Nederlandstalige samenvatting van het rapport Prospects to reduce aggressive and sexual behaviours in entire male pigs

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Nederlandstalige samenvatting van het rapport Prospects to reduce aggressive and sexual behaviours in entire male pigs"

Transcriptie

1 Nederlandstalige samenvatting van het rapport Prospects to reduce aggressive and sexual behaviours in entire male pigs Tette van der Lende, ProPhys Animal Science Consultancy, Swifterbant, The Netherlands Aanleiding en doel Intacte beren vertonen meer agressieve en seksuele gedragingen dan zeugen en gecastreerde beren. Deze gedragingen kunnen onrust, angst, stress, verwondingen en pijn veroorzaken. Vanuit een oogpunt van diergezondheid en dierenwelzijn is dit ongewenst. Doel van de deskstudie waarvan dit een samenvatting is, was (a) het inventariseren van onze huidige kennis met betrekking tot de hormonale en neuroendocriene regulatie van agressieve en seksuele gedragingen bij intacte mannelijke dieren en (b) op basis van deze kennis evalueren van de mogelijkheden om het uiten van deze gedragingen bij intacte beren te verminderen door middel van specifiek ingrepen en/of wijziging van de voersamenstelling. Mannelijke steroïden en mannelijk gedrag In tegenstelling tot gecastreerde beren produceren intacte beren steroïdhormonen die een belangrijke rol spelen bij de ontwikkeling van de hersenen in mannelijke richting. Dit proces van vermannelijking van de hersenen wordt aangeduid als masculinisatie of, in feite juister, als defeminisatie. Bij intacte beren ligt dit proces ten grondslag aan het vertonen van typisch mannelijke seksuele gedragingen en tevens aan een hoger niveau van agressieve gedragingen in vergelijking met zeugen en gecastreerde beren. In de eerste weken na de geboorte van beren produceren de testes al relatief grote hoeveelheden steroïden (bijvoorbeeld testosteron, androstenon en oestrogenen 1 ). Zoals te zien is voor testosteron (als voorbeeld) in Figuur 1, vertonen de bloedconcentraties van deze steroïden een piek rond 2 tot 4 weken na de geboorte. Van ongeveer 2 tot ongeveer 5 maanden na de geboorte zijn de bloedconcentraties van deze steroïden relatief laag om vervolgens geleidelijk te stijgen tot volwassen niveaus gedurende de periode voorafgaand en volgend op de puberteit. 1 In vergelijking met mannelijke individuen van andere diersoorten produceren intacte beren, ongeacht leeftijd, relatief veel oestrogenen. Page 1

2 Figuur 1. Verloop van de testosteron bloedconcentraties ( Testosterone (ng/ml) ) bij intacte beren vanaf 40 dagen na conceptie ( WEEKS Post coitum ) tot 25 weken na hun geboorte ( WEEKS after birth ). Met name de hoge concentraties gedurende de eerste weken na de geboorte worden in verband gebracht met het proces van masculinisatie/defeminisatie van de hersenen van intacte beren. (Uit Colenbrander et al., 1978; voor referentie zie rapport). Neuroendocriene regulatie van mannelijk gedrag Hoewel mannelijke steroïden een belangrijke functie hebben bij de masculinisatie/defeminisatie van de hersenen en aldus een rol hebben bij het ontwikkelen van mannelijk-specifieke seksuele gedragingen en bij het verhogen van het niveau van agressieve gedragingen, hebben ze slechts een beperkte directe invloed op deze gedragingen. Een veel belangrijker rol is weggelegd voor neuroendocriene factoren in de gemasculiniseerde hersenen zelf. Op basis van uitgebreid onderzoek, met name bij laboratorium proefdieren en de mens, is duidelijk dat de neuroendocriene regulatie van seksuele en agressieve gedragingen bij mannelijke dieren (en dus ook bij intacte beren) zeer complex is. Uit het onderzoek blijkt dat vooral de neurotransmitters serotonine, dopamine en norepinephrine een belangrijke rol spelen bij zowel seksuele als agressieve gedragsuitingen. Zoals te zien is in Figuur 2 hebben verhoogde serotonineniveaus in de hersenen een negatief (remmend) effect op de uiting van zowel seksuele als agressieve gedragingen, terwijl verhoogde dopamineniveaus in de hersenen een positief (stimulerend) effect hebben op deze gedragsuitingen. Hoewel minder goed onderzocht (met name wat betreft seksuele gedragingen) lijkt het erop dat verhoogde epinephrineniveaus in de hersenen een negatief effect hebben op seksuele gedragingen en een positief effect op agressieve gedragingen. Hieruit mag worden geconcludeerd dat het stimuleren van het centrale serotonine systeem en/of het onderdrukken van het centrale dopamine systeem de uiting van zowel seksuele als agressieve gedragingen kan onderdrukken. Page 2

3 Figuur 2. Schematische samenvatting van de effecten van de neurotransmitters serotonine, dopamine en norepinephrine op de uiting van seksuele en agressieve gedragingen bij intacte mannelijke dieren. Voeding en mannelijk gedrag Op basis van de huidige inzichten (wetenschappelijke publicaties) is het duidelijk dat de mogelijkheden om ongewenste seksuele en agressieve gedragingen bij intacte beren te verminderen door middel van voeding veelbelovend zijn voor zover het stimulatie van het serotonine systeem betreft (zie volgende alinea). De mogelijkheden zijn echter beperkt voor zover het remming van het dopamine systeem betreft. Voor laatstgenoemde zijn twee redenen. Aangezien beïnvloeding van het dopamine systeem ook directe effecten heeft op norepinephrineniveaus in de hersenen en norepinephrine tegengestelde effecten heeft op seksuele en agressieve gedragingen (zie Figuur 2), is het niet goed te voorspellen wat de netto -effecten van het beïnvloeden van het dopamine systeem op gedrag van intacte beren zullen zijn. Mogelijk belangrijker komt daarbij nog dat het vrijwel onmogelijk is de dopamineproductie in de hersenen te verlagen door de concentraties van de aminozuren waaruit dopamine kan worden aangemaakt (primair tyrosine maar indirect ook phenylalanine) in de hersenen te verlagen tot een niveau waarop ze beperkend worden. Beide aminozuren komen namelijk van nature in relatief grote hoeveelheden voor in eiwitten in het rantsoen en kunnen gemakkelijk in de hersenen komen. Serotonine wordt in de hersenen aangemaakt uit het aminozuur tryptofaan. Tryptofaan komt van nature weinig voor in eiwitten in het rantsoen en is veelal beperkend voor serotonine aanmaak in de hersenen. Aangezien het tryptofaanniveau in de hersenen kan worden verhoogd door extra tryptofaan toe te voegen aan het rantsoen, kan extra opname van tryptofaan resulteren in verhoogde serotonineniveaus in de hersenen en aldus de uiting van ongewenste seksuele en agressieve gedragingen bij intacte beren verminderen. Dat is tot op heden bij verschillende diersoorten, inclusief het varken, aangetoond. De effectiviteit van extra tryptofaan in het rantsoen kan worden verhoogd door aan de volgende randvoorwaarden te voldoen: Het rantsoen moet een hoge verhouding tussen tryptofaan en de overige neutrale aminozuren (phenylalanine, tyrosine, isoleucine, leucine, methionine, histidine en valine) hebben, aangezien de overige neutrale aminozuren de opname van tryptofaan in de hersenen remmen (competitieve remming). Het rantsoen moet relatief weinig eiwit bevatten omdat eiwit de hoeveelheid overige neutrale aminozuren in bloed in absolute zin sterker verhoogt dan dat van tryptofaan, met Page 3

4 als gevolg dat tryptofaan sterker moet concurreren met de overige neutrale aminozuren om in de hersenen te worden opgenomen. Het rantsoen moet relatief rijk zijn aan glucogene koolhydraten, dat wil zeggen koolhydraten die de afgifte van insuline verhogen. Onder invloed van insuline worden de overige neutrale aminozuren sterker opgenomen door spiercellen dan tryptofaan, waardoor in bloed een hogere verhouding tussen tryptofaan en de overige neutrale aminozuren wordt bereikt en daardoor tryptofaan in grotere hoeveelheden in de hersenen wordt opgenomen. Het rantsoen moet relatief vetrijk zijn aangezien vrije vetzuren in bloed de opname van tryptofaan in de hersenen verhogen door de beschikbaarheid van vrij tryptofaan in bloed te verhogen. Als het gaat om voeding en de uiting van seksuele en agressieve gedragingen bij intacte beren, zijn er naast tryptofaan nog twee aspecten die aandacht verdienen, te weten de invloed van rantsoensamenstelling op het cholesterolniveau en de verhouding tussen n-6 en n-3 meervoudig onverzadigde vetzuren (n-6:n-3 ratio) in het bloed. Voor wat betreft cholesterol is het bekend dat het serotonine systeem wordt beïnvloed door cholesterol opname of opname van een rantsoen met een anderszins cholesterol-verhogende samenstelling. Hoewel niet onderzocht bij het varken, kan op basis van onderzoek bij andere diersoorten worden geconcludeerd dat een hoog cholesterolniveau in het bloed een positief effect heeft op het serotonine systeem en aldus de kans op agressief gedrag vermindert. Hoewel niet onderzocht mag worden verwacht dat cholesterolafhankelijke verhoging van serotonineniveaus in de hersenen eveneens de kans op uiting van seksuele gedragingen zal verminderen. Dit zou erop kunnen duiden dat, ook bij intacte beren, rantsoenen die cholesterol-verhogend zijn, en dus serotonine-stimulerend, de uiting van seksuele en agressieve gedragingen kunnen verminderen. Tot op heden is slechts weinig onderzoek verricht naar de relatie tussen de n-6:n-3 ratio in het rantsoen en/of bloed en seksueel en agressief gedrag. Wat er aan informatie is (hoofdzakelijk uit onderzoek met mannen) suggereert dat een hoge n-6:n-3 ratio het risico op agressief gedrag verhoogt. In tegenstelling tot cholesterol lijkt de n-6:n-3 ratio in het bloed niet alleen het serotonine systeem maar ook het dopamine systeem te beïnvloeden. Onderzoeksresultaten betreffende de n- 6:n-3 ratio op seksuele en agressieve gedragingen bij het varken zijn er nog niet. 5-Hydroxytryptofaan: een alternatief voor tryptofaan als voederadditief? Bij het aanmaken van serotonine in de hersenen wordt tryptofaan eerst omgezet in 5- hydroxytryptofaan (5-HTP). 5-HTP wordt vervolgens omgezet in serotonine. Aangezien 5-HTP kan worden geïsoleerd uit zaden van een Afrikaanse plantensoort (Griffonia simplicifolia) zou het in principe mogelijk zijn 5-HTP in plaats van tryptofaan toe te voegen aan rantsoenen van intacte beren teneinde de serotonine aanmaak in de hersenen te verhogen. Voordelen van 5-HTP ten opzichte van tryptofaan zijn: een betere passage door de darmwand; een betere beschikbaarheid voor serotonine aanmaak omdat het geen aminozuur is en dus niet gebruikt wordt voor eiwitsynthese; een efficiëntere opname in de hersenen omdat het niet gebruik maakt van dezelfde transportsystemen die gebruikt worden door andere aminozuren; Page 4

5 een snellere en meer efficiënte omzetting in serotonine. Uiteraard kan 5-HTP pas worden toegevoegd aan rantsoenen voor intacte beren als het als voederadditief is geregistreerd en als nader onderzoek heeft aangetoond dat het geen nadelige bijwerkingen heeft. GnRH-interventie gedurende de eerste weken na de geboorte en ontwikkeling van mannelijk gedrag Zoals hiervoor al beschreven, is bij intacte beren de eerste golf van mannelijke steroïden gedurende de eerste weken na de geboorte van invloed op de masculinisatie/defeminisatie van de hersenen. Het is momenteel onbekend of onderdrukking van deze eerste golf van mannelijke steroïden volledig kan voorkómen dat de hersenen masculiniseren/defeminiseren, dat wil zeggen dat de hersenen volledig vrouwelijk blijven. Het zou kunnen dat (de stijging van) mannelijke steroïden gedurende de prepuberale periode van ontwikkeling (na de eerste maand na geboorte) alsnog masculinisatie/defeminisatie van de hersenen veroorzaken. Zelfs al dat zo is, kan onderdrukking van de eerste golf van mannelijke steroïden mogelijk toch al een bijdrage leveren aan een vermindering van ongewenste seksuele en agressieve gedragingen bij intacte beren. Dat kan bijvoorbeeld indien de prepuberale stijging van mannelijke steroïdconcentraties wordt uitgesteld. Nader onderzoek in deze richting is gewenst en technisch goed mogelijk. Onder normale omstandigheden worden mannelijke steroïden in de testes geproduceerd onder invloed van luteïniserend hormoon (LH) afkomstig uit de hypofyse (een hersenaanhangsel). Op zijn beurt wordt LH geproduceerd en afgegeven onder invloed van een pulserende afgifte van GnRH, een hormoon bestaande uit slechts 10 aminozuren en afkomstig uit de hypothalamus (onderdeel van de hersenen). Het is bekend dat een continue GnRH toediening bij het varken in tegenstelling tot de normale pulserende afgifte van GnRH juist de afgifte van LH volledig onderdrukt en daarmee de productie van mannelijke steroïden in de testes volledig remt. In de afgelopen decennia zijn krachtige synthetische (en voor veterinair gebruik geregistreerde) GnRH s ontwikkeld (zogenaamde GnRH-agonisten, afgekort als GnRH-A), evenals kleine implantaten die gedurende een gewenste periode GnRH-A goed-gedoseerd afgeven aan het bloed. Door een GnRH-A implantaat, die gedurende 4 weken GnRH-A afgeeft, met behulp van een éénmalige injectie onderhuids aan te brengen bij pasgeboren mannelijke biggen, kan de eerste golf van mannelijke steroïden onderdrukt worden (zie Figuur 3). Een dergelijke behandeling zal de capaciteit van de testes om later alsnog mannelijke steroïden te produceren niet wezenlijk beïnvloeden (ook te zien in Figuur 3), waardoor tijdens de vleesvarkensfase nog steeds geprofiteerd kan worden van de voordelen van het houden van intacte beren ten opzichte van gecastreerde beren. Nader onderzoek zal moeten uitwijzen of, en in welke mate, een dergelijke GnRH-A behandeling voorkómt dat intacte beren gedurende de vleesvarkensfase meer ongewenste seksuele en agressieve gedragingen vertonen dan zeugen en gecastreerde beren. Indien een GnRH-A behandeling door middel van een GnRH-A implantaat bij intacte mannelijke biggen effectief blijkt te zijn en geen noemenswaardige negatieve effecten heeft, zal uiteindelijk een afweging moeten worden gemaakt tussen enerzijds (eventuele) maatschappelijke en ethische bezwaren tegen gebruik van GnRH implantaten en anderzijds de gunstige effecten ervan op het welzijn van vleesvarkens door het verminderen van ongewenste seksuele en agressieve gedragingen. Page 5

6 Figuur 3. Testosteron (links) en androstenon (rechts) concentraties in bloedplasma van GnRH-agonist behandelde intacte beren ( ) en intacte controle beren ( ) tussen een leeftijd van 7 en 164 dagen. In dit onderzoek werd een GnRH-agonist dagelijks tussen dag 7 en dag 35 na de geboorte toegediend (Uit Sinclair et al., 2001; voor referentie zie rapport). Conclusies Bij mannelijke dieren zijn testosteron en oestrogenen essentieel voor masculinisatie/defeminisatie van de hersenen en daarmee voor de ontwikkeling van specifiek mannelijk gedrag. Nader onderzoek met intacte beren is nodig om vast te stellen of onderdrukking van de golf van mannelijke steroïden gedurende de eerste 4 á 5 weken na de geboorte het uiten van seksuele en agressieve gedragingen gedurende de gehele vleesvarkensfase kan verminderen of voorkómen. De neurotransmitters dopamine, serotonine en norepinephrine hebben een belangrijke rol bij het uiten van seksuele en agressieve gedragingen. Dopamine heeft primair een stimulerende rol bij het uiten van seksuele en agressieve gedragingen terwijl serotonine primair een remmende rol heeft. De rol van norepinephrine is complex en verschillend wat betreft het uiten van seksuele en agressieve gedragingen. Seksuele en agressieve gedragingen bij intacte beren kunnen worden verminderd door het onderdrukken van het centrale dopamine systeem (minder dopamine in de hersenen) en/of door het stimuleren van het centrale serotonine systeem (meer serotonine in de hersenen). De mogelijkheden om ongewenst gedrag bij intacte beren te verminderen door middel van voeding zijn veelbelovender via beïnvloeding van het centrale serotonine systeem dan via het centrale dopamine systeem. Bij verschillende diersoorten, inclusief varken, is aangetoond dat opname van extra tryptofaan de aanmaak van serotonine in de hersenen stimuleert en het uiten van agressief gedrag (en zeer waarschijnlijk ook seksueel gedrag) onderdrukt. Serotonine synthese in de hersenen is afhankelijk van drie factoren: Page 6

7 de bloedplasmaconcentratie van niet-gebonden tryptofaan; de efficiëntie waarmee tryptofaan wordt opgenomen in de hersenen, hetgeen afhankelijk is van de verhouding tussen de concentratie van tryptofaan en de totale concentratie van de overige neutrale aminozuren (phenylalanine, tyrosine, isoleucine, leucine, methionine, histidine en valine) in bloedplasma; de activiteit in de hersenen van het enzym tryptofaan hydroxylase, het enzym dat bepalend is voor de snelheid waarmee tryptofaan wordt omgezet in serotonine. In groeiende dieren heeft een tryptofaanopname tot 10 keer de dagelijkse behoefte geen negatieve invloed op groei. Verhoging van de bloedcholesterolconcentratie stimuleert serotonine aanmaak in de hersenen en onderdrukt agressief gedrag (en zeer waarschijnlijk ook seksueel gedrag). Bloedcholesterolconcentraties verschillen aanmerkelijk binnen en tussen groepen varkens; nader onderzoek is nodig om na te gaan of deze variatie bij intacte beren samenhangt met het uiten van seksuele en agressieve gedragingen. Er zijn aanwijzingen dat een lage verhouding tussen n-6 en n-3 meervoudig onverzadigde vetzuren (n-6:n-3 ratio) in bloedplasma (afhankelijk van voeding) de kans op het uiten van agressief gedrag vermindert. Op basis van alle beschikbare informatie kan worden geconcludeerd dat het uiten van seksuele en agressieve gedragingen door intacte beren kan worden verminderd via een rantsoen met extra tryptofaan (of 5-hydroxytryptofaan?), relatief weinig eiwit, relatief veel insuline-stimulerende koolhydraten, relatief veel vet, een cholesterol-stimulerende samenstelling en een negatief effect op de n-6:n-3 ratio in bloedplasma. Page 7

Samenvatting. Chapter 8

Samenvatting. Chapter 8 Samenvatting Chapter 8 154 Het dopaminerge systeem is betrokken bij de controle over een heel scala aan fysiologische functies, variërend van motorische activiteit tot de productie van hormonen en het

Nadere informatie

Oefenopgaven voortplanting / hormonale regulatie De mannenpil

Oefenopgaven voortplanting / hormonale regulatie De mannenpil Oefenopgaven voortplanting / hormonale regulatie De mannenpil Uit Australië werd een verrassende doorbraak in het onderzoek naar de mannenpil gemeld. Een onderzoeksinstituut had 55 paren onderzocht die

Nadere informatie

Onderstaand document bevat de examenopgaven die verwerkt waren in de toets voor 4 VWO, dit is niet de gehele toets, de uitkomst van de score van deze

Onderstaand document bevat de examenopgaven die verwerkt waren in de toets voor 4 VWO, dit is niet de gehele toets, de uitkomst van de score van deze Onderstaand document bevat de examenopgaven die verwerkt waren in de toets voor 4 VWO, dit is niet de gehele toets, de uitkomst van de score van deze examenopgaven zal gelden als mijn eindmeting (de nummering

Nadere informatie

Groeihormoontekort bij volwassenen

Groeihormoontekort bij volwassenen Groeihormoontekort bij volwassenen Informatie voor patiënten 658224_PFI_pat_indicatie_Adult_Ndl.indd 1 25-06-12 10:16 Voor wie is deze brochure bedoeld? Deze brochure is bedoeld voor volwassenen bij wie

Nadere informatie

Overmatig drinken en plassen is een vaak voorkomend symptoom bij de. hond. Het kan veroorzaakt worden door verschillende ziekten in het

Overmatig drinken en plassen is een vaak voorkomend symptoom bij de. hond. Het kan veroorzaakt worden door verschillende ziekten in het SUIKERZIEKTE Overmatig drinken en plassen is een vaak voorkomend symptoom bij de hond. Het kan veroorzaakt worden door verschillende ziekten in het lichaam. U kunt hierbij denken aan slecht functionerende

Nadere informatie

antidepressivum, rat, overerfbaar, mechanismen, gedrag

antidepressivum, rat, overerfbaar, mechanismen, gedrag 1 Algemene gegevens 1.1 Titel van het project Effecten van het antidepressivum vortioxetine op hersenmechanismen in genetische diermodellen voor depressie 1.2 Looptijd van het project 1.3 Trefwoorden (maximaal

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting Samenvatting 119 120 Samenvatting Dit proefschrift beschrijft onderzoek naar de voorziening met essentiële vetzuren van gespeende biggen. Gewervelde dieren hebben in de voeding de essentiële vetzuren linolzuur

Nadere informatie

S A M E N V A T T I N G 1 6 3

S A M E N V A T T I N G 1 6 3 161 Samenvatting S A M E N V A T T I N G 1 6 3 Veroudering gaat samen met verlies van spiermassa en spierkracht, ook wel sarcopenie genaamd. Dit verlies in spiermassa en spierkracht zorgt in het dagelijkse

Nadere informatie

SAMENVATTING 141 Aminozuren zijn bouwstenen voor de synthese van eiwitten die nodig zijn voor de groei van een organisme. De synthese van aminozuren kost energie dat wordt gewonnen uit de voedingstoffen

Nadere informatie

MELATONINE. Het natuurlijke slaapmiddel

MELATONINE. Het natuurlijke slaapmiddel MELATONINE Het natuurlijke slaapmiddel Wat is Melatonine Melatonine is een hormoon dat in de pijnappelklier (epifyse) geproduceerd wordt uit serotonine (neurotransmitter betrokken bij stemming en pijn)

Nadere informatie

SAMENVATTING. Depressie. De geschiedenis van antidepressiva

SAMENVATTING. Depressie. De geschiedenis van antidepressiva SAMENVATTING Depressie De term depressie wordt van oudsher gebruikt voor neerslachtige gevoelens en sombere gedachten. In de oudheid werden verschillende termen gebruikt om dit syndroom te benoemen, en

Nadere informatie

1 Algemene gegevens. 2 Categorie van het project

1 Algemene gegevens. 2 Categorie van het project 1 Algemene gegevens 1.1 Titel van het project Het testen van een nieuw calciumfosfaat keramiek met botgroeistimulerende eigenschappen (EpitaxOs) als botvervanger in mond- kaak en aangezichtschirugische

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting Samenvatting 106 Samenvatting Samenvatting Actieve sportpaarden krijgen vaak vetrijke rantsoenen met vetgehalten tot 130 g/kg droge stof. De toevoeging van vet verhoogt de energiedichtheid van voeders.

Nadere informatie

Het chemische brein: antwoorden bij de lesbladen 1

Het chemische brein: antwoorden bij de lesbladen 1 Het chemische brein: antwoorden bij de lesbladen 1 Inleiding Beste leerkracht, De voornaamste doelstellingen van de les over het chemische brein, zijn: De leerlingen - kunnen omschrijven wat hormonen en

Nadere informatie

Hormoongebruik rond de overgang

Hormoongebruik rond de overgang Hormoongebruik rond de overgang Afdelingen gynaecologie en verloskunde Inhoudsopgave Inleiding 2 Wat is de overgang? 2 Klachten tijdens de overgang 2 Het gebruik van oestrogenen tijdens de overgang 2 De

Nadere informatie

Reproductie Management Cursus

Reproductie Management Cursus Reproductie Management Cursus Arno Joosten 27 februari 2013 Programma Opening Anatomie, fysiologie en hormoonhuishouding Film, de praktijk PIGSIS Doel van de cursus Kennis Reproductieresultaten Programma

Nadere informatie

Disclosure belangen spreker

Disclosure belangen spreker Disclosure belangen spreker Wondzorg Symposium 14 oktober 2014 (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven Sponsoring of onderzoeksgeld Honorarium of

Nadere informatie

Infoblad KANKER ALGEMEEN. Hormonale therapie

Infoblad KANKER ALGEMEEN. Hormonale therapie Infoblad KANKER ALGEMEEN Hormonale therapie HORMONALE THERAPIE Hormonale therapie is de behandeling van kanker met hormonen. Artsen noemen het ook: hormoontherapie, hormonale behandeling of hormoonbehandeling.

Nadere informatie

Achtergrond van het onderzoek

Achtergrond van het onderzoek Samenvatting 138 Samenvatting Achtergrond van het onderzoek Verenpikken bij leghennen vormt een groot welzijnsprobleem in de huidige (commerciële) leghennenhouderij. Hennen pikken en trekken aan elkaars

Nadere informatie

November Jaargang 4. Josine & Rubéns. Tips&Tricks #15. Naaldloze intradermale vaccinatie verbetert dierenwelzijn

November Jaargang 4. Josine & Rubéns. Tips&Tricks #15. Naaldloze intradermale vaccinatie verbetert dierenwelzijn November 2017 - Jaargang 4 Josine & Rubéns Tips&Tricks #15 Naaldloze intradermale vaccinatie verbetert dierenwelzijn LUNG HEALTH NAALDLOZE INTRADERMALE VACCINATIE VERBETERT DIERENWELZIJN Vandaag staat

Nadere informatie

Sportcafé. (Sport)voeding in functie van prestatie en herstel

Sportcafé. (Sport)voeding in functie van prestatie en herstel Sportcafé (Sport)voeding in functie van prestatie en herstel Opzet Voeding Vocht Koolhydraten Eiwitten Eten en drinken rondom inspanning Vragen Belang sportvoeding Gezondheid / energie Optimale prestatie

Nadere informatie

Woordenlijst. Aminozuurpreparaat Wordt in dit handboek ook preparaat genoemd. Zie preparaat. Arts metabole ziekten Zie metabool arts.

Woordenlijst. Aminozuurpreparaat Wordt in dit handboek ook preparaat genoemd. Zie preparaat. Arts metabole ziekten Zie metabool arts. Woordenlijst. Aminozuur Aminozuren zijn de bouwstenen van eiwitten. Het lichaam maakt zelf veel aminozuren aan, maar andere moeten uit de voeding worden opgenomen: de zogenoemde essentiële aminozuren.

Nadere informatie

5 juli blauw. Toelatingsexamen arts en tandarts. Informatie verwerven en verwerken (IVV) STILLEESTEKST 2

5 juli blauw. Toelatingsexamen arts en tandarts. Informatie verwerven en verwerken (IVV) STILLEESTEKST 2 Kleef hier onmiddellijk een identificatie-etiket blauw Toelatingsexamen arts en tandarts 5 juli 2016 Informatie verwerven en verwerken (IVV) STILLEESTEKST 2 Figuur 1A: Werking van een wateroplosbaar hormoon:

Nadere informatie

5 juli geel. Toelatingsexamen arts en tandarts. Informatie verwerven en verwerken (IVV) STILLEESTEKST 2

5 juli geel. Toelatingsexamen arts en tandarts. Informatie verwerven en verwerken (IVV) STILLEESTEKST 2 Kleef hier onmiddellijk een identificatie-etiket geel Toelatingsexamen arts en tandarts 5 juli 2016 Informatie verwerven en verwerken (IVV) STILLEESTEKST 2 Figuur 1A: Werking van een wateroplosbaar hormoon:

Nadere informatie

Samenvatting 95 SAMENVATTING

Samenvatting 95 SAMENVATTING Samenvatting Samenvatting 95 SAMENVATTING Tijdens de ontwikkeling en groei van een solide tumor, staan de tumorcellen bloot aan een gebrek aan zuurstof (hypoxie). Dit is het gevolg van de snelle groei

Nadere informatie

WAAROM WILLEN WE EFFECTEN T.H.V. HORMONEN VASTSTELLEN?

WAAROM WILLEN WE EFFECTEN T.H.V. HORMONEN VASTSTELLEN? WAAROM WILLEN WE EFFECTEN T.H.V. HORMONEN VASTSTELLEN? Veel van de bestudeerde polluenten (o.a. PCB s, dioxines, zware metalen) kunnen hormoonverstorende effecten hebben. Daarom worden in de humane biomonitoringscampagnes

Nadere informatie

Nieuwsbrief. Voorwoord. Demoproject Wekensystemen: keuze in functie van rendabiliteit en arbeid. In dit nummer: Voorwoord 1 Algemeen.

Nieuwsbrief. Voorwoord. Demoproject Wekensystemen: keuze in functie van rendabiliteit en arbeid. In dit nummer: Voorwoord 1 Algemeen. Projectpartners: Maart 2016 Nieuwsbrief Demoproject Wekensystemen: keuze in functie van rendabiliteit en arbeid Voorwoord Beste lezer, In het kader van het Demonstratieproject Wekensystemen: keuze in functie

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting 119 In dit proefschrift worden verschillende aspecten van de stofwisselingsziekte fenylketonurie (PKU, afkorting van de Engelse term Phenylketonuria) besproken. Alvorens verder op deze ziekte in te gaan,

Nadere informatie

Tepeluitvloed. Tepeluitvloed. uitvloed. Wanneer er vocht uit de tepel komt, noemen we dit tepelui. tepel

Tepeluitvloed. Tepeluitvloed. uitvloed. Wanneer er vocht uit de tepel komt, noemen we dit tepelui. tepel Tepeluitvloed Wanneer er vocht uit de tepel komt, noemen we dit tepelui uitvloed. Tepeluitvloed komt veel voor. Meestal is tepeluitvloed een onschuldig verschijnsel. Dit neemt niet weg dat verder medisch

Nadere informatie

Behandeling met sandostatine

Behandeling met sandostatine Behandeling met sandostatine NEURO-ENDOCRIENE TUMOR (NET) Bij u is een neuro-endocriene tumor met uitzaaiingen geconstateerd. Neuro-endocriene tumoren (afgekort NET) kunnen op verschillende locaties in

Nadere informatie

Breedmax : Een zeer volledig voedingssupplement met duidelijk wetenschappelijke achtergrond

Breedmax : Een zeer volledig voedingssupplement met duidelijk wetenschappelijke achtergrond : Een zeer volledig voedingssupplement met duidelijk wetenschappelijke achtergrond In het wild eten vogels naast zaden ook insecten, larven, bloemknoppen, fruit, bladeren, boomschors, groenvoer en aarde.

Nadere informatie

Ontwikkelingsbiologie

Ontwikkelingsbiologie Ontwikkelingsbiologie In vitro fertilisatie Bij in vitro fertilisatie (IVF) worden eicellen buiten het lichaam bevrucht door spermacellen. Een bevruchte eicel ontwikkelt zich en wordt vervolgens meestal

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting 185 Substance P and the Neurokinin 1 Receptor: from behavior to bioanalysis Affectieve stoornissen zoals angst en depressie zijn aandoeningen die een grote

Nadere informatie

SAMEN ME VAT A T T I T N I G

SAMEN ME VAT A T T I T N I G SAMENVATTING 186 Inleiding Het renine-angiotensine-aldosteron-systeem (RAAS) is een hormonaal systeem dat in belangrijke mate betrokken is bij de regulatie van bloeddruk en nierfunctie. Het RAAS is een

Nadere informatie

PATIËNTENINFORMATIE. ADRENOGENITAAL SYNDROOM Informatie voor ouders/verzorgers

PATIËNTENINFORMATIE. ADRENOGENITAAL SYNDROOM Informatie voor ouders/verzorgers PATIËNTENINFORMATIE ADRENOGENITAAL SYNDROOM Informatie voor ouders/verzorgers 2 ADRENOGENITAAL SYNDROOM Informatie voor ouders/verzorgers Met deze informatiefolder wil het Maasstad Ziekenhuis u informeren

Nadere informatie

1 Bespreek de tekening tijdens de les 2 D 3 C 4 B 5C 6 A 7 C 8 B. Open vragen

1 Bespreek de tekening tijdens de les 2 D 3 C 4 B 5C 6 A 7 C 8 B. Open vragen ANTWOORDEN VOORTPLANTING EN SEKSUALITEIT Serie a Opdracht Anticonceptiepil 1,3,5 Schema samen doornemen! OPDRACHTEN 1 Bespreek de tekening tijdens de les 2 D 3 C 4 B 5C 6 A 7 C 8 B Open vragen 1 Bij sterilisatie

Nadere informatie

PCOS (Poly Cysteus Ovarium Syndroom)

PCOS (Poly Cysteus Ovarium Syndroom) PCOS (Poly Cysteus Ovarium Syndroom) Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Wat is PCOS? 1 De normale cyclus 1 Wat gebeurt er bij PCOS? 2 Verhoogde risico's 3 Genetica 3 Behandelmethodes

Nadere informatie

Inspiratie voor een bezoek aan Varkens Innovatie Centrum Sterksel

Inspiratie voor een bezoek aan Varkens Innovatie Centrum Sterksel Inspiratie voor een bezoek aan Varkens Innovatie Centrum Sterksel Voorbeelden van onderwerpen en projecten Introductie Een bezoek aan Varkens Innovatie Centrum Sterksel is een inspirerende ervaring. Op

Nadere informatie

Patiënteninformatiedossier (PID) PROSTAATKANKER. onderdeel HORMONALE THERAPIE. PROSTAATKANKER Hormonale therapie

Patiënteninformatiedossier (PID) PROSTAATKANKER. onderdeel HORMONALE THERAPIE. PROSTAATKANKER Hormonale therapie Patiënteninformatiedossier (PID) PROSTAATKANKER onderdeel HORMONALE THERAPIE PROSTAATKANKER Hormonale therapie INHOUD Inleiding... 3 Hoe werkt hormonale therapie?... 3 Wanneer hormonale behandeling?...

Nadere informatie

Voorbereiding toelatingsexamen arts/tandarts Biologie: Eukaryote cel 7/2/2015. dr. Brenda Casteleyn

Voorbereiding toelatingsexamen arts/tandarts Biologie: Eukaryote cel 7/2/2015. dr. Brenda Casteleyn Voorbereiding toelatingsexamen arts/tandarts Biologie: Eukaryote cel 7/2/2015 dr. Brenda Casteleyn Met dank aan: Leen Goyens (http://users.telenet.be/toelating) en studenten van forum http://www.toelatingsexamen-geneeskunde.be

Nadere informatie

vwo hormoonstelsel 2010

vwo hormoonstelsel 2010 vwo hormoonstelsel 2010 Integratie In onderstaande afbeelding is schematisch de regulatie van een aantal animale en vegetatieve functies bij de mens weergegeven. Al deze functies spelen een rol bij het

Nadere informatie

Galzouten, darmontsteking, leverkanker, ernstig overgewicht, nieuwe therapie

Galzouten, darmontsteking, leverkanker, ernstig overgewicht, nieuwe therapie 1 Algemene gegevens 1.1 Titel van het project De functie van galzouten in ziekte en gezondheid 1.2 Looptijd van het project 1.3 Trefwoorden (maximaal 5) 5 jaar Galzouten, darmontsteking, leverkanker, ernstig

Nadere informatie

Behandeling van diabetes type 2

Behandeling van diabetes type 2 Behandeling van diabetes type 2 Diabetes type 2 is de meest voorkomende vorm van diabetes: ongeveer negentig procent van de mensen heeft diabetes type 2. Hierbij is vaak sprake van een combinatie van factoren.

Nadere informatie

nederlandse samenvatting

nederlandse samenvatting Nederlandse Samenvatting NEDERLANDSE SAMENVATTING Inleiding Hartfalen is een syndroom, waarbij de pompfunctie van het hart achteruitgaat en dat onder andere gepaard kan gaan met klachten van kortademigheid

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING 165 DE ACHTERGROND VAN HET ONDERZOEK Ecstasy behoort wereldwijd tot een van de meest gebruikte illegale drugs en wordt met name gebruikt door adolescenten en jong volwassenen. Het hoofdbestanddeel van

Nadere informatie

PIG. Samen blij met een volle box

PIG. Samen blij met een volle box PIG Samen blij met een volle box PIG 2 Met Regumate Pig werken we samen aan een optimale instroom van uw fokgelten Varkensteam MSD Animal Health Hoe ziet de voortplantingscyclus van een zeug eruit? De

Nadere informatie

WAT ZIJN AANGEBOREN EIWITSTOFWISSELINGSSTOORNISSEN?

WAT ZIJN AANGEBOREN EIWITSTOFWISSELINGSSTOORNISSEN? WAT ZIJN AANGEBOREN EIWITSTOFWISSELINGSSTOORNISSEN? Eiwitten (proteïnen) zijn een vast onderdeel van onze natuurlijke voeding. Bij het verteringsproces worden ze afgebroken tot hun bouwstenen (aminozuren)

Nadere informatie

1 Algemene gegevens. 2 Categorie van het project

1 Algemene gegevens. 2 Categorie van het project 1 Algemene gegevens 1.1 Titel van het project Ontwikkelen van een eilandjesbron ten behoeve van transplantatie van geëncapsuleerde eilandjes van Langerhans voor behandeling van diabetes 1.2 Looptijd van

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING Alle levende organismen zijn afhankelijk van energie; zonder energie is er geen leven mogelijk. Uit de thermodynamica is bekend dat energie niet gemaakt kan worden, maar ook niet

Nadere informatie

Vos&de Kruif2015. Hedwig Vos, huisarts Marjolijn de Kruif, psychiater

Vos&de Kruif2015. Hedwig Vos, huisarts Marjolijn de Kruif, psychiater Vos&de Kruif2015 Hedwig Vos, huisarts Marjolijn de Kruif, psychiater Geen belangen Vos&de Kruif2015 Van menarche tot menopauze: hormonen en neurotransmitters Psychiatrische klachten rondom menstruatie,

Nadere informatie

Voortplantingshormonen

Voortplantingshormonen Voortplantingshormonen De menstruatiecyclus bij de mens is een gebeurtenis waarbij verschillende processen tegelijkertijd en in onderlinge afhankelijkheid plaats vinden. De aanvang, het voortduren en het

Nadere informatie

Nederlandse. Samenvatting

Nederlandse. Samenvatting Nederlandse Samenvatting Het metabole syndroom is tegenwoordig een veel voorkomend ziektebeeld dat getypeerd wordt door een combinatie van verschillende aandoeningen. Voornamelijk in de westerse landen

Nadere informatie

Niet-technische samenvatting 2015132-2. 1 Algemene gegevens. 2 Categorie van het project

Niet-technische samenvatting 2015132-2. 1 Algemene gegevens. 2 Categorie van het project Niet-technische samenvatting 2015132-2 1 Algemene gegevens 1.1 Titel van het project Het ontwikkelen van voeders en voersupplementen die de gezondheid van varkens ondersteunen. 1.2 Looptijd van het project

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Het aantal mensen met een gestoorde nierfunctie is de afgelopen decennia sterk toegenomen. Dit betekent dat er steeds meer mensen moeten dialyseren of een niertransplantatie moeten

Nadere informatie

Dit demonstratieproject werd medegefinancierd door Europees Landbouwfonds voor Plattelandsontwikkeling: Europa investeert in zijn platteland

Dit demonstratieproject werd medegefinancierd door Europees Landbouwfonds voor Plattelandsontwikkeling: Europa investeert in zijn platteland Beste lezer, In het kader van het ADLO Demonstratieproject Optimalisatie van het houden van intacte beren en immunocastraten bezorgen we u graag een vijfde nummer van onze nieuwsbrief ivm de invloed van

Nadere informatie

SAMENVATTING. Inleiding. Black box? Signaalstoffen in de hersenen

SAMENVATTING. Inleiding. Black box? Signaalstoffen in de hersenen SAMENVATTING Inleiding Black box? Lange tijd werd het brein beschouwd als een zogenaamde black box waar processen plaatsvinden die we niet kunnen zien of meten. In de loop van de vorige eeuw kwam daar

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting.

Nederlandse samenvatting. . 10 Nederlands samenvatting Uit cijfers van de Hartstichting blijkt dat bijna 1 op de 3 Nederlanders sterft aan een hart- of vaatziekte (HVZ). Daarmee is het een van de voornaamste doodsoorzaken in Nederland.

Nadere informatie

Hormonale therapie bij borstkanker

Hormonale therapie bij borstkanker Hormonale therapie bij borstkanker Borstcentrum Máxima is gevestigd op locatie Eindhoven Operatie, bestraling en chemotherapie zijn de meest bekende behandelmethoden bij kanker. Bij bepaalde soorten kanker

Nadere informatie

De Kracht van Eiwit. Hans Wassink. EFAA Fitness- & Personal Training Congres 15 Februari 2009, Noordwijkerhout

De Kracht van Eiwit. Hans Wassink. EFAA Fitness- & Personal Training Congres 15 Februari 2009, Noordwijkerhout De Kracht van Eiwit Hans Wassink EFAA Fitness- & Personal Training Congres 15 Februari 2009, Noordwijkerhout Programma Eigen Kracht 10.00 uur De Kracht van Eiwit Hans Wassink 11.15 uur Afslanken met IJzer

Nadere informatie

Biotransformatie en toxiciteit van

Biotransformatie en toxiciteit van Biotransformatie en toxiciteit van paracetamol 062 1 Biotransformatie en toxiciteit van paracetamol Inleiding Paracetamol is het farmacologisch actieve bestanddeel van een groot aantal vrij en op recept

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 157 N ederlandse samenvatting Nederlandse Samenvatting 158 Nederlandse samenvatting Het aantal gevallen van huidkanker, waaronder melanoom, neemt nog steeds toe in de westerse

Nadere informatie

Richtlijn Multidisciplinaire richtlijn Borstvoeding

Richtlijn Multidisciplinaire richtlijn Borstvoeding Richtlijn Multidisciplinaire richtlijn Borstvoeding Onderbouwing Conclusies Bij seksueel actieve moeders die exclusief voeden met de borst (dus niet kolven) en amenorroisch zijn, is de kans op zwangerschap

Nadere informatie

Afweer systeem tegen ziektes, moederlijk hormoon,ontwikkeling, vogels, testosteron

Afweer systeem tegen ziektes, moederlijk hormoon,ontwikkeling, vogels, testosteron Niet-technische samenvatting 2015311 1 Algemene gegevens 1.1 Titel van het project Heeft de kwaliteit van het afweer systeem bij de vader een invloed on de kwetsbaarheid van de kinderen voor moederlijk

Nadere informatie

Diabetes Mellitus type 2 en tabletgebruik. Diabetesteam IJsselland Ziekenhuis

Diabetes Mellitus type 2 en tabletgebruik. Diabetesteam IJsselland Ziekenhuis Diabetes Mellitus type 2 en tabletgebruik Diabetesteam IJsselland Ziekenhuis Wat is diabetes type 2? Diabetes type 2 komt veel bij ouderen voor. Vroeger werd deze vorm daarom ook wel ouderdomssuiker genoemd.

Nadere informatie

Voorbereiding toelatingsexamen arts/tandarts. Biologie voortplanting 6/29/2013. dr. Brenda Casteleyn

Voorbereiding toelatingsexamen arts/tandarts. Biologie voortplanting 6/29/2013. dr. Brenda Casteleyn Voorbereiding toelatingsexamen arts/tandarts Biologie voortplanting 6/29/2013 dr. Brenda Casteleyn Met dank aan: Leen Goyens (http://users.telenet.be/toelating) en studenten van forum http://www.toelatingsexamen-geneeskunde.be

Nadere informatie

Niet-technische samenvatting Algemene gegevens. 2 Categorie van het project

Niet-technische samenvatting Algemene gegevens. 2 Categorie van het project Niet-technische samenvatting 2015185 1 Algemene gegevens 1.1 Titel van het project Ontwikkeling van vaccins voor de behandeling en ter voorkoming van human papilloma virus (HPV) infecties en HPVgerelateerde

Nadere informatie

157 De ontdekking van de natuurlijke aanwezigheid van antisense oligonucleotiden in eukaryote cellen, die de expressie van specifieke eiwitten kunnen reguleren, heeft in de afgelopen tientallen jaren gezorgd

Nadere informatie

Borstkanker en hormoontherapie

Borstkanker en hormoontherapie Chirurgie Borstkanker en hormoontherapie www.catharinaziekenhuis.nl Inhoud Wat is hormoontherapie?... 3 Vrouwelijke geslachtshormonen... 3 Wanneer komt u in aanmerking voor een hormoonbehandeling?... 4

Nadere informatie

Patiënteninformatie De behandeling van borstkanker met Zoladex

Patiënteninformatie De behandeling van borstkanker met Zoladex Patiënteninformatie De behandeling van borstkanker met Zoladex Uw arts heeft u Zoladex voorgeschreven. Zoladex kan worden toegepast bij vrouwen met borstkanker bij wie sprake is van uitzaaiingen. In deze

Nadere informatie

Samenvatting, conclusies en aanbevelingen

Samenvatting, conclusies en aanbevelingen Samenvatting, conclusies en aanbevelingen In publiceerde de toenmalige oedingsraad de Nederlandse voedingsnormen. Deze waren hoofdzakelijk gericht op de preventie van deficiëntieverschijnselen. De laatste

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Fibrose, oftewel verlittekening van weefsels, is een proces dat tot uitval van belangrijke organen kan leiden, met de dood tot gevolg. In feite ligt het aantal sterfgevallen veroorzaakt door fibrose hoger

Nadere informatie

Intermezzo, De expressie van een eiwit.

Intermezzo, De expressie van een eiwit. Samenvatting Bacteriën leven in een omgeving die voortdurend en snel verandert. Om adequaat te kunnen reageren op deze veranderingen beschikken bacteriën over tal van sensor systemen die de omgeving in

Nadere informatie

stoppen zware drinkers minder vaak met het drinken van alcoholhoudende drank dan vrouwen met een lager alcoholgebruik.

stoppen zware drinkers minder vaak met het drinken van alcoholhoudende drank dan vrouwen met een lager alcoholgebruik. Samenvatting In Nederland gebruikt ongeveer 80% van de vrouwen in de vruchtbare leeftijd alcoholhoudende drank. Veel vrouwen staken het alcoholgebruik zodra ze zwanger zijn of eerder al, als ze zwanger

Nadere informatie

In deze circulaire zal aandacht worden besteed aan maatregelen om deze ongewenste situaties te voorkomen of te beperken.

In deze circulaire zal aandacht worden besteed aan maatregelen om deze ongewenste situaties te voorkomen of te beperken. SCH-1996-20 DE INTERNE OF VOERGEBONDEN WARMTE VAN VARKENSVOEDERS Inleiding Van de energie die met het voer aan varkens wordt verstrekt komt een aanzienlijk deel vrij als warmte. Dit is de interne of voergebonden

Nadere informatie

Algemene samenvatting

Algemene samenvatting Algemene samenvatting De mens kan niet zonder zuurstof. De zuurstof die wij inademen wordt vanaf de longen door het bloed naar alle cellen van ons lichaam gebracht. De cellen kunnen deze zuurstof gebruiken

Nadere informatie

gegevens van de mannen die aan het begin van het onderzoek nog geen HVZ en geen diabetes hadden.

gegevens van de mannen die aan het begin van het onderzoek nog geen HVZ en geen diabetes hadden. Samenvatting In hoofdstuk 1 hebben we het belang en het doel van het onderzoek in dit proefschrift beschreven. Wereldwijd vormen hart- en vaatziekten (HVZ) de belangrijkste oorzaak van sterfte. Volgens

Nadere informatie

Risico minimalisatie materiaal. Bloeddruk meting en Patiëntenpas. betreffende Tracydal (tranylcypromine) voor patiënten. Meer informatie?

Risico minimalisatie materiaal. Bloeddruk meting en Patiëntenpas. betreffende Tracydal (tranylcypromine) voor patiënten. Meer informatie? Risico minimalisatie materiaal betreffende Tracydal (tranylcypromine) voor patiënten Meer informatie? Misschien heeft u na het lezen van deze folder nog vragen. Uw diëtist of behandelend arts zal ze graag

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Appendices NEDERLANDSE SAMENVATTING Inleiding Het polycysteus ovarium syndroom (PCOS), letterlijk het vele cysten in de eierstok - syndroom komt relatief vaak voor. Van alle vrouwen blijkt 5 tot 16% PCOS

Nadere informatie

Hormoontherapie bij borstkanker

Hormoontherapie bij borstkanker Hormoontherapie bij borstkanker Inleiding Uw arts heeft u aan de hand van de Patiëntenbrief uitgelegd, waarom u in aanmerking komt voor een hormoontherapie. In de Patiëntenbrief staan alle gegevens van

Nadere informatie

Chapter 10: Nederlandse samenvatting

Chapter 10: Nederlandse samenvatting Chapter 10: Nederlandse samenvatting 251 252 De a-typische effecten van Olanzapine op gewichtsregulering en de mogelijke tegenwerking van Topiramaat Olanzapine (OLZ) is een 2 e generatie antipsychoticum

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING Wat verandert er in het zenuwstelsel als een dier iets leert? Hoe worden herinneringen opgeslagen in de hersenen? Hieraan ten grondslag ligt het vermogen van het zenuwstelsel om

Nadere informatie

Samen ruiken aan het succes van complete APP bescherming

Samen ruiken aan het succes van complete APP bescherming Porcilis APP Samen ruiken aan het succes van complete APP bescherming APP in een notendop A. pleuropneumoniae (APP) is een bacterie en veroorzaakt acute- (sterfte) en chronische long- en borstvliesontsteking.

Nadere informatie

N o t i t i e. Lactosebepalingen MPR Datum: Arnhem, 29 augustus 2006 Onze referentie: R&D/06.0108/MH/HWA Bijlage(n): -

N o t i t i e. Lactosebepalingen MPR Datum: Arnhem, 29 augustus 2006 Onze referentie: R&D/06.0108/MH/HWA Bijlage(n): - Auteur: Horneman Betreft: Lactosebepalingen MPR Datum: Arnhem, 29 augustus 2006 Onze referentie: R&D/06.0108/MH/HWA Bijlage(n): - N o t i t i e Sinds begin 2006 worden resultaten van lactosebepalingen

Nadere informatie

KUVAN. PKU Vereniging en MODAZ - KUVAN - 1/6

KUVAN. PKU Vereniging en MODAZ -  KUVAN - 1/6 KUVAN KUVAN, een middel voor de behandeling van PKU Hoe werkt KUVAN? Voor wie is KUVAN geschikt? KUVAN -belastingtest Ik kom in aanmerking voor KUVAN, wat nu? Innemen van KUVAN Dosering Bijwerkingen KUVAN

Nadere informatie

Samenvatting. Indicatoren voor ecologische effecten hangen sterk met elkaar samen

Samenvatting. Indicatoren voor ecologische effecten hangen sterk met elkaar samen Samenvatting Er bestaan al jaren de zogeheten Richtlijnen voor goede voeding, die beschrijven wat een gezonde voeding inhoudt. Maar in hoeverre is een gezonde voeding ook duurzaam? Daarover gaat dit advies.

Nadere informatie

Beperking van de uiteindelijke lengte met hormonen

Beperking van de uiteindelijke lengte met hormonen Sophia Kinderziekenhuis Beperking van de uiteindelijke lengte met hormonen Voor sommige beroepen is het een voordeel om lang te zijn: vrouwelijke fotomodellen bijvoorbeeld zijn in het algemeen minstens

Nadere informatie

Hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4. Hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4

Hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4. Hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Samenvatting SAMENVATTING 189 Depressie is een veelvoorkomende psychische stoornis die een hoge ziektelast veroorzaakt voor zowel de samenleving als het individu. De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO)

Nadere informatie

DE STAATSSECRETARIS VAN ECONOMISCHE ZAKEN, In overeenstemming met de MINISTER VAN VOLKSGEZONDHEID, WELZIJN EN SPORT,

DE STAATSSECRETARIS VAN ECONOMISCHE ZAKEN, In overeenstemming met de MINISTER VAN VOLKSGEZONDHEID, WELZIJN EN SPORT, BD/2013/REG NL 103809/zaak 316926 DE STAATSSECRETARIS VAN ECONOMISCHE ZAKEN, In overeenstemming met de MINISTER VAN VOLKSGEZONDHEID, WELZIJN EN SPORT, Beschikkende op de aanvraag d.d. 07 januari 2013 van

Nadere informatie

INTRODUCTIE STRESSHORMONEN

INTRODUCTIE STRESSHORMONEN 8 Samenvatting INTRODUCTIE Cocaïne behoort tot de stimulerende middelen; stoffen die energie en alertheid verhogen en een kortstondig goed gevoel of zelfs euforie geven. Herhaaldelijk gebruik van cocaïne

Nadere informatie

Workshop voor apothekers en huisartsen. (on)juiste behandeling met orale bloedsuikerverlagende middelen bij

Workshop voor apothekers en huisartsen. (on)juiste behandeling met orale bloedsuikerverlagende middelen bij Workshop voor apothekers en huisartsen (on)juiste behandeling met orale bloedsuikerverlagende middelen bij Diabetes Mellitus type 2 Voorbeeld Programma Maken van de ingangstoets Bespreking leerdoelen l

Nadere informatie

RICHTLIJN 96/8/EG VAN DE COMMISSIE

RICHTLIJN 96/8/EG VAN DE COMMISSIE 1996L0008 NL 20.06.2007 001.001 1 Dit document vormt slechts een documentatiehulpmiddel en verschijnt buiten de verantwoordelijkheid van de instellingen B RICHTLIJN 96/8/EG VAN DE COMMISSIE van 26 februari

Nadere informatie

Growing into a different brain

Growing into a different brain 221 Nederlandse samenvatting 221 Nederlandse samenvatting Groeiend in een ander brein: de uitkomsten van vroeggeboorte op schoolleeftijd De doelen van dit proefschrift waren om 1) het inzicht te vergroten

Nadere informatie

18. Gegeven zijn de volgende uitspraken: I. Tyrosine is de precursor van serotonine II. Een overmaat aan serotonine kan leiden tot agressief gedrag.

18. Gegeven zijn de volgende uitspraken: I. Tyrosine is de precursor van serotonine II. Een overmaat aan serotonine kan leiden tot agressief gedrag. 1. Welke uitspraak is WAAR? a. Evertebraten hebben geen zenuwstelsel dat hun toelaat gecoördineerde bewegingen uit te voeren. b. Evertebraten hebben niet meer dan 10.000 zenuwcellen. c. Het telencephalon

Nadere informatie

Opgaven bij BINAS 6e druk

Opgaven bij BINAS 6e druk Opgaven bij BINAS 6e druk Geslachtshormonen en anticonceptie Je bent op een leeftijd gekomen dat seksuele gevoelens gaan spelen. Je wilt geen risico lopen en denkt na over vormen van anticonceptie. Het

Nadere informatie

1/05/2011. Inleiding. LLL Symposium Stress en substraatmetabolisme

1/05/2011. Inleiding. LLL Symposium Stress en substraatmetabolisme Stress en substraatmetabolisme Jan J. De Waele MD PhD SICU Universitair Ziekenhuis Gent Inleiding Voeding is belangrijk bij de gehospitaliseerde patient IZ patienten verschillen fundamenteel Insult dat

Nadere informatie

Sojaproducten - Een bron van hoogwaardige eiwitten

Sojaproducten - Een bron van hoogwaardige eiwitten Sojaproducten - Een bron van hoogwaardige eiwitten Standpuntnota van de ENSA Scientific Advisory Committee Inleiding Eiwitten zijn een belangrijke voedingsstof die nodig zijn voor de groei en het herstel

Nadere informatie

Het gebruik van Decapeptyl. Toelichting en praktische aanwijzingen

Het gebruik van Decapeptyl. Toelichting en praktische aanwijzingen Het gebruik van Decapeptyl Toelichting en praktische aanwijzingen Colofon Inhoudsopgave Ferring B.V. Polarisavenue 130 2132 JX Hoofddorp Postbus 184 2130 AD Hoofddorp Telefoon: 023-5680 300 Fax: 023-5680

Nadere informatie

Webinar 4 28-05- 15. WEBINAR 4 28-05- 2015 Inside Out Health Jenaida van Wijk, integraal arts. Boodschappers Eiwi?en. Wat zijn hormonen?

Webinar 4 28-05- 15. WEBINAR 4 28-05- 2015 Inside Out Health Jenaida van Wijk, integraal arts. Boodschappers Eiwi?en. Wat zijn hormonen? WEBINAR 4 28-05- 2015 Inside Out Health Jenaida van Wijk, integraal arts Webinar 4 Wat zijn hormonen? Voeding en hormonen Belangrijkste hormoonassen Belangrijkste neurotransmi?ers ConnecBe Wat zijn hormonen?

Nadere informatie

Voedingsadvies bij Diabetes Mellitus. Bij gebruik van GLP-1-analoog

Voedingsadvies bij Diabetes Mellitus. Bij gebruik van GLP-1-analoog Voedingsadvies bij Diabetes Mellitus Bij gebruik van GLP-1-analoog Aangezien u lijdt aan Diabetes mellitus, type 2 (oftewel ouderdomsdiabetes) én overgewicht hebt, heeft de arts u een behandeling met zogenaamd

Nadere informatie