INDELING DER HOOFDSTUKKEN

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "INDELING DER HOOFDSTUKKEN"

Transcriptie

1 INHOUD I INDELING DER HOOFDSTUKKEN Hoofdstuk 1 Neurobiologische en psychofarmacologische basiskennis 1 Marc Van den Berghe, Vincent Seutin & Jacqueline Scuvée-Moreau Hoofdstuk 2 Schizofrenie en andere psychotische stoornissen 45 Joseph Peuskens & Jean-Marie Maloteaux Hoofdstuk 3 Stemmingsstoornissen 163 Michel Dierick, Hugo D'haenen & William Pitchot Hoofdstuk 4 Angststoornissen 237 Bernard Sabbe & Marc Ansseau Hoofdstuk 5 Aan middelen gebonden stoornissen 283 Stan Ansoms & Paul Verbanck Hoofdstuk 6 Slaap- en waakstoornissen 319 Bart Leroy & Paul Linkowski Hoofdstuk 7 Impulsiviteit, agressiviteit en parafilieën 339 Paul Cosyns, Francisca van Hunsel & Alexandre Dailliet Hoofdstuk 8 Somatoforme, nagebootste, en dissociatieve stoornissen 363 Boudewijn Van Houdenhove Hoofdstuk 9 Eetstoornissen 379 Yves Simon Hoofdstuk 10 Psychofarmaca tijdens de zwangerschap en lactatie 393 Koen Demyttenaere & Andy De Witte

2 II INHOUD Hoofdstuk 11 Psychofarmaca en seksueel functioneren 413 Koen Demyttenaere & Andy De Witte Hoofdstuk 12 Persoonlijkheidsstoornissen 423 Hugo D haenen, Michel Dierick & Marc Ansseau Hoofdstuk 13 Aanpassingsstoornissen 435 Hugo D haenen & Marc Ansseau Hoofdstuk 14 Psychofarmaca in kinder- en jeugdpsychiatrie 447 Marina Danckaerts & Jocelyne Appelboom Hoofdstuk 15 Psychofarmaca in de gerontopsychiatrie 483 Michel Malfroid & Christian Gilles Hoofdstuk 16 Urgentiepsychiatrie 505 Cornelis van Heeringen & Michel Dierick Hoofdstuk 17 Psychofarmaca bij mentale handicap 525 Jan Croonenberghs & Henri Szliwowski Hoofdstuk 18 Relatie farmacotherapie/psychotherapie 559 Marc Hebbrecht & Arlette Seghers Hoofdstuk 19 Economische evaluatie bij mentale stoornissen 573 Diana De Graeve & Xavier Kurz Hoofdstuk 20 Ethische en wetenschappelijke uitdagingen van placebocontrole armen in klinische studies 593 Peter Paul De Deyn & Dominique Pardoen Hoofdstuk 21 Farmacokinetiek 611 Johan Reyntens & Fernand Mathot

3 INHOUD III INHOUD Indeling der hoofdstukken Inhoud Redactioneel Woord vooraf I III XXIII XXV Hoofdstuk 1 Neurobiologische en psychofarmacologische basiskennis 1 Marc Van den Berghe, Vincent Seutin & Jacqueline Scuvée-Moreau I Neurobiologie: essentiële gegevens 3 Inleiding 3 I.1 Het neuron 3 I.1.1 Bouw en functie van de neuronen 3 I.1.2 De actiepotentiaal 5 I.1.3 De synaptische potentialen 6 I.2 De synaps 6 I.3 Neurotransmitterreceptoren en receptormechanismen 10 I.3.1 Inwerking van geneesmiddelen op de receptoren 14 I.4 Neurotransmitters in het CZS 16 I.4.1 De cathecholaminen: noradrenaline en dopamine 16 I.4.2 Serotonine 19 I.4.3 Het inhiberende aminozuur: GABA 22 I.4.4 Het excitatorische aminozuur: glutaminezuur (glutamaat) 22 I.4.5 Acetylcholine (ACH) 23 II Farmacokinetiek 27 Inleiding 27 II.1 Toediening en absorptie 28 II.2 Verdeling (distributie) 30 II.2.1 Lichaamscompartimenten 30 II.2.2 Verdelingsvolume 30 II.2.3 Eiwitbinding 31 II.2.4 De bloed-hersenbarrière 31

4 IV INHOUD II.3 Biotransformatie 33 II.3.1 Het hydrofiliseringsproces 33 II.3.2 Het oxydatief metabolisme in de lever 33 II Het mono-oxygenase systeem via de cytochroom-p450-enzymen 33 II Andere oxiderende enzymen 36 II.4 Excretie 36 II.4.1 Uitscheiding via de nier 36 II.4.2 Uitscheiding via de darm 38 II.5 Farmacokinetische parameters van klinisch belang 39 II.5.1 De plasmaconcentratie-tijdcurve (na eenmalige toediening) 39 II.5.2 De biologische beschikbaarheid 39 II.5.3 Plasmaconcentratie-tijdcurve na herhaalde toediening 41 Referenties 43 I Neurobiologie 43 II Farmacokinetiek 43 Hoofdstuk 2 Schizofrenie en andere psychotische stoornissen 45 Joseph Peuskens & Jean-Marie Maloteaux I Inleiding 47 I.1 Schizofrenie 47 I.1.1 Diagnose 48 I.1.2 Subtypen 50 I.1.3 Symptoomdimensies 51 I.1.4 Verloop en prognose 52 I.1.5 Prevalentie-incidentie 53 I.1.6 Etiopathogenese 53 I.1.7 Behandeling 55 I.2 Differentiële diagnose 58 II Typen antipsychotica 60 II.1 Klassieke antipsychotica of neuroleptica 61 II.1.1 Fenothiazinen 62 II.1.2 Thioxanthenen 64 II.1.3 Difenylbutylpiperidinen 65

5 INHOUD V II.1.4 Butyrofenonen 65 II.1.5 Benzamiden 67 II.1.6 Andere 68 II.2 Langwerkende en depot neuroleptica 70 II.3 Nieuwe antipsychotica 71 III Werkingsmechanismen van antipsychotica 88 III.1 Het dopamine systeem 88 III.1.1 Dopaminerge banen 88 III.1.2 Dopamine-receptoren 89 III.2 Effecten van antipsychotica op dopaminerge systeem 90 III.3 Nieuwe perspectieven 93 III.4 Receptorprofiel 95 III.5 Farmacokinetiek 100 III.6 Interacties 101 IV Antipsychotische therapie 103 IV.1 Klinische effecten 103 IV.2 Acute behandeling 105 IV.3 Stabilisatiefase 111 IV.4 Onderhoudsbehandeling 111 IV.5 Alternatieven voor continue onderhoudsbehandeling 118 IV.6 Therapieresistentie 118 V Neveneffecten 124 V.1 Motorische neveneffecten 124 V.2 Behandeling van acute extrapiramidale symptomen 128 V.3 Motorische neveneffecten bij langdurige behandeling 130 V.4 Het maligne neuroleptisch syndroom 135 V.5 Cardiovasculaire neveneffecten 137 V.6 Gastrointestinale neveneffecten 138 V.7 Urogenitale neveneffecten 139 V.8 Hormonale en metabole neveneffecten 139 V.9 Dermatologische neveneffecten 142 V.10 Oftalmologische neveneffecten 142 V.11 Hematologische neveneffecten 143 V.12 Andere neveneffecten 144 Referenties 145

6 VI INHOUD Hoofdstuk 3 Stemmingsstoornissen 163 Michel Dierick, Hugo D'haenen & William Pitchot I Inleiding 165 II Depressieve stoornissen of mono- of unipolaire depressies 166 II.1 Diagnostiek 166 II.2 Epidemiologie 167 II.3 Antidepressiva: een overzicht 169 II.3.1 Inleiding 169 II.3.2 De tricyclische antidepressiva (TCA) 170 II Soorten en doseringen 170 II Farmacologisch en klinisch werkingsmechanisme 171 II Bijwerkingen en contra-indicaties 172 II TCA-intoxicatie 173 II Farmacologische interacties 174 II Plasmaspiegel van TCA 175 II.3.3 De monoamineoxidase-inhibitoren (MAO-I) 176 II.3.4 Tweede generatie antidepressiva 180 II.3.5 SSRI: Selectieve Serotonine Reuptake Inhibitoren 182 II.3.6 Andere klassen antidepressiva 188 II RIMA: reversibele inhibitoren van het monoamineoxidase A 188 II SNRI: serotonine en noradrenaline reuptake remmende inhibitoren 188 II NaSSA: noradrenerge en specifiek serotonerge antidepressiva 190 II SARI: serotonine antagonisten en reuptake inhibitoren 190 II N(A)RI: noradrenaline reuptake inhibitoren 191 II NDRI: noradrenaline en dopamine reuptake inhibitoren 191 II St.-Janskruid 192 II.4.1 Duur van een antidepressieve behandeling 193 II.4.2 Welk antidepressivum gebruiken in functie van het klinisch depressieve beeld? 195 II.4.3 Praktische richtlijnen 197 II.5 Behandeling van de therapieresistente depressie 200 II.5.l Factoren geassocieerd met therapieresistentie 200

7 INHOUD VII II.5.2 Behandelingstrategieën bij therapieresistente depressies 202 II Augmentatiestrategieën 202 II Combinatiestrategieën 205 II.6 Algoritmen 207 III Bipolaire stoornissen 214 III.1 Inleiding 214 III.2 Geneesmiddelen 215 III.2.1 Lithium (Camcolit, Maniprex, Priadel ) 215 III.2.2 Anti-epileptica 218 III Carbamazepine (Tegretol ) 218 III Valproaat 219 III Lamotrigine (Lamictal ) 220 III Gabapentine (Neurontin ) 221 III Tiagabine (Gabitril ) 222 III Topiramaat (Topamax ) 222 III.2.3 Klassieke neuroleptica en atypische antipsychotica 223 III.2.4 Benzodiazepines 223 III.2.5 Calciumantagonisten 223 III.3 Behandelingsstrategieën 224 III.3.1 Behandeling van stemmingsepisodes 224 III Acute manische / gemengde episode 224 III Bipolair depressieve episode 228 III.3.2 Profylactische behandeling 229 Referenties 231 Hoofdstuk 4 Angststoornissen 237 Bernard Sabbe & Marc Ansseau Inleiding 239 I Paniekstoornis 240 I.1 Diagnose 240 I.2 Epidemiologie 240 I.3 Principes van de behandeling 241 I.4 Farmacotherapie 241 I.4.1 Selectieve serotonineheropnameremmers (SSRI s) 241 I.4.2 Tricyclische antidepressiva 242

8 VIII INHOUD I.4.3 Benzodiazepines 243 I.4.4 Andere farmacologische behandelingen 243 I.5 Richtlijnen en beslisboom 244 II Specifieke fobie 246 II.1 Diagnose 246 II.2 Epidemiologie 246 II.3 Principes van de behandeling 246 II.4 Farmacotherapie 247 III Sociale fobie 247 III.1 Diagnose 247 III.2 Epidemiologie 248 III.3 Principes van de behandeling 248 III.4 Farmacologische behandeling 249 III.4.1 Monoamineoxidaseremmers (MAOI s) 249 III.4.2 Selectieve serotonineheropnameremmers (SSRI s) 249 III.4.3 Bètablokkers 250 III.4.4 Benzodiazepines 250 III.4.5 Andere farmacologische middelen 250 III.5 Richtlijnen en beslisboom 250 IV Obsessieve-compulsieve stoornis 252 IV.1 Diagnose 252 IV.2 Epidemiologie 252 IV.3 Principes van de behandeling 253 IV.4 Farmacologische behandeling 253 IV.4.1 Clomipramine (Anafranil ) 253 IV.4.2 SSRI s 254 IV.4.3 Andere antidepressiva 255 IV.4.4 Anxiolytica en antipsychotica 255 IV.4.5 Toekomstige behandeling 256 IV.5 Richtlijnen en beslisboom 256 IV.6 Farmacologische strategieën voor therapieresistente patiënten 257 V Posttraumatische stress-stoornis 258 V.1 Diagnose 258 V.2 Epidemiologie 259 V.3 Principes van de behandeling 259 V.4 Farmacotherapie 259

9 INHOUD IX V.4.1 SSRI s 259 V.4.2 Andere antidepressiva 260 V.4.3 Andere farmacologische behandelingen 260 V.5 Richtlijnen en beslisboom 260 VI Acute stress-stoornis 261 VI.1 Diagnose 261 VI.2 Epidemiologie 262 VI.3 Principes van de behandeling 262 VI.4 Farmacotherapie 262 VII Gegeneraliseerde angststoornis 262 VII.1 Diagnose 262 VII.2 Epidemiologie 263 VII.3 Principes van de behandeling 263 VII.4 Farmacologische behandeling 264 VII.4.1 Benzodiazepines 264 VII Voordelen 264 VII Nadelen 265 VII Werkingsmechanisme 269 VII Klinisch profiel 272 VII Richtlijnen voor gebruik 272 VII.4.2 Antidepressiva 274 VII.4.3 Buspiron (Buspar ) 275 VII.4.4 Andere anxiolytica 275 VII.4.5 Toekomstige behandelingen 276 VII.5 Richtlijnen en beslisboom 276 Referenties 278 Hoofdstuk 5 Aan middelen gebonden stoornissen 283 Stan Ansoms & Paul Verbanck I Inleiding 285 I.1 Positieve versterking door drugs de biologische basis 286 I.2 Het ontstaan van de afhankelijkheid 287 I.3 Tolerantie, sensibilisering en farmacodependentie 288 I.4 Individuele kwetsbaarheid voor drugmisbruik 289

10 X INHOUD II Eigenschappen van de belangrijkste middelen die aanleiding kunnen geven tot afhankelijkheid 290 II.1 Ethanol 290 II.1.1 Farmacologie 290 II Biochemie 290 II Farmacokinetiek 290 II.1.2 Farmacodynamie 291 II.1.3 Karakteristieken van intoxicatie 292 II.1.4 Behandeling 292 II Inleiding 292 II Behandelingsstrategieën 293 II Farmacotherapie van alcoholisme 294 II.2 Benzodiazepines 296 II.2.1 Farmacologie 296 II.2.2 Klinische problemen 297 II Intoxicatie 297 II Afhankelijkheid en onthouding 297 II Stoornissen geïnduceerd door benzodiazepines 298 II.3 De opiaten 298 II.3.1 Farmacologie 298 II Voorstelling van de opiaten 298 II Werking 299 II.3.2 Karakteristieken van de intoxicatie 300 II.3.3 Behandelingsmodaliteiten 301 II Inleiding 301 II Substitutietechnieken 301 II Ontwenningstechnieken 302 II.4 De psychostimulantia (psychoanaleptica) 303 II.4.1 Cocaïne 303 II Farmacokinetiek 303 II Farmacologische effecten 304 II Werking 304 II Toxiciteit 305 II Herhaalde toediening, tolerantie en afhankelijkheid 305 II Interactie met andere drugs 306 II.5 Amfetamine 307 II.6 De psychedelica (hallucinogenen) 307 II.6.1 LSD 307 II Werking 308

11 INHOUD XI II Toxiciteit, tolerantie en afhankelijkheid 308 II.6.2 MDMA (ecstasy) 309 II.6.3 Cannabis (marihuana) 310 II Farmacokinetiek 310 II Farmacologische effecten 311 II Werking 312 II Tolerantie en afhankelijkheid 312 II.7 Tabak 313 II.7.1 Farmacologie van nicotine 313 II.7.2 Gedragsbeïnvloedende effecten van nicotine 313 II.7.3 Tolerantie en afhankelijkheid 313 II.7.4 Andere eigenschappen 314 II.7.5 Acute intoxicatie 314 II.7.6 Behandeling van tabakafhankelijkheid 314 Referenties 316 Hoofdstuk 6 Slaap- en waakstoornissen 319 Bart Leroy & Paul Linkowski Inleiding 321 I Slapeloosheid 321 II Parasomnieën 332 III Stoornissen van het waken 333 III.1 Slaperigheid 333 III.2 Narcolepsie 333 III.2.1 Behandeling van narcolepsie 334 III.2.2 Behandeling met amfetamines 334 III.2.3 Behandeling met de alfa-1 adrenerge agonisten 335 III.2.4 Behandeling van kataplexie 335 III.3 Idiopatische hypersomnolentie 335 Referenties 337

12 XII INHOUD Hoofdstuk 7 Impulsiviteit, agressiviteit en parafilieën 339 Paul Cosyns, Francisca van Hunsel & Alexandre Dailliet I Inleiding 341 II Farmacologische behandeling van agressiviteit en impulsiviteit 344 II.1 Kortetermijnbehandelingen 344 II.2 Langetermijnbehandelingen 345 II.2.1 Neuroleptica 345 II.2.2 Selectieve inhibitoren van serotonineheropname (SSRI) 345 II.2.3 Buspiron 346 II.2.4 Bètablokkers 346 II.2.5 Lithium 347 II.2.6 Anti-epileptica 347 II.2.7 Naltrexone 347 II.2.8 Adrenergische alfa 2A agonisten 347 II.2.9 Psychostimulantia 348 III Parafilieën 349 III.1 Epidemiologie 349 III.2 Farmacotherapie 349 III.2.1 Hormonale behandeling 349 III Achtergronden 349 III Hormonale preparaten 351 III.2.2 Psychofarmaca 355 III Achtergronden 355 III Serotonerge psychofarmaca 356 III.3 Andere psychofarmaca 358 III.4 Naar een algoritme toe 358 III.5 Conclusie 359 Referenties 360

13 INHOUD XIII Hoofdstuk 8 Somatoforme, nagebootste, en dissociatieve stoornissen 363 Boudewijn Van Houdenhove Inleiding 365 I Somatoforme Stoornissen 365 I.1 Chronische pijnstoornis 366 I.1.1 DSM-IV definitie 366 I.1.2 Wetenschappelijke inzichten 366 I.1.3 Klinische richtlijnen 367 I.2 Somatisatiestoornis 368 I.2.1 DSM-IV definitie 368 I.2.2 Wetenschappelijke inzichten 368 I.2.3 Klinische richtlijnen 369 I.3 Hypochondrie 369 I.3.1 DSM-IV definitie 369 I.3.2 Wetenschappelijke inzichten 369 I.3.3 Klinische richtlijnen 370 I.4 Stoornis in de lichaamsbeleving (dysmorfofobie) 370 I.4.1 DSM-IV definitie 370 I.4.2 Wetenschappelijke inzichten 371 I.4.3 Klinische richtlijnen 371 I.5 Conversiestoornis 371 I.5.1 DSM-IV diagnose 371 I.5.2 Wetenschappelijke inzichten 371 I.5.3 Klinische richtlijnen 372 I.6 Ongedifferentieerde somatoforme stoornis 372 I.6.1 DSM-IV definitie 372 I.6.2 Wetenschappelijke inzichten 372 I.6.3 Klinische richtlijnen 373 II Nagebootste Stoornissen 373 II.1 DSM-IV definitie 373 II.2 Wetenschappelijke inzichten 373 II.3 Klinische richtlijnen 374 III Dissociatieve Stoornissen 374 III.1 DSM IV definitie 374 III.2 Wetenschappelijke inzichten 374 III.3 Klinische richtlijnen 375 Referenties 376

14 XIV INHOUD Hoofdstuk 9 Eetstoornissen 379 Yves Simon I Epidemiologie en diagnose 381 II Basisprincipes voor de behandeling 382 II.1 Psychofarmacologische behandelingen 383 III Anorexia nervosa 384 III.1 Herstel van een evenwichtig voedingspatroon 384 III.2 De eetluststimulatoren 385 III.3 Farmacologische behandeling van de psychopathologie 385 III.3.1 De neuroleptica 385 III.3.2 Antidepressiva 386 III.3.3 De anxiolytica 386 III.3.4 Pro-kinetische middelen 387 III.3.5 Geneesmiddelen met werking op de minerale botdensiteit 387 IV Boulimia nervosa 388 IV.1 De antidepressiva 388 IV.2 Humeurstabilisatoren 389 IV.3 Anxiolytica 389 IV.4 Opiaatantagonisten 390 Referenties 391 Hoofdstuk 10 Psychofarmaca tijdens de zwangerschap en lactatie 393 Koen Demyttenaere & Andy De Witte I Inleiding 395 II Aandachtspunten tijdens de zwangerschap 395 III Indicaties voor een psychofarmacologische behandeling tijdens het postpartum 396 IV Voordelen van het geven van borstvoeding 397 V Effecten van de verschillende klassen van psychofarmaca op de foetus en neonatus 398 V.1 Antipsychotica 398

15 INHOUD XV V.1.1 Teratogene effecten 398 V.1.2 Perinatale effecten 399 V.1.3 Toxiciteit voor de neuropsychologische ontwikkeling 399 V.1.4 Effecten op de lactatie 400 V.2 Antidepressiva 401 V.2.1 Teratogene effecten 401 V.2.2 Neonatale effecten 402 V.2.3 Toxiciteit voor de neuropsychologische ontwikkeling 402 V.2.4 Effecten op de lactatie 402 V.3 Stemmingsstabilisatoren 404 V.3.1 Teratogene effecten 404 V.3.2 Neonatale effecten 405 V.3.3 Toxiciteit voor de neuropsychologische ontwikkeling 405 V.3.4 Effecten op de lactatie 405 V.4 Anxiolytica 406 V.4.1 Teratogene effecten 406 V.4.2 Neonatale effecten 407 V.4.3 Toxiciteit voor de neuropsychologische ontwikkeling 407 V.4.4 Effecten op de lactatie 407 VI Richtlijnen 408 VI.1 Antipsychotica 408 VI.2 Antidepressiva 408 VI.3 Stemmingsstabilisatoren 409 VI.4 Anxiolytica 409 Referenties 411 Hoofdstuk 11 Psychofarmaca en seksueel functioneren 413 Koen Demyttenaere & Andy De Witte Inleiding 415 I Seksuele nevenwerkingen van antidepressiva 415 II Seksuele nevenwerkingen van stemmingsstabilisatoren 417 III Seksuele nevenwerkingen van benzodiazepines 418 IV Seksuele nevenwerkingen van antipsychotica 419 Referenties 421

16 XVI INHOUD Hoofdstuk 12 Persoonlijkheidsstoornissen 423 Hugo D haenen, Michel Dierick & Marc Ansseau Inleiding 425 Behandelingsmogelijkheden 427 Referenties 434 Hoofdstuk 13 Aanpassingsstoornissen 435 Hugo D haenen & Marc Ansseau Inleiding en diagnostiek 437 I Epidemiologie 438 II Behandelingsprincipes 439 III Medicamenteuze behandeling 439 III.1 Anxiolytica 439 III.2 Antidepressiva 442 Referenties 444 Hoofdstuk 14 Psychofarmaca in kinder- en jeugdpsychiatrie 447 Marina Danckaerts & Jocelyne Appelboom Inleiding 449 I Antipsychotica 450 I.1 Indicaties 450 I.2 Algemene richtlijnen bij de dosering 451 I.3 Contra-indicaties 451 I.4 Interacties met andere medicatie 451 I.5 Nevenwerkingen 451 I.5.1 Cognitieve demping 452 I.5.2 Agranulocytose 452 I.5.3 Extrapiramidale nevenwerkingen 452 I.5.4 Profylaxis van nevenwerkingen 454 I.6 Preparaten 454

17 INHOUD XVII II Antidepressiva 459 II.1 Selectieve serotonineheropnameremmers (SSRI) 459 II.1.1 Indicaties 459 II.1.2 Algemene richtlijnen bij de dosering 459 II.1.3 Contra-indicaties 459 II.1.4 Nevenwerkingen 460 II.2 Tricyclische antidepressiva (TCA) 460 II.2.1 Indicaties 460 II.2.2 Algemene richtlijnen bij de dosering 461 II.2.3 Contra-indicaties 461 II.2.4 Interacties met andere geneesmiddelen 461 II.2.5 Nevenwerkingen 462 II Cardiotoxiciteit 462 II Andere nevenwerkingen 462 II.3 Andere antidepressiva 462 II.4 Preparaten 463 II.4.1 SSRI 463 II.4.2 TCA 464 III Stimulantia 465 III.1 Indicaties 465 III.2 Algemene richtlijnen bij de dosering 466 III.3 Contra-indicaties 467 III.4 Nevenwerkingen 467 III.5 Preparaten 468 IV Varia 468 IV.1 Alfa-adrenerge agonisten 468 IV.1.1 Indicaties 468 IV.1.2 Contra-indicaties 469 IV.1.3 Nevenwerkingen 469 IV.1.4 Dosering 469 IV.2 Lithium 470 IV.2.1 Indicaties 470 IV.2.2 Contra-indicaties 470 IV.2.3 Interacties met andere geneesmiddelen 470 IV.2.4 Toxiciteit en nevenwerkingen 470 IV.2.5 Dosering (Maniprex, Priadel ) 471 IV.3 Benzodiazepines 471 IV.3.1 Dosering 471

18 XVIII INHOUD IV.4 Hypnotica 471 IV.4.1 Nevenwerkingen 472 IV.4.2 Dosering 472 IV.5 Anti-epileptica 472 IV.6 Bètablokkers 473 IV.7 Anti-enuretica 473 IV.8 Andere 473 Referenties 475 Hoofdstuk 15 Psychofarmaca in de gerontopsychiatrie 483 Michel Malfroid & Christian Gilles Inleiding 485 I Geriatrische farmacologie: elementaire beschouwingen 485 I.1 De medicatie 485 I.2 De patiënt 486 I.3 De patiënt, de voorschrijver 487 I.4 Enkele voorschrijfregels 487 II De gerontopsychiatrische pathologieën en hun farmacologische benadering 488 II.1 Slaapstoornissen 489 II.2 Acute verwardheid of delirium 490 II.3 Het dementiesyndroom 491 II.3.1 Behandeling van degeneratieve aandoeningen 493 II De acetylcholinesterase-inhibitoren 493 II Andere behandelingen 496 II.3.2 Behandeling van geassocieerde gedragsstoornissen 496 II.4 Depressie 497 II.5 Angststoornissen 500 II.6 Manie en psychotische stoornissen 500 Referenties 503

19 INHOUD XIX Hoofdstuk 16 Urgentiepsychiatrie 505 Cornelis van Heeringen & Michel Dierick I Epidemiologie 507 II Diagnostiek 507 III Algemene principes van behandeling 508 IV Specifieke aanpak van psychiatrische urgenties 512 IV.1 Alcoholintoxicatie en ontwenning 512 IV.2 Intoxicaties en ontwenningsbeelden ten gevolge van de inname van drugs 513 IV.3 Psychotische toestandsbeelden 515 IV.4 Depressie 516 IV.5 Suïcidaliteit 517 IV.6 Angst 519 IV.7 Verwardheid 521 IV.8 Agressie 522 Referenties 524 Hoofdstuk 17 Psychofarmaca bij mentale handicap 525 Jan Croonenberghs & Henri Szliwowski Inleiding 527 I Diagnostische criteria en epidemiologie 527 II Oorzaken en voorkomen 528 III Epilepsie en mentale achterstand 530 IV Psychofarmacologische behandeling 534 Referenties 555

20 XX INHOUD Hoofdstuk 18 Relatie farmacotherapie/psychotherapie 559 Marc Hebbrecht & Arlette Seghers Inleiding 561 I Psychodynamische psychofarmacotherapie 563 II De combinatie farmacotherapie/ psychotherapie: empirische gegevens en onderzoeksresultaten 568 Referenties 572 Hoofdstuk 19 Economische evaluatie bij mentale stoornissen 573 Diana De Graeve & Xavier Kurz1 Inleiding 575 I Methodologie van economische evaluatie 576 I.1 Definitie van economische evaluatie 576 I.2 Het meten van de effecten van een behandeling 576 I.3 Het meten van de kosten van een behandeling 584 I.4 Tijdsverschillen 585 I.5 Beslissingscriteria 585 I.6 Sensitiviteitsanalyse 587 I.7 Rol van medische besliskunde 587 Referenties 590 Hoofdstuk 20 Ethische en wetenschappelijke uitdagingen van placebocontrole armen in klinische studies 593 Peter Paul De Deyn & Dominique Pardoen Inleiding 595 I Het placebo-effect van inerte en actieve substanties 596 II Verschillende controlegroepen in biomedisch onderzoek 598 III Placebogecontroleerde gerandomiseerde klinische studies 600 IV Bedrieglijk gebruik van placebo: patiënteninformatie en geïnformeerde toestemming 601

21 INHOUD XXI V Potentieel conflict tussen ethische en wetenschappelijke verplichtingen 602 VI Aanvaardbaarheid van placebogecontroleerde RCT s 603 Referenties 609 Hoofdstuk 21 Farmacokinetiek 611 Johan Reyntens & Fernand Mathot Inleiding 613 I Belangrijkste principes en definities 614 I.1 Aanvang en werkingsduur 614 I.2 Relatie concentratie-effect 615 I.3 Absorptie 616 I.4 Distributie 617 I.5 Metabolisatie 619 I.6 Eliminatie 621 I.7 Risicogroepen 622 II Antidepressiva 624 II.1 Aanvang en werkingsduur 624 II.2 Relatie concentratie-effect 624 II.3 Absorptie 626 II.4 Distributie 626 II.5 Metabolisatie 627 II.6 Excretie 627 II.7 Risicogroepen 628 III Stemmingsstabilisatoren 631 III.1 Aanvang en werkingsduur 631 III.2 Relatie concentratie-effect 631 III.3 Absorptie 631 III.4 Distributie 632 III.5 Metabolisatie 632 III.6 Excretie 633 III.7 Risicogroepen 633

22 XXII INHOUD IV Antipsychotica 635 IV.1 Aanvang en werkingsduur 635 IV.2 Relatie concentratie-effect 635 IV.3 Absorptie 636 IV.4 Distributie 636 IV.5 Metabolisatie 636 IV.6 Eliminatie 636 IV.7 Risicogroepen 637 V Anxiolytica hypnotica 639 V.1 Aanvang en werkingsduur 639 V.2 Relatie concentratie-effect 639 V.3. Absorptie 639 V.4 Distributie 640 V.5 Metabolisatie 640 V.6 Eliminatie 640 V.7 Risicogroepen 614 Referenties 651 Register geneesmiddelen Register trefwoorden De auteurs Dankbetuiging

Inhoud. Ten geleide 1. Diagnostiek en behandeling 3

Inhoud. Ten geleide 1. Diagnostiek en behandeling 3 Inhoud Ten geleide 1 Diagnostiek en behandeling 3 1 Gestandaardiseerde psychodiagnostische methoden 5 1.1 Inleiding 5 1.2 Betrouwbaarheid, validiteit en afbreekscores 6 1.3 Het interview 8 1.4 Observaties

Nadere informatie

Bijlage van DSM V naar ICPC 1

Bijlage van DSM V naar ICPC 1 Bijlage van DSM V naar ICPC 1 Neurobiologische ontwikkelingsstoornissen 319 Verstandelijke beperking P85 Mentale retardatie/intellectuele achterstand 307.9 Communicatiestoornissen P29 Andere psychische

Nadere informatie

Inhoud. Thema 1 Wat is psychiatrie? 1. Algemene inleiding 2

Inhoud. Thema 1 Wat is psychiatrie? 1. Algemene inleiding 2 Inhoud Thema 1 Wat is psychiatrie? 1 Algemene inleiding 2 1 Van magie naar wetenschap 6 Inleiding 6 Leerdoelen 6 1.1 Tweeslachtig karakter 6 1.2 Hippocrates 7 1.3 Middeleeuwen 8 1.4 Latere ontwikkeling

Nadere informatie

To sleep or not to Sleep. over slaap bij psychiatrische ziektebeelden door B.M. Klop- de Vries, psychiater

To sleep or not to Sleep. over slaap bij psychiatrische ziektebeelden door B.M. Klop- de Vries, psychiater To sleep or not to Sleep over slaap bij psychiatrische ziektebeelden door B.M. Klop- de Vries, psychiater To sleep or not to sleep Een goede slaapkwaliteit is belangrijk voor ons psychisch welbevinden,

Nadere informatie

De toegevoegde waarde van antipsychotica bij de behandeling van een depressie. P. Moleman directeur Moleman Psychopharmacology

De toegevoegde waarde van antipsychotica bij de behandeling van een depressie. P. Moleman directeur Moleman Psychopharmacology De toegevoegde waarde van antipsychotica bij de behandeling van een depressie P. Moleman directeur Moleman Psychopharmacology Relaties met een farmaceutisch bedrijf of sponsor Geen Antidepressivum, antipsychoticum

Nadere informatie

Inleiding Hoe het allemaal begon Soorten psychofarmaca, werking, bijwerkingen en indicatiegebieden

Inleiding Hoe het allemaal begon Soorten psychofarmaca, werking, bijwerkingen en indicatiegebieden Inhoud Inleiding 9 1 Hoe het allemaal begon 13 1.1 Inleiding 13 1.2 Gebruik van medicatie in de psychiatrie vóór 1950 13 1.3 De eerste antipsychotica 16 1.4 De tweede generatie antipsychotica 17 1.5 De

Nadere informatie

Je bent alleen maar verslaafd! Wim van Loon, Psychiater. 10 februari 2014

Je bent alleen maar verslaafd! Wim van Loon, Psychiater. 10 februari 2014 Je bent alleen maar verslaafd! Wim van Loon, Psychiater. 10 februari 2014 Comorbiditeit: Voorkomen van verschillende stoornissen bij 1 persoon. Dubbele diagnose: Verslaving (afhankelijkheid en misbruik

Nadere informatie

MEDICAMENTEUZE AANPAK VAN BIPOLAIRE STOORNIS

MEDICAMENTEUZE AANPAK VAN BIPOLAIRE STOORNIS MEDICAMENTEUZE AANPAK VAN BIPOLAIRE STOORNIS Bipolaire stoornis (vroeger manisch-depressieve stoornis genoemd) wordt gekenmerkt door recidiverende episoden van manie/hypomanie en depressie. Een globale

Nadere informatie

Slecht slapen of juist overmatig veel. Geen trek in eten meer hebben of juist extra veel eten, waardoor je afvalt of juist aankomt in gewicht.

Slecht slapen of juist overmatig veel. Geen trek in eten meer hebben of juist extra veel eten, waardoor je afvalt of juist aankomt in gewicht. bipolaire stoornissen bipolaire stoornissen 1/6 Antidepressiva worden veel gebruikt in Nederland. De mensen die deze middelen gebruiken, hebben vragen die ze graag aan jou als deskundige willen stellen,

Nadere informatie

De toegevoegde waarde van antipsychotica bij de behandeling van een depressie. P. Moleman directeur Moleman Psychopharmacology

De toegevoegde waarde van antipsychotica bij de behandeling van een depressie. P. Moleman directeur Moleman Psychopharmacology De toegevoegde waarde van antipsychotica bij de behandeling van een depressie P. Moleman directeur Moleman Psychopharmacology Relaties met een farmaceutisch bedrijf of sponsor Geen 3 Casus: 39-jarige man,

Nadere informatie

Inhoud. Deel I. Ervaringsgerichte biologische psychiatrie: 21 een toegevoegde waarde aan de richtlijnen. Deel II

Inhoud. Deel I. Ervaringsgerichte biologische psychiatrie: 21 een toegevoegde waarde aan de richtlijnen. Deel II Inhoud Voorwoord 15 Deel I Ervaringsgerichte biologische psychiatrie: 21 een toegevoegde waarde aan de richtlijnen Wat is biologische psychiatrie? 22 Zoektocht naar de juiste psychofarmaca 23 Kritiek op

Nadere informatie

Moleman hoofdstuk 6 Psychofarmaca bij kinderen en jeugdigen.

Moleman hoofdstuk 6 Psychofarmaca bij kinderen en jeugdigen. Moleman hoofdstuk 6 Psychofarmaca bij kinderen en jeugdigen. De psychofarmaca die bij kinderen (zes tot twaalf jaar) en jeugdigen (twaalf en ouder) worden gebruikt zijn over het algemeen afkomstig uit

Nadere informatie

Studie type Populatie Patiënten kenmerken Interventie Controle Dataverzameling

Studie type Populatie Patiënten kenmerken Interventie Controle Dataverzameling Evidence tabel bij ADHD in kinderen en adolescenten (studies naar adolescenten met ADHD en ) Auteurs, Gray et al., 2011 Thurstone et al., 2010 Mate van bewijs A2 A2 Studie type Populatie Patiënten kenmerken

Nadere informatie

Bijlage : Primaire DSM-IV diagnoses

Bijlage : Primaire DSM-IV diagnoses Bijlage : Primaire DSM-IV diagnoses DSM IV stoornis ZUIGELING-KIND-JEUGD Leerstoornissen - Leesstoornis - Rekenstoornis - Schrijfstoornis - Leerstoornis NAO Stoornissen in de motorische vaardigheden -Coördinatieontwikkelingsstoornis

Nadere informatie

Voorwoord 17. Een korte geschiedenis van de omgang met geesteszieken 19

Voorwoord 17. Een korte geschiedenis van de omgang met geesteszieken 19 Voorwoord 17 Een korte geschiedenis van de omgang met geesteszieken 19 Deel I: Het zorgproces 27 1. Het zorgplan en zorgproces 29 1.1. De inventarisatiefase 31 1.2. De diagnostische fase 33 1.3. De doelstellingsfase

Nadere informatie

Medicatie bij Probleemgedrag

Medicatie bij Probleemgedrag Medicatie bij Probleemgedrag Reehorst 10-6-2016 Dr. Martin Kat psychiater M.C.Alkmaar afd. Klin. Geriatrie/ Amsterdam/ CCE psykat@hetnet.nl inhoud Probleemgedrag en de ouderenpsychiatrie Wat doet medicatie

Nadere informatie

Copyright 2016 M. de Ruijter & L..Tammenga. Bijwerkingen in de GGZ

Copyright 2016 M. de Ruijter & L..Tammenga. Bijwerkingen in de GGZ Copyright 2016 M. de Ruijter & L..Tammenga Bijwerkingen in de GGZ Ideaal middel farmacologisch eenvoudig werkingsmechanisme = therapeutische indicatie weinig tot geen andere farmacologische effecten Realiteit

Nadere informatie

Psychosociale Basiskennis PLATO

Psychosociale Basiskennis PLATO INHOUD MEDISCHE BASISKENNIS ALGEMEEN -begripskennis -diagnostisch proces -reguliere medische en psychosociale behandelwijzen -organisatie gezondheidszorg nl incl. soc. kaart. -wetgeving/gezondheidsethiek

Nadere informatie

Voorbij het protocol..

Voorbij het protocol.. Voorbij het protocol.. Behandelen van een depressie die niet opknapt. Hans Warning, verpleegkundig specialist GGZ 2 Eigenlijk eerst Psycho educatie Bibliotherapie Hardlopen / activeren Probleem Oplossende

Nadere informatie

Moeder waarom leren wij? Recente inzichten over de behandeling van leerstoornissen en opvoedingsstoornissen MEDICATIE

Moeder waarom leren wij? Recente inzichten over de behandeling van leerstoornissen en opvoedingsstoornissen MEDICATIE Moeder waarom leren wij? Recente inzichten over de behandeling van leerstoornissen en opvoedingsstoornissen MEDICATIE Over de plaats die medicatie inneemt bij de behandeling van ontwikkelingsstoornissen

Nadere informatie

Wij zijn er voor ú. Tarieven niet-gecontracteerde zorg gespecialiseerde GGZ 2015

Wij zijn er voor ú. Tarieven niet-gecontracteerde zorg gespecialiseerde GGZ 2015 Wij zijn er voor ú Tarieven niet-gecontracteerde zorg gespecialiseerde GGZ 2015 Declaratiecode Bijzondere Diagnostiek 25B660 7 Diagnostiek - vanaf 0 tot en met 99 99,08 190,19 25B007 8 Diagnostiek - vanaf

Nadere informatie

Correcties DSM 5 : Beknopt overzicht van de criteria

Correcties DSM 5 : Beknopt overzicht van de criteria Correcties DSM 5 : Beknopt overzicht van de criteria Vierde oplage, juni 2016 In deze lijst zijn de belangrijkste wijzigingen opgenomen t.o.v. de derde oplage (juni 2015). Pagina Stoornis Derde oplage,

Nadere informatie

Postpartum psychiatrie op de moeder-baby unit

Postpartum psychiatrie op de moeder-baby unit Oprichtingssymposium LKPZ 9 september 2010, Corpus, Oegstgeest Postpartum psychiatrie op de moeder-baby unit Kathelijne Koorengevel, psychiater Monica Ouwens, dans- en bewegingstherapeut Afdeling Psychiatrie

Nadere informatie

Bijlage. Van ICD-9-CM-codes naar ICD-10-CM-codes (alfabetisch)

Bijlage. Van ICD-9-CM-codes naar ICD-10-CM-codes (alfabetisch) Bijlage Van ICD-9-CM-codes naar ICD-10-CM-codes (alfabetisch) De stoornissen staan hier in alfabetische volgorde, en niet in de volgorde waarin ze in Psychiatrische diagnostiek aan bod komen. * De eerste

Nadere informatie

Slaapstoornissen in de psychiatrie: het belang van behandeling

Slaapstoornissen in de psychiatrie: het belang van behandeling Slaapstoornissen in de psychiatrie: het belang van behandeling - Dr. Marike Lancel - Divisie Forensische Psychiatrie Slaapcentrum voor Psychiatrie Assen Het interactieve brein in slaap 12-10-2012 Slaapstoornissen

Nadere informatie

Bijlage. Van ICD-9-CM-codes naar ICD-10-CM-codes

Bijlage. Van ICD-9-CM-codes naar ICD-10-CM-codes Bijlage Van ICD-9-CM-codes naar ICD-10-CM-codes De stoornissen staan in de volgorde waarin ze in de tekst voorkomen. * De eerste code is steeds de icd-9-cm-code, dan volgt een rechte streep ( ) en dan

Nadere informatie

BEWEGINGSSTOORNISSEN IN DE PSYCHIATRIE Katatonie. Prof. dr. Peter N van Harten. PN van Harten

BEWEGINGSSTOORNISSEN IN DE PSYCHIATRIE Katatonie. Prof. dr. Peter N van Harten. PN van Harten BEWEGINGSSTOORNISSEN IN DE PSYCHIATRIE Katatonie Prof. dr. Peter N van Harten KATATONIE IN BEWEGING Classificatiecriteria DSM-5 Katatonie 1. Stupor Geen psychomotorische activiteit; geen actieve interactie

Nadere informatie

Formularium psychofarmaca ouderenpsychiatrie

Formularium psychofarmaca ouderenpsychiatrie Formularium psychofarmaca ouderenpsychiatrie Maart 2003 Inhoud Inhoudsopgave Hoofdstuk 1: Inleiding, verantwoording, toelichting Hoofdstuk 2: Medicatie bij depressie Hoofdstuk 3: Medicatie bij bipolaire

Nadere informatie

MIDDELENGERELATEERDE en VERSLAVINGSSTOORNISSEN. Dr. Marie-Catherine Monté en Dr. Marieke Waignein

MIDDELENGERELATEERDE en VERSLAVINGSSTOORNISSEN. Dr. Marie-Catherine Monté en Dr. Marieke Waignein MIDDELENGERELATEERDE en VERSLAVINGSSTOORNISSEN Dr. Marie-Catherine Monté en Dr. Marieke Waignein 28 november 2014 Middelengerelateerde problematiek 1. Algemeen A. Middelengebruik in België B. Gevolgen:

Nadere informatie

in gesprek over: Medicijnen tegen angststoornissen

in gesprek over: Medicijnen tegen angststoornissen in gesprek over: Medicijnen tegen angststoornissen Colofon Auteurs: A.J.L.M. van Balkom I.M. van Vliet Redactie: W. Smith-van Rietschoten (eindredacteur) J.L.M. van der Beek E.A.M. Knoppert-van der Klein

Nadere informatie

Depressies en angststoornissen - Net zo vaak samen als apart. Prof.dr. W.A. Nolen UMC Groningen

Depressies en angststoornissen - Net zo vaak samen als apart. Prof.dr. W.A. Nolen UMC Groningen Depressies en angststoornissen - Net zo vaak samen als apart Prof.dr. W.A. Nolen UMC Groningen NESDA - Verschillende cohorten Vanuit NEMESIS (303) Vanuit ARIADNE (261) 1 e lijn (1611) Met huidige depressie/angststoornis

Nadere informatie

Tarieflijst Jeugd GGZ Academisch. Voorziening omschrijving Tarief G&V 2016 SGGZ

Tarieflijst Jeugd GGZ Academisch. Voorziening omschrijving Tarief G&V 2016 SGGZ Tarieflijst Jeugd GGZ Academisch Voorziening omschrijving Tarief G&V 2016 SGGZ Diagnostiek Diagnostiek - vanaf 0 tot en met 99 minuten 198,16 Diagnostiek - vanaf 100 tot en met 199 minuten 307,87 Diagnostiek

Nadere informatie

Psychiatrie rond zwangerschap. Corné van Lieshout, psychiater

Psychiatrie rond zwangerschap. Corné van Lieshout, psychiater Psychiatrie rond zwangerschap Corné van Lieshout, psychiater Casus 1 Mw. Pietersen 32 jaar Na 1 e partus (25 e ) depressief, na 2 mnd spontaan over Na 2 e partus (28 e ) weer depressief. HA gaf 50mg sertraline

Nadere informatie

TRANSMURAAL PROTOCOL PSYCHIATRIE Herziene versie mei/juni 2009.

TRANSMURAAL PROTOCOL PSYCHIATRIE Herziene versie mei/juni 2009. TRANSMURAAL PROTOCOL PSYCHIATRIE Herziene versie mei/juni 2009. Werkafspraken De afdeling psychiatrie, gevestigd in het Academisch Psychiatrisch Centrum van het AMC, kent 4 zorglijnen: 1. Acute zorg 2.

Nadere informatie

Productstructuur ggz. Versie 20140701. 1 januari 2015

Productstructuur ggz. Versie 20140701. 1 januari 2015 Productstructuur ggz 2015 Versie 20140701 1 januari 2015 Inhoudsopgave 1 Tabel behandelgroepen... 3 2 Deelprestaties verblijf... 8 3 Overige deelprestaties... 9 DBC-Onderhoud 2 9 1 Tabel behandelgroepen

Nadere informatie

Somatoforme stoornissen

Somatoforme stoornissen Somatoforme stoornissen 300.81 Somatisatiestoornis 300.82 Ongedifferentieerde somatoforme stoornis 300.11 Conversiestoornis Specificeer indien: Met motorische symptoom of uitvalsverschijnsel/met sensorische

Nadere informatie

Passantenprijslijst DBC GGZ per 1-1-2014

Passantenprijslijst DBC GGZ per 1-1-2014 Passantenprijslijst DBC GGZ per 1-1-2014 Deelprestaties Behandeling Bijzondere productgroepen Omschrijving behandelgroep soort tarief Diagnostiek 007 Diagnostiek - vanaf 0 tot en met 99 minuten behandeling

Nadere informatie

Dr. P. D Hondt Psychiater

Dr. P. D Hondt Psychiater Dr. P. D Hondt Psychiater algologisch lentesymposium 25/05/2013 In 1973 werd de International Association for the Study of Pain (IASP) opgericht De definitie van de IASP (1979) luidt als volgt: 'Pijn is

Nadere informatie

2 Classificatie, diagnostiek en epidemiologie 35

2 Classificatie, diagnostiek en epidemiologie 35 Inhoudsopgave Overzicht van figuren, kaders en tabellen 17 1 Introductie 23 1.1 Wat is ontwikkelingspsychopathologie? 24 1.1.1 Vroeger en nu 25 1.1.2 Een dynamisch gezichtspunt 26 1.1.3 Een uniek individu

Nadere informatie

Het manipuleren van de serotonine functie bij depressies Een depressie is een van de meest invaliderende stoornissen ter wereld. Ongeveer een op de

Het manipuleren van de serotonine functie bij depressies Een depressie is een van de meest invaliderende stoornissen ter wereld. Ongeveer een op de Samenvatting Het manipuleren van de serotonine functie bij depressies Een depressie is een van de meest invaliderende stoornissen ter wereld. Ongeveer een op de zes mensen in Amerika krijgt op enig punt

Nadere informatie

in gesprek over: Medicijnen tegen depressies

in gesprek over: Medicijnen tegen depressies in gesprek over: Medicijnen tegen depressies Colofon Auteur: P.F. Bouvy Redactie: W. Smith-van Rietschoten (eindredacteur) J.L.M. van der Beek E.A.M. Knoppert-van der Klein R.B. Laport C.R. van Meer E.

Nadere informatie

Somatoforme stoornissen

Somatoforme stoornissen Somatisch Onverklaarde Lichamelijke Klachten (SOLK) Somatoforme stoornissen Somatoforme stoornissen Somatoforme stoornissen Lichamelijke klachten Ziektegedrag Geen lichamelijke ziekte Er is een verschil

Nadere informatie

InFoP 2. Inhoud. Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. Behandeling van Psychose De rol van medicatie

InFoP 2. Inhoud. Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. Behandeling van Psychose De rol van medicatie Informatie voor Familieleden omtrent Psychose InFoP 2 Inhoud Introductie Module I: Wat is een psychose? Module II: Psychose begrijpen? Module III: Behandeling van psychose de rol van medicatie? Module

Nadere informatie

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud Informatie voor Familieleden omtrent Psychose InFoP 2 Inhoud Introductie Module I: Wat is een psychose? Module II: Psychose begrijpen? Module III: Behandeling van psychose de rol van medicatie? Module

Nadere informatie

Hyperacusis vanuit psychiatrisch perspectief: diagnostiek en psychofarmacologische behandeling Ines Sleeboom-van Raaij consulent-psychiater

Hyperacusis vanuit psychiatrisch perspectief: diagnostiek en psychofarmacologische behandeling Ines Sleeboom-van Raaij consulent-psychiater Hyperacusis vanuit psychiatrisch perspectief: diagnostiek en psychofarmacologische behandeling Ines Sleeboom-van Raaij consulent-psychiater 24 april 2014 Jaarvergadering KNO en HHH Disclosures Geen Hyperacusis

Nadere informatie

Bipolair aan het werk. Loes Kaarsgaren, psychiater Petra Rijper, sociaal psychiatrisch verpleegkundige Behandelcentrum Bipolaire Stoornissen

Bipolair aan het werk. Loes Kaarsgaren, psychiater Petra Rijper, sociaal psychiatrisch verpleegkundige Behandelcentrum Bipolaire Stoornissen Bipolair aan het werk Loes Kaarsgaren, psychiater Petra Rijper, sociaal psychiatrisch verpleegkundige Behandelcentrum Bipolaire Stoornissen Opbouw Diagnostiek Epidemiologie Beloop Behandeling Bipolair

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting (Dutch summary)

Nederlandse samenvatting (Dutch summary) Nederlandse samenvatting (Dutch summary) 125 Angststoornissen zijn veel voorkomende psychiatrische aandoeningen (ongeveer 1 op de 5 Nederlanders heeft, op enig moment in het leven een angststoornis). Onder

Nadere informatie

Administratie Diamant Politie

Administratie Diamant Politie De resultaten van drie onderzoeksprojecten van het SOMA Dossier Administratie Diamant Politie We hebben de lezers steeds op de hoogte gehouden van de onderzoeks- projecten van het SOMA. We zijn dan ook

Nadere informatie

Dierenarts Christine Halsberghe Dip ECNVF. Gedragsmedicatie

Dierenarts Christine Halsberghe Dip ECNVF. Gedragsmedicatie Dierenarts Christine Halsberghe Dip ECNVF Gedragsmedicatie Inleiding Behandelen van gedragsproblemen stevige uitdaging Nood aan ondersteuning voor therapie en maatregelen. Medicatie? Inleiding Gedragstherapeut

Nadere informatie

Code DBC prestatiecode Declaratiecode Omschrijving Maximale vergoeding TOTAAL

Code DBC prestatiecode Declaratiecode Omschrijving Maximale vergoeding TOTAAL Generalistische Basis GGZ Code Omschrijving Maximale vergoeding TOTAAL 180001 180001 1. Generalistische Basis GGZ Kort (BK) 313,42 180002 180002 2. Generalistische Basis GGZ Middel (BM) 534,03 180003 180003

Nadere informatie

Doen bij Depressie. Module 3 Fase 4 - Behandelen. Medicamenteuze behandeling van depressie bij cliënten van verpleeghuizen.

Doen bij Depressie. Module 3 Fase 4 - Behandelen. Medicamenteuze behandeling van depressie bij cliënten van verpleeghuizen. Doen bij Depressie Module 3 Fase 4 - Behandelen Module 3 Medicamenteuze behandeling Bijlage 8 Medicamenteuze behandeling van depressie bij cliënten van verpleeghuizen Protocol gebaseerd op het Addendum

Nadere informatie

in gesprek over: Medicijnen tegen depressies

in gesprek over: Medicijnen tegen depressies in gesprek over: Medicijnen tegen depressies Colofon Auteur: P.F. Bouvy Redactie: E.A.M. Knoppert-van der Klein (eindredacteur) E. van Meekeren A.W.M.M. Stevens M.A.V. van Verschuer Publicatie: Nederlandse

Nadere informatie

Bijeenkomst Advocaten Warmond 8 juni 2011. Warmond juni 2011

Bijeenkomst Advocaten Warmond 8 juni 2011. Warmond juni 2011 Bijeenkomst Advocaten Warmond 8 juni 2011 21 Aan de andere kant van de tafel?! Perspectief vanuit een gesloten opname afdeling Diagnostiek en behandeling Dr. Remco de Winter, afdelingshoofd zorg Parnassia

Nadere informatie

Ik ondergetekende, attesteer dat de hoger genoemde persoon lijdt aan volgende psychiatrische aandoening:

Ik ondergetekende, attesteer dat de hoger genoemde persoon lijdt aan volgende psychiatrische aandoening: VLOR+FORMULIER 5: STUDENTEN MET PSYCHIATRISCHE FUNCTIEBEPERKINGEN, waaronder Ontwikkelingsstoornissen Onderstaand formulier dient ingevuld te worden door de (behandelend) psychiater of erkend psycholoog

Nadere informatie

Leeftijd niet nader. gespecificeerd [3] 6-17 jaar [4] gespecificeerd [6]

Leeftijd niet nader. gespecificeerd [3] 6-17 jaar [4] gespecificeerd [6] Antidepressiva Citalopram (Cipramil ) ASS [1,2] Clomipramine (Anafranil ) [!] OCS [1,2,4] Matige tot ernstige depressieve perioden [5] Fluoxetine (Prozac ) [!] Angststoornissen [1,2,6], 8 jaar en [5] Indeling

Nadere informatie

Stemmingsstoornissen. Van DSM-IV-TR naar DSM-5. Johan van Dijk, klinisch psycholoog-psychotherapeut Max Güldner, klinisch psycholoog-psychotherapeut

Stemmingsstoornissen. Van DSM-IV-TR naar DSM-5. Johan van Dijk, klinisch psycholoog-psychotherapeut Max Güldner, klinisch psycholoog-psychotherapeut Stemmingsstoornissen Van DSM-IV-TR naar DSM-5 Johan van Dijk, klinisch psycholoog-psychotherapeut Max Güldner, klinisch psycholoog-psychotherapeut Inhoud Veranderingen in de DSM-5 Nieuwe classificaties

Nadere informatie

1. NAAM VAN HET GENEESMIDDEL. Imovane 2. KWALITATIEVE EN KWANTITATIEVE SAMENSTELLING. Imovane bevat 7,5 mg zopiclon per tablet. 3. FARMACEUTISCHE VORM

1. NAAM VAN HET GENEESMIDDEL. Imovane 2. KWALITATIEVE EN KWANTITATIEVE SAMENSTELLING. Imovane bevat 7,5 mg zopiclon per tablet. 3. FARMACEUTISCHE VORM 1. NAAM VAN HET GENEESMIDDEL Imovane 2. KWALITATIEVE EN KWANTITATIEVE SAMENSTELLING Imovane bevat 7,5 mg zopiclon per tablet. 3. FARMACEUTISCHE VORM Tablet 4. KLINISCHE GEGEVENS 4.1. Therapeutische indicaties

Nadere informatie

1. Als een jongen van 15 jaar weigert informatie over zichzelf te verstrekken moet de psychiater: 2. Bij autisme spectrumstoornissen bestaan er:

1. Als een jongen van 15 jaar weigert informatie over zichzelf te verstrekken moet de psychiater: 2. Bij autisme spectrumstoornissen bestaan er: Welkom bij het oefententamen voor het blok 'Psychisch functioneren'. WAARSCHUWING Het hier volgende oefententamen voor de cursus psychisch functioneren is geen evenwichtige afspiegeling van de leerstof.

Nadere informatie

SCHEMA S STOORNISSEN KINDERPSYCHIATRIE

SCHEMA S STOORNISSEN KINDERPSYCHIATRIE SCHEMA S STOORNISSEN KINDERPSYCHIATRIE Dyslexie Moeite met de techniek van het lezen en spellen, door problemen om het woordniveau en met als belangrijk kenmerk dat geen echte automatisering van het lezen

Nadere informatie

in gesprek over: Manisch-depressieve stoornis

in gesprek over: Manisch-depressieve stoornis in gesprek over: Manisch-depressieve stoornis Colofon Redactie: W. Smith-van Rietschoten (eindredacteur) J.L.M. van der Beek E.A.M. Knoppert-van der Klein R.B. Laport C.R. van Meer E. Olivier M. van Verschuer

Nadere informatie

Inhoud. Voorwoord 13 ALGEMENE ASPECTEN DEEL II SECUNDAIRE HYPERTENSIE

Inhoud. Voorwoord 13 ALGEMENE ASPECTEN DEEL II SECUNDAIRE HYPERTENSIE Inhoud Voorwoord 13 DEEL I ALGEMENE ASPECTEN Hoofdstuk 1 Ambachtelijke en geautomatiseerde methoden van bloeddrukmeting 17 Inleiding 17 1 Conventionele sfygmomanometrie 18 2 Ambulante niet-invasieve automatische

Nadere informatie

Overzicht beschikbare informatie over alcohol, drugs, verslaving en psychiatrische aandoeningen.

Overzicht beschikbare informatie over alcohol, drugs, verslaving en psychiatrische aandoeningen. Overzicht beschikbare informatie over alcohol, drugs, verslaving en psychiatrische aandoeningen. Er is amper psycho-educatie materiaal beschikbaar voor dubbele diagnose cliënten over de interactie tussen

Nadere informatie

Uw problemen gaan in rook op

Uw problemen gaan in rook op Uw problemen gaan in rook op Waarom is het zo verslavend? Wat kunnen we er aan doen? Trudi Tromp-Beelen huisarts en verslavingsarts Jellinek / Arkin Amsterdam Afhankelijkheid van een middel definitie

Nadere informatie

Somatoforme stoornissen. Bert van Hemert, psychiater

Somatoforme stoornissen. Bert van Hemert, psychiater Somatoforme stoornissen Bert van Hemert, psychiater Somatoforme stoornissen Algemene typering Classificatie DSM-IV + DSM-5 1. Lichamelijke klachten stoornis 2. Ziekte-angst stoornis 3. Conversie stoornis

Nadere informatie

PLAATS VAN ANTIDEPRESSIVA IN DE AANPAK IN DE EERSTE LIJN VAN DEPRESSIE BIJ VOLWASSENEN

PLAATS VAN ANTIDEPRESSIVA IN DE AANPAK IN DE EERSTE LIJN VAN DEPRESSIE BIJ VOLWASSENEN PLAATS VAN ANTIDEPRESSIVA IN DE AANPAK IN DE EERSTE LIJN VAN DEPRESSIE BIJ VOLWASSENEN In dit artikel wordt de plaats van antidepressiva in de aanpak van depressie in de eerste lijn bij volwassenen besproken.

Nadere informatie

Bewegingsstoornissen in de acute psychiatrie. Prof dr. Peter N van Harten

Bewegingsstoornissen in de acute psychiatrie. Prof dr. Peter N van Harten Bewegingsstoornissen in de acute psychiatrie Prof dr. Peter N van Harten Welke medicijnen geven frequent bewegingsstoornissen Antipsychotica Anti- emetica Antidepressiva Anti- epileptica Lithium Stimulantia

Nadere informatie

Acute ingrijpmedicatie. Dr. Maarten Bak, psychiater Benjamin Richartz, afdelingshoofd Mondriaan / Universiteit Maastricht

Acute ingrijpmedicatie. Dr. Maarten Bak, psychiater Benjamin Richartz, afdelingshoofd Mondriaan / Universiteit Maastricht Acute ingrijpmedicatie Dr. Maarten Bak, psychiater Benjamin Richartz, afdelingshoofd Mondriaan / Universiteit Maastricht Disclosure Maarten Bak Speaker fees received from: Astra Zeneca, Lundbeck Positions

Nadere informatie

Toelichting productstructuur DBC GGZ RG12

Toelichting productstructuur DBC GGZ RG12 Toelichting productstructuur DBC GGZ RG12 Versie 20111201 Ingangsdatum: 1 januari 2012 Inhoudsopgave 1 Inleiding...3 1.1 Voor wie is dit document bedoeld...3 1.2 Welke informatie is er in dit document

Nadere informatie

2. KWALITATIEVE EN KWANTITATIEVE SAMENSTELLING SIBELIUM 10 mg tabletten: 11.8 mg flunarizine hydrochloride gelijkwaardig aan 10 mg flunarizine

2. KWALITATIEVE EN KWANTITATIEVE SAMENSTELLING SIBELIUM 10 mg tabletten: 11.8 mg flunarizine hydrochloride gelijkwaardig aan 10 mg flunarizine 1. NAAM VAN HET GENEESMIDDEL SIBELIUM 10 mg tabletten 2. KWALITATIEVE EN KWANTITATIEVE SAMENSTELLING SIBELIUM 10 mg tabletten: 11.8 mg flunarizine hydrochloride gelijkwaardig aan 10 mg flunarizine Voor

Nadere informatie

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud Informatie voor Familieleden omtrent Psychose InFoP 2 Inhoud Introductie Module I: Wat is een psychose? Module II: Psychose begrijpen? Module III: Behandeling van psychose de rol van medicatie? Module

Nadere informatie

Studie type Populatie Patiënten kenmerken Interventie Controle Dataverzameling

Studie type Populatie Patiënten kenmerken Interventie Controle Dataverzameling Evidence tabel middelenmisbruik bij depressie of depressieve klachten in kinderen en adolescenten Auteurs, Findling et al., 2009 onderzoek; 8 34 poliklinische patiënten (12-17 jaar) met major depressive

Nadere informatie

Iemand is ontevreden over zijn of haar uiterlijk A) boulimia nervosa B) depersonalisatiestoornis C) A en B D) geen van beide

Iemand is ontevreden over zijn of haar uiterlijk A) boulimia nervosa B) depersonalisatiestoornis C) A en B D) geen van beide Iemand is ontevreden over zijn of haar uiterlijk A) boulimia nervosa B) depersonalisatiestoornis C) A en B D) geen van beide Gas gelijkt soms op paniekstoornis omdat: A) er bezorgdheid is over gezondheid

Nadere informatie

Chapter 8. Nederlandse samenvatting

Chapter 8. Nederlandse samenvatting Chapter 8 Nederlandse samenvatting NEDERLANDSE SAMENVATTING Angst is een menselijke emotie die iedereen van tijd tot tijd wel eens ervaart. Veel mensen voelen zich angstig of nerveus wanneer ze bijvoorbeeld

Nadere informatie

Organogram Werkgebied

Organogram Werkgebied Wat doet Tactus Verslavingszorg? Tactus is specialist op het terrein van de verslavingszorg. Mensen die door hun verslaving aan alcohol, drugs, medicijnen, gokken, gamen, eten of andere verslavingen in

Nadere informatie

J.H. van Epen De drugs van de wereld de wereld drugs. 2e herziene druk

J.H. van Epen De drugs van de wereld de wereld drugs. 2e herziene druk J.H. van Epen De drugs van de wereld de wereld van de drugs 2e herziene druk Samsom Stafleu Alphen aan den Rijn/Brussel 1988 Woord vooraf 1 Algemene gezichtspunten 1.1 Definitie van het begrip drug 1.2

Nadere informatie

Elektroconvulsie therapie. Een behandeling bij ernstige psychiatrische aandoeningen. Informatie voor verwijzers

Elektroconvulsie therapie. Een behandeling bij ernstige psychiatrische aandoeningen. Informatie voor verwijzers Elektroconvulsie therapie Een behandeling bij ernstige psychiatrische aandoeningen Informatie voor verwijzers Effectieve behandelmethode Elektroconvulsie therapie (ECT) passen we toe bij mensen met specifieke

Nadere informatie

Hoofdstuk 7 Veranderingen in psychologisch functioneren, welbevinden en zingeving 83 Yolande Kuin en Anne Margriet Pot

Hoofdstuk 7 Veranderingen in psychologisch functioneren, welbevinden en zingeving 83 Yolande Kuin en Anne Margriet Pot Inhoud Deel 1 Ouderen in hun leefomgeving Hoofdstuk 1 Demografische gegevens 15 Dorly Deeg Hoofdstuk 2 De nuldelijnsgezondheidszorg voor ouderen 23 Dorly Deeg Hoofdstuk 3 Organisatie van de eerstelijnsgezondheidszorg

Nadere informatie

Samenwerkingsverband Vrijgevestigde Psychologen Amsterdam

Samenwerkingsverband Vrijgevestigde Psychologen Amsterdam Samenwerkingsverband Vrijgevestigde Psychologen Amsterdam Sanne Bakker en Marjan Kroon, 19 juni 2014 1. De invoering van de Basis GGZ 2. Het verwijsmodel 3. Overzicht van de DSM-IV stoornissen die vergoed

Nadere informatie

J.J. Schijf, GZ psycholoog Brijder Verslavingszorg jaap. schijf@brijder.nl

J.J. Schijf, GZ psycholoog Brijder Verslavingszorg jaap. schijf@brijder.nl J.J. Schijf, GZ psycholoog Brijder Verslavingszorg jaap. schijf@brijder.nl Waar gaan we het over hebben? Samen gaan Mechanismen misbruik Consequenties voor bejegening Schadelijke Gevolgen Middelen Kalant,

Nadere informatie

in gesprek over: Borderline persoonlijkheidsstoornis

in gesprek over: Borderline persoonlijkheidsstoornis in gesprek over: Borderline persoonlijkheidsstoornis Colofon Auteur: E. van Meekeren Redactie: W. Smith-van Rietschoten (eindredacteur) J.L.M. van der Beek E.A.M. Knoppert-van der Klein R.B. Laport C.R.

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/25850 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/25850 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/25850 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Beek, Erik te Title: Neuropharmacology of novel dopamine modulators Issue Date:

Nadere informatie

Inhoud. Hoofdstuk 4 Screening en diagnostiek bij volwassenen 71 1 Inleiding 71 2 Screening bij volwassenen 72 3 Diagnostiek bij volwassenen 74

Inhoud. Hoofdstuk 4 Screening en diagnostiek bij volwassenen 71 1 Inleiding 71 2 Screening bij volwassenen 72 3 Diagnostiek bij volwassenen 74 Inhoud Hoofdstuk 1 Algemene inleiding 11 1 Kenmerken en classificatiecriteria van bipolaire stoornissen 11 2 Epidemiologie 12 3 Differentiële diagnostiek 13 4 Comorbiditeit 13 5 Beloop 16 6 Diagnostiek

Nadere informatie

in gesprek over: Stemmingsstabilisatoren

in gesprek over: Stemmingsstabilisatoren in gesprek over: Stemmingsstabilisatoren Colofon Auteurs: E.A.M. Knoppert-van der Klein W.A. Nolen R.W. Kupka Redactie: W. Smith-van Rietschoten (eindredacteur) J.L.M. van der Beek E.A.M. Knoppert-van

Nadere informatie

Platform epilepsieverpleegkundigen i.s.m. SEPION NASCHOLING EPILEPSIE

Platform epilepsieverpleegkundigen i.s.m. SEPION NASCHOLING EPILEPSIE Platform epilepsieverpleegkundigen i.s.m. SEPION NASCHOLING EPILEPSIE Ilse Vosman verpleegkundig specialist SEIN Carly Jansen verpleegkundig specialist Kempenhaeghe 7 juni 2013 MEDICIJNEN, (BIJ) WERKINGEN

Nadere informatie

Onderzoek naar behandelingen voor de vermoeidheidstoestand

Onderzoek naar behandelingen voor de vermoeidheidstoestand 6 oktober 2014. Onderzoek naar behandelingen voor de vermoeidheidstoestand Volgens het meest recente epidemiologische onderzoek naar vermoeidheid (door het Ministerie van gezondheid en welzijn in Japan,

Nadere informatie

Benzodiazepines anno 2012

Benzodiazepines anno 2012 Benzodiazepines anno 2012 Benzodiazepines anno 2012 indicaties werking bijwerkingen prevalentie gebruik richtlijnen controverse naar een verantwoord gebruik Gebruik BZD anno 2012 angststoornissen slaapstoornissen

Nadere informatie

Deel IB: Samenvatting van de kenmerken van het product

Deel IB: Samenvatting van de kenmerken van het product Deel IB: Samenvatting van de kenmerken van het product 1. NAAM VAN HET GENEESMIDDEL Tramadol HCl 50 mg dispers, dispergeerbare tabletten en Tramadol HCl 100 mg dispers, dispergeerbare tabletten. 2. KWALITATIEVE

Nadere informatie

Samenvatting multidisciplinaire richtlijn angststoornissen

Samenvatting multidisciplinaire richtlijn angststoornissen Samenvatting multidisciplinaire richtlijn angststoornissen Ontleend aan de Multidisciplinaire Richtlijn Angststoornissen (2003) V. van der Velde Trimbos-instituut Utrecht, december 2003 Dit is een voorlopige

Nadere informatie

Verslaving apart? Dubbele diagnostiek als standaardbehandeling. dr. C.A. Loth

Verslaving apart? Dubbele diagnostiek als standaardbehandeling. dr. C.A. Loth Verslaving apart? Dubbele diagnostiek als standaardbehandeling in de GGz dr. C.A. Loth Cijfers 1,2 miljoen alcoholisten/problematische drinkers 1,8 miljoen dagelijkse gebruikers benzo s, 22 % gebruikt

Nadere informatie

Dag van de Zorg 2013. Depressie: watisheten watbrengthetteweeg? Met dank aan het team Vennen 3 en dr. Michel Dierick in het bijzonder.

Dag van de Zorg 2013. Depressie: watisheten watbrengthetteweeg? Met dank aan het team Vennen 3 en dr. Michel Dierick in het bijzonder. Dag van de Zorg 2013 Depressie: watisheten watbrengthetteweeg? Met dank aan het team Vennen 3 en dr. Michel Dierick in het bijzonder. 1 Wat is stemming? + - 2 Gemoed, stemming: Constant aanwezige achtergrond,

Nadere informatie

20 man 15 vrouw. depressie paranoia psychose

20 man 15 vrouw. depressie paranoia psychose Dubbele Diagnose Patricia v.wijngaarden-cremers, psychiater Circuitmanager Verslavingspsychiatrie Dimence Inhoud - Inleiding - Gebruik onder Nederlandse Jongeren - Psychiatrische Comorbiditeit - Wat is

Nadere informatie

Wegwijzer psychische stoornissen 1

Wegwijzer psychische stoornissen 1 Wegwijzer psychische stoornissen 1 Met behulp van de hiernavolgende vragen kun je nagaan of klachten/problemen mogelijk wijzen op een psychische stoornis. Wees er wel voorzichtig mee. Het gebruik van deze

Nadere informatie

Tarieven niet-gecontracteerde zorg specialistische GGZ (restitutiepolis)

Tarieven niet-gecontracteerde zorg specialistische GGZ (restitutiepolis) Tarieven niet-gecontracteerde zorg specialistische GGZ (restitutiepolis) Looptijd prijslijst 1-1-2016 tot 31-3-2016* 1/5 * Wij hebben nog niet van alle aanbieders prijsinformatie ontvangen om een gewogen

Nadere informatie

Bijsluiter: informatie voor de gebruiker. Zibrine Forte, harde capsules

Bijsluiter: informatie voor de gebruiker. Zibrine Forte, harde capsules Bijsluiter: informatie voor de gebruiker Zibrine Forte, harde capsules Lees goed de hele bijsluiter voordat u dit geneesmiddel gaat innemen want er staat belangrijke informatie in voor u. Gebruik dit geneesmiddel

Nadere informatie