige reserves, Fonds voor algemene bankrisico s en een deel van het belang van derden. Leasing Een overeenkomst waarbij de eigenaar van een zaak voor een bepaalde periode en tegen een bepaald bedrag aan huur die zaak ter beschikking stelt aan een ander. Operationeel resultaat Het verschil tussen de baten en de bedrijfslasten. Rendement eigen vermogen Nettowinst als percentage van het eigen vermogen per jaarultimo van het voorgaande jaar. Sale & lease back Een overeenkomst waarbij een onderneming een productiemiddel, kennis of octrooien aan een bank of leasemaatschappij verkoopt en vervolgens weer huurt van de bank of leasemaatschappij. Securitisatie Herstructurering van kredieten in de vorm van verhandelbare effecten. Tier 1-ratio Verhoudingsgetal tussen kernkapitaal en gewogen posten. Externe toezichthouders hanteren een minimumeis van 4,0. Toetsingsvermogen De som van het kernkapitaal en het aanvullende kapitaal. Het aanvullende kapitaal bestaat uit herwaarderingsreserves, een deel van de achtergestelde schulden minus aftrekposten volgens de richtlijnen van De Nederlandsche Bank. Triple A rating Dit is de hoogste credit rating die door rating agencies wordt toegekend. Een triple A rating betekent dat de kredietwaardigheid van de onderneming zo hoog is dat de kans dat het bedrijf failleert minimaal is. Value at Risk Een maatstaf voor het marktrisico uit hoofde van de handelsportefeuille, welke op basis van historische gegevens het maximaal mogelijke verlies dat de Rabobank Groep kan lijden met een waarschijnlijkheid van 99% binnen één dag meet. Vendor finance Het aanbieden van verkoopondersteunende financieringsproducten (waaronder leasing) via de distributiekanalen van een producent of distributeur van kapitaalgoederen.

87 Colofon 83 Colofon Uitgave Rabobank Nederland, Directoraat Communicatie Redactie Rob Boumans, Andries van der Bruggen (jaarrekening), Jan Dost, Sandra van Gils, Mario van de List, Marc van de Ven Art-direction en vormgeving Eden Design & Communication, Amsterdam Borghouts Design, Haarlem Fotografie Themafotografie Hollandse Hoogte, Tjeerd Fonk, Amsterdam Portretten bij interviews Edwin Walvisch, Haarlem Portretten bestuursleden Joost Guntenaar, Amsterdam Fotografiebegeleiding Gert van der Ros, Huisstijlmanangement Tekstcorrecties Mary Pranger, Amsterdam Internet Info.nl, Amsterdam SiteManagement C&F Report, Amsterdam Coördinatie grafische productie Kobalt Media Services, Amstelveen Lithografie NEROC VGM, Amsterdam Druk PlantijnCasparie Groep, Utrecht Materiaalgebruik Bij de vervaardiging van het drukwerk werd gebruikgemaakt van minder milieubelastende materialen. Bij de druk werd Reflecta ECO mineraalolievrije inkt gebruikt op 250 en 135 grams PhoeniXmotion Xantur. Publicatie Deze publicatie en de afzonderlijke uitgave Rabobank Groep Jaarrekening 2003 en overige gegevens vormen het jaarverslag, de jaarrekening en de overige gegevens van de Coöperatieve Centrale Raiffeisen-Boerenleenbank BA. De interviews uit dit verslag behoren niet tot het wettelijke jaarverslag. Openbaarmaking De uitgave Rabobank Groep Jaarrekening 2003 en overige gegevens wordt na vaststelling gedeponeerd ten kantore van het handelsregister bij de Kamer van Koophandel onder nummer Jaarverslagen De Rabobank Groep publiceert de volgende (half )jaarverslagen: Jaarverslag 2003 (Nederlands en Engels); Jaarrekening 2003 en overige gegevens (Nederlands en Engels); Maatschappelijk jaarverslag 2003 (Nederlands en Engels), verschijnt juni 2004; Halfjaarverslag 2004 (Nederlands en Engels), verschijnt september Exemplaren van deze verslagen zijn op te vragen bij Rabobank Nederland, Directoraat Communicatie. Croeselaan 18, 3521 CB Utrecht Postbus 17100, 3500 HG Utrecht Telefoon Fax Alle jaarverslagen zijn raadpleegbaar op internet:

88 Rabobank Groep De Rabobank Groep is een brede financiële dienstverlener op coöperatieve grondslag. Ze bestaat uit 328 zelfstandige lokale Rabobanken in Nederland, Alex is van online broker uit- de centrale organisatie Rabobank gegroeid tot digitale beleg- De Lage Landen International Nederland en een groot aantal gersbank. Alex is marktleider B.V. is een internationale aanbie- gespecialiseerde dochteronder- op het gebied van online der van hoogwaardige activa nemingen. De kerndoelstelling beleggen en de grootste financieringsproducten. Het van de groep is het genereren aanbrenger van particuliere bedrijf heeft haar hoofdkantoor van klantwaarde. Daartoe biedt ACCBank, in 1927 opgericht als orders op zowel de Euronext in Eindhoven en daarnaast de organisatie haar klanten alle Agricultural Credit Corporation, effectenbeurs en de Euronext kantoren en samenwerkings- mogelijke financiële producten is een sterk merk op het Ierse derivatenbeurs. Alex richt zich verbanden in 21 landen in en diensten. De Rabobank platteland. De bank richt zich op de optimale bediening van Europa, Noord- en Zuid Groep bedient meer dan de behalve op agrariërs ook op een groeiend aantal beleggers, Amerika, Zuidoost Azië, Australië helft van de Nederlanders en het midden- en kleinbedrijf en die afhankelijk van hun eigen en Nieuw Zeeland. De onderne- de Nederlandse bedrijven. In particuliere klanten. De bank doelstellingen, zelf willen ming is internationaal gespecia- Nederland is zij marktleider streeft daarbij naar langdurige beleggen. Hiertoe heeft het liseerd in activafinanciering en op vrijwel alle gebieden van relaties met haar klanten, door bedrijf een geavanceerd Vendor Finance en concen- financiële dienstverlening: klantwaarde te leveren. handelsplatform ontwikkeld, treert zich op de bedrijfstakken woninghypotheken, spaarmid- ACCBank heeft een goede uit- waarmee beleggers zelf Food & Agriculture, Healthcare, delen, midden- en kleinbedrijf gangspositie voor verdere groei orders naar de nationale en Office Equipment, Information en agrarische sector. In de groot- op de Ierse markt. De bank en internationale beurzen kunnen Technology, Telecommunication zakelijke markt is de positie haar klanten kunnen daarbij sturen. Daarnaast biedt Alex en Materials Handling & inmiddels aanzienlijk versterkt. profiteren van het uitgebreide allerlei ondersteunende en Construction Equipment. In De Rabobank Groep heeft de productaanbod van de educatieve mogelijkheden, Nederland biedt het bedrijf een hoogste kwalificatie voor kre- Rabobank Groep op de Neder- waaronder professionele breed pakket aan leasing-, en dietwaardigheid (Triple A) en landse markt, bestaande uit analyses, nieuwsberichten, handelsfinancieringsproducten. is buiten Nederland met 222 bankproducten, verzekeringen, beleggingsexperts, seminars Tot haar productenpakket vestigingsplaatsen vertegen- employment benefits, leasing en het kennisplatform Alex behoren equipmentlease, ICT- woordigd in 33 landen. en beleggingsproducten. Academy. lease, vendorlease en autolease

89 FGH Bank is gespecialiseerd Interpolis is de verzekeraar in het financieren van binnen de Rabobank Groep. commercieel vastgoed. De Het bedrijf biedt een breed vastgoed bank heeft hoog- assortiment schade- en waardige kennis op het levensverzekeringen en is gebied van financierings- een belangrijke aanbieder en beleggingsvraagstukken, van bedrijfszorg (arbodienst- waardebepaling, technische verlening en reïntegratie) en Obvion is een hypotheekbedrijf vastgoedanalyse, fiscale en Gilde Investment Management pensioenen. Met meer dan dat zich richt op de markt van juridische aspecten en risico- is een verschaffer van risico- een miljoen particulieren en het onafhankelijke intermediair. beheer. Om de regionale dragend vermogen. Gilde enkele honderdduizenden Het bedrijf is een samenwerkings- marktontwikkelingen van beheert gespecialiseerde funds bedrijven als klant is verband van de Rabobank Groep dichtbij te kunnen volgen, waaronder de Gilde Buy-Out Interpolis een van de grootste en het Algemeen Burgelijk beschikt de bank over een Funds, de Gilde IT-Funds, Gilde verzekeringsmaatschappijen Persioenfonds. De strategie van landelijk dekkend netwerk, Participaties en het Biotech & in Nederland. In de agrarische Obvion is gestoeld op vijf belang- waarbij relatiemanagers de Nutrition Fund. Gilde Participaties sector is Interpolis marktleider. rijke pijlers: onafhankelijkheid, contacten met de relaties is een van de leidende partijen Het bedrijf heeft een coöpe- snelheid en flexibiliteit, samen onderhouden. De klanten- in de Nederlandse markt voor ratieve inslag: dit betekent ondernemen, individuele aan- kring bestaat voornamelijk grote en middelgrote buy-outs. samenwerken aan continuïteit dacht en professionele kennis. uit projectontwikkelaars, en Het bedrijf richt zich vooral op en zekerheid voor klanten. Dit wordt in de praktijk vertaald institutionele en particuliere situaties van bedrijfsopvolging, Winst is daarbij niet het in een snelle en betrouwbare beleggers in commercieel verzelfstandiging en groei. Om belangrijkste doel. Behalve levering, deskundigheid en het vastgoed, van midden- en te komen tot optimale prestaties op de Nederlands markt is streven naar een volledig en kleinbedrijf tot grote onder- biedt Gilde Participaties een Interpolis actief in Ierland, concurrerend productaanbod. nemingen en beursgeno- netwerk van ondernemers, Luxemburg en Portugal. Het Het kantoor van Obvion staat in teerde vastgoedfondsen. sparring partners en adviseurs. hoofdkantoor staat in Tilburg. Heerlen

90 Robeco biedt producten en diensten op het gebied van discretionair vermogensbeheer en heeft een compleet aanbod van beleggingsfondsen. Het productaanbod omvat vastrentende en aandelenbeleggingen, gemengde portefeuilles, geldmarktfondsen en alter- Schretlen & Co is binnen de VIB Corp is een bancaire natieve beleggingen. De Rabobank Groep de specialist houdstermaatschappij die via fondsen voor de particuliere in vermogensmanagement. haar dochteronderneming markt worden zowel direct Het bedrijfsonderdeel richt Valley Independent Bank met door Robeco als door andere zich primair op vermogende name in Californië financiële financiële instellingen particulieren en middelgrote diensten aanbiedt. VIB is een verspreid. Een aantal beleg- institutionele beleggers. Onder Effectenbank Stroeve is netwerk van kleinere lokale gingsfondsen, inclusief het de klanten van Schretlen specialist op het gebied banken gericht op persoon- vlaggenschip Robeco N.V., bevinden zich veel directeuren- van beleggen. Stroeve richt lijke klantenservice. Haar 24 is genoteerd aan de grote grootaandeelhouder en ex- zich op het realiseren van vestigingen beslaan een Europese aandelenbeurzen. ondernemers.vaak zijn zij via de vermogensgroei voor gebied dat zich uitstrekt van Het hoofdkantoor van lokale Rabobank bij Schretlen particuliere beleggers. de Imperial Valley aan de Robeco staat in Rotterdam. terecht gekomen. De kern- Daarnaast verricht het Mexicaans-Californische Daarnaast heeft het bedrijf activiteit van Schretlen bestaat bedrijf effectengerelateerde grens tot aan Fresno in de vestigingen in België, uit vermogensmanagement. diensten voor professionele Central Valley. VIB heeft een Frankrijk, Luxemburg, Dit is een doordacht concept partijen. Als bewarende en breed aanbod aan diensten Zwitserland, Duitsland en voor de langere termijn waarin uitvoerende instelling op het gebied van retail Spanje. In de Verenigde vermogensplanning volledig biedt Effectenbank Stroeve banking, waaronder leningen Staten heeft Robeco kanto- geïntegreerd is met vermo- bancaire activiteiten zoals aan particulieren en aan ren in New York, Chicago en gensbeheer of -advies. het uitvoeren van beurs- bedrijven, depositorekenin- San Francisco (Weiss, Peck & Naast het hoofdkantoor in transacties, het bewaren gen, creditcards en overige Greer), Boston (Boston Amsterdam heeft Schretlen van gelden en stukken en bankdiensten. De cliënten Partners), White Plains (Sage vestigingen in Amsterdam, het verzorgen van rappor- van VIB zijn particulieren, Capital Management) en Apeldoorn, Heerenveen, tages. Effectenbank Stroeve waaronder veel boeren en Toledo (Harbor Capital Maastricht, Rotterdam en opereert vanuit één vesti- ranchehouders, en het Advisors). Waalre. ging in Amsterdam. midden- en kleinbedrijf

91 De ambitie van de Rabobank Groep Hoe de Rabobank Groep in de wereld wil staan De Rabobankorganisatie is in Nederland opgericht door ondernemende mensen die nagenoeg geen toegang hadden tot de kapitaalmarkt. Ze heeft een traditie in het midden- en kleinbedrijf en met name in de agrarische sector. Door op coöperatieve basis samen te werken is een financiële instelling ontstaan die het klanten mogelijk maakt hun financiële ambities in te vullen. Dit vormt het kompas van de Rabobank Groep: zij wil het mensen en ondernemingen mogelijk maken onafhankelijk en volwaardig deel te nemen aan het economische verkeer. De doelstelling Wij, medewerkers en bestuurders van de Rabobank Groep, kiezen als vertrekpunt en doelstelling het belang van de klant. Wij willen voor hem waarde scheppen door: het bieden van de best mogelijke financiële diensten die klanten als passend ervaren; het bieden van continuïteit van onze dienstverlening overeenkomstig het langetermijnbelang van de klant; betrokkenheid van de bank bij de klant en zijn omgeving waardoor realisatie van ambities mede mogelijk wordt gemaakt. De groep biedt alle financiële diensten die voor deelname aan het economische verkeer in een moderne samenleving noodzakelijk zijn. Ze heeft zich in Nederland ontwikkeld tot een brede financiële dienstverlener die haar diensten op eigentijdse wijze wil vormgeven voor mensen en ondernemingen ook elders in de wereld. De Rabobank Groep vindt dat een duurzame ontwikkeling van welvaart en welzijn een zorgvuldige omgang met natuur en leefmilieu vergt. Hieraan wil ze met haar activiteiten bijdragen. Ze respecteert de cultuur en de gebruiken van het land van vestiging voorzover die niet strijdig zijn met haar doelstelling en waarden. Bij alle activiteiten die ze onderneemt, zal de Rabobank Groep het onderhouden van haar solvabiliteit en liquiditeit als voorwaarde voor continuïteit hanteren. De waarden Wij vinden het belangrijk dat klanten ons ervaren en herkennen in: integriteit: handelen overeenkomstig de bedoelingen die wij zeggen te hebben; respect: zo met klanten omgaan dat zij het respect van de bank ervaren; deskundigheid: in staat zijn om wat we zeggen waar te maken. De legitimatie van de Rabobank Groep in de maatschappij Wij stellen ons open voor het oordeel van hen voor wie onze dienstverlening van betekenis is. Klanten die hun betrokkenheid bij de bank vormgeven in een lidmaatschap verwerven zeggenschap over onze koers en de wijze waarop wij bijdragen aan het realiseren van hun ambities.

92