Koers op Fryslân. Plan van aanpak. Het Friese Meren Project 2e fase

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Koers op Fryslân. Plan van aanpak. Het Friese Meren Project 2e fase"

Transcriptie

1 Koers op Fryslân Plan van aanpak Het Friese Meren Project 2e fase Vastgesteld door Provinciale Staten van 21 februari 2007

2 Inhoudsopgave Inhoudsopgave 1 Inleiding Aanleiding Afstemming en samenwerking Leeswijzer 5 2 Doelstelling Friese Merenproject Ambities en doelstelling Plan van Aanpak Werkwijze tot nu toe Behaalde resultaten Friese Merenproject tot nu toe Ambities en doelstellingen Aanscherping van de koers Uitkomsten brede consultatie Actualisatie Beleidsnota R&T Fryslân: sterke merken Ontwikkelingen in de markt 18 4 Intermezzo: Grenzeloos Varen in Programma 2e fase Spoor I: Doorzetten huidige programma in 2e fase Spoor II: Extra inspanning in 2e fase 29 2

3 Inhoudsopgave 6 Externe randvoorwaarden Promotie en marketing Koppeling tussen land- en waterrecreatie Behoud en versterking van ruimtelijke kwaliteit Waterbeheer Watersport en natuur Beheer Uitloop tot Organisatie Spoor I: Doorzetten huidige programma Spoor II: Extra inspanning tot Investeringsraming en -dekking Spoor I: Doorzetten huidige programma Spoor II: Extra inspanning tot Overzicht dekking 2e fase Economische en ecologische effecten 52 Bijlagen 54 Bijlage 1 Projecten in spoor I 54 Bijlage 2 Overzichtskaart 2e fase 66 3

4 41 Inleiding 1 Inleiding 1.1 Aanleiding Op 20 december 2000 is het Plan van Aanpak Friese Meren vastgesteld. In 2001 is het projectbureau Friese Meren Project (FMP) ingesteld en van start gegaan. Het project kent een looptijd van 10 jaar. In 2011 moeten de oorspronkelijk gestelde doelen zijn gehaald. Om te kunnen bijsturen in de programmering van projecten, hanteert het projectbureau FMP een tussentijds meetmoment van medio Dit is op de helft van de totale uitvoeringsperiode. In verband hiermee wordt de periode van 2001 tot 2006 aangeduid als 1e fase en de periode vanaf 2006 als 2e fase van het Friese Meren Project. Voor de 1e fase is een tussenbalans opgesteld met de titel It Fryske Marreprojekt yn balâns. Voor de 2e fase is het voor u liggende Koers op Fryslân, plan van aanpak Friese Meren Project 2e fase opgesteld. 1.2 Afstemming en samenwerking Omdat het Friese Meren Project voor een belangrijk deel afhankelijk is van medewerking en financiering door samenwerkingspartners, is de actualisering gebaseerd op een uitgebreide consultatie van deze samenwerkingspartners. Vanaf maart 2006 is met de Stuurgroep Friese Merenproject overleg gevoerd over de koers voor de 2e fase. De Stuurgroep wordt gevormd door vertegenwoordigers van de Vereniging Friese Gemeenten, de Friese Natuurorganisaties, RECRON, HISWA, het Watersportverbond, De Marrekrite, Wetterskip Fryslân, LTO Noord en de provincie Fryslân. In juni en juli 2006 is met alle bij het Friese Merenproject betrokken samenwerkingspartners overleg gevoerd. De inbreng van dit overleg is uiteindelijk vorm gegeven in een nieuwskrant. Deze krant vormde bovendien de basis voor een op 13 september 2006 georganiseerd symposium de koers ûnder de lûp. Tijdens dit symposium stond de koers voor het Friese Merenproject in de 2e fase centraal. Uiteindelijk leverde deze brede consultatie een grote hoeveelheid ideeën en suggesties op, die niet alleen voor het Friese Merenproject van belang zijn, maar ook voor de toekomst van de toeristische sector in Fryslân in brede zin. Om een selectie te maken voor het Plan van Aanpak 2e fase Friese Merenproject, is daarom eind september een bijeenkomst georganiseerd met enkele deskundigen vanuit beleid (provincie), onderzoek (adviesbureau s) en het toeristische bedrijfsleven (ondernemers).

5 1 Inleiding De Provinciale Staten zijn gedurende de totstandkoming betrokken bij de discussie door middel van uitnodigingen voor het symposium op 13 september en het toezenden van de tussenbalans. Verder is er op 10 oktober 2006 een informatieavond georganiseerd voor alle Statenleden. Al deze inbreng heeft uiteindelijk geleid tot een afgewogen Plan van Aanpak zoals dat nu voor u ligt. 1.3 Leeswijzer Hoofdstuk 2 beschrijft de in 2000 geformuleerde ambities en doelstellingen van het Friese Merenproject in relatie tot de behaalde resultaten tot nu toe in de 1e fase (tussenbalans). In hoofdstuk 3 wordt de opgave voor de 2e fase geschetst, passend in actueel beleid en gezien relevante ontwikkelingen in de toeristische markt. Hoofdstuk 4 bevat een intermezzo, waarin de toekomstvisie op de watersport in Fryslân wordt verwoord. In hoofdstuk 5 leest u de voorgestelde speerpunten voor de 2e fase van het Friese Merenproject. Hoofdstuk 6 geeft een overzicht van de randvoorwaarden voor een succesvolle 2e fase en de wijze waarop andere beleidsvelden daarop van invloed zijn. De organisatie in de 2e fase is beschreven in hoofdstuk 7 en de investeringsraming en financiele dekking in hoofdstuk 8. In dit hoofdstuk wordt tevens ingegaan op de economische en ecologische effecten. 5

6 62 Doelstelling Friese Merenproject

7 2 Doelstelling Friese Merenproject 2 Doelstelling Friese Merenproject In dit hoofdstuk leest u meer over de ambities en doelstellingen van het Friese Merenproject en de behaalde resultaten tot nu toe. 2.1 Ambities en doelstelling Plan van Aanpak 2000 Het doel van het Friese Merenproject is in het Plan van Aanpak uit 2000 als volgt geformuleerd: Het Friese Merenproject heeft als doel een kwaliteitsverbetering in het Friese Merengebied te realiseren. Het achterliggende doel is een versterking van de marktpositie van de sector recreatie en toerisme in het Friese Merengebied. Om dit doel te bereiken wordt in totaal circa 345 miljoen euro geïnvesteerd in het Friese Merenproject, waarvan al circa 245 miljoen euro is gefinancierd en gelabeld aan projecten die gereed of in uitvoering zijn of binnenkort zullen worden aanbesteed. 7

8 2 Doelstelling Friese Merenproject Een goede effect-indicator voor de marktpositie van de sector recreatie en toerisme in Fryslân is de werkgelegenheid in deze sector. Het begrip marktpositie moet daarbij overigens in relatie worden gezien tot andere sectoren als ook andere toeristische gebieden. Daarom is van belang hoe de werkgelegenheidontwikkeling zich verhoudt tot die in andere sectoren en gebieden. Naast de effect-indicator werkgelegenheid zijn voorafgaand aan het Friese Merenproject in het Plan van Aanpak 2000 een aantal output-indicatoren geformuleerd ten aanzien van bijvoorbeeld kilometers vaarweg en aantal aanlegvoorzieningen. Om een onderbouwde doelstelling te kunnen formuleren ten aanzien van de effect-indicator werkgelegenheidsontwikkeling is in 2002 een kwantitatieve effectanalyse uitgevoerd naar het rendement van de investeringen in het Friese Merenproject (Terp, 2002). Op basis van deze effectanalyse is berekend dat er een werkgelegenheidseffect wordt verwacht ter grootte van 30% van de totale werkgelegenheid in de waterrecreatie in het Friese Merengebied in de periode Met enige aannames is een werkgelegenheidsgroei van 30% binnen de watersportsector in Fryslân als doel te stellen. Het gaat dan om circa extra fulltime en parttime banen die aan watersport gerelateerd zijn. In de hiervoor genoemde effectanalyse (Terp, 2002) is bovendien berekend dat er een positief jaarlijks economisch effect wordt verwacht van 20 tot 25 mln. Het overgrote deel van dit effect bestaat uit extra uitgaven door waterrecreanten. Daarnaast bestaat dit effect uit de reductie van wachttijden voor het wegverkeer en de hogere marktwaarde van onroerend goed als gevolg van de maatregelen. Op basis van de effectanalyse wordt een return on investment (ROI) voorspeld van 5,8% tot 7,2%. Ter vergelijking: het Ministerie van Financiën hanteert voor infastructuurprojecten een minimum ROI van 4%. Als het voorspelde economische effect wordt gehaald, voldoet het Friese Merenproject ruim aan rendementsdoelstellingen zoals die aan grote infrastructurele projecten landelijk worden gesteld. In figuur 1 is de voorspelde werkgelegenheidsgroei weergegeven ten opzichte van de toen al bekende werkgelegenheidscijfers over de jaren voor Overigens is het van belang te constateren dat de gemiddelde werkgelegenheid in Nederland over de periode toenam, gezien de toenmalige opgaande conjunctuur. Figuur 1 Werkgelegenheidsdoel en Effectanalyse (bron: Terp 2002 en Toerdata Noord 2006) 1) 1) De werkgelegenheidsindex van Fryslân watersport staat niet weergegeven vanaf 1996, maar vanaf 2000, omdat vanaf dat moment basisgegevens beschikbaar zijn. 8

9 2.2 Werkwijze tot nu toe De werkzaamheden in de 1e fase zijn ingedeeld in vaartrajecten binnen de begrenzing van het Friese Merengebied. Op deze wijze is tot nu toe grip gehouden op de omvangrijke hoeveelheid deelprojecten binnen het Friese Merenproject. Figuur 2 geeft een overzicht van zowel de begrenzing als de vaartrajecten. Het projectbureau Friese Meren bestaat uit een projectleider en vervolgens een drietal projectsecretarissen die allen een cluster van vaartrajecten begeleiden. Door middel van trajectwerk- en -stuurgroepen is ook de afstemming met gemeenten en overige belanghebbenden die bij de vaartrajecten betrokken zijn gewaarborgd. Ten slotte is er een overkoepelende klankbordgroep (Stuurgroep Friese Merenproject) waarin vertegenwoordigers van alle betrokken organisaties deelnemen. 2 Doelstelling Friese Merenproject Figuur 2 Begrenzing en vaartrajecten in de 1e fase (bron: It Fryske Marreprojekt yn balâns) 9

10 2 Doelstelling Friese Merenproject 2.3 Behaalde resultaten Friese Merenproject tot nu toe Nu de 1e fase van het Friese Merenproject achter ons ligt, is het de vraag in hoeverre de provincie op koers ligt voor wat betreft de werkgelegenheid. De effect-indicator werkgelegenheid wordt verderop in deze paragraaf behandeld. Allereerst gaat deze paragraaf in op de behaalde output-indicatoren. Output indicatoren De tussenbalans It Fryske Marreprojekt yn balâns geeft een uitgebreide beschrijving van de maatregelen die in de periode zijn uitgevoerd en die voor een deel nog in de pijplijn zitten voor de komende jaren. Hierna volgt een beschrijving op hoofdlijnen. De maatregelen zijn allereerst gericht op het vergroten van het vaargebied (1). Voorbeelden hiervan zijn het baggeren en het verhogen van de bruggen van de Lits-Lauwersmeerroute en de Middelseerûte. Daarnaast worden diverse knelpunten tussen weg- en waterkruisingen opgelost (2). Voorbeeld hiervan is de aanleg van de aquaducten in de Houkesleat en de Geau in de rondweg om Sneek. In de 1e fase zijn verder diverse voorzieningen verbeterd (3), zoals nieuwe aanleg- en toiletvoorzieningen in de Vaaras Sneek. Ten slotte is er in de 1e fase aandacht besteed aan een integrale aanpak (4). Het maken van eilandjes in de Leien met vrijkomend baggerslib uit de vaarroute is daarvan een voorbeeld. Bijlage 1 bij dit Plan van Aanpak bevat een uitgebreide lijst met maatregelen in de 1e fase. Nu het Friese Merenproject zich op de helft van de looptijd bevindt is van belang te weten in hoeverre de doelstellingen worden gehaald. Uit de tussenbalans blijkt dat het project goed op koers ligt voor wat betreft de outputindicatoren: er worden concrete resultaten geboekt als het gaat om nieuwe vaarroutes, het opheffen van knelpunten en het aanleggen van watersportvoorzieningen. Voor wat betreft het vergroten van het vaargebied (1) liggen de werkzaamheden, gericht op het verdiepen van vaarwegen, op schema. Ook op het gebied van onderhoudsbaggeren kunnen de gestelde doelen worden gehaald mits hiermee een inhaalslag wordt gemaakt in de 2e fase. Voor deze versnelling is in 2004 een procescoördinator baggeren aangesteld en is een bijdrageregeling door PS vastgesteld ter stimulering van gemeentelijk baggeren. Voor het oplossen van knelpunten weg-water (2) worden de gestelde doelen gehaald, als zoals de verwachting is, de projecten die nu in de pijplijn zitten ook worden uitgevoerd. In bijlage 1 zijn deze projecten opgenomen. Het verbeteren van watersportvoorzieningen (3) ligt voor wat betreft het opwaarderen van watersportkernen op schema. Maar het realiseren van meer passantenplaatsen verdient meer aandacht in de 2e fase. Tenslotte zijn er voor wat betreft de integrale aanpak (4) tal van positieve voorbeelden, maar de verwachting is dat in de 2e fase nog meer mogelijkheden zijn te benutten. 10

11 Positieve effecten van het Friese Merenproject De uitvoering van het Friese Merenproject is gericht op het bereiken van een werkgelegenheidseffect in de toeristisch recreatieve sector in Fryslân. Hoewel de maatregelen primair gericht zijn op de watersport, zullen de positieve effecten in de toeristisch-recreatieve sector als geheel merkbaar zijn. Deze effecten zijn zowel direct als indirect. Zo houden toeristische bestedingen in veel dorpen de middenstand mede op de been. Naast kwantitatieve effecten als bestedingen zijn er ook positieve kwalitatieve effecten die verder reiken dan alleen de toeristisch-recreatieve sector. Door het opheffen van knelpunten in weg-water kruisingen wordt bijvoorbeeld de wachttijd voor weg- en waterverkeer verminderd. Het feit, dat in de kernen geen congestie meer optreedt bij de talloze brugopeningen, brengt een aanzienlijke verbetering van het lokale leefklimaat met zich mee. Door het Friese Merenproject wordt daarnaast het leefklimaat als geheel verbeterd doordat de bevaarbaarheid van het water ook voor de eigen bevolking toeneemt. Een bijkomend effect hiervan is ook de waardestijging van het onroerend goed. Ten slotte zijn er allerlei positieve neveneffecten die tijdens de uitvoering van projecten mee kunnen worden genomen. Te denken valt hierbij aan milieumaatregelen als vuilwaterinnamepunten, vergroting van de bergingscapaciteit van de Friese boezem bij uitbreiding van het vaarwater en meekoppeling van natuurontwikkelingsprojecten. 2 Doelstelling Friese Merenproject Effect-indicator werkgelegenheid Uiteindelijk is de beoogde banengroei een primaire doelstelling. Om deze reden ligt in het Plan van Aanpak de focus op de effect-indicator werkgelegenheid. Bij het interpreteren van de groeicijfers in figuur 1, 3 en 4 past echter wel de nodige nuancering. Ten eerste zijn werkgelegenheidseffecten niet alleen afhankelijk van overheidsinvesteringen. In paragraaf 2.1 is al gewezen op de afhankelijkheid van de banengroei van de algemene economische conjunctuur van dat moment. Die was over de afgelopen vijf jaar niet bijzonder gunstig. Verder is een nuancering op zijn plaats voor wat betreft het rechtstreekse effect van overheidsinvesteringen. Het zijn vooral de vervolginvesteringen van de ondernemers, die extra bestedingen genereren. De overheid is wat dit betreft, ook in het Friese Merenproject, voorwaardenscheppend. De overheidsinvesteringen bieden geen harde garantie voor de gewenste banengroei. In de praktijk zal het effect van een nieuwe vaarroute pas zichtbaar worden nadat de vaarroute enige jaren heeft gefunctioneerd. Hiermee zal het primaire doel voor wat betreft de werkgelegenheidsgroei in de watersport logischerwijs iets achter lopen op de werkzaamheden. Er is dus sprake van een na-ijlingseffect. Dit na-ijlingseffect wordt nog eens versterkt door het feit dat in de eerste jaren van het Friese Merenproject logischerwijs sprake was van veel planvoorbereiding en weinig uitvoering. In de eerste fase is tot en met medio 2006 voor 136 mln. uitgevoerd. Op het totale investeringsvolume is dit 40% en zal dus 60% van de investeringen plaatsvinden in de tweede fase. 11

12 2 Doelstelling Friese Merenproject Figuur 3 geeft de geïndexeerde werkgelegenheidsgroei in de watersport in Fryslân weer over de afgelopen vijf jaren. Figuur 3 Effectmeting 1e fase (bron: Toerdata Noord 2006) Uit de grafiek is duidelijk op te maken dat de afgelopen vijf jaar een periode van neergang was voor wat betreft de gemiddelde werkgelegenheid over alle sectoren in Nederland (lijn Nederland Totaal). De toeristisch-recreatieve sector steekt daarbij gunstig af (lijn Nederland R&T) en de provincie Fryslân daarbinnen op haar beurt nog gunstiger (lijn Fryslân R&T). De beoordeling van de werkgelegenheidsgroei op het gebied van watersport moet beoordeeld worden in relatie tot de werkgelegenheidsgroei in Nederland als totaal. Gezien de periode van neergaande conjunctuur over de afgelopen vijf jaren is de werkgelegenheidsontwikkeling in de watersport in Fryslân positief te noemen. In de eerste vijf jaren is de werkgelegenheid in de watersport met circa 10% gegroeid (lijn Fryslân Watersport). Dit betekent ruwweg 400 extra fulltime en parttime banen in de watersportsector in Fryslân. Desondanks is de beoogde doelstelling van 30% groei over tien jaar tijd nog niet in zicht (lijn doelstelling 2002). 2.4 Ambities en doelstellingen Het is de ambitie van de provincie Fryslân om de werkgelegenheidsgroei van 30% in 10 jaar in de Friese watersport gedurende de looptijd van het Friese Merenproject mogelijk te maken. Daarvoor zal nog een flinke eindsprint ingezet moeten worden, waarbij een gunstig economisch tij voorwaarde is de komende jaren. Anno 2006 is de verwachting dat de economie na een vijftal jaren van neergang weer aan zal trek- 12

13 ken. De provincie Fryslân wil daarom onverminderd doorgaan met de uitvoering van het maatregelenpakket. Hiermee worden de voorwaarden geschapen, waarbinnen de verwachtte banengroei ook kan worden ingevuld. Figuur 4 geeft weer op welke werkgelegenheidsgroei van de watersport in Fryslân wordt ingezet. 2 Doelstelling Friese Merenproject Figuur 4 Doelstelling werkgelegenheid 2e fase, werkgelegenheidsindex (bron: Toerdata Noord 2006) Op onderdelen zal de koers moeten worden aangescherpt. De oorspronkelijke doelstelling van 30% groei in 10 jaar tijd blijft overeind in de 2e fase. Daarvoor zal gericht moeten worden gekeken met welke soort investeringen het meeste effect wordt verwacht op de werkgelegenheid. Hierover leest u meer in hoofdstuk 3. 13

14 3 Aanscherping van de koers 14

15 3 Aanscherping van de koers 3 Aanscherping van de koers Uit het opmaken van de tussenstand van het Friese Merenproject wordt duidelijk dat op hoofdlijnen de goede koers wordt gevaren. Maar willen we de oorspronkelijke doelen halen, dan is een aanscherping nodig. Hierbij gaat het er vooral om met welk soort investeringen het meeste effect op de werkgelegenheid wordt verwacht. 3.1 Uitkomsten brede consultatie De consultatie van de samenwerkingspartners in het Friese Merenproject heeft een omvangrijke hoeveelheid ideeën en suggesties opgeleverd. Ideeën en suggesties die niet alleen voor het Friese Merenproject van belang zijn, maar voor de toekomst van de toeristische sector in Fryslân in brede zin. In hoofdlijnen is er een breed draagvlak voor het in de 2e fase afmaken van initiatieven die in de 1e fase zijn opgestart. De samenwerkingspartners zijn dan ook met de provincie van mening dat het Friese Merenproject de goede koers vaart. 15

16 3 Aanscherping van de koers Er is breed draagvlak voor het vergroten van het projectgebied van het Friese Merenproject. De 2e fase hoeft zich niet uitsluitend te richten op het merengebied, maar bij voorkeur ook op de verbindingen naar het IJsselmeer, de Wadden, het Lauwersmeer en de toervaartverbindingen met Overijssel, Drenthe en Groningen. Daarmee kan Fryslân aansluiten op het internationale vaartoerisme. De toeristische branche organisaties benadrukken het belang van toerisme als banenmotor. Onder de titel toerisme, de snelst groeiende industrie van Nederland (2006), presenteren de branche organisaties de ambities voor toeristisch Fryslân. De sector doet dan ook een beroep op de overheden, waaronder het Ministerie van EZ, om toerisme aan te merken als een sector met ontwikkelingskansen (Pieken in de Delta). Verder is er een brede steun voor extra promotie. Nu er een omvangrijk investeringsprogramma is in nieuwe en verbeterde watersportmogelijkheden, moet dit ook bij de (potentiële) gast duidelijk worden gemaakt. Een andere opvallende uitkomst van de consultatie is dat er aandacht wordt gevraagd voor een koppeling met landrecreatie. Enerzijds wordt er op gewezen dat aan de wal de beurs wordt omgekeerd, anderzijds op de grote groep nietwatersporters, voor wie het water en de watersport beter beleefbaar gemaakt kunnen worden: van watersport naar waterrecreatie. Watersport wordt een decor voor andere vormen van recreatie die een koppeling leggen met de nautic lifestyle, ook al doe je zelf niet actief aan watersport. Een aantal samenwerkingspartners geeft aan dat er behoefte is aan meer evenementen en attracties, bij voorkeur gekoppeld aan de watersport in Fryslân. Hieraan gekoppeld moet de provincie de regie houden op een zonering tussen drukke en rustigere watersportgebieden. Vanuit de landbouw- en natuurorganisaties en het Wetterskip Fryslân wordt gepleit voor het waar mogelijk meenemen van integrale gebiedsdoelen in het uitvoeren van projecten binnen het Friese Merenproject. Het waar mogelijk uitvoeren van integrale projecten is het uitgangspunt, mits de uitvoering van concrete sectorale onderdelen binnen een dergelijk project niet onnodig worden vertraagd. Ten slotte is vooral op het symposium van 13 september duidelijk geworden dat de 1e fase vooral een inhaalslag is geweest op het gebied van watersportinfrastructuur. Voor het aanscherpen van de koers in de 2e fase zal een breed gedragen visie op de toekomstige ontwikkeling nodig zijn. Het plan van aanpak zal deze visie moeten verwoorden. 16

17 3.2 Actualisatie Beleidsnota R&T Fryslân: sterke merken De basis voor de breed gedragen visie wordt door de provincie Fryslân gelegd in de actualisatie van de Beleidsnota Recreatie & Toerisme. Deze nota is in 2006 geëvalueerd. Hieruit blijkt dat het aantal toeristische overnachtingen is gedaald over de afgelopen twee jaren. Dit is in lijn met de landelijke conjunctuur. Met de komende opgaande conjunctuur zal Fryslân in moeten zetten op het benutten van kenmerkende toeristische sterkten van eigen provincie en Noord- Nederland: de sterke merken. 3 Aanscherping van de koers Om welke merken het dan gaat blijkt onder andere uit de verdeling van de toeristische overnachtingen per regio, zoals die is weergegeven in figuur 5. Figuur 5 Sterke Merken (bron: Toerdata Noord, ) Uit figuur 5 blijkt dat de Waddeneilanden momenteel de meeste toeristische overnachtingen trekken, gevolgd door het Friese Merengebied en de Friese IJsselmeerkust. Uit recente verkenningen in het kader van het Transitie-Alternatief Zuiderzeelijn (Buck, 2006) blijkt dat op het schaalniveau van Noord-Nederland de volgende toeristische sterkten aanwezig zijn: kust, meren, wadden en historische steden. De provincie Fryslân is met de genoemde sterkten rijkelijk bedeeld. In toeristisch opzicht is Fryslân dan ook de sterkste provincie in Noord- Nederland. In de Actualisering van de Beleidsnota R&T is het voorstel om Fryslân internationaal te positioneren als een topattractie in Nederland. Om dit doel te bereiken wordt ingezet op een drietal programmalijnen, namelijk: 1 Waddengebied 2 Grenzeloos varen 3 Friese 11 steden De investeringen in het Friese Merenproject zijn in de 1e fase beperkt gebleven tot de watersportsector in het Friese Merengebied. Voor de 2e fase ligt het voor de hand de watersportsector te bezien vanuit een breder perspectief, waaronder de vaarmogelijkheden op het IJsselmeergebied, Lauwersmeer, de Wadden en in naburige provincies als Groningen, Drenthe en Overijssel en aangrenzende buitenlandse vaargebieden. 17

18 3 Aanscherping van de koers 3.3 Ontwikkelingen in de markt De toeristenindustrie is momenteel in mondiaal opzicht de belangrijkste werkgever en daarnaast is toerisme wereldwijd één van de snelst groeiende sectoren. De groei is wereldwijd gemiddeld 4,1% per jaar en in Europa gemiddeld 3%, terwijl de gemiddelde economisch groei in Europa en Nederland momenteel zo n 1 a 1,5% bedraagt. Het is de verwachting dat mondiale groei zal doorzetten met een verdubbeling van het internationaal toerisme tussen 2005 en 2020 (World Tourism Organization, 2006). Hoewel Europa de belangrijkste bestemmingsregio blijft voor internationaal toerisme is de stijging het grootst in Oost-Azië en de Pacific. Nationaal gezien verwacht het Ministerie van EZ een grotere stijging van het bestedingen door inkomend buitenlands reisverkeer, dan van binnenlands toerisme. Uit cijfers van het CBS blijkt deze verwachting overigens nog niet te zijn uitgekomen over de afgelopen vijf jaren. Voor Fryslân is naast de binnenlandse markt tot op heden alleen de Duitse markt substantieel, maar die markt zal niet meer sterk toenemen. De grootste groei landelijk wordt verwacht als gevolg van toeristen uit België, Groot- Brittannie en Amerika. Daarnaast zijn toeristen uit China en India sterk in opkomst. Wil de provincie Fryslân slagen in haar opzet om in 10 jaar tijd een banengroei van 30% te realiseren in de Friese watersportsector, dan zullen de bestedingen in de watersport de komende jaren navenant toe moeten nemen. Een cruciale vraag daarbij is, van welke doelgroepen de extra bestedingen mogen worden verwacht. In de Beleidsnota Recreatie & Toerisme van de provincie Fryslân wordt de groei in de watersport in de periode tot 2010 vooral verwacht van het varen op groot vaarwater, de toervaart en het varen met motorvletten (sloepen). In de afgelopen vijf jaren is deze verwachting grotendeels waarheid gebleken. Vooral de groei van het aantal watersporters op het IJsselmeer en de Waddenzee is opvallend te noemen. De Beleidsnota Recreatie & Toerisme bevat voorstellen om de koppeling tussen land- en waterrecreatie te versterken. De verwachting is namelijk dat hier vanuit de markt in toenemende mate behoefte aan is. Deze marktontwikkeling is ook tijdens het symposium op 13 september nog eens benadrukt door de Stichting Recreatie, Kennis- en Innovatiecentrum. Over de relatie tussen bestedingen in de watersport en doelgroepen bevat de effect-analyse (Terp, 2002) aanknopingspunten. In deze effect-analyse is de cijfermatig onderbouwde voorspelling gedaan, dat circa 90% van de toename in bestedingen afkomstig zal zijn van enerzijds de vaste ligplaatshouders en anderzijds van de verhuurvloot. In deze beide categorieën zijn de komende jaren een drietal doelgroepen dominant, namelijk (bron: expertmeeting 20 september 2006): Actieve senioren (1/3) Gezinnen en senioren met kinderen (1/3) Groepsactiviteiten en zakelijke markt (1/3) 18

19 Van deze doelgroepen, hetzij uit Nederland, hetzij uit het buitenland, wordt het grootste werkgelegenheidseffect verwacht. Een doelgroep die hier bijvoorbeeld in ontbreekt, is de middencategorie gezinnen zonder kinderen. Dit heeft te maken met een aantal trends. Zo blijven ouderen steeds langer jong en actief. In 2015 zijn er 1 mln. extra 50 plussers en slechts extra jarigen. Actieve ouderen gaan steeds vaker op vakantie met kleinkinderen. De extra werkgelegenheidsgroei in de watersportsector in Fryslân zal vooral afkomstig moeten zijn van extra bestedingen door de volgende doelgroepen: 3 Aanscherping van de koers Actieve senioren (grotendeels vaste ligplaatshouders) Het merendeel van deze doelgroep heeft een eigen boot en is afkomstig uit Nederland of de direct daaraan grenzende buurlanden. Deze groep toert met een motor- of zeilboot en heeft veel tijd en geld te besteden. Vooral senioren op motorboten hebben in de meeste gevallen ook fietsen aan boord. Men vertoeft voor langere tijd en ook in voor- en naseizoen op en aan het water. Sociale ontmoetingsplekken zijn voor deze groep belangrijk. Hoewel de bereikbaarheid van dorpen en steden erg belangrijk is, laat dit in de praktijk nogal eens te wensen over. Deze groep neemt in toenemende mate ook kleinkinderen mee, waarvoor speelvoorzieningen langs de wal van groot belang zijn. Deze ontbreken op veel plaatsen. Gezinnen met kinderen (zowel vaste ligplaatsenhouders als huurders) Deze doelgroep bestaat zowel uit vaste ligplaatshouders als huurders en is afkomstig uit Nederland of de direct aangrenzende buurlanden. Bij de verhuur zijn vooral motorboten gangbaar. Speelvoorzieningen voor kinderen tot 12 jaar aan de wal zijn van groot belang en momenteel te weinig aanwezig, vooral bij makkelijk toegankelijke passantenligplaatsen. Daarnaast is er een behoefte aan gemakkelijk toegankelijke strandjes om te spelen en te zwemmen. Ook hieraan ontbreekt het nog veelal in het Friese Merengebied. Ook voor de gezinnen met kinderen zijn gemakkelijk bereikbare dorpen en steden van belang voor de nodige afwisseling tijdens de vakantie. Deze groep komt overigens vooral in het hoogseizoen. 19

20 3 Aanscherping van de koers Groepsactiviteiten en zakelijke markt (vooral huurders) Dit betreft een sterk groeiende markt van georganiseerde groepen familie, vrienden of collega s. Deze doelgroep komt voor een kortdurend arrangement waarbij verschillende activiteiten op en aan het water met elkaar worden gecombineerd. De herkomst van deze doelgroep kan zowel vanuit Nederland, vanuit omliggende buurlanden, maar ook via hoteltrips uit opkomende markten vanuit Amerika en Oost-Azië zijn. Er zijn weliswaar voldoende kleinschalige activiteitenvoorzieningen aanwezig in Fryslân. Maar het ontbreekt nog aan een wat grootschaligere aan het water gerelateerde attractie (watersportactiviteitencentrum). Veel belangrijker voor deze doelgroep is echter het instellen van een soort evenementenbureau voor watersport in Fryslân. Overigens komt deze doelgroep vooral in voor- en naseizoen. Dit is dan ook een belangrijke doelgroep als het gaat om de mogelijkheid van seizoensverbreding. Hoewel de bestedingen in de watersport de afgelopen jaren zijn toegenomen, is het aantal vaarbewegingen op veel plaatsen gelijk gebleven. Een groei in werkgelegenheid zal vooral gekoppeld zijn aan meer bestedingen per watersporter. Figuur 6 Brug- en Sluispassages in 2004 In dat opzicht is de verhouding tussen het aantal vaarbewegingen van de grote watersport (buitenwateren) ten opzichte van de toervaart (binnenwateren) van belang. Uit figuur 6 blijkt dat de verhouding hiertussen 10:1 is. De grootste werkgelegenheidsgroei mag dan ook worden verwacht in het kustgebied van IJsselmeer, Lauwersmeer en de Wadden. 20

21 3 Aanscherping van de koers 21

22 4 Intermezzo: Grenzeloos Varen in

23 4 Intermezzo: Grenzeloos Varen in Intermezzo: Grenzeloos Varen in 2015 Een terugblik vanuit de toekomst in 2015 Gelukkig heeft de provincie Fryslân 15 jaar geleden besloten de watersportinfrastructuur in eigen provincie op te waarderen. Door deze vooruitziende blik profiteren de werkgevers en werknemers in de watersportsector volop van de wereldwijde groei van het toerisme over de afgelopen periode. A Er is een bloeiende, aan waterrecreatie gerelateerde, economische zone tot stand gekomen vanaf Amsterdam via het IJsselmeer, Noord-Nederland en de Wadden naar Noord-Duitsland en Denemarken. Door de optimale vaarverbindingen binnen deze watersportzone is er een watersportgebied ontstaan zoals dat in Europa zijn gelijke niet kent. Cruciaal in deze watersportzone zijn de historische Hanzesteden, die de poort vormen tussen het grote buitenwater en het besloten binnenwater. Plaatsen als Lemmer, Stavoren, Workum, Makkum en Harlingen herbergen aanzienlijk meer toeristen dan 15 jaar geleden en dankzij een uitgekiende zonering zijn de historische kernen van deze Friese steden goed bereikbaar. De wachttijden bij deze toegangspoorten zijn verdwenen, evenals de wachttijd aan de Friese kant 23

24 4 Intermezzo: Grenzeloos Varen in 2015 Figuur 7 interregionale watersportzone van de afsluitdijk bij Kornwerderzand. Steden als Leeuwarden en Sneek vormen de watersporthoofdsteden langs deze watersportzone, waar watersporters tot in het stadscentrum kunnen varen voor fun-shopping. Daarnaast is het toervaartnetwerk met Noord-Duitsland uitermate goed bereikbaar doordat de verbindingen met Drenthe en Groningen sterk zijn verbeterd. B Doordat watersporters nu zonder belemmering kunnen doorvaren, blijft er meer tijd over voor het bezoeken van aantrekkelijke dorpjes en steden. De mogelijkheden hiervoor zijn de afgelopen 15 jaar aanzienlijk verbeterd. Waar tien jaar geleden nog sprake was van onoverzichtelijke bebouwing aan de diverse waterfronten, zijn nu in 2015 de historische watersportkernen weer goed zichtbaar en bereikbaar vanaf het water. De doorvarende watersporters worden op alle fronten zoveel mogelijk aan de wal gelokt door gemakkelijk toegankelijke, laagdrempelige, ruime en comfortabele passantenligplaatsen. Om voldoende gelegenheid voor de passanten te creëren zijn enkele grotere jachthavens met vaste ligplaatsen verplaatst naar de rand van de watersportkernen. Het historische waterfront van veel plaatsen is daardoor weer het domein geworden van de passanten en toeristen. Mede hierdoor zijn de bestedingen bij de horeca en de winkels aan de wal flink toegenomen. Bestedingen aan de wal 24

25 C De afgelopen 15 jaar zijn er maar liefst 5 aquaducten gerealiseerd. Deze investeringen zijn in 2010 echt rendabel geworden dankzij een verruimde en uitgekiende afstemming van brug- en sluisbedieningstijden. Deze afstemming vindt geheel geautomatiseerd plaats op basis van het gebruik van de nieuwste Informatie Technologie. Dankzij een digitale waterpas en een routebegeleidingssysteem worden schepen automatisch aangemeld bij bruggen en sluizen in volgorde van aankomst en behoren lange wachttijden tot het verleden. Dankzij de Informatie- en Communicatietechnologie in combinatie met GPS krijgen watersporters automatisch assistentie van Eileen bij het zoeken naar ligplaatsen, toeristische informatie en informatie over bevaarbaarheid van een bepaald traject. De bevaarbaarheid van trajecten wordt automatisch aangegeven op basis van plaatsbepaling, vaardiepten en brughoogten en de specifieke afmetingen van het schip zoals die zijn opgeslagen op de digitale waterpas. Al deze voorzieningen zijn het resultaat van een gezamenlijke inspanning van overheid en bedrijfsleven in Fryslân om binnen de toeristische sector innovatieve toepassingen in brede zin te stimuleren. Daardoor staat Fryslân inmiddels bekend als meest vernieuwende watersportgebied binnen Europa en heeft de provincie in de internationale watersportzone van Noordwest-Europa een cruciale sleutelpositie weten te bemachtigen 4 Intermezzo: Grenzeloos Varen in 2015 Figuur 8 Innovatieve toepassingen 25

26 5 Programma 2e fase 26

27 5 Programma 2e fase 5 Programma 2e fase De oorspronkelijk geplande looptijd van het Friese Merenproject is 10 jaar in de periode De 1e fase is medio 2006 afgerond en het project is daarmee halverwege. Voor de 2e fase, vanaf medio 2006, is dit plan van aanpak opgesteld. Het programma voor de 2e fase is onder te verdelen in twee sporen. Spoor I bestaat uit het op hoofdlijnen doorzetten van de huidige koers. Hiermee wordt naar verwachting een groot deel van de oorspronkelijke doelstelling gehaald. Om de banengroei van 30% in 10 jaar tijd volledig te halen, zal op onderdelen een aanscherping van de koers nodig zijn: dit is spoor II. Onderstaand figuur geeft het verwachte resultaat van beide sporen weer. Figuur 9 Spoor I en Spoor II, Werkgelegenheidsindex

28 5 Programma 2e fase 5.1 Spoor I: Doorzetten huidige programma in 2e fase Het is duidelijk dat het Friese Merenproject in hoofdlijnen op de goede koers ligt. Van de totale investering van 345 mln euro is al circa 245 mln. euro tot 2008 gekoppeld aan nieuwe voorzieningen en infrastructuur die zijn uitgevoerd, in uitvoering zijn of de komende jaren in uitvoering gaan. De resterende 100 mln. euro is voor een belangrijk deel al vastgelegd in afspraken met gemeenten. Met de uitvoering van deze projecten maakt Fryslân een inhaalslag als het gaat om de basis voor werkgelegenheid in de toeristisch-recreatieve sector. Dit betekent dat wordt doorgezet met projecten als: verhoging Hoflânsbrêge Grou, verhoging Jirnsumerbrêge en de verdubbeling van de Sluis bij Stavoren. Bijlage 1 bij dit Plan van Aanpak bevat een tabel met daarin een overzicht van de gefinancierde en nog niet gefinancierde projecten binnen spoor I. Deze projecten passen binnen de volgende programma s: Vergroten van het vaargebied Opheffen van knelpunten bij weg-/waterkruisingen Verbetering watersportvoorzieningen Integrale aanpak Met het doorzetten van de strategie uit de 1e fase wordt naar verwachting een substantieel deel van de verwachte banengroei gehaald. 28

29 5.2 Spoor II: Extra inspanning in 2e fase Om de oorspronkelijke doelstellingen van het Friese Merenproject te halen zet de provincie Fryslân in op een aanscherping van de koers. Hiervoor zal een extra inspanning geleverd moeten worden aanvullend aan spoor I. Hiervoor zet de provincie ook extra middelen in. 5 Programma 2e fase Op basis van de uitkomsten van de brede consultatie, het actuele beleid en ontwikkelingen in de markt komt de provincie tot de volgende drie extra maatregelenprogramma s: A Grenzeloos varen B Stimuleren van extra bestedingen aan de wal C Innovatieve toepassingen in de watersport In deze paragraaf worden de drie extra maatregelenprogramma s toegelicht. A Grenzeloos varen Globaal kan onderscheid worden gemaakt tussen interregionale watersportverbindingen voor kajuitzeilboten en de verbindingen voor motorboten. Voor grotere kajuitzeilboten ligt het accent van de verbindingen vooral richting de kustregio s. Voor de motorboten zijn er daarnaast ook aantrekkelijke verbindingen via de hogere gronden van Drenthe. In beide gevallen is het doel ook vooral het aantrekkelijker maken van de verbindingen en toegangspoorten voor buitenlandse bezoekers uit de omringende landen. De groeiende seniorenmarkt zal in Fryslân aantrekken bij betere interregionale watersportverbindingen. Voor gezinnen met kinderen met een eigen boot uit Noord-Holland en de Randstad is vooral de verbinding tussen het IJsselmeer en de Friese Meren van belang. Betere en aantrekkelijkere doorvaartmogelijkheden voor grotere (buitenlandse) kajuitzeilboten, door Fryslân via de Staandemastroute kan er toe bijdragen dat de huidige vaarbewegingen op de Wadden zich gedeeltelijk verplaatsen naar de Staandemastroute. Ten slotte kan de markt voor groepsactiviteiten en de zakelijke markt aantrekken bij het opnemen van het IJsselmeer of de Wadden in een arrangement. Momenteel fungeert de sluis bij Stavoren samen met de Fluezen als een soort watersportsnelweg tussen IJsselmeer en de Friese Meren. Met de verdubbeling van de sluiscapaciteit in Stavoren in 2009 zal deze watersportverbinding aanzienlijk worden verbeterd. Aanvullend kan in Stavoren de ruimtelijke samenhang tussen het historische centrum en de huidige Marina Stavoren wor- 29

30 5 Programma 2e fase Figuur 10 Grenzeloos varen den verbeterd. Aan de IJsselmeerkust kan de versterking van de toegangspoorten via Lemmer, Workum en Makkum de kans op bestedingen aan de Friese vaste wal verhogen en zorgen voor een betere spreiding van bestedingsmogelijkheden over de verschillende toegangspoorten. Recreatieontwikkeling bij deze bestaande watersportcentra is conform het Streekplan Fryslân 2007, mits wordt voldaan aan randvoorwaarden van natuur en landschap. Het Provinciaal Verkeer en Vervoersplan 2006 (PVVP 2006) heeft de opwaardering van de sluizen en de vaarwegen bij Workum en Makkum naar Bzm klasse (vaardiepte 1.90m) opgenomen, waarvan de financiering overigens nog niet is gedekt. De maatregelen in Workum en Makkum zijn daarbij, naast het opwaarderen van de vaarweg tot Bzm klasse, gericht op een verbeterde toegankelijkheid van het historische centrum van beide plaatsen voor watersporters. Voor Lemmer zullen de maatregelen moeten worden afgestemd op de studie naar beroepsvaart op het PM-kanaal. Vanuit het Friese Merenproject is daarbij vooral de scheiding van de watersport ten opzichte van de beroepsvaart nabij de sluis van belang, naast het verbeteren van de toegankelijkheid van het historische centrum van Lemmer. Het opheffen van de wachttijden bij de Lorentzsluizen bij Kornwerderzand versterkt de positie van Harlingen als eerste tussenstop van de Wadden. De wachttijden van zowel beroeps- als recreatievaart ontstaan momenteel doordat van- 30

31 wege getijdenwerking op de route via de Boontjes tussen de Lorentzsluizen en Harlingen er sprake is van een tijdscorridor. Alle beroepsvaart en recreatievaart moet in een korte periode worden afgewikkeld, anders moet een half etmaal worden gewacht. Daarnaast kan de sluis soms bij grote peilverschillen en harde wind niet worden bediend. In het kader van het Friese Merenproject kan er extra aanlegcapaciteit buitendijks worden gerealiseerd. Hierdoor kan er buitendijks worden gewacht op het juiste tij en kan deze aanlegmogelijkheid bovendien fungeren als schuilhaven bij slechte weersomstandigheden. Daarnaast kan de functie van Harlingen als toegangs- en uitvalspoort naar de Wadden voor watersport worden versterkt door ook hier de beroepsvaart in en door Harlingen sterker te scheiden van de pleziervaart. De doorvaarbaarheid het tracé van Harlingen-Bolsward kan worden verbeterd in combinatie met een kwaliteitsverbetering van de toeristische ligplaatsen. 5 Programma 2e fase Voor de strategische belangrijke aansluiting vanuit Noordwest-Overijssel kan de verbinding via de Tsjûkemar en via de Driewegsluis naar Ossenzijl worden verbeterd. Een verbetering van de capaciteit van de Driewegsluis is momenteel al in uitvoering. Het Friese Merenproject richt zich binnen spoor II in de 2e fase dan ook vooral op het aantrekkelijker maken van de zuidoever van de Tsjûkemar (aanlegvoorzieningen en accommodatie). Hierdoor wordt meer vorm gegeven aan de toegangspoort vanuit Noordwest-Overijssel. de Tsjûkemar zou zich veel meer dan nu kunnen ontwikkelen als (internationaal)wedstrijdwater voor onder andere jeugdklassen in de zeilsport. De verbinding met Drenthe loopt via de al bestaande Turfroute. Dit is een verbinding voor motorboten oftewel voor de toervaart. Het opwaarderen van het Polderhoofdkanaal als Dm route past in de visie om de aansluiting op de interregionale watersportzone te versterken. Dit project is al opgenomen in spoor I van het Friese Merenproject en ook in het PVVP Hieraan gekoppeld zijn overstappunten van de vaarroutes op fiets- en wandelroutes van zowel het Polderhoofdkanaal als van de Turfroute van groot belang voor de doelgroep van senioren. De Friese 11 steden kunnen beter dan nu toegankelijk worden gemaakt voor watersport. Het opwaarderen van de Noordelijke Elfstedenroute past in deze strategie. Inmiddels is de opwaardering tot klasse Dm (vaardiepte 1.30) opgenomen in het PVVP 2006, maar is de financiering nog niet gedekt. Het opwaarderen van de Zuidelijke Elfstedenroute past eveneens in deze strategie. Het opwaarderen van de vaarverbinding tussen Hindeloopen en Workum tot klasse Dm of Cm (vaardiepte 1,50 m) is nog in onderzoek, maar is al wel opgenomen in het PVVP 2006, eveneens zonder dekking van de financiering. 31

32 5 Programma 2e fase Een betere verbinding met Groningen en Drenthe past binnen het thema Grenzeloos varen. De provincie Groningen investeert momenteel fors in watersportgerelateerde projecten als Meerstad en Blauwe Stad. De kortste, maar momenteel onaantrekkelijke, route tussen het Friese Merengebied en het Zuidlaardermeer, Meerstad en Blauwe Stad loopt momenteel via het Prinses Margrietkanaal en het Van Starkenborghkanaal. Het alternatief voor de grotere kajuitzeilboten (staandemast) is de route via het Lauwersmeer. Maar Leeuwarden wordt als een knelpunt ervaren gezien de grote hoeveelheid bruggen en de daarmee samenhangende wachttijden. De bestaande aantrekkelijke route via de Dokkumer Ie wordt mede hierdoor momenteel onvoldoende benut. Vooral voor grotere zeegaande zeiljachten uit Duitsland en Scandinavië die de binnendoorroute kiezen, omdat een route over het wad voor dit type jachten niet mogelijk is i.v.m. de diepgang. In de 2e fase zou dit knelpunt tot een kans moeten worden omgebogen. Leeuwarden kan daarbij beter op de kaart worden gezet als watersporthoofdstad van Fryslân samen met Sneek. Het stadscentrum zal enerzijds sneller bereikbaar moeten worden voor de watersport en anderzijds moet de vaartijd tussen het nieuwe aquaduct in de Wâldwei en de Dokkumer Ie aanzienlijk worden verkort. Hiervoor zijn mogelijk meerdere alternatieven die in alle gevallen forse infrastructurele investeringen vergen. Verder kan voor de toervaart de verbinding tussen Drachten en Groningen worden versterkt als er een alternatief tracé komt aan de zuidzijde van het Van Starkenborghkanaal. Hiervoor zijn inmiddels diverse voorstellen gedaan, waarvan de haalbaarheid moet worden ingeschat. Ten slotte is er een potentiële verbinding tussen Drachten, via Frieschepalen, Haulerwijk naar Assen via Veenhuizen. Hiervan is het tracé tot op heden nog niet onderzocht. In het PVVP 2006 zijn de verbindingen vanaf Drachten met Groningen en Assen genoemd als mogelijke Dm verbindingen, waarvan de routes nog in studie zijn. 32

33 Spoor II: Maatregelen grenzeloos varen PVVP Kosten 2006 (mln ) Versterking toegangspoort Workum (sluis in spoor I) BzM 2 Versterking toegangspoort Makkum (sluis in spoor I) BzM 2 Versterking toegangspoort Stavoren (sluis in spoor I) AzM 2 Optimalisering toegangspoort Lemmer (geleiding) AzM 2 Versterking toegangspoort Lauwersmeer AzM 1 Versterking toegangspoort Harlingen AzM 5 Verminderen wachttijden Kornwerderzand AzM 2 Optimalisering toegangspoort Zuidoever Tsjûkemar BzM 2 Opwaardering Turfroute Dm klasse en fietsoverstappunten Dm 2 Opheffen knelpunt Leeuwarden in Staandemast route (30-40 mln.) BzM 35 Noordelijke Friese Elfstedenroute (1e en 2e fase) (15-20 mln.) Dm 17 Verbinding Drachten-Groningen/Assen (Fries grondgebied) Dm 24 Subtotaal 96 5 Programma 2e fase De voorgestelde maatregelen richten zich op het vasteland van de provincie Fryslân als geheel. Dit is dus een vergroting van het plangebied van het Friese Merengebied ten opzichte van de 1 e fase. De voorgestelde maatregelen richten zich binnen het kader van het Friese Merengebied niet op de Waddeneilanden. Hiervoor zijn binnenkort andere programmakaders, waaronder die van het Waddenfonds. 33

34 5 Programma 2e fase B. Stimuleren van extra bestedingen aan de Friese wal Een kenmerk van veel watersportplaatsen in Fryslân is dat het oorspronkelijke waterfront in de loop der jaren verstopt is geraakt met allerlei nieuwe voorzieningen en gebouwen. Het is voor de passant lang niet altijd even gemakkelijk om een korte tussenstop te maken en de oude dorpjes en steden te bezoeken. Veel vaste ligplaatsen zijn niet beschikbaar voor de passanten, maar liggen wel tegen het waterfront van historische watersportplaatsen aan. Het contact tussen de historische kernen en het water is in veel gevallen, ook visueel, niet altijd meer even duidelijk. Een voorbeeldproject is bijvoorbeeld Waterfront Grou, waarbij het historische centrum van Grou nadrukkelijker aan het Pikmeer komt te liggen en vaste ligplaatsen worden verplaatst naar de rand van het dorp. Daarnaast zijn in de 1e fase Sneek, Heeg en Woudsend ook opgenomen als te verbeteren watersportkern. Dit kan op veel meer plaatsen. Hier ligt een belangrijke opgave als het gaat om werkgelegenheidsdoelstellingen. De watersporter zal meer gestimuleerd moeten worden om aan wal te stappen en daar de beurs om te keren. Watersporters zijn wat dit betreft een categorie die veel besteden als er maar gelegenheid toe is. Om aan te haken bij de in het Streekplan Fryslân 2006 aangegeven Ruimtelijke Kwaliteit kan in samenwerking met gemeenten voor de belangrijkste watersportkernen een Masterplan Ruimtelijke Kwaliteit worden opgesteld. De provincie neemt een belangrijk deel van de hiervoor benodigde plankosten voor haar rekening. Waar mogelijk zal worden aangehaakt bij de in het Streekplan aangekondigde kwaliteitsarrangementen. Hierbij zal specifiek aandacht moeten zijn voor de accentuering van cultuurhistorische waarden en landschappelijke inpassing. De historische watersportkernen moeten weer visueel en functioneel aan het water komen te liggen. Een specifiek aandachtspunt is Leeuwarden. Leeuwarden zal op de kaart moeten worden gezet als watersporthoofdstad samen met Sneek. Hierbij is de plek van de recreatievaart in relatie tot beroepsvaart en wegverkeer van belang. Ook in de uitvoering van een Masterplan wil de provincie een bijdrage leveren. Er zal in de 2e fase van het FMP bovenop de al geplande passantenplaatsen op korte termijn aanvullend worden geïnvesteerd in het verbeteren van 1000 extra passantenligplaatsen bij watersportkernen. Er zal met de gemeenten worden afgesproken om nieuwe passantenplaatsen ook beschikbaar te houden voor passanten. Bij privatisering van gemeentelijke jachthavens verdient dit extra aandacht. Conform het Streekplan Fryslân sluiten de nieuwe passantenligplaatsen aan op de horeca- en winkelgebieden van stedelijke en regionale centra. Een voor het Friese Merenproject belangrijk aandachtspunt hierbij is de ontwikkeling van passantenplaatsen binnendijks bij de historische stadskernen langs de IJsselmeerkust en bij Harlingen. Dit heeft ook te maken met de voorkeur van watersporters om bij slecht weer binnendijks te kunnen liggen. Daarnaast levert de provincie een bijdrage in de uitvoeringskosten van voorzieningen die gericht zijn op kinderen. Specifiek voor de doelgroep gezinnen met kinderen is er concreet behoefte aan meer voorzieningen langs de vaarroutes op plekken waar gestopt kan worden. Naast toiletvoorzieningen kan daarbij worden gedacht aan eenvoudige speelplekken, maar bijvoorbeeld ook het bereikbaar maken of aanleggen van strandjes. Fryslân kan hiermee op de kaart worden gezet als een kindvriendelijke watersportprovincie. 34

35 5 Programma 2e fase Voor wat betreft de groepsactiviteitenmarkt ontbreekt het op dit moment niet aan de hoeveelheid kleinschalige boerengolf -achtige activiteiten, maar ontbreekt een professioneel evenementenbureau in Fryslân. Deze rol zou kunnen worden gekoppeld aan de promotietaak van Fryslân Marketing. Een specifieke, tot op heden onderbelichte, doelgroep is daarbij de (buitenlandse) zakelijke evenementen- en congresmarkt. Verder ontbreekt het momenteel voor zowel de groepsactiviteitenmarkt als de gezinnen met kinderen aan een grotere overdekte aan water gerelateerde attractie als bijvoorbeeld een overdekt watersportactiviteitencentrum. Hiervoor zou de provincie Fryslân een prijsvraag uit kunnen schrijven. De uiteindelijke investering zal afkomstig moeten zijn van een private investeerder. Bij het van de grond krijgen van nieuwe toeristische voorzieningen realiseert de provincie Fryslân zich, dat dit als gevolg van de toenemende regeldruk niet makkelijker is geworden. De toeristische sector is een bedrijfstak die een bijzonder hoge regeldruk kent, waardoor veel nieuwe initiatieven voortijdig sneuvelen. Dit signaal is tijdens het symposium over het Friese Merenproject in september 2006 nog eens onderstreept door onder andere de HISWA en de RECRON. De provincie Fryslân is in veel gevallen uitvoerder van deze wettelijke regels. In het kader van het Streekplan wil de provincie actief aan de slag met een ontwikkelingsgerichte aanpak. Binnen het Friese Merenproject kan een tijdelijke Task Force Regelgeving worden opgestart die bestaat uit de afdelingen die betrokken zijn bij de regelgeving (water, ruimte en landelijk gebied). Doelstelling van deze Task Force is om binnen de bestaande regels waar mogelijk ontwikkelingsruimte te vinden voor recreatiebedrijven op basis van een in pilotvorm ontwikkelde werkmethodiek. Deze Task Force kan ondernemers in een vroegtijdig stadium ondersteunen bij het van de grond krijgen van goede initiatieven als bijvoorbeeld (grootschalige) dagattracties. 35

Grenzeloos varen in Fryslân

Grenzeloos varen in Fryslân Grenzeloos varen in Fryslân Vorderingen in het bevaarbaar maken van het vaarnetwerk van Fryslân Sytse Kroes Projectbureau Friese Meren Visie en doelen FMP Een algemene kwaliteitsverbetering van het Friese

Nadere informatie

Aansluiting van de jachthaven bij het recreatieve aanbod in de omgeving versterkt het eigen aanbod;

Aansluiting van de jachthaven bij het recreatieve aanbod in de omgeving versterkt het eigen aanbod; Jachthavens Jachthavens verhuren ligplaatsen voor pleziervaartuigen. Er zijn drie typen jachthavens te onderscheiden, namelijk: commerciële havens, verenigingshavens en gemeentelijke havens. Ruim driekwart

Nadere informatie

Consumentenonderzoek Toerisme

Consumentenonderzoek Toerisme Consumentenonderzoek Toerisme 2009 Toerdata Noord is een samenwerkingsverband van de provincies Groningen, Fryslân en Drenthe. De uitvoering is in handen van het Stenden Instituut Service Management onderdeel

Nadere informatie

Overzicht projecten Programma De Nieuwe Afsluitdijk

Overzicht projecten Programma De Nieuwe Afsluitdijk Overzicht projecten Programma De Nieuwe Afsluitdijk Exclusief de projecten die meegenomen worden in het Rijkscontract (deze zijn apart hiervan uitgebreider toegelicht) Volgnum Mobiliteit 1 Verruiming sluis

Nadere informatie

'Maak werk van Vrije tijd in Brabant'

'Maak werk van Vrije tijd in Brabant' 'Maak werk van Vrije tijd in Brabant' OPROEP VANUIT DE VRIJETIJDSSECTOR Opgesteld door: Vrijetijdshuis Brabant, TOP Brabant, Erfgoed Brabant, Leisure Boulevard, NHTV, MKB, BKKC, Stichting Samenwerkende

Nadere informatie

Het Friese Merenproject

Het Friese Merenproject Uitvoeringsprogramma 2011-2015 Het Friese Merenproject Tussentijdse evaluatie 2013 Colofon Dit is een uitgave van projectbureau Friese Meren, Provincie Fryslân, Postbus 20120, 8900 HM Leeuwarden, Tweebaksmarkt

Nadere informatie

voor vaartoeristen, fietsers en wandelaars Tekst:??????

voor vaartoeristen, fietsers en wandelaars Tekst:?????? Koning Willem Alexanderkanaal Een beleefroute voor vaartoeristen, fietsers en wandelaars Tekst:?????? Tekst: Bert Dijenborgh - Foto s: Dianne Dijenborgh 12 Drenthe MagazinE 1216-DM31_ ALEXANDERKANAAL.indd

Nadere informatie

fjj; K provincie ^S& groningen

fjj; K provincie ^S& groningen fjj; K provincie ^S& groningen m bezoekadres: Martinilcerkhof 12 Aan Provinciale Staten postadres: algemeen telefoonnr: Postbus 610 9700 AP Groningen 050 316 49 II algemeen faxnr.: www.provinciegroningen.nl

Nadere informatie

Begrotingswijziging Provinciale Staten Behandeling bij jaarstukken 2012

Begrotingswijziging Provinciale Staten Behandeling bij jaarstukken 2012 Begrotingswijziging Provinciale Staten Behandeling bij jaarstukken 2012 Programma: 6. Economie, toerisme en recreatie Onderwerp : Stimulering werkgelegenheid jongeren Toelichting: Door de economische recessie

Nadere informatie

Toerisme Monitor 2012

Toerisme Monitor 2012 Toerisme Monitor 2012 Onderzoek naar de ontwikkelingen van de toeristische sector in de provincies Fryslân en Groningen in het jaar 2012 European Tourism Futures Institute exploring opportunities 1 Management

Nadere informatie

Uitvoeringsprogramma Friese Meren 2011-2015 Versoberen, investeren, verzilveren en borgen. Provincie Fryslân Versie 15-12 CONCEPT

Uitvoeringsprogramma Friese Meren 2011-2015 Versoberen, investeren, verzilveren en borgen. Provincie Fryslân Versie 15-12 CONCEPT Uitvoeringsprogramma Friese Meren 2011-2015 Versoberen, investeren, verzilveren en borgen Provincie Fryslân Versie 15-12 CONCEPT Samenvatting en conclusies Conclusie na 10 jaar Friese Merenproject De afgelopen

Nadere informatie

Kansen BRTN-route Kop van Noord-Holland. 12 november 2013

Kansen BRTN-route Kop van Noord-Holland. 12 november 2013 Kansen BRTN-route Kop van Noord-Holland 12 november 2013 1 Programma 15:35 P.B. Zwaan - Aanleiding van de bijeenkomst 15:45 G.J. Nijpels - Toelichting passantenplaatsen Opmeer 15:55 R. Steensma - Waterrecreatie

Nadere informatie

provinsje fryslân provincie fryslân

provinsje fryslân provincie fryslân Heerenveen provinsje fryslân provincie fryslân Provinciale Staten van Fryslân postbus 20120 8900 hm leeuwarden tweebaksmarkt 52 telefoon: (058) 292 59 25 telefax: (058) 292 5125 ;vvsv.fryslan.ni provincie@fryslan.nl

Nadere informatie

Natuur- en recreatieplan Westfriesland

Natuur- en recreatieplan Westfriesland Natuur- en recreatieplan Westfriesland Ondertitel Regionale Projectgroep 10 september 2015 Waar staan we in het proces? 2 Vijf werkblokken Blok 1: Het leggen van de basis Blok 2: Evaluatie Blok 3: Actualisatie

Nadere informatie

Rabobank Cijfers & Trends

Rabobank Cijfers & Trends Jachthavens Jachthavens verhuren ligplaatsen voor pleziervaartuigen. Er zijn drie typen jachthavens te onderscheiden, namelijk: commerciële havens, verenigingshavens en gemeentelijke havens. Ruim driekwart

Nadere informatie

Toeristische visie Regio Alkmaar

Toeristische visie Regio Alkmaar Toeristische visie Regio Alkmaar Conceptvisie en uitvoeringsagenda Proces Toeristische visie Wat Wanneer 1. Start met de Regio Alkmaar Februari 2. Eerste Regioavond 5 maart 3. Stakeholderbijeenkomst 1

Nadere informatie

Regionale Factsheets watersportsector. December 2011

Regionale Factsheets watersportsector. December 2011 Regionale Factsheets watersportsector December 2011 Regio s Gooi- en vechtstreek Amstelland-Meerlanden Amsterdam Haarlem Waterland Zaanstreek IJmond West-Friesland Alkmaar e.o. Kop van Noord-Holland Noordzeekustgebied

Nadere informatie

Projectformat Agenda van Twente, jaarschijf 2010 Aanvrager: gemeente Almelo Project : Transitiestrategie Noordflank Bijlagen:

Projectformat Agenda van Twente, jaarschijf 2010 Aanvrager: gemeente Almelo Project : Transitiestrategie Noordflank Bijlagen: Projectformat Agenda van Twente, jaarschijf 2010 Aanvrager: gemeente Almelo Project : Transitiestrategie Noordflank Bijlagen: Algemene informatie over het project Aanleiding voor het project Het Almelose

Nadere informatie

Economisch belang haven en vaarroute Opmeer. Lokaal en regionaal economisch perspectief

Economisch belang haven en vaarroute Opmeer. Lokaal en regionaal economisch perspectief Economisch belang haven en vaarroute Opmeer Lokaal en regionaal economisch perspectief Lelystad, 27 maart 2013 Watermanagement Zelf was ik al enthousiast over het aanleggen van een haventje, of aanlegsteiger

Nadere informatie

Onderzoek vaargedrag Fryslân en Leeuwarden Oktober 2007

Onderzoek vaargedrag Fryslân en Leeuwarden Oktober 2007 Onderzoek vaargedrag Fryslân en Leeuwarden Oktober 2007-1 - Voorwoord Bij dit onderzoek onder watersporters in de Provinsje Fryslân zijn velen betrokken geweest. Dank zijn wij verschuldigd aan de negen

Nadere informatie

Nationaal Waterrecreatie Onderzoek 2013

Nationaal Waterrecreatie Onderzoek 2013 Nationaal Waterrecreatie Onderzoek 2013 Hiswa jachthaven symposium 21 november 2013 Kees van der Most Opbouw presentatie 1. Waterrecreatie binnen de totale vakantie- en vrijetijdsmarkt 2. Onderzoek naar

Nadere informatie

: Pro-Forma aanvraag subsidiebijdrage Quick-wins binnenhavens.

: Pro-Forma aanvraag subsidiebijdrage Quick-wins binnenhavens. Ministerie van Verkeer en Waterstaat De heer H. Taal Postbus 20904 2500 EX 'S-GRAVENHAGE Leeuwarden, 3 juni 2009 Verzonden, Ons kenmerk : 00831993 Afdeling : Verkeer en Vervoer Behandeld door : G.C.A.

Nadere informatie

Actualisatie gegevens recreatievaart Bypass Kampen 2010-2015

Actualisatie gegevens recreatievaart Bypass Kampen 2010-2015 Actualisatie gegevens recreatievaart Bypass Kampen 2010-2015 -1- Lelystad, maart 2015 Opdrachtgever: Opgesteld door: Ministerie I&M Contactpersoon: Mevrouw P. van Schooten Bataviahaven 1, 8242 PR Lelystad

Nadere informatie

F4-GEMEENTEN. Manifest voor de vorming van een nieuw provinciaal coalitieakkoord. Versterk Economie en Werkgelegenheid

F4-GEMEENTEN. Manifest voor de vorming van een nieuw provinciaal coalitieakkoord. Versterk Economie en Werkgelegenheid LEEUWARDEN SÚDWEST-FRYSLÂN SMALLINGERLAND HEERENVEEN Versterk Economie en Werkgelegenheid Manifest voor de vorming van een nieuw provinciaal coalitieakkoord SAMEN WERKEN AAN EEN SLAGVAARDIG FRYSLÂN 2 3

Nadere informatie

Gedeputeerde Staten. 2012 HR Haarlem. Betreft: Samenwerkingsovereenkomsten Afsluitdijk. Geachte leden,

Gedeputeerde Staten. 2012 HR Haarlem. Betreft: Samenwerkingsovereenkomsten Afsluitdijk. Geachte leden, POSTBUS 3007 2001 DA HAARLEM Provinciale Staten van Noord-Holland door tussenkomst van de Statengriffier, mr. J.J.M. Vrijburg Dreef 3, tweede etage 2012 HR Haarlem Gedeputeerde Staten Uw contactpersoon

Nadere informatie

Eijsden. Economische activiteit

Eijsden. Economische activiteit Eijsden Eijsden Eijsden is met ruim 8000 inwoners de grootste kern van de Limburgse gemeente Eijsden-Margraten. Deze fusiegemeente, die in 2011 ontstond, bestaat verder uit 14 andere kernen, en 25 gehuchten

Nadere informatie

Toerisme in perspectief. NBTC Holland Marketing Afdeling Research

Toerisme in perspectief. NBTC Holland Marketing Afdeling Research Toerisme in perspectief NBTC Holland Marketing Afdeling Research Inleiding In dit rapport wordt op hoofdlijnen een beeld geschetst van trends en ontwikkelingen in het (internationaal) toerisme en de factoren

Nadere informatie

PS2009MME05-1 - College van Gedeputeerde Staten statenvoorstel. Aan Provinciale Staten,

PS2009MME05-1 - College van Gedeputeerde Staten statenvoorstel. Aan Provinciale Staten, PS2009MME05-1 - College van Gedeputeerde Staten statenvoorstel Datum : 10 maart 2009 Nummer PS : PS2009MME05 Afdeling : ECV Commissie : MME Registratienummer : 2008INT233656 Portefeuillehouder : Ekkers

Nadere informatie

Uitvoeringsprogramma 2011-2015

Uitvoeringsprogramma 2011-2015 Het Friese Merenproject Uitvoeringsprogramma 2011-2015 Versoberen, investeren, verzilveren en borgen Colofon Dit is een uitgave van projectbureau Friese Meren, Provincie Fryslân, Postbus 20120, 8900 HM

Nadere informatie

Landschap Waterland AB 26-06-2009 Agendapunt 5: jaarrekening 2008 BIJLAGE 1: BESTUURSSAMENVATTING JAARREKENING 2008 1. ONDERDEEL WATERLAND

Landschap Waterland AB 26-06-2009 Agendapunt 5: jaarrekening 2008 BIJLAGE 1: BESTUURSSAMENVATTING JAARREKENING 2008 1. ONDERDEEL WATERLAND Landschap Waterland AB 26-6-29 Agendapunt 5: jaarrekening 28 BIJLAGE 1: BESTUURSSAMENVATTING JAARREKENING 28 1. ONDERDEEL WATERLAND 1.1. Beleidsuitgangspunten 28 onderdeel Waterland De gemeenschappelijke

Nadere informatie

Uitkomst besluitvorming Zwolle - Herfte

Uitkomst besluitvorming Zwolle - Herfte De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA DEN HAAG Plesmanweg 1-6 2597 JG Den Haag Postbus 20901 2500 EX Den Haag T 070-456 0000 F 070-456 1111 Getypt door / paraaf H.C.

Nadere informatie

KERNCIJFERS RECREATIE EN TOERISME 2013 - GRONINGEN

KERNCIJFERS RECREATIE EN TOERISME 2013 - GRONINGEN KERNCIJFERS RECREATIE EN TOERISME 2013 - GRONINGEN Inhoudsopgave 1. INLEIDING EN LEESWIJZER... 1 1.1 Achtergrond... 1 1.2 Monitoringsvraag... 2 1.3 Keuze voor landelijk beschikbare cijfers... 2 1.4 Leeswijzer...

Nadere informatie

STRUCTUURVISIE DEN HAAG ZUIDWEST

STRUCTUURVISIE DEN HAAG ZUIDWEST concept DECEMBER 2003 GEMEENTE DIENST STEDELIJKE ONTWIKKELING CONCEPT versie december 2003 1 Gemeente Den Haag, Dienst Stedelijke Ontwikkeling Met medewerking van: Dienst Stadsbeheer Ingenieursbureau Den

Nadere informatie

Aanpassing Inrichtingsplan Gebiedsontwikkeling N381 Drachten - Drentse grens

Aanpassing Inrichtingsplan Gebiedsontwikkeling N381 Drachten - Drentse grens Aanpassing Inrichtingsplan Gebiedsontwikkeling N381 Drachten - Drentse grens Er worden een aantal onderdelen gewijzigd aan het pakket maatregelen voor de Gebiedsontwikkeling N381 Drachten - Drentse grens.

Nadere informatie

Toekomstvisie Waterrecreatie 2025 Samenvatting. 1 maart 2011

Toekomstvisie Waterrecreatie 2025 Samenvatting. 1 maart 2011 Toekomstvisie Waterrecreatie 2025 Samenvatting 1 maart 2011 Toekomstvisie Waterrecreatie 2025 Nederlanders leven met water. Grote delen van het land zijn veroverd op het water. Altijd zijn we alert op

Nadere informatie

Toeristische Visie 2015

Toeristische Visie 2015 Toeristische Visie 2015 Raadsinformatieavond 2 september 2015 www.regioalkmaar.nl Regio Alkmaar 7 gemeenten 288.000 inwoners Aanleiding Noodzaak en urgentie Merkkracht streken 2013 Bron: Hendrik Beerda.

Nadere informatie

Subsidie Onderhoudsbaggeren Friese Meren Project

Subsidie Onderhoudsbaggeren Friese Meren Project Subsidie Onderhoudsbaggeren Friese Meren Project Aanvraagformulier voor subsidie aan een natuurlijk persoon of privaatrechtelijk rechtpersoon, die bedrijfsmatig een jacht- of passantenhaven in stand houdt

Nadere informatie

Toerisme in Cijfers. INSTITUUT SERVICE MANAGEMENT T.a.v. Toerdata Noord. 8900 CG Leeuwarden F. Hegger. Toerdata Noord, 2007

Toerisme in Cijfers. INSTITUUT SERVICE MANAGEMENT T.a.v. Toerdata Noord. 8900 CG Leeuwarden F. Hegger. Toerdata Noord, 2007 Toerisme in Cijfers 2007 Toerdata Noord is een samenwerkingsverband op toeristisch recreatief gebied van de provincies Groningen, Friesland en Drenthe. De uitvoering is in handen van het Instituut Service

Nadere informatie

Kansen voor Noord-Drenthe Triple P-monitor: onderzoek naar de duurzaamheid in Tynaarlo en Aa en Hunze.

Kansen voor Noord-Drenthe Triple P-monitor: onderzoek naar de duurzaamheid in Tynaarlo en Aa en Hunze. Kansen voor Noord-Drenthe Triple P-monitor: onderzoek naar de duurzaamheid in Tynaarlo en Aa en Hunze. Rabobank Noord-Drenthe. Een bank met ideeen. www.rabobank.nl/noord-drenthe Triple P-onderzoek Rabobank

Nadere informatie

Sluis Kornwerderzand op maat voor de toekomst. Een impuls voor de Nederlandse economie

Sluis Kornwerderzand op maat voor de toekomst. Een impuls voor de Nederlandse economie Sluis Kornwerderzand op maat voor de toekomst Een impuls voor de Nederlandse economie Sluis Kornwerderzand De sluis bij Kornwerderzand op de Afsluitdijk heeft beperkte afmetingen. Hierdoor kunnen bepaalde

Nadere informatie

Van huidige naar gewenste situatie Projectbureau Vrolijks, Breda

Van huidige naar gewenste situatie Projectbureau Vrolijks, Breda Bijeenkomst Watersportverbond Regio Vecht en Plassen Van huidige naar gewenste situatie Projectbureau Vrolijks, Breda Vergrijzing van onze sector is het kernprobleem! 2 bootgebruik 25.000 verweesde schepen

Nadere informatie

Kerncijfers toerisme Zeeland 2014

Kerncijfers toerisme Zeeland 2014 Kerncijfers toerisme Zeeland 214 Oriëntatiefase Informatiebronnen tijdens de oriëntatiefase van de se toerist in Zeeland (aantallen zijn gebaseerd op toeristische vakanties) 3 Rechtstreeks bij accommodatieverschaffer

Nadere informatie

2. Doel en wettelijke grondslag. 22 september 2015 Corr.nr. 2015-40.701, ECP Nummer 60/2015 Zaaknr. 581438

2. Doel en wettelijke grondslag. 22 september 2015 Corr.nr. 2015-40.701, ECP Nummer 60/2015 Zaaknr. 581438 22 september 2015 Corr.nr. 2015-40.701, ECP Nummer 60/2015 Zaaknr. 581438 Voordracht van Gedeputeerde Staten aan Provinciale Staten van Groningen over het principebesluit van Gedeputeerde Staten om vanuit

Nadere informatie

Bedrijventerrein Kapelpolder (Maassluis) Maatschappelijke waarde. Met de Kamer van Koophandel weet je wel beter

Bedrijventerrein Kapelpolder (Maassluis) Maatschappelijke waarde. Met de Kamer van Koophandel weet je wel beter Bedrijventerrein Kapelpolder (Maassluis) Maatschappelijke Met de Kamer van Koophandel weet je wel beter Bedrijventerrein Kapelpolder, gemeente Maassluis A. Inleiding Deze factsheet geeft een bondig overzicht

Nadere informatie

Verslag Themabijeenkomst Recreatie en Toerisme

Verslag Themabijeenkomst Recreatie en Toerisme Verslag Themabijeenkomst Recreatie en Toerisme Datum bijeenkomst: 22 oktober 2012 Auteur: Els Holsappel Locatie: Landal GreenParks Coldenhove in Eerbeek (met dank aan gastheer Martin Bes) Aanwezig: 60

Nadere informatie

UITKOMSTEN*PROVINCIALE*NAWIJZER:*DE*STELLINGEN*

UITKOMSTEN*PROVINCIALE*NAWIJZER:*DE*STELLINGEN* UITKOMSTENPROVINCIALENAWIJZER:DESTELLINGEN De provincie moet de komst van nieuwe bedrijventerreinen tegengaan en stimuleren dat bestaande terreinenbeterbenutofherbestemdworden. Drachtenalsillustratiefvoorbeeld.Veelvandezeterreinenstaanleeg.Deverwachtingisnietdatzeooit

Nadere informatie

Actieprogramma Toeristische Verblijfsaccommodaties Stadsregio Amsterdam. Februari 2007

Actieprogramma Toeristische Verblijfsaccommodaties Stadsregio Amsterdam. Februari 2007 Actieprogramma Toeristische Verblijfsaccommodaties Stadsregio Amsterdam Februari 2007 1. Inleiding Op 12 december 2006 is het onderzoek naar Toeristische Verblijfsaccommodaties Stadsregio Amsterdam aan

Nadere informatie

Aanleiding: Met deze brief brengen wij u graag op de hoogte van de ontwikkelingen op het gebied van toerisme en recreatie in de gemeente Drimmelen.

Aanleiding: Met deze brief brengen wij u graag op de hoogte van de ontwikkelingen op het gebied van toerisme en recreatie in de gemeente Drimmelen. Raadsbrief Made, 18 april 2011 Registratienr.: Onderwerp: Evaluatie Toerisme 2010 Portefeuillehouder: Ambtelijke coördinatie: Steller: M. Vos-Kroeze Grondgebied S. van Dijk Aanleiding: Met deze brief brengen

Nadere informatie

Toerisme in Cijfers. INSTITUUT SERVICE MANAGEMENT T.a.v. Toerdata Noord. 8900 CG Leeuwarden drs. P.H. Huig tel: 058 244 1550 fax: 058 244 1501

Toerisme in Cijfers. INSTITUUT SERVICE MANAGEMENT T.a.v. Toerdata Noord. 8900 CG Leeuwarden drs. P.H. Huig tel: 058 244 1550 fax: 058 244 1501 Toerisme in Cijfers 2011 Toerdata Noord is een samenwerkingsverband op toeristisch recreatief gebied van de provincies Groningen, Fryslân en Drenthe. De uitvoering is in handen van het Instituut Service

Nadere informatie

Activiteiten Regio Team Groningen/Noord Drenthe Aangepast: 12-12-07 Activiteit Trekker Actie* Janny. Janny. Janny

Activiteiten Regio Team Groningen/Noord Drenthe Aangepast: 12-12-07 Activiteit Trekker Actie* Janny. Janny. Janny ctiviteiten Regio Team Groningen/Noord Drenthe angepast: 12-12-07 ctiviteit Trekker ctie* Brugbediening provincie Groningen luis Lauwersoog weer lange wachttijden. fwikkeling gaat meestal beter, maar de

Nadere informatie

Fluchskrift Wurkgelegenheid

Fluchskrift Wurkgelegenheid Fluchskrift Wurkgelegenheid Werkgelegenheidsregister Provincie Fryslân Het betreft voorlopige uitkomsten van het werkgelegenheidsonderzoek 2013. In afwachting op de landelijke cijfers zijn eventuele correcties

Nadere informatie

Subsidie Onderhoudsbaggeren Friese Meren Project

Subsidie Onderhoudsbaggeren Friese Meren Project Subsidie Onderhoudsbaggeren Friese Meren Project Aanvraagformulier voor subsidie aan gemeente die vaarwegen of jacht- en passantenhavens in stand houdt Met dit formulier, aangevuld met een meerjarenperspectief

Nadere informatie

Noord-Nederland en OP EFRO

Noord-Nederland en OP EFRO N o o r d - N e d e r l a n d Noord-Nederland en OP EFRO versterking van de noordelijke economie O P E F R O De afgelopen jaren heeft Noord-Nederland hard gewerkt aan de versterking van haar sociaal economische

Nadere informatie

Duurzame energie. Recreatie en toerisme. Behoud landschap en groenblauwe kwaliteit. VANG (Van Afval Naar Grondstof)

Duurzame energie. Recreatie en toerisme. Behoud landschap en groenblauwe kwaliteit. VANG (Van Afval Naar Grondstof) RSA Speerpunten V oor u ligt een samenvatting van de Regionale Samenwerkingsagenda (RSA) voor Gooi en Vechtstreek. Deze agenda voor intergemeentelijke samenwerking kent een bijzondere geschiedenis, want

Nadere informatie

Beleidsvisie Recreatietoervaart Nederland BRTN 2008-2013

Beleidsvisie Recreatietoervaart Nederland BRTN 2008-2013 ende schakels Recr aanleggen Knelpun tsteigers aanlegge aartnet eleidsvisie verbeteren en ecreatietoervaart van de knelpunte aliteit ederland van het toer gehinderd RTN 2008-2013 recratief 2 Beleidsvisie

Nadere informatie

NOTITIE REGIONALE SPEERPUNTEN GROENE HART AGENDA NIEUWKOOP

NOTITIE REGIONALE SPEERPUNTEN GROENE HART AGENDA NIEUWKOOP NOTITIE REGIONALE SPEERPUNTEN GROENE HART AGENDA NIEUWKOOP A. Inleiding en doelstelling In de regiocommissie van 24 oktober jl. is toegezegd dat het college de raad een voorstel doet ten aanzien van de

Nadere informatie

panel: : Stadsvisie 2030

panel: : Stadsvisie 2030 Uitkomsten 1 e peiling Enkhuizer stadspanel panel: : Stadsvisie 2030 Concept, 4 februari 2009 Samenvatting Inwoners van de gemeente Enkhuizen hebben in januari 2009 op verzoek van het gemeentebestuur hun

Nadere informatie

1. Branding en voorzieningen in gehele subregio Cultuurhistorie benadrukken Toegankelijkheid zorg vergroten (sociaal, fysiek) Wie: overheid,

1. Branding en voorzieningen in gehele subregio Cultuurhistorie benadrukken Toegankelijkheid zorg vergroten (sociaal, fysiek) Wie: overheid, Transformatie van de woningvoorraad Een afname van het aantal huishoudens heeft gevolgen voor de woningvoorraad. Dit geldt ook vergrijzing. Vraag en aanbod sluiten niet meer op elkaar aan. Problemen van

Nadere informatie

POL-uitwerking Landelijk Gebied Noord-Limburg

POL-uitwerking Landelijk Gebied Noord-Limburg POL-uitwerking Landelijk Gebied Noord-Limburg Bestuursafspraken CONCEPT versie 27 november 2015 1. Inleiding Het landelijk gebied van de regio Noord-Limburg is divers van karakter; bestaande uit beekdalen,

Nadere informatie

Trots op Groningen Hoe beleven Groningers het wonen en recreëren in de provincie?

Trots op Groningen Hoe beleven Groningers het wonen en recreëren in de provincie? Trots op Groningen Hoe beleven Groningers het wonen en recreëren in de provincie? In deze factsheet staat de beleving over het wonen en over het recreëren in Groningen centraal. Het gaat om hoe de inwoners

Nadere informatie

snel dan voorzien. In de komende jaren zal, afhankelijk van de (woning)marktontwikkeling/

snel dan voorzien. In de komende jaren zal, afhankelijk van de (woning)marktontwikkeling/ 2 Wonen De gemeente telt zo n 36.000 inwoners, waarvan het overgrote deel in de twee kernen Hellendoorn en Nijverdal woont. De woningvoorraad telde in 2013 zo n 14.000 woningen (exclusief recreatiewoningen).

Nadere informatie

Topsectoren. Hoe & Waarom

Topsectoren. Hoe & Waarom Topsectoren Hoe & Waarom 1 Index Waarom de topsectorenaanpak? 3 Wat is het internationale belang? 4 Hoe werken de topsectoren samen? 5 Wat is de rol voor het MKB in de topsectoren? 6 Wat is de rol van

Nadere informatie

Interra, mei 2012 in samenwerking met het projectteam Friese Meren van de gemeente Súdwest Fryslân en de provincie Fryslân.

Interra, mei 2012 in samenwerking met het projectteam Friese Meren van de gemeente Súdwest Fryslân en de provincie Fryslân. Gemeente Súdwest Fryslân Het Fries Merenproject Uitvoeringsprogramma Masterplannen 2011 2020 Interra, mei 2012 in samenwerking met het projectteam Friese Meren van de gemeente Súdwest Fryslân en de provincie

Nadere informatie

Actieplan toerisme 2011 2015

Actieplan toerisme 2011 2015 Actieplan toerisme 2011 2015 Purmerend, juli 2011 INHOUD Onderwerp Pagina Inleiding 3 Hoofdstuk 1: Verblijfsaccommodaties 4 Hoofdstuk 2: Evenementen 7 Hoofdstuk 3: Productverbetering 9 Hoofdstuk 4: Watertoerisme

Nadere informatie

Meer. Meren. Zicht op de Meer feestelijk geopend! over. Magazine over Het Friese Merenproject. nummer 16

Meer. Meren. Zicht op de Meer feestelijk geopend! over. Magazine over Het Friese Merenproject. nummer 16 2 0 0 9 nummer 16 Meer over Meren Magazine over Het Friese Merenproject Zicht op de Meer feestelijk geopend! Voor actuele informatie over Het Friese Merenproject en de werkzaamheden, kijk op www.friesemeren.nl

Nadere informatie

Land van Heusden en Altena Ongezien, Ongewoon, Ongekend!

Land van Heusden en Altena Ongezien, Ongewoon, Ongekend! Presentatie: Land van Heusden en Altena Ongezien, Ongewoon, Ongekend! Gezamenlijke raadsbijeenkomst LvHA 18 november 2010 Agenda Economische betekenis toerisme door Wim de Jong Visie en actieplan T&R door

Nadere informatie

TRENDANALYSE EN METHODEVERANTWOORDING

TRENDANALYSE EN METHODEVERANTWOORDING TRENDANALYSE EN METHODEVERANTWOORDING Hotelgasten en overnachtingen Het aantal hotelovernachtingen blijft toenemen in Amsterdam: in de eerste tien maanden van is % meer overnachtingen geregistreerd dan

Nadere informatie

Toerisme in Cijfers. INSTITUUT SERVICE MANAGEMENT T.a.v. Toerdata Noord. 8900 CG Leeuwarden drs. P.H. Huig tel: 058 244 1550 fax: 058 244 1501

Toerisme in Cijfers. INSTITUUT SERVICE MANAGEMENT T.a.v. Toerdata Noord. 8900 CG Leeuwarden drs. P.H. Huig tel: 058 244 1550 fax: 058 244 1501 Toerisme in Cijfers 2009 Toerdata Noord is een samenwerkingsverband op toeristisch recreatief gebied van de provincies Groningen, Fryslân en Drenthe. De uitvoering is in handen van het Instituut Service

Nadere informatie

EN WIE NODIGT NU DE GASTEN UIT?

EN WIE NODIGT NU DE GASTEN UIT? EN WIE NODIGT NU DE GASTEN UIT? Onderzoek naar Toerisme & Recreatie in Bedum AANLEIDING VAN HET ONDERZOEK Onderwerp dat door burgers is aangedragen Veel beleidsvrijheid van de gemeente, passend in regionale

Nadere informatie

24 januari 2012 Corr.nr. 2012-02542, VB Nummer 2/2012 Zaaknr. 374832

24 januari 2012 Corr.nr. 2012-02542, VB Nummer 2/2012 Zaaknr. 374832 fmff^ groningen Pifypiordrac h t 24 januari 2012 Corr.nr. 2012-02542, VB Nummer 2/2012 Zaaknr. 374832 Voordracht van Gedeputeerde Staten aan Provinciale Staten van Groningen voor het realiseren van de

Nadere informatie

open mind sharp business

open mind sharp business open mind sharp business De kracht van Amsterdam als (inter)nationale congresstad foto Siebe Swart Investeren in congresmarketing is goed voor de economische en maatschappelijke waarde van de metropool

Nadere informatie

Toerisme in Cijfers. INSTITUUT SERVICE MANAGEMENT T.a.v. Toerdata Noord. 8900 CG Leeuwarden drs. P.H. Huig tel: 058 244 1550 fax: 058 244 1501

Toerisme in Cijfers. INSTITUUT SERVICE MANAGEMENT T.a.v. Toerdata Noord. 8900 CG Leeuwarden drs. P.H. Huig tel: 058 244 1550 fax: 058 244 1501 Toerisme in Cijfers 2003 2007 Toerdata Noord is een samenwerkingsverband op toeristisch recreatief gebied van de provincies Groningen, Friesland en Drenthe. De uitvoering is in handen van het Instituut

Nadere informatie

Almere en Amsterdam Hyperbereikbaar via de Hollandse Brug. Samenvatting van een onderzoek naar de regionale OV-bereikbaarheid van Almere

Almere en Amsterdam Hyperbereikbaar via de Hollandse Brug. Samenvatting van een onderzoek naar de regionale OV-bereikbaarheid van Almere Pagina 1 Almere en Amsterdam Hyperbereikbaar via de Hollandse Brug Samenvatting van een onderzoek naar de regionale OV-bereikbaarheid van Almere Milieufederatie Flevoland Milieufederatie Noord- Holland

Nadere informatie

Welkom. Welkom. De heer Van Voornveld Regionaal Bureau voor Toerisme

Welkom. Welkom. De heer Van Voornveld Regionaal Bureau voor Toerisme Welkom Welkom De heer Van Voornveld Regionaal Bureau voor Toerisme Welkom Robbert van Hasselt IDMM, ID Management WWW.IDMM.NL Minisymposium 15-6-09 Maritiem erfgoed IJsseldelta Maritiem erfgoed een roerend

Nadere informatie

Meerjarenprogramma Ambitiedocument 2016-2020

Meerjarenprogramma Ambitiedocument 2016-2020 Meerjarenprogramma Ambitiedocument 2016-2020 Agribusiness Economie & Logistiek Recreatie & Toerisme maandag 15 juni 2015, bijeenkomst voor raadsleden Naar een nieuw Programma Jaar 2011-2014 2015 2015 2015

Nadere informatie

Nieuwe Hollandse Waterlinie

Nieuwe Hollandse Waterlinie Nota Ruimte budget 35 miljoen euro Planoppervlak 300 hectare Trekker Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit Nieuwe Hollandse Waterlinie Stevige nieuwe ruggengraat voor de Linie De Nieuwe Hollandse

Nadere informatie

Werksessie 1 Effectief en efficiënt gebruik van de vaarweg: Blauwe Golf en Verkeersmanagement

Werksessie 1 Effectief en efficiënt gebruik van de vaarweg: Blauwe Golf en Verkeersmanagement Werksessie 1 Effectief en efficiënt gebruik van de vaarweg: Blauwe Golf en Verkeersmanagement Kim Hofhuis Platform WOW Bart Bosman Provincie Noord-Holland Verkeersmanagement Efficiënt, effectief gebruik

Nadere informatie

Toerisme Monitor 2012

Toerisme Monitor 2012 Toerisme Monitor 2012 Onderzoek naar de ontwikkelingen van de toeristische sector in de provincies Fryslân en Groningen in het jaar 2012 European Tourism Futures Institute exploring opportunities Colofon

Nadere informatie

2 x 8 luxe schiphuizen te Kollum

2 x 8 luxe schiphuizen te Kollum 2 x 8 luxe schiphuizen te Kollum 16 luxe schiphuizen op een afgesloten terrein met een goede bereikbaarheid over de weg en het water op het watersportgebonden bedrijventerrein Dwarsried partner in ontwikkeling

Nadere informatie

Nota Reacties en Commentaar

Nota Reacties en Commentaar Nota Reacties en Commentaar Instantie Reactie Commentaar Verwerking 1 Raad van Delfzijl Intentie in visie opnemen de N33 tot de Eemshaven te verdubbelen in de toekomst voor betere aansluiting Eemsdeltagebied

Nadere informatie

Toerisme en Recreatie

Toerisme en Recreatie Toerisme en Recreatie Wat speelt er? De vraagstukken over toerisme en recreatie zijn divers. Er zijn vraagstukken met betrekking tot de routestructuur, de kwaliteiten in het gebied en nieuwe functies.

Nadere informatie

Blijvend geld en aandacht nodig voor Nationale landschappen, Provincies doen meer dan het Rijk

Blijvend geld en aandacht nodig voor Nationale landschappen, Provincies doen meer dan het Rijk Nationale landschappen: aandacht en geld nodig! 170610SC9 tk 7 Blijvend geld en aandacht nodig voor Nationale landschappen, Provincies doen meer dan het Rijk De Rekenkamer Oost-Nederland heeft onderzoek

Nadere informatie

-Onderzoek van de effecten dat Windpark Fryslân heeft op het toerisme langs de Friese IJsselmeerkust.

-Onderzoek van de effecten dat Windpark Fryslân heeft op het toerisme langs de Friese IJsselmeerkust. Onderzoek: Invloed door Windpark Fryslân op Toerisme IJsselmeerkust Publicatiedatum onderzoek: 18.01.2016 Gepubliceerd door: IJsselmeer Windmolenvrij Aanleiding onderzoek: Het ministerie van Infrastructuur

Nadere informatie

VOORSTEL AB AGENDAPUNT :

VOORSTEL AB AGENDAPUNT : VOORSTEL AB AGENDAPUNT : PORTEFEUILLEHOUDER : M.M. Kool AB CATEGORIE : B-STUK (Beleidsstuk) VERGADERING D.D. : 26 november 2013 NUMMER : WS/WRM/CR/JEs/7985 OPSTELLER : ing. J. Esenkbrink, 0522-276829 FUNCTIE

Nadere informatie

ideeënbundel Fryslân vanaf het water beleving van ruimtelijke kwaliteit van het Friese landschap door waterrecreanten

ideeënbundel Fryslân vanaf het water beleving van ruimtelijke kwaliteit van het Friese landschap door waterrecreanten 01 ideeënbundel Fryslân vanaf het water beleving van ruimtelijke kwaliteit van het Friese landschap door waterrecreanten Voorwoord Inhoudsopgave: Voorwoord Inleiding Toeristische thema s Typen watersporters

Nadere informatie

Bijlage B Provincie Fryslân 25-11-2014 Toepassing Bro, art. 3.1.1, onder 2 Gevallen waarin wel /geen vooroverleg is vereist.

Bijlage B Provincie Fryslân 25-11-2014 Toepassing Bro, art. 3.1.1, onder 2 Gevallen waarin wel /geen vooroverleg is vereist. Bijlage B Provincie Fryslân 25-11-2014 Toepassing Bro, art. 3.1.1, onder 2 Gevallen waarin wel /geen vooroverleg is vereist. Ten behoeve van de stroomlijning van het vooroverleg over: - voorontwerpbestemmingsplannen

Nadere informatie

Beleidsregel structuurversterking toerisme en recreatie

Beleidsregel structuurversterking toerisme en recreatie Beleidsregel structuurversterking toerisme en recreatie (geconsolideerde versie, geldend vanaf 29-4-2010 tot 8-7-2011) Gegevens van de regeling Overheidsorganisatie provincie Drenthe Officiële naam regeling

Nadere informatie

Nota van Zienswijzen behorende bij het Bestemmingsplan Buitengebied Rucphen 2012, De Leijkens

Nota van Zienswijzen behorende bij het Bestemmingsplan Buitengebied Rucphen 2012, De Leijkens Nota van Zienswijzen behorende bij het Bestemmingsplan Buitengebied Rucphen 2012, De Leijkens Rucphen, 7 november 2012 INHOUD; 1. Procedure 2. Ingediende zienswijzen 3. Inhoud zienswijzen en inhoudelijke

Nadere informatie

Alternatieve locaties Hoeksche

Alternatieve locaties Hoeksche Alternatieve locaties Hoeksche Waard Nieuw Reijerwaard / Westelijke Dordtse Oever Nota Ruimte budget 25 miljoen euro (11 miljoen euro voor Nieuw Reijerwaard en 14 miljoen euro voor Westelijke Dordtse Oever)

Nadere informatie

besluiten de Uitvoeringsregeling projectsubsidies economie, recreatie en toerisme vast te stellen als volgt:

besluiten de Uitvoeringsregeling projectsubsidies economie, recreatie en toerisme vast te stellen als volgt: Uitvoeringsregeling van 23 oktober 2007, houdende regels betreffende de subsidiëring van activiteiten op het terrein van economie, recreatie en toerisme (Uitvoeringsregeling projectsubsidies economie,

Nadere informatie

Brainport Eindhoven/ A2-zone (Brainport Avenue)

Brainport Eindhoven/ A2-zone (Brainport Avenue) Brainport Eindhoven/ A2-zone (Brainport Avenue) Nota Ruimte budget 75 miljoen euro voor Brainport Eindhoven en 6,8 miljoen voor ontwikkeling A2-zone Planoppervlak 3250 hectare (Brainport Eindhoven) Trekker

Nadere informatie

Projectenformulier Regiocontract 2012-2015 Regio Rivierenland

Projectenformulier Regiocontract 2012-2015 Regio Rivierenland Projectenformulier Regiocontract 20122015 Regio Rivierenland 1. Naam Project Geef de volledige en correcte naam waaronder het project geregistreerd dient te worden Professionalisering Evenementen Rivierenland

Nadere informatie

Reactienota en eindconclusie inzake de visie op de lokaal-bestuurlijke inrichting van Zuidoost-Fryslân en de Friese Waddeneilanden

Reactienota en eindconclusie inzake de visie op de lokaal-bestuurlijke inrichting van Zuidoost-Fryslân en de Friese Waddeneilanden Reactienota en eindconclusie inzake de visie op de lokaal-bestuurlijke inrichting van Zuidoost-Fryslân en de Friese Waddeneilanden 1. Inleiding Op 11 april 2012 hebben wij onze visie op de lokaal-bestuurlijke

Nadere informatie

Programmabureau werkorganisatie Stuurgroep verenigt mooi én vitaal Groene Hart ruimte voor ontwikkeling (geen museum!), Groene Hart kwaliteit

Programmabureau werkorganisatie Stuurgroep verenigt mooi én vitaal Groene Hart ruimte voor ontwikkeling (geen museum!), Groene Hart kwaliteit Mijn naam is Peter van Steensel Directeur van het Programmabureau Groene Hart Programmabureau Groene Hart is de werkorganisatie van De Stuurgroep Nationaal Landschap Groene Hart De Stuurgroep verenigt

Nadere informatie

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST NOORD-NEDERLAND: PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST PROEFTUIN ENERGIE- TRANSITIE REGIONALE PARTNER IN DE EUROPESE ENERGIE UNIE Noord-Nederland is een grensoverschrijdende proeftuin

Nadere informatie

Economische impuls voor Noord-Nederland. Kees Terwisscha van Scheltinga, projectteam recreatie & toerisme DNA

Economische impuls voor Noord-Nederland. Kees Terwisscha van Scheltinga, projectteam recreatie & toerisme DNA Economische impuls voor Noord-Nederland Kees Terwisscha van Scheltinga, projectteam recreatie & toerisme DNA De Nieuwe Afsluitdijk Samen met: - Rijkswaterstaat - Ministerie I&M - maatschappelijk middenveld

Nadere informatie

Bedrijventerrein De Mient (Capelle a/d IJssel) Maatschappelijke waarde. Met de Kamer van Koophandel weet je wel beter

Bedrijventerrein De Mient (Capelle a/d IJssel) Maatschappelijke waarde. Met de Kamer van Koophandel weet je wel beter Bedrijventerrein De Mient (Capelle a/d IJssel) Maatschappelijke waarde Met de Kamer van Koophandel weet je wel beter Bedrijventerrein De Mient, gemeente Capelle a/d IJssel A. Inleiding Deze factsheet geeft

Nadere informatie

Programma Spoorplan Noord-Nederland

Programma Spoorplan Noord-Nederland Programma Spoorplan Noord-Nederland Samenwerken aan optimale bereikbaarheid ProRail, Peter Stam en Jan Mulder 13 mei 2014 / 1 Agenda ProRail Spoorplan Noord Nederland Intermezzo Friese projecten Belangrijke

Nadere informatie

Werkgelegenheidsonderzoek 2010

Werkgelegenheidsonderzoek 2010 2010 pr ov i nc i e g r oni ng e n Wer kgel egenhei dsonder zoek Eenanal ysevandeont wi kkel i ngen i ndewer kgel egenhei di nde pr ovi nci egr oni ngen Werkgelegenheidsonderzoek 2010 Werkgelegenheidsonderzoek

Nadere informatie

Tussenstand OP EFRO Noord-Nederland 2014 2020. SNN PS bijeenkomst 25 juni Yvonne van Mastrigt

Tussenstand OP EFRO Noord-Nederland 2014 2020. SNN PS bijeenkomst 25 juni Yvonne van Mastrigt Tussenstand OP EFRO Noord-Nederland 2014 2020 SNN PS bijeenkomst 25 juni Yvonne van Mastrigt Noordelijke specialisatie in beeld Samengestelde behoeften Samengestelde oplossingen Achtertuin als proeftuin/

Nadere informatie