Nieuwe stoffen in het milieu: probleem of niet?

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Nieuwe stoffen in het milieu: probleem of niet?"

Transcriptie

1 Nieuwe stoffen in het milieu: probleem of niet? Workshop Geneesmiddelen en metabolieten in oppervlaktewater KWR, Nieuwegein, 7 december 2012 Anja Derksen (AD eco advies) "

2 Input voor discussie Literatuurstudie effecten in opdracht van STOWA: Specifieke effecten Combinatie effecten Aangetoonde effecten in effluent en oppervlaktewater Aanvullende zuiveringstechnieken en effecten Discussies STOWA netwerk Monitoring nieuwe stoffen

3 Geneesmiddelen: Specifieke effecten Betablokkers remming fotosynthese algen (10-100x gevoeliger dan basale toxiciteit) Antidepressiva (SSRI s), alleen of in combinatie, verminderen vluchtgedrag vissenlarven bij ng/l Fluoxetine (Prozac) verandert zwemgedrag kreeftachtige

4 Zwemgedrag kreeftachtige o.i.v. fluoxetine Echinogammarus marinus zwemt naar het licht toe (concentratie in ug/l): verhoogd risico op predatie

5 Geneesmiddelen: effecten realistische mengsels (1) Mengsel 11 middelen in concentraties zoals in effluent: Effecten op morfologie en voedselconsumptie zoetwaterpoliep Toxicity threshold (=NOEC) bij 3,2x de concentraties zoals aangetoond in effluent Effect mengsel bij concentraties 2 tot 3 ordegrootte lager dan bij individuele middelen

6 Geneesmiddelen: effecten realistische mengsels (2) Mengsel 13 middelen in concentraties zoals in effluent: Effecten aangetoond op humane cellijnen en viscellijnen Subset met significante effecten bij ng/l: atenolol, bezafibraat, ciprofloxacine en lincomycine

7 Geneesmiddelen: effecten mengsels Mengsels van twee stoffen vaker getest Algemene beeld: Effecten vaak voorspelbaar o.b.v. concentratie additie, soms versterking effect Interacties zijn concentratieafhankelijk en niet constant, hierdoor modellering lastig Mengseleffecten zijn al mogelijk bij milieuconcentraties (ng/l)!

8 Samenvatting effecten geneesmiddelen Er gebeuren rare dingen Chronische en specifieke effecten van mengsels en metabolieten zijn bij milieuconcentraties realistisch!

9 Effecten in effluent en oppervlaktewater Hormoonverstoring bij vissen Hormoonverstoring in ER-calux assay Effecten op immuunsysteem bij vissen en mosselen Effecten op signaaloverdracht (neurotoxiciteit) bij mosselen Oxidatieve stress mosselen

10 Hormoonverstoring vissen Waargenomen effecten: Verlaagde eiproductie Vervrouwelijking geslachtsorganen jonge mannetjes (intersex; irreversibel) Toename vitellogenine gehalte (dooiereiwit) in mannetjes (reversibel) Groeireductie, vergrootte lever, grotere of kleinere geslachtsorganen Verstoring hormoonbalans (oestrogenen/testosteron) Opname (xeno)oestrogenen in de vis Verantwoordelijke stoffen: Vooral oestradiol, ethinyloestradiol, nonylfenol(ethoxylaten) Combinatie van oestrogenen en anti-androgenen (beiden leiden tot vervrouwelijking)

11 ER-calux - theorie Humane cellijn: uitzending licht na blootstelling aan oestrogenen (d.w.z. vervrouwelijkende stoffen) Uitgedrukt als equivalenten van het natuurlijke vrouwelijke hormoon 17beta-oestradiol (EEQs) Screeningsmethode voor totale vervrouwelijkende activiteit Voordeel: lage detectielimiet dus vrijwel altijd een getal (d.w.z. vergelijking locaties mogelijk)

12 ER-calux - praktijk In milieumonsters belangrijkste bijdrage door oestron en 17beta-oestradiol Gemiddelde activiteit (range): Effluent 2-3 ng EEQ/l (<0,05 86 ng EEQ/l) Oppervlaktewater 1 ng EEQ/l (<0,05 14 ng EEQ/l) Ter vergelijking: KRW-norm 17beta-oestradiol is 0,4 ng/l

13 Verstoring immuunsysteem Onderzoeken bij mossel en vis, of muizencellijn Verstoring meetbaar met biomarkers, bijv.: Verminderde immuunrespons Algemene afweer verhoogd, gerichte afweer verlaagd Toename boodschapperstoffen Geneesmiddelen als mogelijke oorzaak gesuggereerd

14 Theorie - neurotoxiciteit Metingen serotonine en dopamine gehalten, bijbehorende afbraakenzymen en transportsystemen Functies serotonine en dopamine o.a.: Signaaloverdracht in hersenen Gedrag Eetlust Sexuele rijping bij vissen en mosselen Vrijkomen eicellen en zaadcellen

15 Neurotoxiciteit Uitgehangen en wilde mosselen voor en na effluentpluim Veranderingen meetbaar op (tot 10 km benedenstrooms): Serotonine- en dopaminegehalten (meestal verlaagd) Afbraakenzymen (meestal verhoogd) Transport serotonine verlaagd, dopamine verhoogd Serotonine/dopamine ratio Gesuggereerde verantwoordelijke stoffen: oestrogenen, nonylfenol, morfine, diazepam (antidepressiva? drugs?)

16 Conclusies effecten effluent en oppervlaktewater Meeste onderzoek in effluent en oppervlaktewater uitgevoerd met vissen en mosselen, en diverse cellijnen Hormoonverstorende effecten natuurlijke hormonen en nonylfenol(ethoxylaten) duidelijk en veelvuldig aangetoond Effluent vervrouwelijkt vissen en mosselen, verstoort het immuunsysteem en neurochemie, en biomarkers voor aanwezigheid stoffen en/of oxidatieve stress nemen toe Effecten meetbaar tot 10 km stroomafwaarts

17 Effecten aanvullende zuiveringstechnieken CAS, MBR, ozon, AOP, actief kool, filtratie, enz. Grootschalige onderzoeken m.n. in Zwitserland en Duitsland Testbatterij bioassays: Algemene toxiciteit Specifieke toxiciteit, zoals hormoonverstoring, dioxineachtige werking, genotoxiciteit, fytotoxiciteit, neurotoxiciteit, early life stage testen enz.

18 Algemene beeld verwijdering microverontreinigingen Actief slib verwijdert zeer groot deel maar zeker niet alles Membraanbioreactor presteert iets beter dan actief slib Actief kool werkt goed Ozon verwijdert uitgangsstoffen chemisch het beste, maar aanwijzingen voor ontstaan (toxische) afbraakproducten Echter, effecten eenvoudig te verwijderen (bijv. door zandfiltratie) Toxiciteit lijkt afhankelijk van ozonconcentratie en behandeltijd

19 Voorbeeld veldstudie Zwitserland Voor en na implementatie full-scale ozon behandeling Meting voedselinname van vlokreeften uitgehangen in kooien Voor implementatie voedselname verlaagd (op 150m van lozingspunt tot 90%) Na ozonbehandeling geen reductie voedselinname meer

20 Discussies in netwerk Is er een probleem? Weten we genoeg (om tot actie over te gaan)? Wat is het handelingsperspectief? Maatregelen richten op rwzi s?

21 Ja, want Genoeg aanwijzingen voor effecten om reageren uit voorzorg te rechtvaardigen Rwzi s vormen een belangrijk aangrijpingspunt voor maatregelen (grootste klapper, no regret maatregel), maar niet het enige!

22 Nee, want Probleem nog onduidelijk: effecten en risico s nog onvoldoende aannemelijk gemaakt Geen normen dus geen driver Landelijke politiek moet het voortouw nemen ( maar rijk legt de problematiek terug bij de sector ) Andere problemen (nutriënten, inrichting, ) zijn groter Keuze maatregelen, en waar in de waterketen, nog onvoldoende uitgewerkt

Geneesmiddelen in de afvalwaterketen

Geneesmiddelen in de afvalwaterketen Geneesmiddelen in de afvalwaterketen Barry Pieters Grontmij B.V., Team Ecologie, Amsterdam Barry.Pieters@grontmij.nl 1 Geneesmiddelen in milieu: veel aandacht 2 Geneesmiddelen in Nederland Grote diversiteit:

Nadere informatie

Samenvatting, conclusies en aanbevelingen

Samenvatting, conclusies en aanbevelingen Samenvatting, conclusies en aanbevelingen De laatste jaren worden in toenemende mate geneesmiddelen voor mens en dier a aangetroffen in het milieu. Van enkele van die middelen is bekend dat ze bij vissen,

Nadere informatie

Nieuwe stoffen in de waterketen. Jelle Roorda (MWH)

Nieuwe stoffen in de waterketen. Jelle Roorda (MWH) Nieuwe stoffen in de waterketen Jelle Roorda (MWH) Nieuwe stoffen, nieuwe routes! Jelle Roorda (MWH) Nieuwe stoffen Enge stoffen Vergeten stoffen (organische) microverontreinigingen Prioritaire stoffen

Nadere informatie

1-STEP filter rwzi Horstermeer

1-STEP filter rwzi Horstermeer 1-STEP filter rwzi Horstermeer Eén jaar ervaring Manon Bechger Waternet 21 November 2013 Openingssymposium 1-STEP Een nieuwe generatie effluent Inhoud Aanleiding bouw 1-STEP op Horstermeer Wat is 1-STEP?

Nadere informatie

Analyse van de chemische waterkwaliteit. Annemieke Kolkman Chemische Waterkwaliteit en Gezondheid KWR Watercycle Research Institute

Analyse van de chemische waterkwaliteit. Annemieke Kolkman Chemische Waterkwaliteit en Gezondheid KWR Watercycle Research Institute Analyse van de chemische waterkwaliteit Annemieke Kolkman Chemische Waterkwaliteit en Gezondheid KWR Watercycle Research Institute Chemische (drink)water kwaliteit Chemische analyse van water Organische

Nadere informatie

Brug tussen chemische en biologische beoordeling waterkwaliteit

Brug tussen chemische en biologische beoordeling waterkwaliteit Brug tussen chemische en biologische beoordeling waterkwaliteit Bioassays meten de risico s van stoffen voor het ecosysteem in oppervlaktewater 1 Brug tussen chemische en biologische beoordeling waterkwaliteit

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting 185 Substance P and the Neurokinin 1 Receptor: from behavior to bioanalysis Affectieve stoornissen zoals angst en depressie zijn aandoeningen die een grote

Nadere informatie

Geneesmiddelen uit afvalwater halen: is het praktisch haalbaar?

Geneesmiddelen uit afvalwater halen: is het praktisch haalbaar? Geneesmiddelen uit afvalwater halen: is het praktisch haalbaar? Roberta Hofman-Caris, Wolter Siegers (KWR Watercycle Research Institute), Kevin van de Merlen (AWWS), Ad de Man (WBL) Geneesmiddelen die

Nadere informatie

Celtesten voor de risicobeoordeling van giftige stoffen in water

Celtesten voor de risicobeoordeling van giftige stoffen in water Celtesten voor de risicobeoordeling van giftige stoffen in water Sander van der Linden Biodetection Systems Waarom biologische testen? Huidige monitoring strategie bijna volledig gebaseerd of chemische

Nadere informatie

Nieuwe stoffen. in ons water. Wat weten we ervan? Wat moeten we ermee? Wat doen we ermee? 2009

Nieuwe stoffen. in ons water. Wat weten we ervan? Wat moeten we ermee? Wat doen we ermee? 2009 Nieuwe stoffen in ons water Wat weten we ervan? Wat moeten we ermee? Wat doen we ermee? 2009 07 Perceptie belangrijker dan risicoberekening Prozac bij de vis Hormonen in water nachtmerrie voor natuur

Nadere informatie

Hormoon onderzoek Voorbeeld verslag hormoonanalyse

Hormoon onderzoek Voorbeeld verslag hormoonanalyse Hormoon onderzoek Inhoudsopgave Inhoudsopgave 1. Welke hormonen zijn getest?...3 2. Cortisol...4 2.1. Wat is cortisol?...4 2.2. Oorzaken...4 2.3 Symptomen...4 2.4 Uitslag Cortisol...5 3. Testosteron...6

Nadere informatie

Forum relinen 2014. "Renoveren als instrument voor verbeteren doelmatigheid" Huidige situatie. Opbouw. Visitatiecommissie.

Forum relinen 2014. Renoveren als instrument voor verbeteren doelmatigheid Huidige situatie. Opbouw. Visitatiecommissie. Forum Relinen & Rioolbeheer 2014 Datum: 20 november 2014 in Hotel Vianen Organisatie: Stichting Kenniscentrum Rioolrenovaties "Renoveren als instrument voor verbeteren doelmatigheid" Wat is doelmatigheid?

Nadere informatie

Evaluatierapport Oestrogenen

Evaluatierapport Oestrogenen Evaluatierapport Oestrogenen Rapport Nr. 186 In het kader van de strategie voor de reductie van emissies van microverontreinigingen uit stedelijk en industrieel afvalwater worden er voor tien stofgroepen

Nadere informatie

Microverontreinigingen: hoe kun je ecologische risico s in water bepalen?

Microverontreinigingen: hoe kun je ecologische risico s in water bepalen? Microverontreinigingen: hoe kun je ecologische risico s in water bepalen? Ron van der Oost, (Waternet), Leo Posthuma (RIVM), Dick de Zwart(RIVM), Jaap Postma (Ecofide), Leonard Osté (Deltares) Met de huidige

Nadere informatie

Geneesmiddelen en waterkwaliteit. Caroline Moermond Els Smit Robin van Leerdam Monique van der Aa Mark Montforts

Geneesmiddelen en waterkwaliteit. Caroline Moermond Els Smit Robin van Leerdam Monique van der Aa Mark Montforts Geneesmiddelen en waterkwaliteit Caroline Moermond Els Smit Robin van Leerdam Monique van der Aa Mark Montforts Geneesmiddelen zijn waardevol voor de volksgezondheid maar de resten van geneesmiddelen kunnen

Nadere informatie

Integrale monitoring van de waterkwaliteit met bioassays

Integrale monitoring van de waterkwaliteit met bioassays ILOW Innovatie symposium, Utrecht, 21 april 2011 Integrale monitoring van de waterkwaliteit met bioassays 15 februari 2011 Ron van der Oost Overzicht Emerging substances en risico s Alternatieven voor

Nadere informatie

Oestrogene activiteit in oppervlaktewater van de Rijn

Oestrogene activiteit in oppervlaktewater van de Rijn Oestrogene activiteit in oppervlaktewater van de Rijn Celkern Receptor Steroid hormoon Nieuw eiwit Acceptor mrna trna DNA L.M. Puijker Maart 2007 Vereniging van Rivierwaterbedrijven Oestrogene activiteit

Nadere informatie

Puberhersenen onder de loep

Puberhersenen onder de loep Brein in beeld Puberhersenen onder de loep Hersenen stoppen niet zomaar met ontwikkelen. Tijdens je hele jeugd leert je brein er steeds meer bij. Sterker nog: pas rond je 25e levensjaar zijn de hersenen

Nadere informatie

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA DEN HAAG. Datum 25 juni 2013 Betreft Geneesmiddelen in drinkwater en milieu

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA DEN HAAG. Datum 25 juni 2013 Betreft Geneesmiddelen in drinkwater en milieu > Retouradres Postbus 20901 2500 EX Den Haag De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA DEN HAAG Plesmanweg 1-6 2597 JG Den Haag Postbus 20901 2500 EX Den Haag T 070-456

Nadere informatie

Wat zit er in ons afvalwater? WATSON. geeft het antwoord!

Wat zit er in ons afvalwater? WATSON. geeft het antwoord! Wat zit er in ons afvalwater? WATSON geeft het antwoord! Wat zit er in ons afvalwater? WATSON geeft het antwoord! Inhoudsopgave. Inleiding 4. Weten begint met meten 5. Wat is de Watson database? 5. De

Nadere informatie

hoofdstuk 2-4 hoofdstuk 2

hoofdstuk 2-4 hoofdstuk 2 Samenvatting Het doel van het onderzoek, zoals beschreven in dit proefschrift, is het identificeren van fysiologische parameters voor het meten van stress bij vleesvarkens. Stress, veroorzaakt door de

Nadere informatie

Hormoon. ontregeling. boven water

Hormoon. ontregeling. boven water Hormoon ontregeling boven water Hormoonontregeling boven water LOES Het Landelijk Onderzoek oestrogene Stoffen in beeld Hormonaal niet geheel normaal Bot Peter Verhoog/fn Krokodil Visdief Rob Reijnen/fn

Nadere informatie

Smart Monitoring Innovatie van waterkwaliteitsbeoordeling. Milo de Baat

Smart Monitoring Innovatie van waterkwaliteitsbeoordeling. Milo de Baat Smart Monitoring Innovatie van waterkwaliteitsbeoordeling Milo de Baat ILOW Symposium 15 februari 2017 KRW waterkwaliteitsbeoordeling Chemische status? Ecologische status Chemische analyse 45 prioritaire

Nadere informatie

VOORSTEL. Documentnummer Programma Waterketen Projectnummer. Afdeling Planvorming Bijlage(n) 1 Onderwerp Beleidskader nieuwe stoffen

VOORSTEL. Documentnummer Programma Waterketen Projectnummer. Afdeling Planvorming Bijlage(n) 1 Onderwerp Beleidskader nieuwe stoffen Aan algemeen bestuur 18 februari 2015 VOORSTEL Datum 6 januari 2015 Portefeuillehouder B.J. van Vreeswijk Documentnummer 661410 Programma Waterketen Projectnummer Afdeling Planvorming Bijlage(n) 1 1. Voorstel

Nadere informatie

Medicijnresten in drinkwater Voorkomen is beter dan genezen. Gezonde Lunch, 7 april 2014 Martien den Blanken, directeur PWN

Medicijnresten in drinkwater Voorkomen is beter dan genezen. Gezonde Lunch, 7 april 2014 Martien den Blanken, directeur PWN Medicijnresten in drinkwater Voorkomen is beter dan genezen Gezonde Lunch, 7 april 2014 Martien den Blanken, directeur PWN Drinkwaterland In Nederland 10 drinkwaterbedrijven Sinds 1950 sterke concentratie

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/35907 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Yang Liu Title: Quantifying the toxicity of mixtures of metals and metal-based

Nadere informatie

abcdefgh Rijkswaterstaat XI Vergeten stoffen hormoonontregelaars

abcdefgh Rijkswaterstaat XI Vergeten stoffen hormoonontregelaars abcdefgh Rijkswaterstaat XI Vergeten stoffen hormoonontregelaars Contactpersoon: Gerard Rijs December 2003 Inhoudsopgave........................................................................................

Nadere informatie

Gezonde Leefstijl: Alcohol

Gezonde Leefstijl: Alcohol Gezonde Leefstijl: Alcohol 1 Onderwerpen Cijfers en feiten Alcohol in je lichaam Ziektes door Alcohol Alcohol in de praktijk Alcohol en overgewicht Tips Alcoholgebruik Vragen 2 Cijfers en feiten 1) Ruim

Nadere informatie

antidepressivum, rat, overerfbaar, mechanismen, gedrag

antidepressivum, rat, overerfbaar, mechanismen, gedrag 1 Algemene gegevens 1.1 Titel van het project Effecten van het antidepressivum vortioxetine op hersenmechanismen in genetische diermodellen voor depressie 1.2 Looptijd van het project 1.3 Trefwoorden (maximaal

Nadere informatie

Klasse 9: Diverse gevaarlijke stoffen en voorwerpen

Klasse 9: Diverse gevaarlijke stoffen en voorwerpen Klasse 9: Diverse gevaarlijke stoffen en voorwerpen Voorbeeldstoffen uit deze klasse zijn: asbest en asbestbevattende mengsels, PCB s, lithiumbatterijen, reddingsmiddelen en verwarmde stoffen. 1.1 Transport

Nadere informatie

Literatuuronderzoek. Medicijnresten in de waterketen en risico's voor vissen

Literatuuronderzoek. Medicijnresten in de waterketen en risico's voor vissen Literatuuronderzoek Medicijnresten in de waterketen en risico's voor vissen Statuspagina Titel Medicijnresten in de waterketen en risico's voor vissen. Opdrachtgever Sportvisserij Nederland Postbus 162

Nadere informatie

HORMOONVERSTORING IN OPPERVLAKTE WATER; WAAR- GENOMEN EN VERONDERSTELDE EFFECTEN IN DE NATUUR RAPPORT

HORMOONVERSTORING IN OPPERVLAKTE WATER; WAAR- GENOMEN EN VERONDERSTELDE EFFECTEN IN DE NATUUR RAPPORT HORMOONVERSTORING IN OPPERVLAKTE WATER; WAAR- GENOMEN EN VERONDERSTELDE EFFECTEN IN DE NATUUR RAPPORT 2009 38 hormoonverstoring in oppervlaktewater; waargenomen en veronderstelde effecten in de natuur

Nadere informatie

REDUCTIE HYDRAULISCHE BELASTING RWZI

REDUCTIE HYDRAULISCHE BELASTING RWZI REDUCTIE HYDRAULISCHE BELASTING RWZI Hans Korving Witteveen+Bos WAARSCHUWING Deze presentatie kan verrassende resultaten bevatten Waar gaan we het over hebben? Wat is de achtergrond? Historie en toekomst

Nadere informatie

Oestrogene effecten in vissen in regionale wateren

Oestrogene effecten in vissen in regionale wateren Ministerie van Verkeer en Waterstaat jklmnopq RIZA Rijksinstituut voor Integraal Zoetwaterbeheer en Afvalwaterbehandeling Oestrogene effecten in vissen in regionale wateren RIZA rapport 2003.019 ISBN 9036954991

Nadere informatie

Blauwalgenbestrijding met waterstofperoxide Resultaten experimenten 2009. Bart Reeze (ARCADIS) Hans Matthijs en Petra Visser (UvA)

Blauwalgenbestrijding met waterstofperoxide Resultaten experimenten 2009. Bart Reeze (ARCADIS) Hans Matthijs en Petra Visser (UvA) Blauwalgenbestrijding met waterstofperoxide Resultaten experimenten 2009 Bart Reeze (ARCADIS) Hans Matthijs en Petra Visser (UvA) 1 Inhoud presentatie Waar komt dit idee vandaan? Ontwikkelingsgeschiedenis

Nadere informatie

8 Nederlandse samenvatting

8 Nederlandse samenvatting 8 Nederlandse samenvatting Achtergrond Bij een groot aantal ziektes (onder andere Alzheimer en Multiple Sclerose) treedt ontsteking op. Dit is een reactie van het lichaam op ongewenste (bijvoorbeeld lichaamsvreemde

Nadere informatie

Het chemische brein: antwoorden bij de lesbladen 1

Het chemische brein: antwoorden bij de lesbladen 1 Het chemische brein: antwoorden bij de lesbladen 1 Inleiding Beste leerkracht, De voornaamste doelstellingen van de les over het chemische brein, zijn: De leerlingen - kunnen omschrijven wat hormonen en

Nadere informatie

Ir. Anke Grefte. NOM in de waterzuivering. Introductie

Ir. Anke Grefte. NOM in de waterzuivering. Introductie Ir. Anke Grefte Introductie Drinkwaterbehandeling bestaat uit verschillende stappen, afhankelijk van de kwaliteit van het ruw water. De aanwezigheid van natuurlijk organisch materiaal (NOM) kan problemen

Nadere informatie

De aanpak opkomende stoffen

De aanpak opkomende stoffen De aanpak opkomende stoffen John Hin Leonard Osté Wat zijn opkomende stoffen in deze context? Opkomende stoffen zijn stoffen in watermatrices waarvan de schadelijkheid nog niet is vastgesteld en waarvan

Nadere informatie

Speedisk-GCMS analyse van musken in oppervlaktewater

Speedisk-GCMS analyse van musken in oppervlaktewater nummer 2 maart 2009 In het voorjaar van 2006 is door de waterschappen het netwerk monitoring nieuwe stoffen opgericht. STOWA heeft de coördinatie van dit netwerk op zich genomen. Onder nieuwe stoffen wordt

Nadere informatie

Multi-residu analyse van geneesmiddelen in afvalwater

Multi-residu analyse van geneesmiddelen in afvalwater Multi-residu analyse van geneesmiddelen in afvalwater Leendert Vergeynst, Herman Van Langenhove, Kristof Demeestere EnVOC ENVIRONMENTAL ORGANIC CHEMISTRY & TECHNOLOGY RESEARCH GROUP ENVOC Vakgroep duurzame

Nadere informatie

Microverontreinigingen in oppervlaktewater verdienen aandacht

Microverontreinigingen in oppervlaktewater verdienen aandacht Microverontreinigingen in oppervlaktewater verdienen aandacht Anja Derksen (AD eco advies/stowa), Erwin Roex (Deltares) Er komt steeds meer aandacht voor geneesmiddelen, hormonen, microplas7cs en andere

Nadere informatie

Humane geneesmiddelen in de waterketen

Humane geneesmiddelen in de waterketen Humane geneesmiddelen in de waterketen KWR projectnr. 2013-006 2013-06 Watercycle Research Institute Blauw: PMS 2755 Humane geneesmiddelen in de waterketen Watercycle Research Institute KWR Nieuwegein

Nadere informatie

RIVM rapport 703719016/2007. Geneesmiddelen in drinkwater en drinkwaterbronnnen Resultaten van het meetprogramma 2005/2006

RIVM rapport 703719016/2007. Geneesmiddelen in drinkwater en drinkwaterbronnnen Resultaten van het meetprogramma 2005/2006 RIVM rapport 703719016/2007 Geneesmiddelen in drinkwater en drinkwaterbronnnen Resultaten van het meetprogramma 2005/2006 J.F.M. Versteegh, N.G.F.M. van der Aa, E. Dijkman Contact: Ans Versteegh Centrum

Nadere informatie

Biologische beschikbaarheid van stikstof en fosfaat in effluent: Kunnen algen nog wel groeien op nagezuiverd effluent van rwzi Leiden Zuid-West?

Biologische beschikbaarheid van stikstof en fosfaat in effluent: Kunnen algen nog wel groeien op nagezuiverd effluent van rwzi Leiden Zuid-West? Biologische beschikbaarheid van stikstof en fosfaat in effluent: Kunnen algen nog wel groeien op nagezuiverd effluent van rwzi Leiden Zuid-West? Kees Bruning, Jaap Postma en Richard Jonker 1 Biologische

Nadere informatie

Thomas ter Laak, Stefan Kools, Julian Starink , Amersfoort. Quickscan. Diergeneesmiddelen in de. waterketen

Thomas ter Laak, Stefan Kools, Julian Starink , Amersfoort. Quickscan. Diergeneesmiddelen in de. waterketen Thomas ter Laak, Stefan Kools, Julian Starink 6-4-2017, Amersfoort 1 Quickscan Diergeneesmiddelen in de waterketen Bridging science to practice 2 Diergeneesmiddelengebruik Veestapel: 4.000.000 koeien 12.000.000

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting 121 Samenvatting Antioxidanten spelen een belangrijke rol in tal van biochemische processen, variërend van het ontstaan van ziekten tot het verouderen van voedingsmiddelen. Om deze rol accuraat te kunnen

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting. De estrogeenreceptor, milieu-estrogenen en de rol van cytochroom P450 in bioactivatie

Nederlandse Samenvatting. De estrogeenreceptor, milieu-estrogenen en de rol van cytochroom P450 in bioactivatie Nederlandse Samenvatting De estrogeenreceptor, milieu-estrogenen en de rol van cytochroom P450 in bioactivatie 197 DE ESTROGEENRECEPTOR, MILIEU ESTROGENEN, EN DE ROL VAN CYTOCHROOM P450 IN BIOACTIVATIE.

Nadere informatie

De kater komt later...

De kater komt later... De kater komt later... Dr. Tibor M. Brunt Psychofarmacoloog Programma Drug Monitoring Trimbosinstituut. Psychiatrie, Academisch Medisch Centrum, Amsterdam. 21-3-2016 Inhoud 1. Prevalentie ecstasygebruik

Nadere informatie

Workshop. Mestverwerking: een bron van emissies of een kans voor emissie reductie? Ellen van Voorthuizen Wim van der Hulst Gerard Rijs

Workshop. Mestverwerking: een bron van emissies of een kans voor emissie reductie? Ellen van Voorthuizen Wim van der Hulst Gerard Rijs Workshop Mestverwerking: een bron van emissies of een kans voor emissie reductie? Ellen van Voorthuizen Wim van der Hulst Gerard Rijs Programma Welkom en opening Introductie mestverwerking MVI s Achtergronddocument:

Nadere informatie

Slim monitoren. Watersysteem onderzoek 2012-2013. Ron van der Oost (Waternet) Techniek, Onderzoek & Projecten Onderzoek & Advies

Slim monitoren. Watersysteem onderzoek 2012-2013. Ron van der Oost (Waternet) Techniek, Onderzoek & Projecten Onderzoek & Advies Techniek, Onderzoek & Projecten Onderzoek & Advies Slim monitoren Watersysteem onderzoek 2012-2013 Ron van der Oost (Waternet) Korte Ouderkerkerdijk 7 Amsterdam Postbus 94370 1090 GJ Amsterdam T 0900 93

Nadere informatie

GECONTROLEERDE BLOOTSTELLING? TOON HET AAN! 13 april 2016

GECONTROLEERDE BLOOTSTELLING? TOON HET AAN! 13 april 2016 GECONTROLEERDE BLOOTSTELLING? TOON HET AAN! 13 april 2016 Agenda REACH - Zorgstoffen Eisen aan het blootstellingscenario Onderbouwing met meetgegevens Conclusies Zorgstoffen onder REACH SVHC: substance

Nadere informatie

Wat doen we met de bagger en wat betekent dit voor de bodemkwaliteit? Verspreiding op aanliggend perceel versus weilanddepot

Wat doen we met de bagger en wat betekent dit voor de bodemkwaliteit? Verspreiding op aanliggend perceel versus weilanddepot Wat doen we met de bagger en wat betekent dit voor de bodemkwaliteit? Verspreiding op aanliggend perceel versus weilanddepot Joop Harmsen, Rene Rietra, Bert Jan Groenenberg, Antonie van der Toorn, en Hans

Nadere informatie

Verjonging van Jeneverbes

Verjonging van Jeneverbes Verjonging van Jeneverbes Esther Lucassen, Michael van Roosmalen, Ton Lenders, Jan Roelofs Meinweg Ecotop, 27 september 2014, Landgoed Kasteel Daelenbroek, Herkenbosch Info: Esther Lucassen, Onderzoekscentrum

Nadere informatie

Toxicologie enkele begrippen

Toxicologie enkele begrippen 009 1 Toxicologie enkele begrippen Regelmatig worden wij geconfronteerd met begrippen als zeer giftige stof, of de zeer gevaarlijke chemische stof-x. Vaak zijn deze begrippen niet nader omschreven en is

Nadere informatie

Energie uit afvalwater

Energie uit afvalwater Energie uit afvalwater 15 november 2011 Giel Geraeds en Ad de Man Waterschapsbedrijf Limburg is een samenwerkingsverband van Waterschap Peel en Maasvallei en Waterschap Roer en Overmaas Onderwerpen Introductie

Nadere informatie

Selma Hertsenberg, B.Sc. Begeleiding: Paul Scheepers Rob Anzion Pieter van der Valk Jeanette van Houtum

Selma Hertsenberg, B.Sc. Begeleiding: Paul Scheepers Rob Anzion Pieter van der Valk Jeanette van Houtum Determinanten van beroepsmatige blootstelling van verpleegkundigen aan polycyclische aromatische koolwaterstoffen (PAK) tijdens koolteerbehandelingen in de dermatologische kliniek Selma Hertsenberg, B.Sc.

Nadere informatie

Na de ontdekking van het bestrijdingsmiddel bentazon

Na de ontdekking van het bestrijdingsmiddel bentazon Stand van zaken Geneesmiddelen in de watercyclus Jan Peter van der Hoek, Jacques van Alphen, Reinoutje Kaas en Ron van der Oost In oppervlaktewater, grondwater en drinkwater worden genees- en röntgencontrastmiddelen

Nadere informatie

Monique Meijerink 30 maart 2009. Relatie luchtkwaliteit - gezondheidsaspecten

Monique Meijerink 30 maart 2009. Relatie luchtkwaliteit - gezondheidsaspecten Monique Meijerink Relatie luchtkwaliteit - gezondheidsaspecten Krantenkoppen liegen er niet om Bewoners eisen recht op schone lucht Niks aan de hand, gewoon deuren en ramen dicht Megastal bedreiging voor

Nadere informatie

Wat betekent dit voor. van omwonenden?

Wat betekent dit voor. van omwonenden? Emissies van chemische stoffen door ThermPhos Wat betekent dit voor de gezondheid van omwonenden? dr Joost van Rooij - toxicoloog joost.vanrooij@caesar-consult.nl Informatiebijeenkomst omwonenden 1 December

Nadere informatie

Samenvatting. Vragen over vroege blootstelling aan stoffen

Samenvatting. Vragen over vroege blootstelling aan stoffen Samenvatting Vragen over vroege blootstelling aan stoffen In onze leefomgeving komt een groot aantal stoffen voor waaraan wij dagelijks worden blootgesteld. Om gezondheidsschade zoveel mogelijk te voorkomen

Nadere informatie

Eigen -/ Keteninitiatief CO2 footprint Innovatie Kennis Centrum

Eigen -/ Keteninitiatief CO2 footprint Innovatie Kennis Centrum Eigen -/ Keteninitiatief CO2 footprint Innovatie Kennis Centrum Versie: 0.0 Datum: 21-4-2015 Auteur: Vrijgave: M.J.A. Rijpert T. Crum 1 IKN (Innovatie Kenniscentrum Nederland) Copier is de initiatiefnemer

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Het ontwikkelen van een nieuw geneesmiddel is een langdurig en kostbaar proces. Een belangrijke reden voor het stoppen van de ontwikkeling van een kandidaat-geneesmiddel is het

Nadere informatie

BAGGERNUT. Leon van den Berg Moni Poelen Leon Lamers

BAGGERNUT. Leon van den Berg Moni Poelen Leon Lamers Leon van den Berg Moni Poelen Leon Lamers Arcadis B-ware Deltares Radboud Universiteit Nijmegen Waterschappen Witteveen en Bos Diverse deelprojecten: Radboud universiteit Nijmegen veldexperimenten

Nadere informatie

Het manipuleren van de serotonine functie bij depressies Een depressie is een van de meest invaliderende stoornissen ter wereld. Ongeveer een op de

Het manipuleren van de serotonine functie bij depressies Een depressie is een van de meest invaliderende stoornissen ter wereld. Ongeveer een op de Samenvatting Het manipuleren van de serotonine functie bij depressies Een depressie is een van de meest invaliderende stoornissen ter wereld. Ongeveer een op de zes mensen in Amerika krijgt op enig punt

Nadere informatie

Samenvatting in het Nederlands

Samenvatting in het Nederlands Samenvatting in het Nederlands Algemeen Een goed functionerend zenuwstelsel is van essentieel belang voor ons dagelijkse, bewuste en onbewuste handelen en denken. Het functioneren van het zenuwstelsel

Nadere informatie

Chapter 9. Nederlandse samenvatting Curriculum vitae List of publications

Chapter 9. Nederlandse samenvatting Curriculum vitae List of publications Chapter 9 Nederlandse samenvatting Curriculum vitae List of publications Nederlandse samenvatting Bij orgaan transplantatie patiënten is een goede onderdrukking van de immunologische reactie tegen het

Nadere informatie

Fipronil: onderzoeken en bevindingen tot nu toe

Fipronil: onderzoeken en bevindingen tot nu toe Guillaume Counotte, Ruth Bouwstra, Christiaan ter Veen, Jeanine Wiegel (GD) Kijk voor de laatste updates op: www.gddiergezondheid.nl/fipronil Fipronil: onderzoeken en bevindingen tot nu toe Aan het begin

Nadere informatie

Chronisch onderzoek is van belang bij stoffen waarbij accumulatie kan optreden.

Chronisch onderzoek is van belang bij stoffen waarbij accumulatie kan optreden. Vraag 1: Algemene toxicologie (Bos, 11 punten) a) oem 3 vormen waarin toxische stoffen in het milieu kunnen voorkomen? (2pt) b) Hoe (noem er 3 in totaal) kunnen deze verschillende vormen zich in het milieu

Nadere informatie

(Voor)droging van zuiveringsslib in kassen met en zonder restwarmte. Barry Meddeler 27 mei 2014

(Voor)droging van zuiveringsslib in kassen met en zonder restwarmte. Barry Meddeler 27 mei 2014 (Voor)droging van zuiveringsslib in kassen met en zonder restwarmte Barry Meddeler 27 mei 2014 Uitvoerders Berend Reitsma, Tauw Feije de Zwart, WUR Barry Meddeler, Tauw Doel STOWA onderzoek Slibdroging

Nadere informatie

Chapter 14. Samenvatting

Chapter 14. Samenvatting Samenvatting Inleiding Schizofrenie is een chronische en ernstige psychiatrische aandoening die wordt gekenmerkt door abnormale gedachten en verstoord gedrag. De eerste beschrijving van schizofrenie dateert

Nadere informatie

SAMENVATTING. Depressie. De geschiedenis van antidepressiva

SAMENVATTING. Depressie. De geschiedenis van antidepressiva SAMENVATTING Depressie De term depressie wordt van oudsher gebruikt voor neerslachtige gevoelens en sombere gedachten. In de oudheid werden verschillende termen gebruikt om dit syndroom te benoemen, en

Nadere informatie

Afweer systeem tegen ziektes, moederlijk hormoon,ontwikkeling, vogels, testosteron

Afweer systeem tegen ziektes, moederlijk hormoon,ontwikkeling, vogels, testosteron Niet-technische samenvatting 2015311 1 Algemene gegevens 1.1 Titel van het project Heeft de kwaliteit van het afweer systeem bij de vader een invloed on de kwetsbaarheid van de kinderen voor moederlijk

Nadere informatie

vwo hormoonstelsel 2010

vwo hormoonstelsel 2010 vwo hormoonstelsel 2010 Integratie In onderstaande afbeelding is schematisch de regulatie van een aantal animale en vegetatieve functies bij de mens weergegeven. Al deze functies spelen een rol bij het

Nadere informatie

BEANTWOORDING SCHRIFTELIJKE RAADSVRAGEN 2017, NUMMER 19

BEANTWOORDING SCHRIFTELIJKE RAADSVRAGEN 2017, NUMMER 19 BEANTWOORDING SCHRIFTELIJKE RAADSVRAGEN 2017, NUMMER 19 Datum 10 maart 2017 Van College B&W Behandeld door N.J. Toussaint Doorkiesnummer 030-28 62882 E-mailadres n.toussaint@utrecht.nl Kenmerk 4284940/20170307

Nadere informatie

De ziekte van Alzheimer. Diagnose

De ziekte van Alzheimer. Diagnose De ziekte van Alzheimer Bij dementie is er sprake van een globale achteruitgang van de cognitieve functies, zoals het geheugen of de taalfuncties. Deze achteruitgang leidt tot functionele beperkingen in

Nadere informatie

Bijlage 1. Kader inventarisatie spoedlocaties (verspreidingsrisico s) Wet bodembescherming.

Bijlage 1. Kader inventarisatie spoedlocaties (verspreidingsrisico s) Wet bodembescherming. Bijlage 1 Kader inventarisatie spoedlocaties (verspreidingsrisico s) Wet bodembescherming. Datum: 3 maart 2015 0. Leeswijzer en inleiding document Met het Rijk zijn afspraken gemaakt om bodemverontreiniging

Nadere informatie

Doe-het-zelf monitoring van beroepsblootstelling Daan Huizer en Frans Jongeneelen IndusTox Consult, Nijmegen

Doe-het-zelf monitoring van beroepsblootstelling Daan Huizer en Frans Jongeneelen IndusTox Consult, Nijmegen Alcohol in ademlucht Doe-het-zelf monitoring van beroepsblootstelling Daan Huizer en Frans Jongeneelen IndusTox Consult, Nijmegen In het nieuws De Gelderlander 9 april 2008 2 Mogelijkheden voor de AH Klassieke

Nadere informatie

Nederlandstalige samenvatting van het rapport Prospects to reduce aggressive and sexual behaviours in entire male pigs

Nederlandstalige samenvatting van het rapport Prospects to reduce aggressive and sexual behaviours in entire male pigs Nederlandstalige samenvatting van het rapport Prospects to reduce aggressive and sexual behaviours in entire male pigs Tette van der Lende, ProPhys Animal Science Consultancy, Swifterbant, The Netherlands

Nadere informatie

Magne&c Resonance Imaging (MRI) contrastmiddelen in het aqua&sch milieu

Magne&c Resonance Imaging (MRI) contrastmiddelen in het aqua&sch milieu Magne&c Resonance Imaging (MRI) contrastmiddelen in het aqua&sch milieu Stefan Kools (KWR), Barry Pieters (Grontmij), Gerlinde Roskam, Marc Verheul (Deltares), Peter Stoks (RIWA) Nieuwe stoffen in de waterketen

Nadere informatie

Endotoxinenblootstelling bij werknemers van rioolwaterzuiveringsinstallaties

Endotoxinenblootstelling bij werknemers van rioolwaterzuiveringsinstallaties Endotoxinenblootstelling bij werknemers van rioolwaterzuiveringsinstallaties Suzanne Spaan Lidwien Smit Maaike Visser Huib Arts (ArboProfit) Inge Wouters Dick Heederik Institute for Risk Assessment Sciences

Nadere informatie

GEZONDHEIDSKUNDIG ONDERBOUWDE GRENSWAARDEN

GEZONDHEIDSKUNDIG ONDERBOUWDE GRENSWAARDEN GEZONDHEIDSKUNDIG ONDERBOUWDE GRENSWAARDEN Waar ligt de grens? Is een grens te bepalen? Grenzen: België-Nederland GEZONDHEIDSKUNDIG ONDERBOUWDE GRENSWAARDEN Hoe deden/doen we het in de GBBS van de Gezondheidsraad?

Nadere informatie

Blauwalgen & genomics

Blauwalgen & genomics Workshop Blauwalgen & genomics, Amersfoort, 2010 Blauwalgen & genomics CSI in het waterbeheer Ron van der Oost CSI Overzicht Genomics Blauwalgen: traditionele analyses Alternatieven met genomics? Discussiepunten

Nadere informatie

Interaktie tussen koper in oppervlaktewater, de structuur van microbiële levensgemeenschappen en histamine concentraties in eetbare kreeftachtigen

Interaktie tussen koper in oppervlaktewater, de structuur van microbiële levensgemeenschappen en histamine concentraties in eetbare kreeftachtigen 15 Samenvatting Interaktie tussen koper in oppervlaktewater, de structuur van microbiële levensgemeenschappen en histamine concentraties in eetbare kreeftachtigen Vervuiling van oppervlaktewater, vooral

Nadere informatie

Terugdringen van geneesmiddelen in de watercyclus van Limburg

Terugdringen van geneesmiddelen in de watercyclus van Limburg Terugdringen van geneesmiddelen in de watercyclus van Limburg Jan Hofman, Harry Tolkamp, Thomas ter Laak, Hans Huiting, Roberta Hofman-Caris, KWR Watercycle Research Institute, Nieuwegein; Peter van Diepenbeek,

Nadere informatie

op het latere leven Anja Huizink Vrij Universiteit Amsterdam Radboud Universiteit Nijmegen

op het latere leven Anja Huizink Vrij Universiteit Amsterdam Radboud Universiteit Nijmegen De gevolgen van prenatale stress op het latere leven Anja Huizink Vrij Universiteit Amsterdam Radboud Universiteit Nijmegen De ontwikkeling begint prenataal Dierstudies: prenatale stress Programmerend

Nadere informatie

Kiezen van milieuvriendelijke schoonmaakmiddelen Reinhilde Weltens

Kiezen van milieuvriendelijke schoonmaakmiddelen Reinhilde Weltens Kiezen van milieuvriendelijke schoonmaakmiddelen Reinhilde Weltens Met dank aan collega Lieve Geerts. MILIEUVRIENDELIJKHEID = 1 MILIEUGEVAAR Wat bepaalt het milieugevaar? De hoeveelheid die in het milieu

Nadere informatie

Interne belasting met nutrienten: een kwestie van tijd, of niet?

Interne belasting met nutrienten: een kwestie van tijd, of niet? Interne belasting met nutrienten: een kwestie van tijd, of niet? Leonard Osté 25 maart 2010 1990-1995: grote inspanning Veel onderzoek uitgevoerd naar de bijdrage van waterbodems door RIZA en WUR (Boers,

Nadere informatie

Dutch summary/ Samenvatting

Dutch summary/ Samenvatting Dutch summary/ Samenvatting Het manipuleren van de serotonine functie bij depressies Een depressie is een van de meest invaliderende stoornissen ter wereld. Ongeveer een op de zes mensen in Amerika krijgt

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting Samenvatting Het tablet is om vele redenen een populaire toedieningsvorm van geneesmiddelen. Het gebruikersgemak en het gemak waarmee ze grootschalig kunnen worden geproduceerd zijn slechts twee van de

Nadere informatie

Afwegingen bij Afvalwaterzuivering

Afwegingen bij Afvalwaterzuivering Afwegingen bij Afvalwaterzuivering Rijkswaterstaat Ministerie van Infrastructuur en Milieu De uitgangspunten voor de bescherming van het milieu tegen verontreiniging door de lozing van afvalwater zijn

Nadere informatie

Particles Matter: Transformation of Suspended Particles in Constructed Wetlands B.T.M. Mulling

Particles Matter: Transformation of Suspended Particles in Constructed Wetlands B.T.M. Mulling Particles Matter: Transformation of Suspended Particles in Constructed Wetlands B.T.M. Mulling Zwevende stof vormt een complex mengsel van allerlei verschillende deeltjes, en speelt een belangrijke rol

Nadere informatie

Reproductie-toxische effecten van blootstelling aan pesticiden in de glastuinbouw Reini Bretveld Nel Roeleveld

Reproductie-toxische effecten van blootstelling aan pesticiden in de glastuinbouw Reini Bretveld Nel Roeleveld Reproductie-toxische effecten van blootstelling aan pesticiden in de glastuinbouw Reini Bretveld Nel Roeleveld Afdeling Epidemiologie en Biostatistiek Universitair Medisch Centrum St Radboud, Nijmegen

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting Samenvatting 119 120 Samenvatting Dit proefschrift beschrijft onderzoek naar de voorziening met essentiële vetzuren van gespeende biggen. Gewervelde dieren hebben in de voeding de essentiële vetzuren linolzuur

Nadere informatie

Hormoon verstorende stoffen

Hormoon verstorende stoffen Hormoon verstorende stoffen Dr. Vera Nelen, Directeur PIH Antwerpen Woordvoerder Steunpunt milieu en gezondheid 1-10/20/2014 Inhoud Wat zijn hormonen, Waarom zijn ze belangrijk Hormoonverstorende stoffen,

Nadere informatie

Samenvatting. Vraagstelling

Samenvatting. Vraagstelling Samenvatting Vraagstelling Op verzoek van de minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid leidt de Commissie GBBS, een van de vaste commissies van deskundigen, van de Gezondheidsraad gezondheidskundige

Nadere informatie

Samenvatting. Nederlands onderzoek aanleiding voor vragen aan Gezondheidsraad

Samenvatting. Nederlands onderzoek aanleiding voor vragen aan Gezondheidsraad Samenvatting Nederlands onderzoek aanleiding voor vragen aan Gezondheidsraad In Nederland wordt naar schatting een half miljoen werknemers met enige regelmaat blootgesteld aan organische oplosmiddelen.

Nadere informatie

Maatregelen waterbodemkwaliteit voortaan in Waterplannen De Handreiking beoordelen waterbodems als hulpmiddel bij planvorming.

Maatregelen waterbodemkwaliteit voortaan in Waterplannen De Handreiking beoordelen waterbodems als hulpmiddel bij planvorming. Maatregelen waterbodemkwaliteit voortaan in Waterplannen De Handreiking beoordelen waterbodems als hulpmiddel bij planvorming. Leonard Osté, John Hin, Charlotte Schmidt, Dick Bakker, Stefan Jansen en anderen

Nadere informatie

GLYFOSAAT EN AMPA IN HET STROOMGEBIED VAN DE MAAS

GLYFOSAAT EN AMPA IN HET STROOMGEBIED VAN DE MAAS Maart 2009 GLYFOSAAT EN AMPA IN HET STROOMGEBIED VAN DE MAAS Resultaten van de meetcampagne in het jaar 2008 MANAGEMENT SAMENVATTING Auteur drs. Jurgen Volz ii Glyfosaat en AMPA in het stroomgebied van

Nadere informatie

Samenvatting. Vraagstelling

Samenvatting. Vraagstelling Samenvatting Vraagstelling Op verzoek van de minister van Sociale zaken en Werkgelegenheid schat de Commissie Gezondheid en Beroepsmatige Blootstelling aan Stoffen (GBBS) van de Gezondheidsraad het extra

Nadere informatie