Speedisk-GCMS analyse van musken in oppervlaktewater

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Speedisk-GCMS analyse van musken in oppervlaktewater"

Transcriptie

1 nummer 2 maart 2009 In het voorjaar van 2006 is door de waterschappen het netwerk monitoring nieuwe stoffen opgericht. STOWA heeft de coördinatie van dit netwerk op zich genomen. Onder nieuwe stoffen wordt verstaan hormoonverstorende stoffen, geneesmiddelen, en andere potentieel schadelijke stoffen die in het oppervlaktewater kunnen voorkomen maar nu niet in het waterkwaliteitsbeleid worden meegenomen. Deze laatste groep wordt ook wel vergeten stoffen genoemd. Het doel van dit netwerk is allereerst kennis te bundelen en uit te wisselen. Daarnaast worden kennislacunes geïdentificeerd en wordt richting gegeven aan de monitoring activiteiten van waterbeheerders. De nieuwsbrief Emerging zal twee maal per jaar via de worden verspreid om de kennis van de werkgroep naar een groter publiek te brengen. Als je de nieuwsbrief wilt ontvangen, stuur dan een met Emerging in de onderwerp/subject regel naar In deze nieuwsbrief: Analyse van muskverbindingen in oppervlaktewater Vaticaanse krant: anticonceptiepil vervuilt milieu Onderzoek naar Emerging substances bij Waternet Geneesmiddelen, hormoonverstoring en prioritaire stoffen in RWZI effluenten Mededelingen Speedisk-GCMS analyse van musken in oppervlaktewater Martijn Pijnappels, GWL In 2008 is door het Integraal laboratoriumoverleg Waterkwaliteitsbeheerders (ILOW 1 ) in samenwerking met RWS Waterdienst een methode met Speedisk en GCMS ontwikkeld voor de bepaling van het gehalte aan muskverbindingen in oppervlaktewater. Musken staan op een lijst van kandidaat-stoffen die mogelijk worden toegevoegd aan de Kaderrichtlijn water. Op basis van bestaande prioriteitslijsten van de Waterdienst, waaronder een lijst met kandidaat-stoffen voor de Kaderrichtlijn Water en aanvullend literatuuronderzoek, zijn voor dit project de volgende doelstoffen geselecteerd: Doelstof Doelstof 1 Galaxolide (HHCB) 5 Traseolide (ATII) 2 Tonalide (AHTN) 6 Phantolide (AHMI) 3 Musk xyleen (MX) 7 Actyl cedrene (AC)1 4 Musk keton (MK) 8 OTNE1 1 Niet opgenomen in de methode 1

2 Voor deze doelstoffen is een GCMS-analyse voor musken ontwikkeld, met een monstervoorbewerking via Speedisk-extractie. In plaats van smalle extractie-cartridges (klassieke solid phase extractie) bestaat de vaste fase bij een Speedisk uit een brede dunne disk (50 mm), waardoor de snelheid waarmee watermonsters over extractiemateriaal worden gepompt verhoogd kan worden (Figuur 1). Figuur1: Schematische weergave Speedisk cartridge & normale SPE-column extractie Speedisk (J.T. Baker) SPE-column Door toepassing van Speedisk kan de totale extractietijd van een oppervlaktewater-monster met minimaal een factor twee verkort worden. Daarnaast treed er minder snel verstopping op en zijn grotere monstervolumes mogelijk (tot 2 L, afhankelijk van doelstof). Deze voordelen zijn relevant voor bijvoorbeeld het monitoringwerk voor de Kaderrichtlijn Water, waarvoor totaal water extracties moeten worden uitgevoerd en waarbij het zwevende stof een traditionele SPE cartridge snel zou kunnen verstoppen. Een aantal stappen uit de Speedisk extractie methode, zoals de opbrengsnelheid, de invloed van het droogvallen van het filter tijdens extractie, de droogprocedure van het filter na extractie enz., zijn verder onderzocht om de methode beter te kunnen karakteriseren. Op basis van deze optimalisatie is een uiteindelijke analysemethode opgesteld die op hoofdlijnen voor elk deelnemend lab hetzelfde is maar op kleine details van elkaar kan verschillen. Aan de hand van deze methode zijn een aantal indicatieve prestatiekenmerken vastgesteld. De prestatiekenmerken voor de ontwikkelde Speedisk- GCMS methode bleken voor musken goed te zijn. De vooraf gestelde streefwaarde om een rapportagegrens van 0.1 µg/l te behalen kon door alle labs eenvoudig behaald worden. De terugvinding (85 120%) en spreiding waren goed (<10%), zodat de methode als betrouwbaar kon worden gekarakteriseerd. De nieuwe methode biedt naast de analyse van de musken als potentiële prioritaire stoffen, een platform mogelijkheid voor de analyse van andere stoffen, zoals bestrijdingsmiddelen. De ontwikkelde monstervoorbewerking via Speedisk kan als alternatief dienen voor de klassieke vloeistof/vloeistof extracties die routinematig worden toegepast bij bestrijdingsmiddelen analyses. De te behalen voordelen via Speedisk liggen vooral op het vlak van reductie van het volume oplosmiddelen en een betere terugvinding voor meer polaire stoffen. De eerste oriënterende testresultaten zijn in ieder geval veel belovend en bieden perspectief voor verdere uitwerking! Voor meer informatie en een meer gedetailleerde rapportage van het uitgevoerde onderzoek kunt u contact opnemen met: RWS Waterdienst, 1 Het Integraal laboratoriumoverleg Waterkwaliteitsbeheerders (ILOW) is het overlegorgaan van de laboratoria van de Nederlandse waterbeheerders. Dit zijn de 27 waterschappen en Rijkswaterstaat. Samen beschikken zij over 13 laboratoria die gespecialiseerd zijn in fysisch-chemisch, microbiologisch en hydrobiologisch onderzoek. De ILOW laboratoria richten zich in samenwerking met RWS Waterdienst op methodeontwikkeling. Sinds 2003 wordt binnen dit samenwerkingsverband elk jaar een nieuwe analysemethode ontwikkeld. Vaticaanse krant: anticonceptiepil vervuilt milieu Marga Limbeek, WRIJ De anticonceptiepil vervuilt het milieu en is deels verantwoordelijk voor de onvruchtbaarheid van mannen. Dat staat in een artikel dat in de Osservatore Romano, de krant van het Vaticaan, is verschenen. De pil "heeft al enkele jaren verwoestende gevolgen voor het milieu doordat hij tonnen hormonen in de natuur brengt", schrijft Pedro Jose Maria Simon Castellvi, voorzitter van de Internationale Federatie van Katholieke Medische Verenigingen. "Wij hebben voldoende 2

3 bewijsmateriaal om te zeggen dat een niet te verwaarlozen oorzaak van onvruchtbaarheid bij mannen in het Westen de milieuvervuiling door de pil is", meent Castellvi. Het nieuwe jaar was nog maar net begonnen of bovenstaande uitspraken gingen vanuit het Vaticaan de wereld in. Als je even googlet op dit onderwerp, blijkt dat er geen gebrek aan belangstelling voor is! Een serieuze reactie was afkomstig van toxicoloog Tinka Murk van de Universiteit van Wageningen. Hieronder haar antwoorden op 5 vragen rondom dit onderwerp. Via vrouwelijke urine komen tonnen hormonen in het milieu én dus drinkwater terecht. 1 Onzin? Zeker, vooral in Nederland. De waterzuivering werkt zo goed dat bijna alle hormonen uit het water worden verwijderd. Als deze Castellví bewijzen heeft dat er een ernstig probleem is, wil ik dat graag weten. Als in mijn vakgebied zoiets bekend wordt, ontsnapt dat niet aan mijn aandacht. Van bangmakerij word ik een beetje verdrietig. 2 Bijna alle hormonen, zegt u? Dan is er toch wel een gevaar? Nee hoor, en zeker niet in het drinkwater. Alleen in kleine rivieren zoals de Dommel bij Eindhoven, is een beperkte hoeveelheid hormonen gevonden in het water. Daar zwemmen mannelijke vissen met vrouwtjeskenmerken. Ze produceren bijvoorbeeld eicellen. Maar dit water wordt niet gebruikt als drinkwater. In Engeland is het probleem groter: daar komt méér rioolwater in mínder rivieren terecht en de zuivering is slechter. Daar zwemmen meer van dat soort vissen. Het Vaticaan zou zich zorgen kunnen maken als mensen alleen uit de Po drinken als alle riolen van Milaan daarin zouden uitmonden. Dat is onbestaanbaar. 3 Toch zijn er verhalen over minder vruchtbaarheid bij mannen en meer borstkanker bij vrouwen. Dat klopt, maar dat komt niet door hormonen in drinkwater. In de voedselketen zitten veel hormoonverstorende stoffen uit bestrijdingsmiddelen, brandwerende stoffen en stoffen uit vetvrij papier. Als die vrij komen, hopen ze zich op in de bodem en dierlijke vetten. 3

4 4 Dat klinkt wél ernstig. Is het ook. De laatste tijd is er meer aandacht voor. Vanuit Brussel zijn er bijvoorbeeld strengere regels voor bestrijdingsmiddelen. 5 Kunnen we zélf iets doen? Niet te veel dierlijke vetten of paling uit grote rivieren eten. Ook tonijn en haai kunnen veel hormoonverstorende stoffen meedragen. Maar daar waarschuwt Castellví niet tegen: dát is geen argument tegen voorbehoedsmiddelen. Als wateronderzoekers kunnen we dit opvatten als een aansporing om vooral verder te gaan met het opbouwen van gedegen en betrouwbare kennis over hormoonverstoring in het water en laten we ons hierbij voorlopig maar beperken tot de mogelijke invloed op de vruchtbaarheid van watermannetjes en watermeidjes. Onderzoek naar Emerging substances bij Waternet Ron van der Oost, Waternet In de figuren waarin het onderzoek naar nieuwe stoffen is aangegeven (presentatie Anja Derksen, 2008) is te zien dat er bij het waterschap Amstel, Gooi en Vecht (samen met de gemeente Amsterdam beheerder van de stichting Waternet) niet veel gedaan is aan de monitoring van medicijnen en hormoonverstorende stoffen. Daar gaat vanaf 2009 verandering in komen. Waternet gaat zelfstandig en in samenwerking met andere onderzoeksinstituten onderzoek uitvoeren naar duurzame oplossingen van de KRW spagaat (zie Emerging 1). Onderstaand worden een aantal projectplannen kort toegelicht: Emerging substances in de watercyclus. Dit project is opgezet om te inventariseren of er in het Waternet beheersgebied problemen zijn met nieuwe of onbekende stoffen. Er zal allereerst een meetcampagne worden uitgevoerd in de Vecht, met zowel chemische als effectgerichte methoden in combinatie met passieve bemonsteraars. Als er met bioassays effecten worden waargenomen zal er een toxiciteit identificatie en evaluatie (TIE) worden uitgevoerd om de stoffen die het effect veroorzaken te achterhalen. Naast de milieurisico s worden ook risico s voor de mens bepaald door met kwantitatieve structuur-activiteit relaties (QSAR) het gedrag van de stoffen in een drinkwaterzuivering te voorspellen. Dit onderzoek wordt samen met de TU Delft uitgevoerd. Moeraszuiver afvalwater. De nazuivering van nutriënten en zwevend sof van RWZI effluenten door moerassystemen is bekend (waterharrmonica concept). Met dit project wordt onderzocht in hoeverre emerging substances, die voor een groot deel aan zwevend stof zijn gebonden, uit het RWZI effliuent worden verwijderd door de natuurlijke zuivering. Daarnaast zal worden onderzocht of de ziekteverwekkende bacteriën onschadelijk worden gemaakt. Dit IP-KRW project zal worden uitgevoerd met integrale monitoring van de waterkwaliteit (ecologie, chemie en toxicologie). Het voorstel is ingediend samen met Imares, Deltares en WUR. Waterditch. Doel van dit project is kostenefficiënte verbetering van de chemische kwaliteit van watersystemen door de organische verbindingen, opgenomen in lijst met prioritaire stoffen van de Kaderrichtlijn Water (KRW), met biologisch actieve koolfiltratie te verwijderen. Bij dit project wordt de kennis van de drinkwatersector vertaald naar een kostenefficiënte oplossing voor de afvalwatersector. Het onderzoek start op labschaal en zal via enkele praktijkexperimenten naar een demonstratie van de technologie leiden. Bij de optimalisatie van de zuivering zal gebruik 4

5 worden gemaakt van QSAR technieken. Dit IP-KRW voorstel is ingediend met de TU Delft, STOWA, RIKLIT en KWR. Analyse drinkwaterbronnen met DNA arrays. Het doel van dit onderzoek is het detecteren van effecten van chronische blootstelling aan de stoffen die voorkomen in het oppervlaktewater van de bronnen van drinkwaterbedrijven. In deze studie wordt onderzocht of de DNA microarray van vissen hiervoor een geschikte methode is. Met DNA microarrays kunnen de effecten van alle in het water aanwezige stoffen op de expressie van alle genen worden geanalyseerd. Met deze biologische responsen kan een geïntegreerd beeld worden verkregen van de waterkwaliteit, als aanvulling op chemischa analyses.en de monitoring van acute toxiciteit (bioalarmering). Dit onderzoek zal worden uitgevoerd met HWL en KWR. De resultaten van de bovenstaande studies zullen worden gebruikt om de meest duurzame aanpak van de KRW-spagaat te vinden, zodat de drinkwatersector en de afvalwatersector gezamenlijk een standpunt in kunnen nemen over de eisen die de KWR stelt ten aanzien van verontreiniging van het oppervlaktewater door RWZI s. Geneesmiddelen, hormoonverstoring en prioritaire stoffen in RWZI effluenten Eric Marsman, waterschap Rivierenland Waterschap Rivierenland heeft een onderzoek verricht naar de aanwezigheid van geneesmiddelen en prioritaire stoffen in het effluent van vijf RWZI s. Tevens is met de ER-Calux methode gemeten of het effluent een hormoonverstorende activiteit heeft. Het doel van het onderzoek was om een indruk te krijgen van de concentraties van deze stoffen in het effluent. Daarnaast is onderzocht in welke mate de kwaliteit van het oppervlaktewater wordt beïnvloed door de stofconcentraties boven- en benedenstrooms van het effluent loospunt te meten. Het onderzoek is in 2006 uitgevoerd. Prioritaire stoffen Van de 33 prioritaire KRW-stoffen waren er zes in het effluent van de vijf onderzochte RWZI s aanwezig: di(2-ethyl-hexyl)ftalaat (DEHP); diuron; cadmium; lood; kwik; nikkel. 5

6 De andere 27 KRW stoffen zijn niet in het effluent aangetroffen. DEHP, diuron en kwik overschreden soms de norm. ER-Calux De mate van hormoonverstoring van het effluent staat in tabel 1. De ER-Calux activiteit wordt uitgedrukt in estradiol equivalenten (EEQ). Uit Tabel 1 blijkt dat in alle effluenten een hormonverstorende activiteit kon worden aangetoond. De gevonden activiteiten lopen uiteen van 0,08 tot 1,63 ng EEQ/L. Bij 3 RWZI s lag de ER-Calux activiteit boven de door RWS Waterdienst voorgestelde indicatiewaarde van 1 ng EEQ/L, waarbij mogelijk effecten op waterdieren optreden. Tabel 1 Overzicht van de ER-Calux activiteit van de vijf onderzochte RWZI s. Eenheid Dodewaard Leerdam Maasbommel Groesbeek Aalburg ER-Calux ng EEQ/L 0,393 1,633 0,080 1,331 1,115 Geneesmiddelen De concentraties aan geneesmiddelen in het effluent staan in Tabel 2. Het effluent van elke onderzochte RWZI bevatte restanten van geneesmiddelen. Tabel 2 Overzicht van de maximum concentraties geneesmiddelen (µg/l) in het effluent van de vijf onderzochte RWZI s. Middel Type Aalburg Maasbommel Leerdam Groesbeek Dodewaard Bezafibraat cholestorolverlager 0,02 0,07 Carbamazepine anti-epilecticum 0,85 0,88 0,19 1,1 0,38 Chloramphenicol antibioticum 0,07 Clofibrinezuur hart- en vaatziekten 0,06 Diclofenac pijnstiller 0,24 0,33 0,34 0,23 0,25 Erythromycine antibioticum 0,1 0,06 Fenazon pijnstiller Gemfibrozil cholestorolverlager 0,18 0,07 0,06 0,99 Ibuprofen pijnstiller 0,05 0,1 Metoprolol beta-blocker 1,5 1,8 0,79 3,6 1 Naproxen ontstekingsremmer 0,08 0,05 0,07 0,54 0,11 Sulfamethoxazol antibioticum 0,14 0,07 0,13 0,09 Trimethoprim antibioticum 0,16 Effecten van lozing van effluent op oppervlaktewater Met statistiek (Wilcoxon-test en gepaarde T-test) is onderzocht of er significante verschillen zijn in de stofconcentraties in boven- en benedenstroomse meetpunten. Voor nutriënten en (zware) metalen kon geen significant verschil tussen beide meetpunten van de RWZI s worden aangetoond. Voor deze stoffen lijkt het effluent dus geen bron die een wezenlijke invloed heeft op de kwaliteit van het oppervlaktewater. Er was wel een duidelijke toename zichtbaar bij de ER-Calux, geneesmiddelen, DEHP en diuron: de concentraties in het meetpunt benedenstrooms van het lozingspunt waren hoger dan in het meetpunt bovenstrooms van het effluentlozingspunt. Met deze stoffen kunnen RWZI effluenten de kwaliteit van het oppervlaktewater dus negatief beïnvloeden. Conclusies en aanbevelingen Het effluent van de vijf onderzochte RWZI s bevatte geneesmiddelen en 6 prioritaire-krw-stoffen en heeft een hormoonverstorende activiteit. De RWZI s zijn voor het watersysteem een bron van restanten aan geneesmiddelen diuron, DEHP en hormoonverstoring. Het waterschap beveelt aan om preventiemaatregelen te stimuleren, die de instroom van deze stoffen naar de afvalwaterketen moeten tegengaan. Tevens wordt aanbevolen om de effecten van het effluent op de ecologie van het watersysteem nader te onderzoeken. 6

7 Mededelingen Vacature Omdat Herman van Rooijen een andere functie heeft bij het Hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden zit hij niet meer in het STOWA netwerk Monitoring nieuwe stoffen. We zoeken daarom iemand uit het netwerk die twee keer per jaar wil meewerken om deze nieuwsbrief samen te stellen. Stuur een mailtje naar als je geïnteresseerd bent. Feiten over prioritaire stoffen in Nederland: Factsheets van KRW en E-PRTR stoffen in RWZIinfluent en effluent Watson is een databestand van de Waterdienst met monitoring gegevens van afvalwater. Recent is in een gezamenlijk project van de Waterdienst en STOWA de database aangevuld met monitoring gegevens van KRW- en E-PRTR-prioritaire stoffen in influenten en effluenten van RWZI s. Het gaat hierbij om stoffen die meestal niet standaard, maar op projectbasis verzameld worden door waterschappen en Rijkswaterstaat. De monitoring gegevens voor deze stoffen zijn samengevat in factsheets. Het gaat hierbij onder andere om gemiddelde gehalten, maximum- en minimumgehalten, maar in veel gevallen ook rapportagegrenzen, vrachten en normoverschrijdingen. De factsheets komen op korte termijn als rapport en tabel beschikbaar voor waterbeheerders; het Watson-databestand vooralsnog alleen bij STOWA en de Waterdienst. Met de Watson-factsheets is het voor een waterbeheerder mogelijk om eigen gegevens van RWZI's te vergelijken met eerdere monitoringsdata van derden. Hierdoor wordt een beeld verkregen welke stoffen op welke RWZI s extra aandacht verdienen of voor welke stoffen er landelijk onvoldoende informatie aanwezig is. Het project is uitgevoerd door Grontmij AquaSense. Meer informatie over het project bij Rob Berbee Gerard Rijs of Bert Palsma Managementfolder 'Nieuwe stoffen in ons water' Binnenkort verschijnt de managementfolder Nieuwe stoffen in ons water: Wat weten we ervan? Wat moeten we ermee? Wat doen we ermee?. Deze folder is bedoeld om besturen en management te informeren en enthousiasmeren het onderwerp op de agenda te zetten en/of houden. De folder zal op de eerstvolgende netwerkdag 'Monitoring nieuwe stoffen', op 26 maart a.s. uitgedeeld worden en is daarna te bestellen via Feedback De redactie wil graag weten hoe jullie deze nieuwsbrief waarderen. Laat s.v.p. via een naar een van de onderstaande redactieleden weten wat je van de Emerging vindt en op welke punten we de nieuwsbrief kunnen verbeteren. Redactie Vragen over of reacties op de nieuwsbrief kunnen naar de redactie worden gestuurd: Marga Limbeek, WRIJ Eric Marsman, WSRL, Ron van der Oost, Waternet Deze nieuwsbrief is gemaakt door waterschappers voor waterschappers en wordt gedistribueerd door de STOWA. De redactie is in handen van bovenvermelde collega's. De bijdragen zijn op persoonlijke titel. Stuur deze nieuwsbrief vooral door naar alle geïnteresseerde collega's. Als je de nieuwsbrief wilt ontvangen, stuur dan een met Emerging in de onderwerp/subject regel naar Meer informatie over het netwerk Monitoring nieuwe stoffen is te vinden op 7

Integrale monitoring van de waterkwaliteit met bioassays

Integrale monitoring van de waterkwaliteit met bioassays ILOW Innovatie symposium, Utrecht, 21 april 2011 Integrale monitoring van de waterkwaliteit met bioassays 15 februari 2011 Ron van der Oost Overzicht Emerging substances en risico s Alternatieven voor

Nadere informatie

Verslagen van de vier workshops tijdens het Emissiesymposium 2 februari 2010

Verslagen van de vier workshops tijdens het Emissiesymposium 2 februari 2010 Verslagen van de vier workshops tijdens het Emissiesymposium 2 februari 2010 Pagina 1 Stoffen en bronnen; welke stoffen zijn relevant om in de EmissieRegistratie opgenomen te worden. Pagina 2 Omgaan met

Nadere informatie

Nieuwe stoffen. in ons water. Wat weten we ervan? Wat moeten we ermee? Wat doen we ermee? 2009

Nieuwe stoffen. in ons water. Wat weten we ervan? Wat moeten we ermee? Wat doen we ermee? 2009 Nieuwe stoffen in ons water Wat weten we ervan? Wat moeten we ermee? Wat doen we ermee? 2009 07 Perceptie belangrijker dan risicoberekening Prozac bij de vis Hormonen in water nachtmerrie voor natuur

Nadere informatie

Impact van rwzi s op geneesmiddelconcentra5es in kwetsbaar oppervlaktewater

Impact van rwzi s op geneesmiddelconcentra5es in kwetsbaar oppervlaktewater Impact van rwzi s op geneesmiddelconcentra5es in kwetsbaar oppervlaktewater Lieke Coppens (KWR; Copernicus Ins4tuut Universiteit Utrecht), Jos van Gils (Deltares), Thomas ter Laak (KWR; Wageningen Universiteit),

Nadere informatie

Stroomgebiedsafstemming Rijnwest. ER in combinatie met meetgegevens

Stroomgebiedsafstemming Rijnwest. ER in combinatie met meetgegevens Stroomgebiedsafstemming Rijnwest ER in combinatie met meetgegevens Stroomgebiedsafstemming Rijn-West 2 Opdrachtgever: Rijn West Begeleidingsgroep / beoordelingsgroep: Provincies, RAO, KRW-Kernteam Rijn

Nadere informatie

Wat zit er in ons afvalwater? WATSON. geeft het antwoord!

Wat zit er in ons afvalwater? WATSON. geeft het antwoord! Wat zit er in ons afvalwater? WATSON geeft het antwoord! Wat zit er in ons afvalwater? WATSON geeft het antwoord! Inhoudsopgave. Inleiding 4. Weten begint met meten 5. Wat is de Watson database? 5. De

Nadere informatie

Nieuwe stoffen in het milieu: probleem of niet?

Nieuwe stoffen in het milieu: probleem of niet? Nieuwe stoffen in het milieu: probleem of niet? Workshop Geneesmiddelen en metabolieten in oppervlaktewater KWR, Nieuwegein, 7 december 2012 Anja Derksen (AD eco advies) " Input voor discussie Literatuurstudie

Nadere informatie

Verbetering schatting effluentvrachten

Verbetering schatting effluentvrachten Verbetering schatting effluentvrachten Dick Bakker, Nanette van Duijnhoven (Deltares) Rob Berbee (RWS WD) Barry Pieters, Mattijs Hehenkamp (Grontmij) 1 Introductie Voor V&W voert Deltares onderzoeksprogramma

Nadere informatie

HPLC- UV- screening: geharmoniseerde analysemethode voor efficiënte waterkwaliteitsbewaking

HPLC- UV- screening: geharmoniseerde analysemethode voor efficiënte waterkwaliteitsbewaking HPLC- UV- screening: geharmoniseerde analysemethode voor efficiënte waterkwaliteitsbewaking Annemieke Kolkman (KWR), Erik Emke (KWR), Gerard Stroomberg (Rijkswaterstaat), Henk Ketelaars (Evides) Bij een

Nadere informatie

Forum relinen 2014. "Renoveren als instrument voor verbeteren doelmatigheid" Huidige situatie. Opbouw. Visitatiecommissie.

Forum relinen 2014. Renoveren als instrument voor verbeteren doelmatigheid Huidige situatie. Opbouw. Visitatiecommissie. Forum Relinen & Rioolbeheer 2014 Datum: 20 november 2014 in Hotel Vianen Organisatie: Stichting Kenniscentrum Rioolrenovaties "Renoveren als instrument voor verbeteren doelmatigheid" Wat is doelmatigheid?

Nadere informatie

Terugdringen van geneesmiddelen in de watercyclus van Limburg

Terugdringen van geneesmiddelen in de watercyclus van Limburg Terugdringen van geneesmiddelen in de watercyclus van Limburg Jan Hofman, Harry Tolkamp, Thomas ter Laak, Hans Huiting, Roberta Hofman-Caris, KWR Watercycle Research Institute, Nieuwegein; Peter van Diepenbeek,

Nadere informatie

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA DEN HAAG. Datum 25 juni 2013 Betreft Geneesmiddelen in drinkwater en milieu

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA DEN HAAG. Datum 25 juni 2013 Betreft Geneesmiddelen in drinkwater en milieu > Retouradres Postbus 20901 2500 EX Den Haag De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA DEN HAAG Plesmanweg 1-6 2597 JG Den Haag Postbus 20901 2500 EX Den Haag T 070-456

Nadere informatie

Gisteren, vandaag en morgen

Gisteren, vandaag en morgen Gisteren, vandaag en morgen De ontwikkeling van organische analyses in Het Waterlaboratorium Cees Bijsterbosch Het Waterlaboratorium Labanalyse, 1 oktober 2013 Plaats hier uw logo via: beeld => diamodel

Nadere informatie

Meten en Monitoren. Weet wat je meet. Startsymposium Expertisecentrum PFOS. Virtualisatie project Omegam Eline Klooster.

Meten en Monitoren. Weet wat je meet. Startsymposium Expertisecentrum PFOS. Virtualisatie project Omegam Eline Klooster. Meten en Monitoren Weet wat je meet Inhoud presentatie Omegam Laboratoria Proces ontwikkelen analyse methoden De analyse /PFOA Prestatiekenmerken /PFOA bij Omegam De praktijk : Weet wat je meet Omegam

Nadere informatie

Analyse van de chemische waterkwaliteit. Annemieke Kolkman Chemische Waterkwaliteit en Gezondheid KWR Watercycle Research Institute

Analyse van de chemische waterkwaliteit. Annemieke Kolkman Chemische Waterkwaliteit en Gezondheid KWR Watercycle Research Institute Analyse van de chemische waterkwaliteit Annemieke Kolkman Chemische Waterkwaliteit en Gezondheid KWR Watercycle Research Institute Chemische (drink)water kwaliteit Chemische analyse van water Organische

Nadere informatie

Normen voor het waterkwaliteitsbeheer: wat kun, mag en moet je er mee?

Normen voor het waterkwaliteitsbeheer: wat kun, mag en moet je er mee? Normen voor het waterkwaliteitsbeheer: wat kun, mag en moet je er mee? José Vos, Els Smit (Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu), Dennis Kalf (Rijkswaterstaat), Ronald Gylstra (Waterschap Rivierenland)

Nadere informatie

Hydrobiologische Monitoring

Hydrobiologische Monitoring Opzet presentatie Hydrobiologische Monitoring Dille Wielakker & Jos Spier Wat is Hydrobiologie? Historie van de Hydrobiologie Monitoringsmethodieken Belang van standaardisatie Door Bureau Waardenburg bv

Nadere informatie

Microverontreinigingen in oppervlaktewater verdienen aandacht

Microverontreinigingen in oppervlaktewater verdienen aandacht Microverontreinigingen in oppervlaktewater verdienen aandacht Anja Derksen (AD eco advies/stowa), Erwin Roex (Deltares) Er komt steeds meer aandacht voor geneesmiddelen, hormonen, microplas7cs en andere

Nadere informatie

Bert Bellert, Waterdienst. 5 september 2011

Bert Bellert, Waterdienst. 5 september 2011 Ammonium in de Emissieregistratie?! Natuurlijke processen, antropogene bronnen en emissies in de ER Bert Bellert, Waterdienst Ammonium als stof ook in ER??: In kader welke prioritaire stoffen, probleemstoffen,

Nadere informatie

Kenmerk 1204148-003-ZWS-0014. Doorkiesnummer +31 (0)6 10 39 95 34. Oplegnotitie 2: herberekening PAK effluenten EmissieRegistratie

Kenmerk 1204148-003-ZWS-0014. Doorkiesnummer +31 (0)6 10 39 95 34. Oplegnotitie 2: herberekening PAK effluenten EmissieRegistratie Memo Aan Rob Berbee Datum Van Nanette van Duijnhoven Kenmerk Doorkiesnummer +31 (0)6 10 39 95 34 Aantal pagina's 10 E-mail nanette.vanduijnhoven @deltares.nl Onderwerp PAK effluenten EmissieRegistratie

Nadere informatie

Particles Matter: Transformation of Suspended Particles in Constructed Wetlands B.T.M. Mulling

Particles Matter: Transformation of Suspended Particles in Constructed Wetlands B.T.M. Mulling Particles Matter: Transformation of Suspended Particles in Constructed Wetlands B.T.M. Mulling Zwevende stof vormt een complex mengsel van allerlei verschillende deeltjes, en speelt een belangrijke rol

Nadere informatie

Effluenten RWZI s (gemeten stoffen)

Effluenten RWZI s (gemeten stoffen) Industriële en communale bronnen Emissieregistratie Effluenten RWZI s (gemeten stoffen) Versie mei 2015 RIJKSWATERSTAAT Water, Verkeer en Leefomgeving (WVL) in samenwerking met CENTRAAL BUREAU VOOR DE

Nadere informatie

RIKILT Institute of Food Safety

RIKILT Institute of Food Safety RIKILT Institute of Food Safety In het kort Referentie instituut Metingen & Advies Onderzoek RIKILT Institute of Food Safety RIKILT Institute of Food Safety is onderdeel van de internationale kennisorganisatie

Nadere informatie

Medicijnresten in drinkwater Voorkomen is beter dan genezen. Gezonde Lunch, 7 april 2014 Martien den Blanken, directeur PWN

Medicijnresten in drinkwater Voorkomen is beter dan genezen. Gezonde Lunch, 7 april 2014 Martien den Blanken, directeur PWN Medicijnresten in drinkwater Voorkomen is beter dan genezen Gezonde Lunch, 7 april 2014 Martien den Blanken, directeur PWN Drinkwaterland In Nederland 10 drinkwaterbedrijven Sinds 1950 sterke concentratie

Nadere informatie

Innovatie in afvalwaterketens en watersystemen

Innovatie in afvalwaterketens en watersystemen 100 miljoen besparen op investeringen 15% minder overstorten door integrale sturing Innovatie in afvalwaterketens en watersystemen De afgelopen jaren hebben de waterschappen Hollandse Delta en De Dommel

Nadere informatie

Werkstuk Techniek. Rioolwaterzuiveringsinstallaties. Werkstuk gemaakt door: Klas: B2E Datum inleveren werkstuk: Dinsdag 30 mei Docent: JGT

Werkstuk Techniek. Rioolwaterzuiveringsinstallaties. Werkstuk gemaakt door: Klas: B2E Datum inleveren werkstuk: Dinsdag 30 mei Docent: JGT Werkstuk Techniek Rioolwaterzuiveringsinstallaties Bron foto: www.wve.nl Bron foto: www.wve.nl Werkstuk gemaakt door: Anoniem Samantha (op van eigen de verzoek) Maat Bert Bert van van Naamen Naamen Klas:

Nadere informatie

Bodemsanering. 45 humane spoedlocaties zijn niet volledig gesaneerd. De bodem en het (grond)water zijn schoon MILIEU MARKT. Staat van Utrecht 2014

Bodemsanering. 45 humane spoedlocaties zijn niet volledig gesaneerd. De bodem en het (grond)water zijn schoon MILIEU MARKT. Staat van Utrecht 2014 MENS Staat van Utrecht 204 Bodemsanering Hoeveel humane spoedlocaties zijn nog niet volledig gesaneerd? 45 humane spoedlocaties zijn niet volledig gesaneerd Kaart (Humane spoedlocaties bodemverontreiniging

Nadere informatie

Grondwater beïnvloedt kwaliteit Limburgse beken

Grondwater beïnvloedt kwaliteit Limburgse beken Grondwater beïnvloedt kwaliteit Limburgse beken Resultaten WAHYD Hoe zit het in elkaar: afkijken bij Noord-Brabant In het onderzoeksproject WAHYD (Waterkwaliteit op basis van Afkomst en HYDrologische systeemanalyse)

Nadere informatie

Innovation Concepts B.V. Nieuwsbrief 2012-01 Versie NL

Innovation Concepts B.V. Nieuwsbrief 2012-01 Versie NL Algemeen Innovation Concepts B.V. is bijna twee jaar geleden opgezet door Pol Knops en Keesjan Rijnsburger. We zijn al ruim twee jaar bezig met het onderzoeken van diverse toepassingen van CO 2 binding

Nadere informatie

abcdefgh Rijkswaterstaat X Verkeer en vervoer zeescheepvaart

abcdefgh Rijkswaterstaat X Verkeer en vervoer zeescheepvaart abcdefgh Rijkswaterstaat X Verkeer en vervoer zeescheepvaart Contactpersoon: Joan Meijerink December 2003 Inhoudsopgave........................................................................................

Nadere informatie

14. OVERZICHT VAN DE BELANGRIJKSTE BRONNEN VAN

14. OVERZICHT VAN DE BELANGRIJKSTE BRONNEN VAN 1.Inleiding 14. OVERZICHT VAN DE BELANGRIJKSTE BRONNEN VAN WATERVERONTREINIGING IN HET BRUSSELS GEWEST Het Brussels Gewest ligt voor het grootste deel in het subbekken van de Zenne. Deze waterloop en zijn

Nadere informatie

KRW-verkenner in gebruik

KRW-verkenner in gebruik KRW-verkenner in gebruik 4 praktijkvoorbeelden Johan Bode Gis-analist /medewerker onderzoek Waterschap Peel en Maasvallei Inhoud Wat is de KRW-verkenner? Inhoud KRW-verkenner Gebiedsdatabase Kennisdatabase

Nadere informatie

INTERN MEMO. Aan: Algemeen Bestuur Van: Dagelijks Bestuur Datum: 10 november 2015 Onderwerp: Voedingsstoffen in het oppervlaktewater

INTERN MEMO. Aan: Algemeen Bestuur Van: Dagelijks Bestuur Datum: 10 november 2015 Onderwerp: Voedingsstoffen in het oppervlaktewater Intern memo INTERN MEMO Aan: Algemeen Bestuur Van: Dagelijks Bestuur Datum: 0 november 205 Onderwerp: Voedingsstoffen in het oppervlaktewater Bijlage: Bestuursnotitie wfn40342 in DB april 204 Inleiding

Nadere informatie

Nieuwe sanitatie in Nederland. Bert Palsma

Nieuwe sanitatie in Nederland. Bert Palsma Nieuwe sanitatie in Nederland Bert Palsma Conventioneel is fantastisch! Drinkwater; 125 l/p/dag 180 /jr Riolering 125/ jr RWZI 135/ jr 440,- / huishouden /jr 1 toilet spoeling (5 l) ~ 0,025 1 toilet spoeling

Nadere informatie

Bepaling van het Biochemisch Zuurstofverbruik (BZV) in oppervlaktewater

Bepaling van het Biochemisch Zuurstofverbruik (BZV) in oppervlaktewater Bepaling van het Biochemisch Zuurstofverbruik (BZV) in oppervlaktewater april 2005 One Cue Systems Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt zonder schriftelijke toestemming

Nadere informatie

Brede chemische screening voor het monitoren van de waterkwaliteit

Brede chemische screening voor het monitoren van de waterkwaliteit Brede chemische screening voor het monitoren van de waterkwaliteit Ton van Leerdam (KWR), Bernard Bajema (Vitens), Bendert de Graaf (Vitens), Jan van der Kooi (WLN), Leo Puijker (KWR) Wereldwijd worden

Nadere informatie

KRW- doelen voor de overige wateren in Noord- Brabant: een pragma:sche uitwerking

KRW- doelen voor de overige wateren in Noord- Brabant: een pragma:sche uitwerking KRWdoelen voor de overige wateren in NoordBrabant: een pragma:sche uitwerking Frank van Herpen (Royal HaskoningDHV), Marco Beers (waterschap Brabantse Delta), Ma>hijs ten Harkel en Doesjka Ertsen (provincie

Nadere informatie

Onderzoek naar gevaarlijke stoffen in elektronica. goedkoop speelgoed en grote huishoudelijke apparaten. Datum 1 september 2011 Status Definitief

Onderzoek naar gevaarlijke stoffen in elektronica. goedkoop speelgoed en grote huishoudelijke apparaten. Datum 1 september 2011 Status Definitief Onderzoek naar gevaarlijke stoffen in elektronica goedkoop speelgoed en grote huishoudelijke apparaten Datum 1 september 2011 Status Definitief Colofon VROM-Inspectie Directie Uitvoering Bodem en Afval

Nadere informatie

Real Time Monitoring & Adaptive Cyber Intelligence SBIR13C038

Real Time Monitoring & Adaptive Cyber Intelligence SBIR13C038 Real Time Monitoring & Adaptive Cyber Intelligence SBIR13C038 Opgericht 2010 Ervaring >10 jaar Expertise Forensisch gegevensonderzoek Anomalie detectie Behavioral profiling SBIR Partners TNO Texar Data

Nadere informatie

Emissies van (nieuwe) stoffen naar oppervlaktewater

Emissies van (nieuwe) stoffen naar oppervlaktewater Emissies van (nieuwe) stoffen naar oppervlaktewater Gevolgen voor de drinkwatervoorziening André Bannink @BanninkAndre 21 maart 2013 Emissiesymposium 1 Inhoud Referentiekader van RIWA Definitie nieuwe

Nadere informatie

80597ddb-6939-48b8-b238-e40d818d7a77 1/5

80597ddb-6939-48b8-b238-e40d818d7a77 1/5 1. Vraagnummer 2010Z03358. Vragen van de leden Jacobi en Boelhouwer (beiden PvdA) aan de minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit en de staatssecretaris van Verkeer en Waterstaat over grootschalige

Nadere informatie

Gelet op artikel 13, eerste lid, van het Besluit kwaliteitseisen en monitoring water 2009;

Gelet op artikel 13, eerste lid, van het Besluit kwaliteitseisen en monitoring water 2009; Besluit van de Minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke ordening en milieubeheer, de Staatssecretaris van Verkeer en Waterstaat en de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit van., nr. DP/.

Nadere informatie

Praktijktraject Uitgebreide techniek afvalwaterzuivering

Praktijktraject Uitgebreide techniek afvalwaterzuivering Praktijktraject Uitgebreide techniek afvalwaterzuivering voorbeeldopdracht Nieuwegein, 2012 w w w. w a t e r o p l e i d i n g e n. n l Stichting Wateropleidingen, september 2012 Groningenhaven 7 3433

Nadere informatie

4. In het protocol staat dat het opruimen van het afval in de meeste gevallen gebeurt door erkende bedrijven.

4. In het protocol staat dat het opruimen van het afval in de meeste gevallen gebeurt door erkende bedrijven. Provinciale Statenfractie Noord-Brabant Statenvragen Sint-Michielsgestel, 27 mei 2014 Betreft: Statenvragen dumping drugsafval Geacht college, In Noord-Brabant vinden veel dumpingen van drugsafval plaats.

Nadere informatie

GEÏNTEGREERDE GEWASBESCHERMING IN DE WITLOOFTEELT INLEIDING EN WETGEVEND KADER

GEÏNTEGREERDE GEWASBESCHERMING IN DE WITLOOFTEELT INLEIDING EN WETGEVEND KADER GEÏNTEGREERDE GEWASBESCHERMING IN DE WITLOOFTEELT INLEIDING EN WETGEVEND KADER Marleen Mertens Afdeling Duurzame Landbouwontwikkeling (ADLO) INVLOED VAN GEWASBESCHERMINGSMIDDELEN Positieve effecten: Bijdrage

Nadere informatie

Doorontwikkeling KRW-Verkenner. Bijeenkomst voor de waterschappen, georganiseerd door STOWA, DGW, Deltares en RWS Waterdienst

Doorontwikkeling KRW-Verkenner. Bijeenkomst voor de waterschappen, georganiseerd door STOWA, DGW, Deltares en RWS Waterdienst Doorontwikkeling KRW-Verkenner Bijeenkomst voor de waterschappen, georganiseerd door STOWA, DGW, Deltares en RWS Waterdienst 14 april 2009 Programma 13.00u: 13.05u: 13.20u: 13.50u: 14.00u: 14.30u: 15.15u:

Nadere informatie

Na de ontdekking van het bestrijdingsmiddel bentazon

Na de ontdekking van het bestrijdingsmiddel bentazon Stand van zaken Geneesmiddelen in de watercyclus Jan Peter van der Hoek, Jacques van Alphen, Reinoutje Kaas en Ron van der Oost In oppervlaktewater, grondwater en drinkwater worden genees- en röntgencontrastmiddelen

Nadere informatie

Slim monitoren. Watersysteem onderzoek 2012-2013. Ron van der Oost (Waternet) Techniek, Onderzoek & Projecten Onderzoek & Advies

Slim monitoren. Watersysteem onderzoek 2012-2013. Ron van der Oost (Waternet) Techniek, Onderzoek & Projecten Onderzoek & Advies Techniek, Onderzoek & Projecten Onderzoek & Advies Slim monitoren Watersysteem onderzoek 2012-2013 Ron van der Oost (Waternet) Korte Ouderkerkerdijk 7 Amsterdam Postbus 94370 1090 GJ Amsterdam T 0900 93

Nadere informatie

AGENDAPUNT 6 ONTWERP. Onderwerp: Bouw nabezinktank rwzi Wijk bij Duurstede Nummer: 369179. Voorstel. Stelt het college u voor om

AGENDAPUNT 6 ONTWERP. Onderwerp: Bouw nabezinktank rwzi Wijk bij Duurstede Nummer: 369179. Voorstel. Stelt het college u voor om VOORSTEL AAN HET ALGEMEEN BESTUUR AGENDAPUNT 6 Onderwerp: Bouw nabezinktank rwzi Wijk bij Duurstede Nummer: 369179 In D&H: 15-03-2011 Steller: Tonny Oosterhoff In Cie: BMZ 12-04-2011 Telefoonnummer: (030)

Nadere informatie

Endotoxinenblootstelling bij werknemers van rioolwaterzuiveringsinstallaties

Endotoxinenblootstelling bij werknemers van rioolwaterzuiveringsinstallaties Endotoxinenblootstelling bij werknemers van rioolwaterzuiveringsinstallaties Suzanne Spaan Lidwien Smit Maaike Visser Huib Arts (ArboProfit) Inge Wouters Dick Heederik Institute for Risk Assessment Sciences

Nadere informatie

Verkennend bodemonderzoek plangebied t Spieghel, Grontmij, maart 2004

Verkennend bodemonderzoek plangebied t Spieghel, Grontmij, maart 2004 Verkennend bodemonderzoek plangebied t Spieghel, Grontmij, maart 2004 Conclusies Door middel van het uitgevoerde bodemonderzoek is inzicht verkregen in de milieuhygiënische kwaliteit van de bodem ter plaatse

Nadere informatie

Rijnmeetprogramma chemie buitengewoon onderzoek met HPLC MS/MS in 2013

Rijnmeetprogramma chemie buitengewoon onderzoek met HPLC MS/MS in 2013 Rijnmeetprogramma chemie buitengewoon onderzoek met HPLC MS/MS in 2013 Rapport Nr. 221 Colofon Uitgegeven door de Internationale Commissie ter Bescherming van de Rijn (ICBR) Kaiserin-Augusta-Anlagen 15,

Nadere informatie

De klimaatneutrale waterketen

De klimaatneutrale waterketen De klimaatneutrale waterketen Jos Frijns Lelystad, 13 februari 2009 Klimaatverandering: adaptatie ja, maar ook mitigatie Belang van mitigatie voor watersector Gevolgen worden vooral zichtbaar in de waterketen,

Nadere informatie

VERG(H)ULDE PILLEN CASESTUDIE ANTONIUS ZIEKENHUIS, NIEUWEGEIN RAPPORT W03

VERG(H)ULDE PILLEN CASESTUDIE ANTONIUS ZIEKENHUIS, NIEUWEGEIN RAPPORT W03 VERG(H)ULDE PILLEN CASESTUDIE ANTONIUS ZIEKENHUIS, NIEUWEGEIN RAPPORT 2009 W03 verg(h)ulde pillen casestudie antonius ziekenhuis te nieuwegein RAPPORT 2009 W03 ISBN 978.90.5773.428.1 stowa@stowa.nl WWW.stowa.nl

Nadere informatie

De invloed van moerassystemen op de milieukwaliteit van rwzi effluent en aanbevelingen tot optimalisering Samenvattend rapport

De invloed van moerassystemen op de milieukwaliteit van rwzi effluent en aanbevelingen tot optimalisering Samenvattend rapport De invloed van moerassystemen op de milieukwaliteit van rwzi effluent en aanbevelingen tot optimalisering Samenvattend rapport Waterharmonica Improving Purification Effectiveness (Moeraszuiver afvalwater)

Nadere informatie

Corrosie waterleidingen kantoorgebouwen

Corrosie waterleidingen kantoorgebouwen Emissieschattingen Diffuse bronnen EmissieRegistratie Corrosie waterleidingen kantoorgebouwen Versie mei 2015 In opdracht van RIJKSWATERSTAAT - WVL Uitgevoerd door DELTARES in samenwerking met TNO Corrosie

Nadere informatie

Laboratoria voor Materialenonderzoek en Chemische analyse. Overzicht uit te voeren organoleptische bepalingen 2010. Januari 2010 Versie 1.

Laboratoria voor Materialenonderzoek en Chemische analyse. Overzicht uit te voeren organoleptische bepalingen 2010. Januari 2010 Versie 1. Laboratoria voor Materialenonderzoek en Chemische analyse Overzicht uit te voeren organoleptische bepalingen 2010 Januari 2010 Versie 1.4 Laboratoria voor Materialenonderzoek en Chemische analyse Overzicht

Nadere informatie

Biologische beschikbaarheid van stikstof en fosfaat in effluent: Kunnen algen nog wel groeien op nagezuiverd effluent van rwzi Leiden Zuid-West?

Biologische beschikbaarheid van stikstof en fosfaat in effluent: Kunnen algen nog wel groeien op nagezuiverd effluent van rwzi Leiden Zuid-West? Biologische beschikbaarheid van stikstof en fosfaat in effluent: Kunnen algen nog wel groeien op nagezuiverd effluent van rwzi Leiden Zuid-West? Kees Bruning, Jaap Postma en Richard Jonker 1 Biologische

Nadere informatie

GLYFOSAAT EN AMPA IN HET STROOMGEBIED VAN DE MAAS

GLYFOSAAT EN AMPA IN HET STROOMGEBIED VAN DE MAAS Maart 2009 GLYFOSAAT EN AMPA IN HET STROOMGEBIED VAN DE MAAS Resultaten van de meetcampagne in het jaar 2008 MANAGEMENT SAMENVATTING Auteur drs. Jurgen Volz ii Glyfosaat en AMPA in het stroomgebied van

Nadere informatie

Blauwalgen in Nederland

Blauwalgen in Nederland Blauwalgen in Nederland Landelijk beeld 2-2 DG Water februari 21 Blauwalgen in Nederland Landelijk beeld 2-2 dossier : D32 registratienummer : WA-WN2141 versie : 1 DG Water februari 21 DHV B.V. Niets uit

Nadere informatie

Inleiding. Afvalwater. Afvalwaterzuivering

Inleiding. Afvalwater. Afvalwaterzuivering Inleiding Je poetst je tanden en spoelt je mond. Hup, doorspoelen! Vieze handen? Flink wat zeep en de kraan open: hup, ook maar doorspoelen! Elke dag spoel jij vele liters schoon drinkwater door de wastafel,

Nadere informatie

Chronisch onderzoek is van belang bij stoffen waarbij accumulatie kan optreden.

Chronisch onderzoek is van belang bij stoffen waarbij accumulatie kan optreden. Vraag 1: Algemene toxicologie (Bos, 11 punten) a) oem 3 vormen waarin toxische stoffen in het milieu kunnen voorkomen? (2pt) b) Hoe (noem er 3 in totaal) kunnen deze verschillende vormen zich in het milieu

Nadere informatie

Natuurvriendelijke oevers: mogelijkheden per standplaats. Emiel Brouwer en Pim de Kwaadsteniet

Natuurvriendelijke oevers: mogelijkheden per standplaats. Emiel Brouwer en Pim de Kwaadsteniet Natuurvriendelijke oevers: mogelijkheden per standplaats Emiel Brouwer en Pim de Kwaadsteniet Aanleiding Aanleg natuurvriendelijke oevers belangrijk in waterbeheer Bij aanleg mist vaak de relatie met de

Nadere informatie

Afvalwaterplan DAL/W 2 In vogelvlucht. Gemeente Delfzijl Gemeente Appingedam Gemeente Loppersum Waterschap Noorderzijlvest Waterschap Hunze en Aa s

Afvalwaterplan DAL/W 2 In vogelvlucht. Gemeente Delfzijl Gemeente Appingedam Gemeente Loppersum Waterschap Noorderzijlvest Waterschap Hunze en Aa s In vogelvlucht Gemeente Delfzijl Gemeente Appingedam Gemeente Loppersum Waterschap Noorderzijlvest Waterschap Hunze en Aa s watersysteem De afvalwaterketen Wij beschouwen de afvalwaterketen als één geheel,

Nadere informatie

Inzameling, transport en behandeling van afvalwater in Nederland

Inzameling, transport en behandeling van afvalwater in Nederland Directoraat-Generaal Water Ministerie van Verkeer en Waterstaat Directoraat-Generaal Milieubeheer Ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer Inzameling, transport en behandeling

Nadere informatie

AGENDAPUNT 9 ONTWERP. Onderwerp: Krediet renovatie rwzi De Meern Nummer: 568495. Voorstel. Het college stelt u voor om

AGENDAPUNT 9 ONTWERP. Onderwerp: Krediet renovatie rwzi De Meern Nummer: 568495. Voorstel. Het college stelt u voor om VOORSTEL AAN HET ALGEMEEN BESTUUR AGENDAPUNT 9 Onderwerp: Krediet renovatie rwzi De Meern Nummer: 568495 In D&H: 16-07-2013 Steller: Tonny Oosterhoff In Cie: BMZ 03-09-2013 Telefoonnummer: (030) 6345726

Nadere informatie

PTA scheikunde Belgisch park cohort 14 15-16

PTA scheikunde Belgisch park cohort 14 15-16 Het examenprogramma scheikunde is vernieuwd. In 2013 is in 4 HAVO met dat nieuwe examenprogramma scheikunde gestart. De methode Chemie Overal 4 e editie is geschreven voor dit nieuwe examenprogramma. Toegestaan

Nadere informatie

Biologie in het lab van de toekomst

Biologie in het lab van de toekomst Biologie in het lab van de toekomst Frank Schuren TNO Microbiologie Conventionele microbiologie met state of the art genomics technologie en viability assays Conventional Microbiology Genomics technologies

Nadere informatie

Dynamische test voor het aantonen van de retentie van chemische reststoffen door de Fontinet membraan microfilter

Dynamische test voor het aantonen van de retentie van chemische reststoffen door de Fontinet membraan microfilter Verspreiding: Beperkt Eindrapport Dynamische test voor het aantonen van de retentie van chemische reststoffen door de Fontinet membraan microfilter Guido Vanermen, Jo Lievens, Kathleen Allaerts, Wilfried

Nadere informatie

Geneesmiddelen in ons drinkwater: voorkomen is beter dan genezen

Geneesmiddelen in ons drinkwater: voorkomen is beter dan genezen Geneesmiddelen in ons drinkwater: voorkomen is beter dan genezen Daan Martini Water wordt naast zuurstof beschouwd als de belangrijkste levensvoorwaarde. Het is niet voor niets dat de NASA bij de zoektocht

Nadere informatie

Prestatie-indicatoren Ecologie 1 december 2015 1

Prestatie-indicatoren Ecologie 1 december 2015 1 Prestatie-indicatoren Ecologie 1 december 2015 1 Prestatie-indicatoren ecologie 1. Wat zijn prestatie-indicatoren 2. Keuze prestatie-indicatoren 3. Frequentie rapportage 2 Wat zijn prestatie-indicatoren?

Nadere informatie

Stichting RIONED Gezondheidsaspecten Water op Straat

Stichting RIONED Gezondheidsaspecten Water op Straat Stichting RIONED Gezondheidsaspecten Water op Straat 2010 Stichting RIONED Deze uitgave is met de grootst mogelijke zorg samengesteld. Niettemin aanvaarden de samen stellers en de uitgever geen enkele

Nadere informatie

REDUCTIE HYDRAULISCHE BELASTING RWZI

REDUCTIE HYDRAULISCHE BELASTING RWZI REDUCTIE HYDRAULISCHE BELASTING RWZI Hans Korving Witteveen+Bos WAARSCHUWING Deze presentatie kan verrassende resultaten bevatten Waar gaan we het over hebben? Wat is de achtergrond? Historie en toekomst

Nadere informatie

Pharmafilter. april 2012

Pharmafilter. april 2012 Pharmafilter Resultaten DEMONSTRATIEPROJECT IN HET Reinier de Graaf Gasthuis Delft april 2012 Pharmafilter een schoner ziekenhuis, een schoner milieu Afval door de riolering afvoeren, voor een schoner

Nadere informatie

Crisis Expert Team milieu en drinkwater (CET-md)

Crisis Expert Team milieu en drinkwater (CET-md) Crisis Expert Team milieu en drinkwater (CET-md) Specialistische kennis bij complexe incidenten Bij complexe en grootschalige incidenten zoals ernstige milieuverontreinigingen of verstoringen van de drinkwatervoorziening,

Nadere informatie

Samen voor een goede waterkwaliteit in de Utrechtse gemeenten

Samen voor een goede waterkwaliteit in de Utrechtse gemeenten Samen voor een goede waterkwaliteit in de Utrechtse gemeenten Bas Spanjers (hoogheemraadschap de Stichtse Rijnlanden), Erwin Rebergen (gemeente Utrecht), Laurens van Miltenburg (gemeente Nieuwegein), Pim

Nadere informatie

Vraagstelling Vraag van Steven Marijnissen aan Jaap Oosthoek is of de lozing van het effluent op het KRW waterlichaam Mark en Vliet toelaatbaar is.

Vraagstelling Vraag van Steven Marijnissen aan Jaap Oosthoek is of de lozing van het effluent op het KRW waterlichaam Mark en Vliet toelaatbaar is. Zaaknr. : 11.ZK56591 Kenmerk : 12IT002508 Barcode : *12IT002508* memo Van : Jaap Oosthoek Via : Hermen Keizer Aan : Steven Marijnissen Onderwerp : Toelaatbaarheid tijdelijke lozing effluent Nieuwveer op

Nadere informatie

Monsternummer: 2011003250 Rapportagedatum: 06-09-2011. Instroom buffer. Analyse- resultaat

Monsternummer: 2011003250 Rapportagedatum: 06-09-2011. Instroom buffer. Analyse- resultaat 2011003250-OM-2312 Omegam Laboratoria HJE Wenckebachweg 120, 1096AR Amsterdam Monsternummer: 2011003250 Rapportagedatum: 06-09-2011 Op verzoek van: RWS, afdeling Monitoring Laboratorium., Lelystad Project:

Nadere informatie

ADVIES KLANKBORDGROEP RIJN- WEST AAN REGIONAAL BESTUURLIJK OVERLEG inzake opzet en inhoud gebiedsprocessen, op weg naar 2e Stroomgebiedbeheerplan

ADVIES KLANKBORDGROEP RIJN- WEST AAN REGIONAAL BESTUURLIJK OVERLEG inzake opzet en inhoud gebiedsprocessen, op weg naar 2e Stroomgebiedbeheerplan ADVIES KLANKBORDGROEP RIJN- WEST AAN REGIONAAL BESTUURLIJK OVERLEG inzake opzet en inhoud gebiedsprocessen, op weg naar 2e Stroomgebiedbeheerplan Inleiding Het RBO Rijn- West heeft procesafspraken gemaakt

Nadere informatie

Examenprogramma scheikunde havo

Examenprogramma scheikunde havo Examenprogramma scheikunde havo Het eindexamen Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen. Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen: Domein A Vaardigheden Domein B Kennis

Nadere informatie

Wijzigingsvoorstel (RfC) op Aquo-lex Wijzigen diverse definities

Wijzigingsvoorstel (RfC) op Aquo-lex Wijzigen diverse definities Wijzigingsvoorstel (RfC) op Aquo-lex Wijzigen diverse definities Auteur: IDsW> Kenmerk: W 0908-0026> Documentbeheer Wijzigingshistorie Datum Versie Auteur Wijziging 18 aug 2009 0.9 Hinne Reitsma Initieel

Nadere informatie

vernieuwd cyanoprotocol: een verbetering?

vernieuwd cyanoprotocol: een verbetering? vernieuwd cyanoprotocol: een verbetering? blauwalgenbijeenkomst meeting plaza Utrecht 9 april 2008 acties waterbeheerder / locatiebeheerder acties waterbeheerder acties provincie tweewekelijks monitoren*

Nadere informatie

Hoe groen zijn uw evenementen?

Hoe groen zijn uw evenementen? Even voorstellen... GMB introduceert SaNiPhos : Europa s eerste urineverwerkingsfabriek voor het verwerken en winnen van nuttige meststoffen uit urine. Terugwinning van fosfaat en stikstof uit urine levert

Nadere informatie

DE AMBTENAAR BELAST MET DE HEFFING VAN HET HOOGHEEMRAADSCHAP AMSTEL, GOOI EN VECHT

DE AMBTENAAR BELAST MET DE HEFFING VAN HET HOOGHEEMRAADSCHAP AMSTEL, GOOI EN VECHT DE AMBTENAAR BELAST MET DE HEFFING VAN HET HOOGHEEMRAADSCHAP AMSTEL, GOOI EN VECHT (AH 09/05) Beleidsregels voor de berekening van de vervuilingswaarde van vanuit IBA systemen geloosd afvalwater van huishoudelijke

Nadere informatie

Afdeling Vergunningen Toezicht en Handhaving Aanvraagformulier maatwerkvoorschriften op basis van het Besluit lozen buiten inrichtingen

Afdeling Vergunningen Toezicht en Handhaving Aanvraagformulier maatwerkvoorschriften op basis van het Besluit lozen buiten inrichtingen Afdeling Vergunningen Toezicht en Handhaving Aanvraagformulier maatwerkvoorschriften op basis van het Besluit lozen buiten inrichtingen Aan het college van burgemeester en wethouders van de gemeente Purmerend.

Nadere informatie

voorstel aan dagelijks bestuur Onderwerp Deelname van WPM in projecten voor 2 e tender innovatieprogramma KRW

voorstel aan dagelijks bestuur Onderwerp Deelname van WPM in projecten voor 2 e tender innovatieprogramma KRW voorstel aan dagelijks bestuur routing met data: overleg portefeuillehouder : Jan Classens dagelijks bestuur : 9 september algemeen bestuur adviserend : algemeen bestuur besluitvormend : steller : Vivian

Nadere informatie

Aangenomen dat alleen de waarde voor natrium niet gemeten is, is de concentratie natrium in mg/l van het bovenstaande water.

Aangenomen dat alleen de waarde voor natrium niet gemeten is, is de concentratie natrium in mg/l van het bovenstaande water. Page 1 of 9 CT011 INLEIDING WATERMANAGEMENT (20082009 Q1) (9805080901) > TEST MANAGER > TEST CANVAS Test Canvas Add, modify, and remove questions. Select a question type from the Add dropdown list and

Nadere informatie

Zacht drinkwater: Minder hard, meer profijt

Zacht drinkwater: Minder hard, meer profijt Zacht drinkwater: Minder hard, meer profijt 26 mei 2015 Arjen Grent PWN HHNK Samenwerking Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier en PWN werken samen alsof ze één bedrijf zijn Calamiteitenuitrusting

Nadere informatie

Helder, schoon... Rivierwater. Het belang van schoon oppervlaktewater in Nederland

Helder, schoon... Rivierwater. Het belang van schoon oppervlaktewater in Nederland Helder, schoon... Rivierwater Het belang van schoon oppervlaktewater in Nederland Introductie door Peter Stoks, directeur RIWA Het belang van schoon oppervlaktewater Schoon water. We kunnen niet zonder.

Nadere informatie

Waterbodemonderzoek (1)

Waterbodemonderzoek (1) Waterbodemonderzoek (1) Schutssluis Sluissloot Inspectie civieltechnisch gedeelte sluis. In opdracht van de gemeente Zaanstad heeft Witteveen+Bos, Raadgevend ingenieurs b.v. te Deventer een indicatief

Nadere informatie

Overzicht toepassingsmogelijkheden van

Overzicht toepassingsmogelijkheden van F ina Final l rereport p ort Stationsplein 89 POSTBUS 2180 3800 CD AMERSFOORT Overzicht toepassingsmogelijkheden van passive sampling TEL 033 460 32 00 FAX 033 460 32 50 Overzicht toepassingsmogelijkheden

Nadere informatie

Zoals aangegeven zijn de gemeente Lelystad en het havenbedrijf Amsterdam de ontwikkelaars van het bedrijventerrein.

Zoals aangegeven zijn de gemeente Lelystad en het havenbedrijf Amsterdam de ontwikkelaars van het bedrijventerrein. Notitie Contactpersoon Jeroen Lasonder Datum 24 mei 2013 Kenmerk N008-1213242JLO-gdj-V022 Flevokust: Watertoets 1 Inleiding De gemeente Lelystad en Havenbedrijf Amsterdam ontwikkelen samen bedrijventerrein

Nadere informatie

Westland/Oostland, samen op weg naar de emissieloze kas in 2027

Westland/Oostland, samen op weg naar de emissieloze kas in 2027 Westland/Oostland, samen op weg naar de emissieloze kas in 2027 Afsprakenkader waterkwaliteit en glastuinbouw Context afsprakenkader Het doel van dit afsprakenkader is: het op een zo efficiënt mogelijke

Nadere informatie

16-7-2014. Uitgangssituatie. Uitgangssituatie. Waterkwaliteit is verbeterd, maar doelstelling nog niet voltooid.

16-7-2014. Uitgangssituatie. Uitgangssituatie. Waterkwaliteit is verbeterd, maar doelstelling nog niet voltooid. Uitgangssituatie Evaluatie Nota duurzame gewasbescherming 2004-2010 Doel Doelstelling 2010 Resultaat ACTIEPLAN Gezond gewas, Schoon water Ecologische kwaliteit oppervlaktewater Drinkwaterkwaliteit Reductiemilieubelasting

Nadere informatie

RIVM rapport 703719016/2007. Geneesmiddelen in drinkwater en drinkwaterbronnnen Resultaten van het meetprogramma 2005/2006

RIVM rapport 703719016/2007. Geneesmiddelen in drinkwater en drinkwaterbronnnen Resultaten van het meetprogramma 2005/2006 RIVM rapport 703719016/2007 Geneesmiddelen in drinkwater en drinkwaterbronnnen Resultaten van het meetprogramma 2005/2006 J.F.M. Versteegh, N.G.F.M. van der Aa, E. Dijkman Contact: Ans Versteegh Centrum

Nadere informatie

Huidige situatie. G2 Totaal stikstof (zomergemiddelde) (mg N/l) 1,57 2,4 2,4. G2 Chloride (zomergemiddelde) (mg Cl/l) 45,3 150 150

Huidige situatie. G2 Totaal stikstof (zomergemiddelde) (mg N/l) 1,57 2,4 2,4. G2 Chloride (zomergemiddelde) (mg Cl/l) 45,3 150 150 NL09_26 Basisgegevens Naam Code Status Type Stroomgebied Waterbeheergebied Provincie Gemeente Sloten Overbetuwe NL09_26 Kunstmatig M1a - Zoete sloten (gebufferd) Rijn-West Rivierenland Gelderland Neder-Betuwe,

Nadere informatie

bij drinkwaterwinningen. Dit

bij drinkwaterwinningen. Dit Bron: RWS beeldbank Grip op bodemverontreinigingen bij drinkwaterwinning Een aanzienlijk deel van de grondwaterwinningen voor drinkwater in Nederland wordt beïnvloed door menselijke activiteiten, zoals

Nadere informatie

Bij brief van 27 mei 2014, ingekomen op 27 mei 2014, heeft u namens de D66 fractie schriftelijke vragen gesteld.

Bij brief van 27 mei 2014, ingekomen op 27 mei 2014, heeft u namens de D66 fractie schriftelijke vragen gesteld. Statenfractie Democraten 66 Mevrouw M.J.G. Spierings Postbus 90151 5200 MC S-HERTOGENBOSCH Brabantlaan 1 Postbus 90151 5200 MC s-hertogenbosch Telefoon (073) 681 28 12 Fax (073) 614 11 15 info@brabant.nl

Nadere informatie

Helder water door quaggamossel

Helder water door quaggamossel Helder water door quaggamossel Kansen en risico s Een nieuwe mosselsoort, de quaggamossel, heeft zich in een deel van de Rijnlandse wateren kunnen vestigen. De mossel filtert algen en zwevend stof uit

Nadere informatie

Besluit op grond van de wet verontreiniging oppervlaktewateren

Besluit op grond van de wet verontreiniging oppervlaktewateren website - 14-4991-besl-vwo.doc Pagina 1 Besluit op grond van de wet verontreiniging oppervlaktewateren Beschikking nummer: 29-21 Aanvraag Het dagelijks bestuur van het waterschap Velt en Vecht te Coevorden,

Nadere informatie