A1. ANORGANISCHE CHEMIE

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "A1. ANORGANISCHE CHEMIE"

Transcriptie

1 A1. ANORGANISCHE CHEMIE ALGEMEEN Opleiding: Graduaat Biotechnologie Lestijden: 40 Lector(en): Stijn De Jonge Vakverantwoordelijke: Stijn De Jonge BEGINCOMPETENTIES Algemene toelatingsvoorwaarden voor het Graduaat Biotechnologie Vertrouwd zijn met elementaire rekenregels EINDCOMPETENTIES De module beoogt inzicht te verwerven in de basisbegrippen en wetmatigheden van de algemene, anorganische chemie. De student: heeft inzicht in de opbouw en eigenschappen van atomen en verbindingen hanteert daarbij het periodiek systeem als een veelzijdige informatiebron kan afleiden welk reactietype zal plaatsvinden in een reactiemengsel en schrijft de reactievergelijking op correcte wijze begrijpt de energetische en kinetische aspecten van reacties en verklaart met behulp hiervan het reactieverloop heeft inzicht in de factoren die de ligging van een chemisch evenwicht beïnvloeden maakt concentratieberekeningen en lost stoechiometrische vraagstukken op LEERINHOUDEN 1. Basisbegrippen in de chemie Indeling van de materie Atomen en verbindingen De mol en de molaire massa De samenstelling van mengsels 2. Atoomstructuur en het periodiek systeem Het kwantummechanisch atoommodel Periodieke eigenschappen 3. Chemische bindingen Het chemisch gedrag van atomen Ionbinding Covalente binding Metaalbinding 4. Chemische verbindingen Formules en naamgeving 5. Chemische reacties De reactievergelijking Modulefiches Graduaat (HBO 5 ) Biotechnologie 1

2 Reacties in water Soorten reacties: zuur-base reacties, redoxreacties en neerslagreacties 6. Stoichiometrie: kwantitatieve berekeningen met chemische reacties Rekenen met reacties Rendement van een reactie Titraties 7. Thermodynamica van de chemische reactie Inwendige energie Enthalpie Entropie Vrije energie 8. Chemische kinetica Reactiesnelheid en effectieve botsingen Factoren die de reactiesnelheid beïnvloeden 9. Chemisch evenwicht Evenwichtsreacties De evenwichtsconstante, K Het principe van Le Chatelier 10. Zuur-base evenwichten Het ionisatie-evenwicht van water Zure, basische en neutrale oplossingen Zuurgraad of ph STUDIEMATERIAAL Het cursusmateriaal is elektronisch beschikbaar op Toledo Niet-verplichte literatuur: - Fundamentele begrippen van de algemene chemie, Bruggemans K. en Herzog Y. WERKVORMEN Hoorcollege en het maken van oefeningen tijdens de les EVALUATIE Evaluatievorm en berekening van het eindcijfer Examen tijdens de examenperiode Tweede examenkans Indien geen 10/20 gehaald wordt als eindcijfer na de eerste examenkans dient het examen opnieuw afgelegd te worden. KOSTPRIJS Inschrijvingsgeld: 46 Printkosten van het studiemateriaal Geen verplichte aankopen van studiemateriaal Modulefiches Graduaat (HBO 5 ) Biotechnologie 2

3 A2. LAB ANORGANISCHE CHEMIE ALGEMEEN Opleiding: Graduaat Biotechnologie Lestijden: 40 Lector(en): Stijn De Jonge Vakverantwoordelijke: Stijn De Jonge BEGINCOMPETENTIES Algemene toelatingsvoorwaarden voor het Graduaat Biotechnologie Vertrouwd zijn met elementaire rekenregels Het lab vertrekt van de leerstof gezien tijdens de hoorcolleges van de module A1. Anorganische chemie. EINDCOMPETENTIES Tijdens het lab wordt de leerstof, behandeld in het hoorcollege, tastbaar gemaakt. De basishandelingen en technieken eigen aan een chemisch laboratorium worden aangeleerd. De student: werkt op een veilige manier in een chemisch lab voert eenvoudige stoichiometrische berekeningen uit werkt nauwkeurig interpreteert waarnemingen en legt het verband met de theorie verwerkt meetresultaten en interpreteert ze op correcte wijze rapporteert over de uitgevoerde proeven LEERINHOUDEN 1. Veiligheid in het lab 2. Basistechnieken: inleiding tot de volumetrie 3. Maken van oplossingen 4. Chemische reacties 5. Zuur-base titraties 6. Identificatie van een onbekend zwak zuur 7. Bepalen van een onbekend metaal 8. Bepalen van een oplosbaarheidsproduct STUDIEMATERIAAL Het cursusmateriaal is elektronisch beschikbaar op Toledo WERKVORMEN Praktische werkzaamheden in het lab EVALUATIE Evaluatievorm en berekening van het eindcijfer Modulefiches Graduaat (HBO 5 ) Biotechnologie 3

4 Permanente evaluatie: 70% Toets tijdens de examenperiode: 30% Tweede examenkans Indien geen 10/20 gehaald wordt als eindcijfer na de eerste examenkans, dient de toets opnieuw afgelegd te worden. De permanente evaluatie vindt enkel plaats tijdens het lab, bij een tweede examenperiode worden deze punten overgedragen KOSTPRIJS Inschrijvingsgeld: 46 Printkosten van het studiemateriaal Labojas Modulefiches Graduaat (HBO 5 ) Biotechnologie 4

5 A3. ORGANISCHE CHEMIE ALGEMEEN Opleiding: Graduaat Biotechnologie Lestijden: 40 Lector(en): Nele Esters Vakverantwoordelijke: Nele Esters BEGINCOMPETENTIES Algemene toelatingsvoorwaarden voor het Graduaat Biotechnologie Vertrouwd zijn met de basis van de anorganische chemie EINDCOMPETENTIES De student: heeft inzicht in de opbouw en eigenschappen van organische verbindingen kan organische functies herkennen en benoemen kan de wetenschappelijke naamgeving van organische moleculen gebruiken kent de mogelijke reactiemechanismen van organische verbindingen kan afleiden welke reacties zullen optreden in een reactiemengsel kan de reactievergelijkingen correct uitschrijven LEERINHOUDEN 1. Atoombouw Model Atoomorbitalen en ruimtelijke betekenis 2. Structuur van moleculen Energieschema voor een covalente binding Molecuulorbitalen Lewisformules Polariteit van bindingen en moleculen Krachten tussen moleculen 3. Koolstofchemie Wat is organische chemie, Bindingsmogelijkheden van C Alkanen, alkenen en alkynen: structuur, naamgeving, isomerie, conformaties 4. Organische functies Belangrijkste organische groepen Naamgeving van organische moleculen Isomerie en conformaties 5. Reactiemechanismen Additie, substitutie en eliminatie Nucleofiel versus elektrofiel Reacties Modulefiches Graduaat (HBO 5 ) Biotechnologie 5

6 STUDIEMATERIAAL Het cursusmateriaal is elektronisch beschikbaar op Toledo Niet-verplichte literatuur: - Essentiële elementen van chemie - Yvette Haezendonck en Karel Bruggemans - Uitgeverij ASP - Fundamentele begrippen van de algemene chemie - Karel Bruggemans en Yvette Herzogg - Uitgeverij De Boeck - Fundamentele begrippen van de organische chemie Genserik Reniers Uitgeverij ACCO - Inleiding tot de bio-organische chemie J.F.J. Engbersen en A.E. De Groot Uitgeverij Wageningen Pers WERKVORMEN Hoorcollege en het maken van oefeningen tijdens de les EVALUATIE Evaluatievorm en berekening van het eindcijfer Examen tijdens de examenperiode Tweede examenkans Indien geen 10/20 gehaald wordt als eindcijfer na de eerste examenkans dient het examen opnieuw afgelegd te worden. KOSTPRIJS Inschrijvingsgeld: 46 Printkosten van het studiemateriaal Geen verplichte aankopen van studiemateriaal Modulefiches Graduaat (HBO 5 ) Biotechnologie 6

7 A4. LAB ANORGANISCHE CHEMIE ALGEMEEN Opleiding: Graduaat Biotechnologie Lestijden: 40 Lector(en): Nele Esters Vakverantwoordelijke: Nele Esters BEGINCOMPETENTIES Algemene toelatingsvoorwaarden voor het Graduaat Biotechnologie Vertrouwd zijn met de basis van de anorganische en de organische chemie EINDCOMPETENTIES De student: kan op basis van een uitgeschreven protocol zich degelijk voorbereiden en organiseren voor het uitvoeren van een experiment werkt nauwgezet, ordelijk en op een veilige manier in het lab kan iedere handeling in het lab verklaren heeft oog voor de algemene organisatie in een lab interpreteert en verklaart waarnemingen op correcte wijze kan via stoechiometrische berekeningen het rendement van een experiment bepalen rapporteert op een wetenschappelijke wijze over de uitgevoerde experimenten LEERINHOUDEN 1. Algemene inleiding tot het werken in het lab 2. Reacties op koolwaterstoffen Reactie met KmnO 4 Reactie met zwavelzuur 3. Reacties op alcoholen Oplosbaarheid Reacties met natrium Lucas-test Lodoformreactie 4. Vorming van esterverbindingen Bereiding van esters met eenvoudige koolwaterstoffen Bereiding van aspirine 5. Bereiding van propanon (aceton) 6. Bereiding van 2-chloor-2-methylpropaan 7. Aldolcondensatie 8. Isomerie van maleïnezuur tot fumaarzuur 9. Bereiding van 2-methyl-2-propanol en reactiesnelheid 10. Bereiding van n-pentylacetaat Modulefiches Graduaat (HBO 5 ) Biotechnologie 7

8 STUDIEMATERIAAL Het cursusmateriaal is elektronisch beschikbaar op Toledo Het dragen van een labojas is verplicht Niet-verplichte literatuur: - Essentiële elementen van chemie - Yvette Haezendonck en Karel Bruggemans - Uitgeverij ASP - Fundamentele begrippen van de algemene chemie - Karel Bruggemans en Yvette Herzogg - Uitgeverij De Boeck - Fundamentele begrippen van de organische chemie Genserik Reniers Uitgeverij ACCO - Inleiding tot de bio-organische chemie J.F.J. Engbersen en A.E. De Groot Uitgeverij Wageningen Pers WERKVORMEN Praktische werkzaamheden in het lab EVALUATIE Evaluatievorm en berekening van het eindcijfer Het eindcijfer wordt volledig gebaseerd op permanente evaluatie De permanente evaluatie bestaat uit een beoordeling van de aanwezigheden tijdens de labs, schriftelijke en individueel gemaakte voorbereidingen, inzet, werkorganisatie (orde en netheid zijn hierbij zeer belangrijke punten), het weten wat je doet bij iedere handeling in het lab, hulpvaardigheid naar medestudenten en het verslag Tweede examenkans KOSTPRIJS De permanente evaluatie vindt enkel plaats tijdens het lab, bij een tweede examenperiode wordt het behaalde eindcijfer automatisch overgedragen Inschrijvingsgeld: 46 Printkosten van het studiemateriaal Labojas Modulefiches Graduaat (HBO 5 ) Biotechnologie 8

9 A5. ANALYTISCHE CHEMIE ALGEMEEN Opleiding: Graduaat Biotechnologie Lestijden: 40 Lector(en): Stijn De Jonge Vakverantwoordelijke: Stijn De Jonge BEGINCOMPETENTIES Algemene toelatingsvoorwaarden voor het Graduaat Biotechnologie Vertrouwd zijn met elementaire rekenregels Vertrouwd zijn met basiskennis anorganische chemie EINDCOMPETENTIES De student: kan chemische kennis toepassen nodig voor het uitvoeren van een analyse verwerft de nodige wetenschappelijke achtergrond om de besproken technieken beter te begrijpen kan correcte handelingen uitvoeren om de kwaliteit van de analyse te verhogen kan de bekomen resultaten interpreteren en rapporteren begrijpt de opbouw van meettoestellen op technisch en wetenschappelijk vlak LEERINHOUDEN 1. Zuur-base evenwichten De chemische samenstelling van waterige oplossingen Chemisch evenwicht Oefeningen 2. Titrimetrie Oefeningen 3. Argentometrie Bepalen van de ph van waterige oplossingen Theorie van neutralisatie Titratiecurven voor sterke zuren en sterke basen Titratiecurven voor zwakke zuren en zwakke basen Titratiecurven van complexe zuur/base systemen Titratiecurven van polyfunctionele zuren en basen Oplosbaarheidsproduct Oefeningen 4. Complexometrie Chemische indicatoren voor precipitatie titraties Complexvormingsreacties Titratie met aminocarbonzuren Bepaling van de hardheid van water Modulefiches Graduaat (HBO 5 ) Biotechnologie 9

10 5. Elektrochemie Oxidatie/reductie reacties Een vergelijking tussen oxidatie/reductie reacties en zuur/base reacties Oxidatie/reductie reacties in elektrochemische cellen Elektrode potentialen Oefeningen 6. Potentiometrie Standaard elektrode potentialen: toepassingen Referentie-elektroden Meetelektroden ph-meting Oefeningen 7. Spectrometrie Ionselectieve elektroden Potentiometrische redoxtitraties Experimentele eindpuntbepaling Elektromagnetische straling Zichtbaar licht/uv-spectrometrie Atomaire absorptiespectrometrie (AAS) Infraroodspectrometrie Oefeningen 8. Chromatografische scheiding Chromatografie Scheidingsmechanismen bij chromatografie Chromatografische scheiding Oefeningen STUDIEMATERIAAL Het cursusmateriaal is elektronisch beschikbaar op Toledo WERKVORMEN Hoorcollege en het maken van oefeningen tijdens de les EVALUATIE Evaluatievorm en berekening van het eindcijfer Examen tijdens de examenperiode Tweede examenkans Indien geen 10/20 gehaald wordt als eindcijfer na de eerste examenkans dient het examen opnieuw afgelegd te worden. KOSTPRIJS Inschrijvingsgeld: 46 Printkosten van het studiemateriaal Modulefiches Graduaat (HBO 5 ) Biotechnologie 10

11 A6. LAB ANALYTISCHE CHEMIE ALGEMEEN Opleiding: Graduaat Biotechnologie Lestijden: 40 Lector(en): Stijn De Jonge Vakverantwoordelijke: Stijn De Jonge BEGINCOMPETENTIES Algemene toelatingsvoorwaarden voor het Graduaat Biotechnologie Vertrouwd zijn met elementaire rekenregels Vertrouwd zijn met basiskennis anorganische chemie Het lab vertrekt van de leerstof gezien tijdens de hoorcolleges van de module A4. Analytische chemie. EINDCOMPETENTIES De student: kan de besproken technieken uitvoeren wordt vertrouwd met de analytische technieken kan analytische data evalueren en rapporteren LEERINHOUDEN 1. Bepaling acetylsalicylzuurconcentratie in aspirine 2. Bepaling van de hardheid van water 3. Bepaling van het Ca-gehalte in bier 4. Pigmenten isoleren uit chloroplasten 5. Infrarood analyse van polymeren STUDIEMATERIAAL Het cursusmateriaal is elektronisch beschikbaar op Toledo WERKVORMEN Praktische werkzaamheden in het lab EVALUATIE Evaluatievorm en berekening van het eindcijfer Permanente evaluatie tijdens het lab, evaluatie van de verslagen en één schriftelijke vraag tijdens het examen van analytische chemie Tweede examenkans Geen herkansing mogelijk voor het practicumgedeelte, enkel voor de schriftelijke vraag tijdens het examen Modulefiches Graduaat (HBO 5 ) Biotechnologie 11

12 KOSTPRIJS Inschrijvingsgeld: 46 Printkosten van het studiemateriaal Modulefiches Graduaat (HBO 5 ) Biotechnologie 12

13 B1. BIOCHEMIE ALGEMEEN Opleiding: Graduaat Biotechnologie Lestijden: 40 Lector(en): Tine Jaspers Vakverantwoordelijke: Tine Jaspers BEGINCOMPETENTIES Algemene toelatingsvoorwaarden voor het Graduaat Biotechnologie Fundamentele begrippen en principes van de organische chemie EINDCOMPETENTIES De module beoogt inzicht te verwerven in biochemische reacties en processen en deze te bestuderen en te verklaren. De student: beheerst de structuur en functies van de biomoleculen kan het werkingsprincipe van biokatalysatoren uitleggen kan principes van enzymkinetiek via figuren uitleggen heeft inzicht in de metabole cycli die in levende organismen voorkomen kan de meest courante biochemische reactiecycli analyseren kan de meest courante metabole reactiewegen op cellulair niveau in hun context plaatsen LEERINHOUDEN 1. Koolhydraten Monosacchariden Bindingen tussen monosacchariden Oligosacchariden Polysacchariden Zetmeel Glycogeen Cellulose Andere polysacchariden Reduceerbare koolhydraten 2. Lipiden Vrije vetzuren Acylglycerolen Fosfolipiden, sfingolipiden en glycolipiden Steroïden Cholesterol is essentieel voor ons lichaam Cholesteroltransport in ons lichaam Cholesterol en gezondheidsrisico s Cholesterol en functional foods Lipoproteïnen Modulefiches Graduaat (HBO 5 ) Biotechnologie 13

14 Isoprenoïden Eenvoudige analyse van lipiden 3. Proteïnen Aminozuren Primaire structuur: de peptidebinding Secundaire structuren Tertiaire structuren Kwaternaire structuren Enzymen Biokatalysator Het Michaelis-Mentenmodel voor enzymkinetiek Werkings- en substraatspecificiteit Factoren die de enzymactiviteit beïnvloeden Inhibitie van enzymactiviteit Coënzymen, cofactoren en prosthetische groepen Regulatie van enzymactiviteit Enzymen als industriële producten Proteïne-analyse 4. Metabole wegen Glycolyse Citroenzuurcyclus Ademhalingscyclus en oxidatieve fosforylering Fermentatie Gluconeogenese Fotosynthese STUDIEMATERIAAL Het cursusmateriaal is elektronisch beschikbaar op Toledo Niet-verplichte literatuur: - Biochemistry Bert et al. Uitgeverij: W.H. Freeman and Company - Sesam Atlas van de Biochemie Koolman, Röhm Uitgeverij: H WERKVORMEN Hoorcollege EVALUATIE Evaluatievorm en berekening van het eindcijfer Examen tijdens de examenperiode Tweede examenkans Indien geen 10/20 gehaald wordt als eindcijfer na de eerste examenkans dient het examen opnieuw afgelegd te worden. KOSTPRIJS Inschrijvingsgeld: 46 Printkosten van het studiemateriaal Geen verplichte aankopen van studiemateriaal Modulefiches Graduaat (HBO 5 ) Biotechnologie 14

15 B2. ANALYTISCHE BIOCHEMIE ALGEMEEN Opleiding: Graduaat Biotechnologie Lestijden: 40 Lector(en): Isabelle François Vakverantwoordelijke: Isabelle François BEGINCOMPETENTIES Algemene toelatingsvoorwaarden voor het Graduaat Biotechnologie Vertrouwd zijn met elementaire rekenregels Berekenen van concentraties, molariteiten en verdunningsreeksen Bij voorkeur heeft de student de competenties van de modules B1. Biochemie en C1. Celbiologie verworven EINDCOMPETENTIES De einddoelstelling van deze module is: inzicht hebben in de verschillende biochemische scheidingstechnieken en hun werking inzicht hebben in de aandachtspunten bij het opzuiveren van biomoleculen in natieve toestand, rekening houdend met de stabiliteitsgrenzen van de respectievelijke biomoleculen en mogelijke knelpunten van de verschillende methoden in klare taal, aan de hand van een presentatie over een wetenschappelijk onderwerp, rapporteren De student: kent de verschillende biochemische scheidingstechnieken en hun werkingsmechanisme heeft inzicht in de mogelijke knelpunten van elke techniek kan op basis van een probleemstelling redeneren welke technieken geschikt zijn en welke niet LEERINHOUDEN 1. Inleiding Water Homogenisering Scheiden, isoleren en zuiveren Principes en doel van scheidingen Algemene detectiemethoden Zuiverheidscriteria 2. Precipitatiemethoden Inleiding Zoutprecipitatie Precipitatie met organische solventen Precipitatie met basische proteïnen (polykationen) Polyethyleenprecipitatie Diversen Modulefiches Graduaat (HBO 5 ) Biotechnologie 15

16 3. Centrifugatietechnieken Inleiding Het sedimentatieproces Het centrifugatieproces De sedimentatiecoefficiënt Scheidingsmethoden in preparatieve centrifuges Uitvoering van een densiteitsgradiëntcentrifugatie Rotoren voor preparatieve centrifugatie Rotorbalans Onderhoud en veiligheid 4. Chromatografie Algemeen Uitsluitingschromatografie Ionenwisselaarschromatografie 5. Elektroforese Inleiding Elektroforese: vereenvoudigde benadering Algemene technieken Uitvoering van zone-elektroforese Elektroforesetechnieken voor proteïnen Preparatieve elektroforese 6. Immunologische technieken Antilichamen en antigenen Enkele begrippen Antigeen Antilichaam interacties Precipitatietechnieken Competitieve testen Immunometrische of niet-competitieve testen Immunohistochemie 7. Memebraantechnieken Dialyse Membraanfiltratie STUDIEMATERIAAL Adsorptie aan membranen Het cursusmateriaal (cursustekst en slides) is elektronisch beschikbaar op Toledo WERKVORMEN Activerend hoorcollege en presentatie EVALUATIE Evaluatievorm en berekening van het eindcijfer Hoorcollege (75%): Modulefiches Graduaat (HBO 5 ) Biotechnologie 16

17 Afrondend examen tijdens de examenperiode Presentatie (25%): Inhoud van de slides (25%) Uitzicht van de slides (25%) Mondelinge voorstelling (25%) Antwoorden op de vragen na de presentatie (25%) Tweede examenkans Indien geen 10/20 gehaald wordt als eindcijfer dient het examen opnieuw afgelegd te worden. Enkel de evaluatie d.m.v. het afrondend examen (hoorcollege) is herneembaar tijdens een volgende examenperiode. KOSTPRIJS Inschrijvingsgeld: 46 Printkosten van het studiemateriaal Modulefiches Graduaat (HBO 5 ) Biotechnologie 17

18 B3. LAB ANALYTISCHE BIOCHEMIE ALGEMEEN Opleiding: Graduaat Biotechnologie Lestijden: 40 Lector(en): Frederik De Smet Isabelle François Vakverantwoordelijke: Isabelle François BEGINCOMPETENTIES Algemene toelatingsvoorwaarden voor het Graduaat Biotechnologie Vertrouwd zijn met elementaire rekenregels Berekenen van concentraties, molariteiten en verdunningsreeksen Het lab vertrekt van de leerstof gezien tijdens de hoorcolleges van de module B2. Analytische biochemie. EINDCOMPETENTIES Tijdens het lab wordt het theoretisch inzicht in biochemische scheidingstechnieken omgezet naar praktische vaardigheden. Hierbij worden ook de technische mogelijkheden en beperkingen van apparatuur onderzocht. De analyse en interpretatie van resultaten worden vervolgens door de student verwerkt in een verslag. De student: werkt op een veilige manier in een chemisch lab voert eenvoudige berekeningen uit werkt nauwkeurig maar binnen de gegeven tijd werkt samen in groep interpreteert waarnemingen en legt het verband met de theorie verwerkt meetresultaten en interpreteert ze op correcte wijze rapporteert over de uitgevoerde proeven LEERINHOUDEN 1. Veiligheid en efficiëntie in het lab 2. Precipitatie van caseïne uit melk 3. Kristallisatie van ei-ovalbumine 4. Bepaling van SDH-activiteit in verschillende subcellulaire fracties 5. Elektroforese van bloedeiwitten 6. Scheiding van plantpigmenten met dunne laagchromatografie 7. Scheiding van plantpigmenten op basis van oplosbaarheid 8. Spectroscopisch analyseren van plantpigmenten STUDIEMATERIAAL Het cursusmateriaal is elektronisch beschikbaar op Toledo WERKVORMEN Modulefiches Graduaat (HBO 5 ) Biotechnologie 18

19 Praktische werkzaamheden in het lab EVALUATIE Evaluatievorm en berekening van het eindcijfer Permanente evaluatie: 50% (voorbereiding: 50%, samenwerking: 50%) Eindverslagen van de proeven: 50% Tweede examenkans Indien geen 10/20 gehaald wordt als eindcijfer na de eerste examenkans, dient de module opnieuw afgelegd te worden tijdens het volgend academiejaar KOSTPRIJS Inschrijvingsgeld: 46 Printkosten van het studiemateriaal Labojas Modulefiches Graduaat (HBO 5 ) Biotechnologie 19

20 C1. CELBIOLOGIE ALGEMEEN Opleiding: Graduaat Biotechnologie Lestijden: 80 Lector(en): Nick Wouters Vakverantwoordelijke: Nick Wouters BEGINCOMPETENTIES Algemene toelatingsvoorwaarden voor het Graduaat Biotechnologie Elementaire wiskunde Voor het practicum moet men de leerstof kennen die tijdens het hoorcollege werd besproken EINDCOMPETENTIES De einddoelstelling van het hoorcollege is inzicht hebben in: de relatie tussen de cellulaire structuren en de biomoleculen de integratie van fundamentele levensprocessen van de cel zoals de stofwisseling, de replicatie en de eiwitsynthese De student: kan het verschijnsel leven in al zijn deelaspecten verklaren kan elk organisme, op gefundeerde wetenschappelijke basis, plaatsen in de verschillende systematische systemen kan verklaren hoe levende organismen zich aanpassen kan de vakterminologie, de nomenclatuur en de classificatiesystemen van de biologie hanteren kan de feitelijke basiskennis van de verschillende thema s toepassen en uitleggen kan de continuïteit van het leven op moleculaire schaal (genetica) verklaren en uitleggen hoe deze evolueert in functie van de tijd (evolutie) Tijdens het practicum hebben de studenten praktische vaardigheden verworven die toepasbaar zijn in concrete situaties. Studenten hebben de basistechnieken als grondlegger voor een geïntegreerde biologische aanpak verworven, zodat ze een goed inzicht in de celwerking hebben. Aan de hand van opdrachten kunnen de studenten kritisch nadenken over de theorie en kunnen ze deze praktisch toepassen. Ze hebben een geïntegreerd zicht gekregen op de verschillende onderdelen van de theoretische cursus. De student: kan een microscoop gebruiken kan de mitose en de meiose observeren, tekenen en verklaren kan een plantencel observeren, tekenen en de werking ervan verklaren a.d.h.v. zelfgemaakte preparaten kan een dierlijke cel observeren, tekenen en de werking ervan verklaren a.d.h.v. zelfgemaakte preparaten kan bacteriën opkweken en observeren a.d.h.v. zelfgemaakte preparaten LEERINHOUDEN Modulefiches Graduaat (HBO 5 ) Biotechnologie 20

21 Theoretisch gedeelte 1. Algemene biologische principes Levend en niet levend materiaal Geen leven zonder dynamiek: de moleculaire benadering Enkele chemische basisbegrippen Biomoleculen van levende organismen Chemische structuur van het DNA en RNA Proteïnen Het energieprobleem van de cel 2. Eucaria Interne membranen Situering in de cel Van chromatine tot chromosoom Eukaryotische eiwitsynthese Celdelingen: hoe de code wordt doorgegeven Vermenging van het erfelijk materiaal 3. Prokaryoten Cytologie Prokaryotische vermenigvuldiging Indeling en belang van de prokaryota 4. Virussen Bouw van een virus Replicatie van virussen Genetische recombinant technieken 5. Biodiversiteit Evolutie en indeling van het leven Monera Protista en protoctista De meercellige organismen Praktisch gedeelte 1. De werking van een lichtmicroscoop 2. Maken van preparaten 3. Opstellen van een hooiinfusie 4. Gieten van voedingsbodems 5. Opkweken van bacteriën 6. Uitvoeren van een Gram-kleuring STUDIEMATERIAAL Het cursusmateriaal is elektronisch beschikbaar op Toledo WERKVORMEN Hoorcollege en praktische werkzaamheden in het lab Modulefiches Graduaat (HBO 5 ) Biotechnologie 21

22 EVALUATIE Evaluatievorm en berekening van het eindcijfer Hoorcollege: Afrondend examen tijdens de examenperiode (75%) Practicum: Permanente evaluatie op basis van activiteit rekening houdend met verplichte aanwezigheden (15%) Ingeleverde laboverslagen (5%) Toets tijdens de examenperiode (5%) Tweede examenkans Indien geen 10/20 gehaald wordt als eindcijfer na de eerste examenkans dient het examen opnieuw afgelegd te worden. Hierbij wordt een nieuw toetsmoment voor het practicum voorzien. KOSTPRIJS Inschrijvingsgeld: 92 Printkosten van het studiemateriaal Geen verplichte aankopen van studiemateriaal Modulefiches Graduaat (HBO 5 ) Biotechnologie 22

23 C2. MOLECULAIRE BIOLOGIE ALGEMEEN Opleiding: Graduaat Biotechnologie Lestijden: 80 Lector(en): Tine Jaspers Vakverantwoordelijke: Tine Jaspers BEGINCOMPETENTIES Algemene toelatingsvoorwaarden voor het Graduaat Biotechnologie Bij voorkeur heeft de student de competenties van de modules B1. Biochemie en C1. Celbiologie verworven EINDCOMPETENTIES De student: heeft kennis van de DNA-structuur en de basistechnieken in DNA-recombinanttechnologie kan biotechnologisch vakjargon op de juiste wijze gebruiken heeft inzicht in het doel, nut, gebruik en principes van de gentechnieken gebruikt in biotechnologische labs is vertrouwd met veiligheids-, milieu- en hygiënische aspecten van werken in een biotechnologisch lab en kan voorschriften terzake correct toepassen heeft inzicht in grondslagen en achtergronden van gebruikelijke moleculaire biologische technieken, software en apparatuur LEERINHOUDEN Theoretisch gedeelte 1. Structuur en voorkomen van nucleïnezuren 2. Zuivering en karakterisatie van nucleïnezuren 3. Biochemische structuurbewerkingen met nucleïnezuren, het gebruik van enzymen en de werktuigen van de recombinant DNA-technologie 4. In vitro DNA-vermenigvuldiging: de PCR-techniek 5. Constructie en klonering van recombinante DNA-moleculen 6. Nucleotide sequentie-analyse 7. Hybridisatietechnieken voor identificatie en karakterisatie Praktisch gedeelte 1. Gebruik van de PCR-techniek voor het maken van een humane DNA-vingerprint 2. Opstellen van een restrictiemap van een onbekend recombinant DNA-molecule 3. Constructie van een recombinant DNA-molecule in vitro 4. Transformatie van een recombinant DNA-molecule naar Escherichia coli en blauw-wit selectie van transformanten STUDIEMATERIAAL Het cursusmateriaal is elektronisch beschikbaar op Toledo Modulefiches Graduaat (HBO 5 ) Biotechnologie 23

24 WERKVORMEN Activerend hoorcollege, oefenzittingen, lab, groepswerk en presentatie EVALUATIE Evaluatievorm en berekening van het eindcijfer Hoorcollege (50%): Afrondend examen tijdens de examenperiode Practicum (50%): Permanente evaluatie van de vaardigheden tijdens het lab (25%) Toets tijdens de examenperiode (25%) Ingeleverde laboverslagen (25%) Presentatie van het groepswerk (25%) Tweede examenkans Enkel de evaluatie d.m.v. het afrondend examen (hoorcollege) en de toets tijdens de examenperiode (practicum) is herneembaar tijdens een volgende examenperiode KOSTPRIJS Inschrijvingsgeld: 92 Printkosten van het studiemateriaal Geen verplichte aankopen van studiemateriaal Modulefiches Graduaat (HBO 5 ) Biotechnologie 24

25 D1. MILIEUTECHNOLOGIE ALGEMEEN Opleiding: Graduaat Biotechnologie Lestijden: 80 Lector(en): Guy Marckelbach Vakverantwoordelijke: Guy Marckelbach BEGINCOMPETENTIES Algemene toelatingsvoorwaarden voor het Graduaat Biotechnologie EINDCOMPETENTIES Deze module beoogt een algemene inleiding te geven op de milieuproblematiek in zijn geheel en op de biotechnologische toepassingen binnen de milieutechnologie in het bijzonder. De module start met een inleiding m.b.t. (eco)toxicologische aspecten van milieuvervuilende stoffen, gevolgd door een korte uiteenzetting over de soms moeilijke relatie tussen enerzijds kiezen voor milieugerichte oplossingen en anderzijds de economische werkelijkheid. Daarna gaat de module dieper in op de drie verschillende fasen in het milieusysteem: water, bodem en lucht. Per fase worden de verschillende vervuilende parameters en hun verwijdering uit dat milieusysteem besproken. Er zal aandacht worden besteed aan de vigerende milieuwetgeving in Vlaanderen (VLAREM I, VLAREM II) alsmede de REACH-reglementering. ISO is een internationaal geaccepteerde norm die aangeeft waaraan een goed milieumanagementsysteem zou moeten voldoen. De module beoogt dat de student wegwijs wordt gemaakt in de basisbegrippen van een milieumanagementsysteem. Na het volgen van de module moet de student in staat zijn om: verschillende specifieke milieuvervuilingen in te schatten, te omschrijven en te verklaren accurate saneringsmethoden te omschrijven voor het verwijderen van deze vervuilingen uit het milieu relevante milieuwetgeving te selecteren LEERINHOUDEN Theoretisch gedeelte 1. Milieueconomie De toenemende mondialisering en een groter milieu- en sociaal bewustzijn Maatschappelijke rol van ondernemingen en individu Verantwoordelijk gedrag van bedrijven ten aanzien van de mensen (people), de aarde (planet) en het behalen van winst (profit) 2. Afvalwaterzuivering De rol van water in het milieu Waterverontreiniging Afvalwaterzuivering Natuurlijke zuivering Modulefiches Graduaat (HBO 5 ) Biotechnologie 25

26 Kunstmatige zuivering Primaire zuivering Biologische zuivering Tertiaire zuivering Fysico-chemische zuivering slibverwerking 3. Bodemsanering Eigenschappen van bodem- en watercomponenten Bronnen van vervuiling Gedrag van verontreinigingen in de bodem saneringstechnieken 4. Luchtzuivering De atmosfeer en enkele belangrijke begrippen i.v.m. luchtvervuiling Luchtverontreiniging Aard, bronnen en invloed van luchtverontreiniging Bespreking van de voornaamste luchtverontreinigende stoffen luchtzuiveringstechnieken Praktisch gedeelte 1. Individuele presentatie van een vrij te kiezen topic uit de brede milieuproblematiek 2. Case-study: het selecteren van relevante milieuwetgeving 3. Relevante gastdocenten en bedrijfsbezoeken STUDIEMATERIAAL Het cursusmateriaal is elektronisch beschikbaar op Toledo Niet-verplichte literatuur: - Milieproblemen en technologie, Carlo Vandecasteele en Chantal Block, Uitgeverij Lannoo WERKVORMEN Activerend hoorcollege, presentatie van het individuele werkje, verslag van de gastcolleges en bedrijfsbezoeken EVALUATIE Evaluatievorm en berekening van het eindcijfer Examen tijdens de examenperiode Tweede examenkans Indien geen 10/20 gehaald wordt als eindcijfer na de eerste examenkans dient het examen opnieuw afgelegd te worden KOSTPRIJS Inschrijvingsgeld: 92 Printkosten van het studiemateriaal Modulefiches Graduaat (HBO 5 ) Biotechnologie 26

27 D2. VOEDINGSTECHNOLOGIE ALGEMEEN Opleiding: Graduaat Biotechnologie Lestijden: 80 Lector(en): Tine Jaspers Vakverantwoordelijke: Tine Jaspers BEGINCOMPETENTIES Algemene toelatingsvoorwaarden voor het Graduaat Biotechnologie EINDCOMPETENTIES De module beoogt inzicht te verwerven in processen en bewerkingen zowel in de zuivelindustrie als bij het bierbrouwen. De student: beheerst de samenstelling van melk heeft inzicht in de processen en bewerkingen in de zuivelindustrie kan het fermentatieproces uitleggen en toepassen op de verschillende gefermenteerde melkproducten Kan via de opgedane kennis over kaasproductie in de hoorcolleges, tijdens het bedrijfsbezoek kritische vragen stellen heeft inzicht in de processen en bewerkingen die voorkomen bij het bierbrouwen kan op een veilige manier in het labo werken kan nauwkeurig en binnen de gegeven tijdslimiet de practicumopdracht afwerken kan samenwerken in groep kan de opgedane waarnemingen van een praktische proef interpreteren legt het verband met de theorie kan meetresultaten verwerken en interpreteert ze op correcte wijze rapporteert correct en overzichtelijk over de uitgevoerde proeven LEERINHOUDEN Deel 1: Zuiveltechnologie 1. Samenstelling en structuur van melk samenstelling van melk structuur van melk soorten melk 2. Processen en bewerkingen in de zuivelindustrie biologische processen mechanische processen thermische processen 3. Thermische behandeling van melk controle van de hittebehandeling pasteurisatie van melk in de fles gesteriliseerde melk Modulefiches Graduaat (HBO 5 ) Biotechnologie 27

28 bereiding van UHT-melk 4. Bereiding van melkpoeder samenstelling van melkpoeder bereiding van melkpoeder verpakking en opslag 5. Melkzuurgistingen melkzuurbacteriën bacterieel metabolisme zuursels 6. Gefermenteerde melkproducten conserveringsdoel voedingswaarde van gefermenteerde melkproducten soorten gefermenteerde producten yoghurt 7. Boter productkenmerken bereiding van boter structuur en eigenschappen boterkwaliteit afgeleide producten 8. Room bereiding van room gesteriliseerde room slagroom ijsroom 9. Kaas bereidingsprincipes voorbereiding van de melk verzuring concentratie van het eiwit synerese en wassen vormen en persen zouten opslag en behandeling kaasrijping microbiële defecten soorten kaas Deel 2: Bierbrouwen 1. De grondstoffen De gerst De hop Het water 2. De voorbereiding van de gerst Drogen en stockeren Reinigen en calibreren 3. Het mouten Het weken Het kiemen 4. Het drogen of eesten Modulefiches Graduaat (HBO 5 ) Biotechnologie 28

29 Doel en principes Fysische en (bio-)chemische veranderingen tijdens het drogen Invloed van het eestproces op het eindproduct Andere veranderingen Techniek van het drogen 5. Malen of schroten Theoretische principes Praktische uitvoering 6. Bereiding van het extract door het brouwproces Theoretische beschouwingen De brouwmethoden 7. Filtratie van het wort Theoretische beschouwingen Praktische uitvoering 8. Koken en hoppen van het wort Theoretische beschouwingen Technische uitvoering 9. Koelen van het wort (en klaring) Theoretische beschouwingen Praktische uitvoering 10. De gisting De gist De hoofdgisting De lagering of nagisting Technische uitvoering De filtratie 11. Eigenschappen en voedingswaarde 12. Bierdefecten 13. Bierinfecties 14. Ontwikkelingen en verwachtingen Het gebruik van commerciële enzymen Meer verfijnde identificatiemethoden Genetisch gemanipuleerde giststammen Ontwikkelingen in de procestechnologie Practicum 1. Bedrijfsbezoek brouwerij 2. Labo i.v.m. zuivel 3. Bedrijfsbezoek ambachtelijke kaasmakerij 4. Persoonlijk werk: uiteenzetting van de processen in de bereiding van een door de student zelf gekozen voedingsproduct STUDIEMATERIAAL Het cursusmateriaal is elektronisch beschikbaar op Toledo WERKVORMEN Hoorcollege Modulefiches Graduaat (HBO 5 ) Biotechnologie 29

30 EVALUATIE Evaluatievorm en berekening van het eindcijfer Theoretisch gedeelte: Examen tijdens de examenperiode Praktisch gedeelte: verslagen (25%) labovaardigheden en attitude (25%) paper voedingsproduct (25%) examenvraag (25%). Enkel de evaluatie d.m.v. het afrondend examen (hoorcollege) is herneembaar tijdens een volgende examenperiode KOSTPRIJS Inschrijvingsgeld: 92 Printkosten van het studiemateriaal Geen verplichte aankopen van studiemateriaal Modulefiches Graduaat (HBO 5 ) Biotechnologie 30

31 D3. FARMACOTECHNOLOGIE ALGEMEEN Opleiding: Graduaat Biotechnologie Lestijden: 80 Lector(en): Sadia Vancauwenbergh Vakverantwoordelijke: Sadia Vancauwenbergh BEGINCOMPETENTIES Algemene toelatingsvoorwaarden voor het Graduaat Biotechnologie Vertrouwd zijn met elementaire wiskunde Berekenen van concentraties, molariteiten en het opstellen van een ijklijn Het practicum vertrekt van de leerstof gezien tijdens de hoorcolleges EINDCOMPETENTIES De einddoelstellingen van de hoorcolleges zijn inzicht te verkrijgen in: de bouw (anatomie) en de werking (fysiologie) van het menselijk organisme de verschillende stappen in de ontwikkeling van geneesmiddelen de fundamentele begrippen en principes van de processen farmacodynamiek en farmacokinetiek degradatiemethoden van farmaca m.i.v. stabiliteitstesten de werkingsmechanismen van enkele grote therapeutische klassen van geneesmiddelen (farmacologie) Tijdens de practica hebben de studenten een basisinzicht en praktische vaardigheden verworven in enkele farmacologische technieken zodat ze in staat zijn de theoretische begrippen te begrijpen en toe te passen. Meer specifiek wordt beoogd dat ze in staat zijn zelfstandig te werken in een farmacotechnologisch lab en de basismethoden en essentiële toestellen leren kennen. Op basis van het practicum kan de student: de aangeleerde anatomische structuren op een anatomisch preparaat herkennen informatie opzoeken omtrent een geneesmiddel via een compendium op basis van de informatie over een geneesmiddel in ontwikkelingsfase, zich een oordeel vormen over de eventuele deelname aan een klinische studie farmacokinetische en dynamische vraagstukken oplossen een titratie uitvoeren van een farmacologische bereiding een stabiliteitsstudie van een farmacologische bereiding uitvoeren Tijdens het miniproject hebben de studenten een geïntegreerd overzicht over alle theoretische begrippen van de cursus verworven, door deze op te zoeken over een specifiek farmacon. Daarnaast hebben de studenten tijdens het miniproject leren samenwerken met medestudenten. Tot slot hebben de studenten geleerd om de opgezochte informatie op een degelijke wijze voor te stellen tijdens een presentatie. LEERINHOUDEN Theoretisch gedeelte 5. Anatomie en fysiologie van de mens Modulefiches Graduaat (HBO 5 ) Biotechnologie 31

32 De bouw van het menselijk lichaam De bloedsomloop angiologie Het zenuwstelsel Het endocrien stelsel Het ademhalingsstelsel Het spijsverteringsstelsel Het uitscheidingsstelsel 6. Ontwikkeling van een geneesmiddel 7. Farmacokinetiek Farmacokinetische processen en parameters Toediening Factoren die de biologische beschikbaarheid beïnvloeden 8. Farmacodynamiek Farmacon en receptor Farmacon en respons 9. Stabiliteit van geneesmiddelen Chemische degradatie Fysische degradatie Stabilisatietesten 10. Farmacologie Middelen tegen infectie Geneesmiddelen i.v.m. het centraal zenuwstelsel Praktisch gedeelte 4. Anatomie 5. Case-study: de ontwikkeling van een geneesmiddel 6. Vraagstukken farmacodynamiek en farmacokinetiek 7. Stabiliteit van Aspirine 8. Bepaling van Aspirine 9. Bezoek aan een farmacotechnologisch bedrijf 10. Miniproject: toepassen van de theoretische begrippen op een farmacon STUDIEMATERIAAL Het cursusmateriaal (cursustekst, slides van de hoorcolleges, practicumtekst) is elektronisch beschikbaar op Toledo WERKVORMEN Activerend hoorcollege, oefenzittingen, lab, groepswerk en presentatie EVALUATIE Evaluatievorm en berekening van het eindcijfer Hoorcollege (65%): Afrondend examen tijdens de examenperiode Practicum (15%): Permanente evaluatie van de vaardigheden en de verplichte aanwezigheden tijdens het lab (5%) Modulefiches Graduaat (HBO 5 ) Biotechnologie 32

33 Ingeleverde laboverslagen (10%) Miniproject (20%): Inhoud van de presentatie (15%) Presentatievaardigheden (5%) Tweede examenkans Enkel de evaluatie d.m.v. het afrondend examen (hoorcollege) is herneembaar tijdens een volgende examenperiode KOSTPRIJS Inschrijvingsgeld: 92 Printkosten van het studiemateriaal Modulefiches Graduaat (HBO 5 ) Biotechnologie 33

34 D4. GENTECHNOLOGIE ALGEMEEN Opleiding: Graduaat Biotechnologie Lestijden: 80 Lector(en): Frederik De Smet Vakverantwoordelijke: Frederik De Smet BEGINCOMPETENTIES Algemene toelatingsvoorwaarden voor het Graduaat Biotechnologie Bij voorkeur heeft de student de competenties van de modules B1. Biochemie, C1. Celbiologie en C2. Moleculaire biologie verworven EINDCOMPETENTIES De student: verwerft kennis i.v.m. de DNA-recombinanttechnologie in Escherichia coli, Saccharomyces cerevisiae, planten en dieren kan biotechnologisch vakjargon op juiste wijze gebruiken heeft inzicht in het doel, nut, gebruik en principes van de actuele gentechnieken gebruikt in biotechnologische labs is vertrouwd met veiligheids-, milieu- en hygiënische aspecten van werken in een biotechnologisch lab LEERINHOUDEN Theoretisch gedeelte 1. Gespecialiseerde vectoren in Escherichia coli 2. Klonering van Saccharomyces cerevisiae 3. Genetische manipulatie van planten 4. Genetische manipulatie van dieren 5. Geavanceerde technieken Praktisch gedeelte 1. Kleinschalige isolatie van plasmide DNA uit E. coli: de mini-prep methode 2. Analyse van de geïsoleerde DNA-constructen 3. Two-hybrid analyse 4. Co-transformatie van een giststam met BD hybriden (pgbt9-x) en AD hybriden (pgad424-y) 5. Bepaling van een mogelijke proteïne-interactie met een Filter Kolonie β-galactosidase assay STUDIEMATERIAAL Het cursusmateriaal (cursustekst, slides van de hoorcolleges, practicumtekst) is elektronisch beschikbaar op Toledo WERKVORMEN Activerend hoorcollege, oefenzittingen, lab, groepswerk en presentatie Modulefiches Graduaat (HBO 5 ) Biotechnologie 34

35 EVALUATIE Evaluatievorm en berekening van het eindcijfer Hoorcollege (50%): Afrondend examen tijdens de examenperiode Practicum (50%): Permanente evaluatie van de vaardigheden tijdens de labs (25%) Een contactexamen (25%) De laboverslagen (25%) De score voor de presentatie van de opdracht (25%) Tweede examenkans Enkel de evaluatie d.m.v. het contactexamen is herneembaar tijdens een volgende examenperiode KOSTPRIJS Inschrijvingsgeld: 92 Printkosten van het studiemateriaal Modulefiches Graduaat (HBO 5 ) Biotechnologie 35

36 D5. AGROTECHNOLOGIE ALGEMEEN Opleiding: Graduaat Biotechnologie Lestijden: 40 Lector(en): Elsje Londers Vakverantwoordelijke: Elsje Londers BEGINCOMPETENTIES Algemene toelatingsvoorwaarden voor het Graduaat Biotechnologie EINDCOMPETENTIES De module beoogt inzicht te verwerven in de basisprincipes van de agrotechnologie. De student: heeft kennis van de basisconcepten binnen de plant- en dierproductie heeft kennis van plantengroeiregulatoren en kan deze inzetten in een agrotechnologisch ontwerp heeft de vaardigheid keuzes te maken binnen een agrotechnologisch ontwerp en kan deze rechtvaardigen kan kritisch reflecteren over de implementatie van biotechnologie in de agrotechnologie kan een standpunt innemen ten aanzien van een betoog binnen het domein van de agrotechnologie LEERINHOUDEN Theoretisch gedeelte 1. Geschiedenis van de landbouw Geschiedenis van de traditionele landbouw Problemen rond de gangbare landbouw Recente evoluties Biotechnologie: een oplossing voor de voedselcrisis? 2. Plant en zijn omgeving Fysiologie van de cultuurplant Water CO 2 Licht Temperatuur 3. Plantengroeiregulatoren Auxinen Gibberellinen Cytokininen Abscisinezuur Ethyleen 4. Toepassingen van plantengroeiregulatoren Modulefiches Graduaat (HBO 5 ) Biotechnologie 36

37 Vermeerdering van planten Vegetatieve groei van planten Generatieve groei van planten Veroudering van planten Onkruidbestrijding 5. Toepassingen Plant Genetic Engineering Wat is biotechnologie? Biotechnologie en planten Veiligheid gentechnologie 6. Dierlijke productie en uitbating Belgische en Europese rassen van landbouwhuisdieren Versnijding Vleeskwaliteit Identificatie en registratie Intensieve fokkerij Potentiële toepassingen van gentechnologie in de veeteelt 7. Proefdierkunde Historiek Toepassingen Beperkingen van proefdiergebruik Wetgeving Alternatieven Experimentele technieken Biomedische toepassingen 8. Biologische landbouw Inleiding en definities Reglementering Praktijkvoorbeelden consumenten Praktisch gedeelte Excursies: serres, in-vitrolabo, proefdierencentrum, STUDIEMATERIAAL Het cursusmateriaal is elektronisch beschikbaar op Toledo WERKVORMEN Activerend hoorcollege, werkcollege, bedrijfsbezoeken en discussiegroep EVALUATIE Evaluatievorm en berekening van het eindcijfer Combinatie van permanente evaluatie (20%) en summatieve evaluatie (80%) Tweede examenkans Enkel de summatieve evaluatie is herneembaar tijdens een volgende examenperiode Modulefiches Graduaat (HBO 5 ) Biotechnologie 37

38 KOSTPRIJS Inschrijvingsgeld: 46 Printkosten van het studiemateriaal Modulefiches Graduaat (HBO 5 ) Biotechnologie 38

39 D6. PROJECTWERK ALGEMEEN Opleiding: Graduaat Biotechnologie Lestijden: 80 Lector(en): Stijn De Jonge, Nele Esters, Isabelle François, Tine Jaspers, Sadia Vancauwenbergh en Nick Wouters Vakverantwoordelijke: Nick Wouters BEGINCOMPETENTIES Algemene toelatingsvoorwaarden voor het Graduaat Biotechnologie Bij voorkeur heeft de student de competenties van de basismodules en de kennis van de specifieke module(s) verworven waarin de student zijn stageplaats en projectonderwerp koos EINDCOMPETENTIES De student: kan zelfstandig een stageplaats zoeken in een biotechnologisch domein heeft zelfstandig een stage gelopen waar hij/zij minstens 4 weken praktisch werk heeft uitgevoerd kan een wetenschappelijk probleem vatten zowel in zijn praktische als theoretische dimensie kan de informatie uit een specifiek domein met concrete en abstracte gegevens uitbreiden of met ontbrekende gegevens aanvullen; begrippenkaders hanteren; zich bewust zijn van de reikwijdte van de domeinspecifieke kennis kan de aangeleerde laboratoriumtechnieken zelfstandig, nauwkeurig en op een veilige manier uitvoeren kan geïntegreerde cognitieve en motorische vaardigheden toepassen kan kennis transfereren en procedures flexibel en inventief aanwenden voor het uitvoeren van taken en voor het strategisch oplossen van concrete en abstracte problemen kan handelen in een reeks van nieuwe, complexe contexten kan autonoom functioneren met initiatief kan verantwoordelijkheid opnemen voor het bereiken van persoonlijke resultaten en voor het stimuleren van collectieve resultaten kan zijn project op een professionele wijze finaliseren, rapporteren en mondeling verdedigen voor een jury LEERINHOUDEN Bij het maken van een projectwerk kan men voor het eerst de opgedane theoretische kennis zelfstandig in praktijk brengen. In de eerste plaats is het een persoonlijk en zelfstandig werk in een biotechnologisch toepassingsdomein, dat weliswaar onder begeleiding wordt gerealiseerd. Op vlak van communicatieve vaardigheden en projectmatig werken worden een aantal ondersteunende sessies georganiseerd. 1. De schriftelijke rapportering De soorten rapporten Modulefiches Graduaat (HBO 5 ) Biotechnologie 39

40 De delen van een rapport Het schrijven van de tekst 2. Presentatietechniek Wat is presentatietechniek? Last van spreekangst en plankenkoorts Hoe mijn toespraak voorbereiden en houden Het gebruik van audiovisuele middelen 3. Projectmatig werken STUDIEMATERIAAL Blokschema van het project Uitwerken van een tijdschema en opvolging WBS, Gantt-charts, CPM, Pert Voor het domein waarin de student zijn projectwerk realiseert, zoekt hij/zij de nodige literatuur zelfstandig op of verkrijgt deze van de stageplaats. Voor de sessie van communicatievaardigheden wordt het nodige studiemateriaal ter beschikking gesteld via Toledo. Een stagebundel met alle info over het projectwerk en richtlijnen voor het schrijven van het eindrapport worden via Toledo ter beschikking gesteld bij aanvang van de module. WERKVORMEN Praktische werkzaamheden op de stageplaats, wetenschappelijk rapporteren en presenteren EVALUATIE Evaluatievorm en berekening van het eindcijfer Voor de evaluatie van het ondernemingsproject wordt volgende werkwijze gehanteerd: Permanente evaluatie op basis van de gevoerde communicatie, het naleven van afspraken, de inzet op de stageplaats en het schrijfproces (50%) De beoordeling van de projectverdediging door de jury (50%) bestaande uit: o Beoordeling van de kwaliteit van het eindrapport (1/3) o De presentatie (1/3) o Het beantwoorden van de vragen van de juryleden (1/3) Tweede examenkans Indien minder dan 10/20 gehaald wordt als eindcijfer na de eerste examenperiode, dient in overleg met de promotor en de opleidingsverantwoordelijke, het ingeleverde rapport herwerkt te worden en dient de presentatie worden overgedaan De permanente evaluatie vindt enkel plaats tijdens het praktisch werk op de stageplaats, bij een tweede examenperiode wordt dit resultaat overgedragen Eindtermijn Bovenstaande eindcompetenties moeten verwezenlijkt worden binnen hetzelfde academiejaar. Uitzonderlijk kan toestemming aangevraagd worden voor één aansluitend academiejaar. Deze verlenging moet aangevraagd worden voor de start van het nieuwe academiejaar Modulefiches Graduaat (HBO 5 ) Biotechnologie 40

41 KOSTPRIJS Inschrijvingsgeld: 46 Onkosten gevraagde rapporten Modulefiches Graduaat (HBO 5 ) Biotechnologie 41

42 E1. KWALITEITSZORG EN VEILIGHEID ALGEMEEN Opleiding: Graduaat Biotechnologie Lestijden: 40 Lector(en): Leen Mathues Vakverantwoordelijke: Leen Mathues BEGINCOMPETENTIES Algemene toelatingsvoorwaarden voor het Graduaat Biotechnologie EINDCOMPETENTIES De student: kent de methodiek die wordt toegepast bij het uitvoeren van een HACCP-analyse en is hierbij in staat een risico-analyse uit te voeren ket de diverse elementen en basisprincipes die noodzakelijk zijn bij de opbouw van een kwaliteitsmanagementsysteem begrijpt de diverse parameters die een invloed hebben bij de ontwikkeling van een besmetting van levensmiddelen LEERINHOUDEN Deel 1. Kwaliteit en kwaliteitssystemen 1. Wat is kwaliteit? 2. Total Quality Management 3. Kwaliteitssystemen De cirkel van Deming Documentatiestructuur van een kwaliteitssysteem Normen en standaarden Certificatie en accreditatie Deel 2. HACCP 1. Het belang van veiligheid en aansprakelijkheid 2. De Belgische voedingswetgeving en HACCP 3. Voorafgaande programma s Structuur en infrastructuur Technisch onderhoud en kalibratie van meetinstrumenten Personeel en bezoekers Reiniging en ontsmetting Ongediertebestrijding Beheer van aankopen en leveranciers Allergenen 4. HACCP: 14 stappen 7 principes Oprichten van de HACCP-werkgroep Modulefiches Graduaat (HBO 5 ) Biotechnologie 42

43 Bepalen van het doel van de studie, verzamelen van productgegevens en bepaling van het gebruik van het product Opstellen van het productieschema Gevarenanalyse en voorzorgsmaatregelen Bepaling van de kritische controlepunten Opstellen van de kritische grenswaarden, opstellen van een monitoringsysteem en opstellen van een bijsturingsplan Opstellen van een HACCP-handboek Verificatie en herziening van het HACCP-systeem 5. Van HACCP naar andere kwaliteitssystemen 6. Traceerbaarheid Deel 3. Pathogene micro-organismen 1. Besmetting van levensmiddelen Schimmels Gisten Bacteriën 2. De evolutie van de besmettingsflora: de ecologie van het bederf van levensmiddelen 3. Pathogene micro-organismen in levensmiddelen Indeling van de toxi-infecties van levensmiddelen Primaire en secundaire besmetting van levensmiddelen Salmonella Clostridium perfringens Staphylococcus aureus Clostridium botulinum Listeria Campylobacter Bacillus cereus Mycotoxicosen STUDIEMATERIAAL Het cursusmateriaal is elektronisch beschikbaar op Toledo WERKVORMEN Hoorcollege en het maken van oefeningen tijdens de les Opdracht waarbij een mini-haccp-studie wordt uitgevoerd en gepresenteerd aan de andere studenten EVALUATIE Evaluatievorm en berekening van het eindcijfer 65%: examen tijdens de examenperiode 35%: evaluatie van de uit te voeren opdracht Tweede examenkans Modulefiches Graduaat (HBO 5 ) Biotechnologie 43

CVO PANTA RHEI - Schoonmeersstraat GENT

CVO PANTA RHEI - Schoonmeersstraat GENT identificatie opleiding Graduaat Chemie optie Biochemie modulenaam Analytische Biochemie code module Cc2 Geldig vanaf 01/09/2015 aantal lestijden 40 studiepunten structuurschema / volgtijdelijkheid link:

Nadere informatie

Examenprogramma scheikunde vwo

Examenprogramma scheikunde vwo Examenprogramma scheikunde vwo Het eindexamen Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen. Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen: Domein A Vaardigheden Domein B Stoffen,

Nadere informatie

Examenprogramma scheikunde vwo

Examenprogramma scheikunde vwo Examenprogramma scheikunde vwo Het eindexamen Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen. Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen: Domein A Vaardigheden Domein B Stoffen,

Nadere informatie

Examenprogramma scheikunde havo

Examenprogramma scheikunde havo Examenprogramma scheikunde havo Het eindexamen Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen. Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen: Domein A1 Vaardigheden Domein A2

Nadere informatie

Basiskennis en Basisvaardigheden IV (404)

Basiskennis en Basisvaardigheden IV (404) ASISKENNIS EN ASISVAARDIGHEDEN IV 404 asiskennis en asisvaardigheden IV (404) SCHEIKUNDE 404.01 De kandidaat kan het scheiden van mengsels in verschillende zuivere stoffen 404.02 De kandidaat kan de opbouw

Nadere informatie

CVO PANTA RHEI - Schoonmeersstraat 26 9000 GENT 09 335 22 22

CVO PANTA RHEI - Schoonmeersstraat 26 9000 GENT 09 335 22 22 identificatie opleiding Graduaat Chemie optie Biochemie modulenaam Toegepaste biotechnologie code module Cc13 goedkeuring door aantal lestijden 120 studiepunten datum goedkeuring structuurschema / volgtijdelijkheid

Nadere informatie

Inleiding 15. Inleidende oefeningen Basisbegrippen fysica en wiskunde 17

Inleiding 15. Inleidende oefeningen Basisbegrippen fysica en wiskunde 17 Inhoud Inleiding 15 Inleidende oefeningen Basisbegrippen fysica en wiskunde 17 Reeks I.1: wiskunde 17 Reeks I.2: fysica 19 Reeks I.3: gemengd 19 Antwoorden 21 Hoofdstuk 1 De samenstelling van de materie

Nadere informatie

CVO PANTA RHEI - Schoonmeersstraat 26 9000 GENT 09 335 22 22

CVO PANTA RHEI - Schoonmeersstraat 26 9000 GENT 09 335 22 22 identificatie opleiding Graduaat Chemie optie Biochemie modulenaam Chemie van de Biotechnologische Bedrijven code module CC8 goedkeuring door aantal lestijden 80 studiepunten datum goedkeuring structuurschema

Nadere informatie

1 De bouw van stoffen

1 De bouw van stoffen Inhoud 1 De bouw van stoffen 1 eigenschappen van stoffen 13 Mengsels en zuivere stoffen 13 D Oplossingen 15 Zuivere stoffen herkennen 15 Scheiding van mengsels 17 2 de opbouw van de materie 19 Moleculen

Nadere informatie

STUDIEFICHE HBO5. identificatie

STUDIEFICHE HBO5. identificatie identificatie opleiding Chemie modulenaam Uitbreiding Analytische Chemie code module Bb5 goedkeuring door aantal lestijden 40 studiepunten datum goedkeuring structuurschema / volgtijdelijkheid link: inhoud

Nadere informatie

PTA scheikunde Belgisch park cohort 14 15-16

PTA scheikunde Belgisch park cohort 14 15-16 Het examenprogramma scheikunde is vernieuwd. In 2013 is in 4 HAVO met dat nieuwe examenprogramma scheikunde gestart. De methode Chemie Overal 4 e editie is geschreven voor dit nieuwe examenprogramma. Toegestaan

Nadere informatie

Leerplan. Biotechnologie

Leerplan. Biotechnologie ACE-GROEP T Centrum voor Volwassenenonderwijs Vesaliusstraat 13 3000 Leuven Telefoon: 016/30 10 30 Fax: 016/30 10 40 Email: ace@groept.be Leerplan Graduaat Biotechnologie Leerplan graduaat Biotechnologie

Nadere informatie

ACADEMIEJAAR 2015-2016. Bijlagen onderwijs-en examenreglement TECHNOLOGIECAMPUS GENT. www.odisee.be

ACADEMIEJAAR 2015-2016. Bijlagen onderwijs-en examenreglement TECHNOLOGIECAMPUS GENT. www.odisee.be ACADEMIEJAAR Bijlagen onderwijs-en examenreglement TECHNOLOGIECAMPUS GE www.odisee.be IOUD - PROFESSIONELE OPLEIDINGEN (GE) Biomedische laboratoriumtechnologie (dagonderwijs) Afstandsonderwijs is in afbouw;

Nadere informatie

KERNCONCEPTEN. Het micro-macroconcept

KERNCONCEPTEN. Het micro-macroconcept KERNCONCEPTEN Het molecuulconcept Atomen als bouwstenen van moleculen Verschillende typen bindingen Structuur en flexibiliteit van moleculen Maken en breken van bindingen Ontwerpen van moleculen Het micro-macroconcept

Nadere informatie

STUDIEGEBIED CHEMIE (tso)

STUDIEGEBIED CHEMIE (tso) (tso) Tweede graad... Techniek-wetenschappen Derde graad Techniek-wetenschappen Studierichting Techniek-wetenschappen de graad Een woordje uitleg over de studierichting... Logisch denken Laboratoriumwerk

Nadere informatie

CVO PANTA RHEI - Schoonmeersstraat 26 9000 GENT 09 335 22 22

CVO PANTA RHEI - Schoonmeersstraat 26 9000 GENT 09 335 22 22 identificatie opleiding Graduaat Chemie - optie biochemie modulenaam Lab anorganische chemie uitbreiding code module Bb2 Geldig vanaf 01/09/2015 aantal lestijden 40 studiepunten structuurschema / volgtijdelijkheid

Nadere informatie

Oriëntatiejaar Life Sciences

Oriëntatiejaar Life Sciences Oriëntatiejaar Life Sciences Oriëntatiejaar Life Sciences Joan Wellink (studieadviseur) Voor wie is het oriëntatiejaar? Wat is het oriëntatiejaar? Wat heb je nodig? Hoe en wat studeer je? Wat kun je er

Nadere informatie

Examenprogramma scheikunde havo

Examenprogramma scheikunde havo Examenprogramma scheikunde havo Het eindexamen Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen. Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen: Domein A Vaardigheden Domein B Kennis

Nadere informatie

Waar biologie de grens met ethiek raakt deel A

Waar biologie de grens met ethiek raakt deel A Waar biologie de grens met ethiek raakt deel A An Quaghebeur Leraar biologie VLTI - Torhout Vakbegeleider biologie-natuurwetenschappen Bisdom Brugge 1 Waar biologie de grens met ethiek raakt Situering

Nadere informatie

Examenprogramma scheikunde vwo

Examenprogramma scheikunde vwo Examenprogramma scheikunde vwo Het eindexamen Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen. Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen: Domein A Vaardigheden Domein B Stoffen

Nadere informatie

Basiskennis en Basisvaardigheden II (245)

Basiskennis en Basisvaardigheden II (245) ASISKENNIS EN ASISVAARDIGHEDEN II 245 asiskennis en asisvaardigheden II (245) SCHEIKUNDE 245.01 De kandidaat kan de belangrijkste scheikundige en natuurkundige verschijnselen onderscheiden. 245.02 De kan

Nadere informatie

Secundair volwassenenonderwijs STUDIEGEBIED CHEMIE

Secundair volwassenenonderwijs STUDIEGEBIED CHEMIE RLLL-RLLL-ADV-004bijl04 Secundair volwassenenonderwijs STUDIEGEBIED CHEMIE Opleiding Technicus BO CH 006 Versie 1.0 Ontwerp Pagina 1 van 11 Inhoud 1 Opleiding... 3 1.1 Relatie opleiding referentiekader...

Nadere informatie

5.2.5 - atomen uit de hoofdgroepen, het aantal elektronen op de buitenste schil afleiden uit hun plaats in het periodiek systeem;

5.2.5 - atomen uit de hoofdgroepen, het aantal elektronen op de buitenste schil afleiden uit hun plaats in het periodiek systeem; Leergebied: groep Leerplannen LP Chemie 2e gr KSO GO 3.5.3 - op het periodiek systeem aanwijzen dat elementen waarvan de enkelvoudige stoffen overeenkomstige chemische eigenschappen hebben, onder elkaar

Nadere informatie

CVO PANTA RHEI - Schoonmeersstraat 26 9000 GENT 09 335 22 22

CVO PANTA RHEI - Schoonmeersstraat 26 9000 GENT 09 335 22 22 identificatie opleiding Graduaat Chemie afstudeerrichting biochemie modulenaam Lab Analytische Chemie code module A6 goedkeuring door aantal lestijden 40 studiepunten datum goedkeuring structuurschema

Nadere informatie

CHEMIE OVERAL. Nieuw in 6e editie 2011 Chemie Overal 3h en 3v

CHEMIE OVERAL. Nieuw in 6e editie 2011 Chemie Overal 3h en 3v Nieuw in 6e editie 2011 Chemie Overal 3h en 3v Opbouw leerboek Elk hoofdstuk begint met een hoofdstukschema. Daarin vindt u een overzicht van de paragrafen, experimenten en de leerling-ict van dat hoofdstuk.

Nadere informatie

Examenprogramma biologie havo

Examenprogramma biologie havo Examenprogramma biologie havo Het eindexamen Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen. Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen: Domein A1 Vaardigheden Domein A2 Analyse

Nadere informatie

Onderwerp: Onderzoek doen Kerndoel(en): 28 Leerdoel(en): - Onderzoek doen aan de hand van onderzoeksvragen - Uitkomsten van onderzoek presenteren.

Onderwerp: Onderzoek doen Kerndoel(en): 28 Leerdoel(en): - Onderzoek doen aan de hand van onderzoeksvragen - Uitkomsten van onderzoek presenteren. Vak: Scheikunde Leerjaar: Kerndoel(en): 28 De leerling leert vragen over onderwerpen uit het brede leergebied om te zetten in onderzoeksvragen, een dergelijk onderzoek over een natuurwetenschappelijk onderwerp

Nadere informatie

PROJECT BESTEMMING REISLEIDER EUROPA

PROJECT BESTEMMING REISLEIDER EUROPA MODULE PROJECT BESTEMMING REISLEIDER EUROPA Afstudeerrichting: reisleider Code: 25 Academiejaar: vanaf 2014-2015 Niveau: specialisatiemodule Periode binnen het modeltraject: semester 1 Start binnen de

Nadere informatie

CVO PANTA RHEI - Schoonmeersstraat GENT

CVO PANTA RHEI - Schoonmeersstraat GENT identificatie opleiding Graduaat chemie - Afstudeerrichting biochemie modulenaam Lab Organische Chemie Uitbreiding code module Bb4 Geldig vanaf 01/09/2015 aantal lestijden 40 studiepunten structuurschema

Nadere informatie

CVO PANTA RHEI - Schoonmeersstraat 26 9000 GENT 09 335 22 22

CVO PANTA RHEI - Schoonmeersstraat 26 9000 GENT 09 335 22 22 identificatie opleiding Graduaat Chemie optie Biochemie modulenaam Eindwerk Biochemie code module CC14 Geldig vanaf 01/09/2015 aantal lestijden 80 studiepunten structuurschema / volgtijdelijkheid link:

Nadere informatie

Secundair onderwijs - Tweede graad ASO - Natuurwetenschappen - Vakgebonden eindtermen

Secundair onderwijs - Tweede graad ASO - Natuurwetenschappen - Vakgebonden eindtermen Secundair onderwijs - Tweede graad ASO - Natuurwetenschappen - Vakgebonden eindtermen I. Gemeenschappelijke eindtermen voor wetenschappen Gemeenschappelijke eindtermen gelden voor het geheel van de wetenschappen.

Nadere informatie

Studiegebied. (tso) Tweede graad... Techniek-wetenschappen. Derde graad...

Studiegebied. (tso) Tweede graad... Techniek-wetenschappen. Derde graad... Studiegebied (tso) Tweede graad... Techniek-wetenschappen Derde graad... Techniek-wetenschappen STUDIEGEBIED CHEMIE Studierichting Techniek-wetenschappen de graad Een woordje uitleg over de studierichting...

Nadere informatie

STUDIEFICHE HBO5. identificatie

STUDIEFICHE HBO5. identificatie identificatie opleiding Elektromechanica modulenaam Verwarmings- en koeltechniek 1 code module Db1 goedkeuring door aantal lestijden 80 studiepunten datum goedkeuring structuurschema / volgtijdelijkheid

Nadere informatie

Examenprogramma biologie vwo

Examenprogramma biologie vwo Bijlage 4 Examenprogramma biologie vwo Het eindexamen Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen. Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen: Domein A Vaardigheden Domein

Nadere informatie

CVO PANTA RHEI - Schoonmeersstraat 26 9000 GENT 09 335 22 22. Graduaat Chemie - optie biochemie

CVO PANTA RHEI - Schoonmeersstraat 26 9000 GENT 09 335 22 22. Graduaat Chemie - optie biochemie identificatie opleiding Graduaat Chemie - optie biochemie modulenaam Lab anorganische chemie code module A2 goedkeuring door aantal lestijden 40 studiepunten datum goedkeuring structuurschema / volgtijdelijkheid

Nadere informatie

STUDIEFICHE SVWO. identificatie

STUDIEFICHE SVWO. identificatie identificatie opleiding Technicus in fermentatieprocessen/bieren modulenaam Labo fermentatie speciaalbieren code module A3 goedkeuring door aantal lestijden 80 studiepunten datum goedkeuring structuurschema

Nadere informatie

Biotechnologie vmbo-b34. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie.

Biotechnologie vmbo-b34. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. Auteur VO-content Laatst gewijzigd Licentie Webadres 20 December 2016 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/73574 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs Maken van Kennisnet.

Nadere informatie

Voorwoord. Hoofdstuk 1 Het ontstaan van materie 1. Massagetal A 7 Atoomnummer Z 7 Chemische symbolen 9 Isotopen 11 Ionen 12 Vragen 18

Voorwoord. Hoofdstuk 1 Het ontstaan van materie 1. Massagetal A 7 Atoomnummer Z 7 Chemische symbolen 9 Isotopen 11 Ionen 12 Vragen 18 Voorwoord XI Hoofdstuk 1 Het ontstaan van materie 1 Massagetal A 7 Atoomnummer Z 7 Chemische symbolen 9 Isotopen 11 Ionen 12 Vragen 18 Hoofdstuk 2 Atoommodellen 79 Atoomtheorie van Democritus (ca. 400

Nadere informatie

Examenprogramma biologie havo

Examenprogramma biologie havo Bijlage 3 Examenprogramma biologie havo Het eindexamen Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen. Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen: Domein A Vaardigheden Domein

Nadere informatie

Gelijkwaardig verklaarde eindtermen natuurwetenschappen Voor de tweede graad ASO

Gelijkwaardig verklaarde eindtermen natuurwetenschappen Voor de tweede graad ASO Gelijkwaardig verklaarde eindtermen natuurwetenschappen Voor de tweede graad ASO Federatie Steinerscholen Vlaanderen v.z.w. Gitschotellei 188 2140 Borgerhout Februari 2013 Gelijkwaardig verklaarde eindtermen

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814.

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 11109 6 juni 2012 Regeling van de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap van 28 april 2012, nr. VO/403948, houdende

Nadere informatie

Evalueren van grote groepen

Evalueren van grote groepen Groep Wetenschap en Technologie Hapje Onderwijs 17 maart 2010 Evalueren van grote groepen in groep? Dirk De Vos, namens de docenten chemie 1 ste Bac Bio-Ingenieur Chemie in eerste Bac Bio-Ingenieur Algemene

Nadere informatie

Hilde Bottu Kristel Grondelaers Evi Neven

Hilde Bottu Kristel Grondelaers Evi Neven Oriënteren naar HBO5 Hilde Bottu beleidsadviseur HBO5 UC Leuven-Limburg Kristel Grondelaers Docent/stagebegeleider/coördinator Promotie HBO Verpleegkunde Genk Evi Neven Beleidsmedewerker HBO5 Limburg/IKZmedewerker

Nadere informatie

STUDIEFICHE HBO5. identificatie

STUDIEFICHE HBO5. identificatie identificatie opleiding Marketing modulenaam Algemene marketing - marketing management code module A5A goedkeuring door aantal lestijden 120 studiepunten datum goedkeuring structuurschema / volgtijdelijkheid

Nadere informatie

7.4.3 - de ph-schaal van 0 tot 14 in verband brengen met zure, neutrale en basische oplossingen en met de concentratie van H+-ionen en OH--ionen;

7.4.3 - de ph-schaal van 0 tot 14 in verband brengen met zure, neutrale en basische oplossingen en met de concentratie van H+-ionen en OH--ionen; Leergebied: concentratie Leerplannen LP Chemie 2e gr KSO GO 5.5.2 - de massaconcentratie van een oplossing definiëren als het aantal gram opgeloste stof per 100 ml oplossing; de oplosbaarheid van een stof

Nadere informatie

ALGEMENE NATUURWETENSCHAPPEN VWO VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.7.0

ALGEMENE NATUURWETENSCHAPPEN VWO VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.7.0 ALGEMENE NATUURWETENSCHAPPEN VWO VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.7.0 De vakinformatie in dit document is vastgesteld door het College voor Toetsen en Examens (CvTE). Het CvTE is verantwoordelijk voor

Nadere informatie

ECTS-fiche. Elektro-mechanica HBO5. toegepaste mechanica

ECTS-fiche. Elektro-mechanica HBO5. toegepaste mechanica ECTS-fiche Identificatie 1. Opleiding Elektro-mechanica HBO5 Module toegepaste mechanica Code 7369 Lestijden 80 Studiepunten n.v.t. Mogelijkheid tot JA aanvragen vrijstelling Vereiste aanwezigheid 100%

Nadere informatie

Dienstverlening met en door studenten BASO chemie

Dienstverlening met en door studenten BASO chemie Dienstverlening met en door studenten BASO chemie Een presentatie van dienstverleningsinitiatieven en websites www.chemieleerkracht.be www.chemie.baso.khlim.be Filip.Poncelet@ucll.be Chemieonderwijs voor

Nadere informatie

ECTS-fiche HBO5 100 %

ECTS-fiche HBO5 100 % ECTS-fiche 1. Identificatie Opleiding Elektro-mechanica HBO5 Module Thermodynamica Code 7366 Lestijden 40 Studiepunten n.v.t. Mogelijkheid tot JA aanvragen vrijstelling Vereiste 100 % aanwezigheid Ingeschatte

Nadere informatie

Studiehandleiding Biochemie I

Studiehandleiding Biochemie I Studiehandleiding Biochemie I 2006-2007 1 Proeftentamen Biochemie I 1. Vul de juiste term uit de lijst op de open plaatsen in onderstaande tekst in. Elke term mag maar éénmaal worden gebruikt maar niet

Nadere informatie

Nask2 inhouden (PO-vmbo)

Nask2 inhouden (PO-vmbo) Nask2 inhouden (PO-vmbo) Sectoren kerndoelen primair onderwijs kerndoelen onderbouw vmbo bovenbouw gl/tl exameneenheden Vakkernen 1. Materie 42: De leerlingen leren onderzoek doen aan materialen en natuurkundige

Nadere informatie

Profilering derde graad

Profilering derde graad De leerling heeft in de 1ste en de 2de graad, de gelegenheid gehad zijn/haar interesses te ontdekken en heeft misschien al enig idee ontwikkeld over toekomstige werk- of studieplannen. Vaardigheden, inzet,

Nadere informatie

Secundair volwassenenonderwijs STUDIEGEBIED CHEMIE

Secundair volwassenenonderwijs STUDIEGEBIED CHEMIE Secundair volwassenenonderwijs STUDIEGEBIED CHEMIE Opleiding Technicus in Fermentatieprocessen - Zuivel BO CH 006 Versie 1.0 BVR Pagina 1 van 11 Inhoud 1 Opleiding... 3 1.1 Relatie opleiding referentiekader...

Nadere informatie

Secundair onderwijs - Tweede graad ASO/KSO/TSO - Natuurwetenschappen - Vakgebonden eindtermen

Secundair onderwijs - Tweede graad ASO/KSO/TSO - Natuurwetenschappen - Vakgebonden eindtermen Eindtermen educatief project Korstmossen, snuffelpalen van ons milieu 2 de en 3 de graad SO Secundair onderwijs - Tweede graad ASO/KSO/TSO - Natuurwetenschappen - Vakgebonden eindtermen I. Gemeenschappelijke

Nadere informatie

CVO PANTA RHEI - Schoonmeersstraat GENT

CVO PANTA RHEI - Schoonmeersstraat GENT identificatie opleiding Informatica-toepassingssoftware modulenaam Rekenblad 1 code module 6858 goedkeuring door aantal lestijden 60 studiepunten datum goedkeuring structuurschema / volgtijdelijkheid link:

Nadere informatie

Lesnr. Werkvorm Lesverloop Leerplandoelen Eindtermen Pagina LWB 1 Inleiding p Hoofdstuk 1 1 Denk er eens over na p. 10

Lesnr. Werkvorm Lesverloop Leerplandoelen Eindtermen Pagina LWB 1 Inleiding p Hoofdstuk 1 1 Denk er eens over na p. 10 OWMC 3A Lessenreeks Voor 3 graaduren in de 3de graad voorziet het leerplan 75 uren les, inbegrepen 9 uur labo (exclusief toetsen en examens) Voor het vijfde jaar (2 lesuren per week) voorzien wij dan 50

Nadere informatie

mengsels onderscheiden van zuivere stoffen aan de hand van gegeven of van waargenomen fysische eigenschappen;

mengsels onderscheiden van zuivere stoffen aan de hand van gegeven of van waargenomen fysische eigenschappen; Leergebied: zuivere stoffen Leerplannen LP Chemie 2e gr KSO GO 1.4.5 - mengsels onderscheiden van zuivere stoffen aan de hand van gegeven of van waargenomen fysische eigenschappen; 2.3 - een verzameling

Nadere informatie

- 1 - Microbiologie en Biochemie (MIB-10306) Biochemie deel Vrijdag 29 februari 2008, uur

- 1 - Microbiologie en Biochemie (MIB-10306) Biochemie deel Vrijdag 29 februari 2008, uur Microbiologie en Biochemie (MIB-10306) Biochemie deel Vrijdag 29 februari 2008, 9.00-12.00 uur - Begin met het invullen van je naam en registratienummer. - Alle antwoorden moeten op het vragenformulier

Nadere informatie

Opleiding. Orthopedagogie. Code + officiële benaming van de module. E2 Samenwerkingsvaardigheden 2. Academiejaar 2015-2016. Semester.

Opleiding. Orthopedagogie. Code + officiële benaming van de module. E2 Samenwerkingsvaardigheden 2. Academiejaar 2015-2016. Semester. Opleiding Orthopedagogie Code + officiële benaming van de module E2 Samenwerkingsvaardigheden 2 Academiejaar 2015-2016 Semester 1 Studieomvang 3 studiepunten Totale studietijd 60 Aantal lestijden 40 Aandeel

Nadere informatie

Aanbevolen: kennis van of in hetzelfde semester met de modules A1(toegepaste wiskunde 1) en A6 (basis theoretische mechanica)

Aanbevolen: kennis van of in hetzelfde semester met de modules A1(toegepaste wiskunde 1) en A6 (basis theoretische mechanica) Opleiding Elektromechanica Code B1 Mechanica/Sterkteleer Academiejaar 2015-2016 Semester: - 1 dag- en avondtraject Studieomvang 6 studiepunten Totale studietijd 160 Aantal lestijden 80 Aandeel lestijden

Nadere informatie

Plan van toetsing/afsluiting 2012/2014

Plan van toetsing/afsluiting 2012/2014 Sector: alle Vak: Nask 2 Klas: 3 periode 1 Toets 1.1 Kleine tussentijdse toets(en)/practicum verslag en dergelijke. Max 2 deze periode (Iedere overhoring telt 1 X) 1.2 Natuur- en scheikunde voor de basisvorming

Nadere informatie

gebruik maken van de gegeven formules om de reactievergelijking te schrijven van de verbranding van enkelvoudige en samengestelde stoffen;

gebruik maken van de gegeven formules om de reactievergelijking te schrijven van de verbranding van enkelvoudige en samengestelde stoffen; Leergebied: reactievergelijking Leerplannen LP Chemie 2e gr KSO GO 4.4.3 - gebruik maken van de gegeven formules om de reactievergelijking te schrijven van de verbranding van enkelvoudige en samengestelde

Nadere informatie

LUCHTVERONTREINIGING EN -ZUIVERING

LUCHTVERONTREINIGING EN -ZUIVERING INHOUD Voorwoord 13 Inleiding 15 Indeling van milieuproblemen 19 Indeling van dit boek 19 Inleiding tot de Vlaamse milieuwetgeving voor bedrijven 19 Deel 1. LUCHTVERONTREINIGING EN -ZUIVERING 21 1. Inleiding

Nadere informatie

ECTS- FICHE. Biologische basis van gedrag Cluster: 1 Academiejaar: 2015-2016. Hoofdvestiging centrum CVO Horito Via secretariaat en/of website

ECTS- FICHE. Biologische basis van gedrag Cluster: 1 Academiejaar: 2015-2016. Hoofdvestiging centrum CVO Horito Via secretariaat en/of website HBO5 Orthopedagogie ECTS- FICHE ECTS-Fiche Biologische basis van gedrag Code: Biologische basis van gedrag Cluster: 1 Academiejaar: 2015-2016 Studietijd: 40 lestijden Deliberatie: mogelijk Vrijstelling:

Nadere informatie

STUDIEFICHE HBO5. identificatie

STUDIEFICHE HBO5. identificatie identificatie opleiding Elektromechanica modulenaam Klimatisatie 2 code module Db4 goedkeuring door aantal lestijden 40 studiepunten datum goedkeuring structuurschema / volgtijdelijkheid link: inhoud link

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814.

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 11109 6 juni 2012 Regeling van de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap van 28 april 2012, nr. VO/403948, houdende

Nadere informatie

Aansluiting op het actuele curriculum (2014)

Aansluiting op het actuele curriculum (2014) Aansluiting op het actuele curriculum (2014) De verschillende modules van GLOBE lenen zich uitstekend om de leerlingen de verschillende eindtermen en kerndoelen aan te leren zoals die zijn opgesteld door

Nadere informatie

door gebruik van de smaak en van indicatoren een oplossing karakteriseren als zuur, neutraal of basisch;

door gebruik van de smaak en van indicatoren een oplossing karakteriseren als zuur, neutraal of basisch; Leergebied: oplossing Leerplannen LP Chemie 2e gr KSO GO 1.4.1 - met een voorbeeld uitleggen wat een oplossing is; 5.3 - de elektrolyse van een natriumchloride-oplossing voorstellen op het elektrisch schema

Nadere informatie

CVO PANTA RHEI - Schoonmeersstraat 26 9000 GENT 09 335 22 22

CVO PANTA RHEI - Schoonmeersstraat 26 9000 GENT 09 335 22 22 identificatie opleiding Boekhouden modulenaam Sociale wetgeving code module C1 goedkeuring door aantal lestijden 80 studiepunten datum goedkeuring structuurschema / volgtijdelijkheid link: inhoud link

Nadere informatie

Profilering derde graad

Profilering derde graad De leerling heeft in de 1ste en de 2de graad, de gelegenheid gehad zijn/haar interesses te ontdekken en heeft misschien al enig idee ontwikkeld over toekomstige werk- of studieplannen. Vaardigheden, inzet,

Nadere informatie

Onderzoekscompetenties in de 2 e en 3 e graad wetenschappen

Onderzoekscompetenties in de 2 e en 3 e graad wetenschappen Onderzoekscompetenties in de 2 e en 3 e graad wetenschappen Over welke richtingen spreken we? Tweede graad Wetenschappen en Sportwetenschappen Latijn, Grieks, Humane Wetenschappen, Economie Derde graad

Nadere informatie

STUDENT aan de Universiteit Hasselt 2013-2014

STUDENT aan de Universiteit Hasselt 2013-2014 STUDENT aan de Universiteit Hasselt 2013-2014 introductiedagen start academiejaar septembercursussen nuttige links INTRODUCTIEDAGEN www.uhasselt.be/introductiedagen In september, vóór de start van het

Nadere informatie

HBO5 Boekhouden/Accountancy (90 studiepunten)

HBO5 Boekhouden/Accountancy (90 studiepunten) STUDIEFICHE CVO DE AVONDSCHOOL Opleiding HBO5 Boekhouden/Accountancy (90 studiepunten) Module E2 Audit Plaats van de module in de opleiding: In één van de laatste modules van de opleiding leert de cursist

Nadere informatie

STUDIEFICHE HBO5. identificatie

STUDIEFICHE HBO5. identificatie identificatie opleiding Bouw- en Houtconstructies modulenaam Bouwfysica en constructieleer BOHO3 code module 3B goedkeuring door aantal lestijden studiepunten datum goedkeuring structuurschema / volgtijdelijkheid

Nadere informatie

ECTS- FICHE. Werken in en met groepen Academiejaar: 2015-2016. Via secretariaat en/of website

ECTS- FICHE. Werken in en met groepen Academiejaar: 2015-2016. Via secretariaat en/of website HBO5 Orthopedagogie ECTS- FICHE ECTS-Fiche Werken in en met groepen Code: Werken in en met groepen Academiejaar: 2015-2016 Studietijd: 40 lestijden Deliberatie: mogelijk Vrijstelling: mogelijk Onderwijstaal:

Nadere informatie

Om een zo duidelijk mogelijk verslag te maken, hebben we de examenvragen onderverdeeld in 4 categorieën.

Om een zo duidelijk mogelijk verslag te maken, hebben we de examenvragen onderverdeeld in 4 categorieën. Beste leerling, Dit document bevat het examenverslag van het vak Scheikunde havo, eerste tijdvak (2014). In dit examenverslag proberen we zo goed mogelijk antwoord te geven op de volgende vraag: In hoeverre

Nadere informatie

PTA biologie vwo Belgisch Park cohort

PTA biologie vwo Belgisch Park cohort Domeinen biologie Het examenprogramma biologie kent de volgende (sub)domeinen: Domein A Vaardigheden Domein B Zelfregulatie o Subdomein B1 Eiwitsynthese o Subdomein B2 Stofwisseling van de cel o Subdomein

Nadere informatie

CVO PANTA RHEI - Schoonmeersstraat GENT

CVO PANTA RHEI - Schoonmeersstraat GENT identificatie opleiding Meertalig secretariaat modulenaam Sociale wetgeving beroepsethiek en personeelsbeleid code module B3 Geldig vanaf 01/02/2016 aantal lestijden 60 studiepunten structuurschema / volgtijdelijkheid

Nadere informatie

STUDIEFICHE HBO5. identificatie

STUDIEFICHE HBO5. identificatie identificatie opleiding Elektromechanica modulenaam Toegepaste Wiskunde 1 code module A1 goedkeuring door aantal lestijden 40 studiepunten datum goedkeuring structuurschema / volgtijdelijkheid link: inhoud

Nadere informatie

Europa 14 juni 1993: hygiënerichtlijn 93/94/EEG. België 7 februari 1997: KB inzake de algemene voedingsmiddelenhygiëne

Europa 14 juni 1993: hygiënerichtlijn 93/94/EEG. België 7 februari 1997: KB inzake de algemene voedingsmiddelenhygiëne WAAROM? Voor VEILIGHEID van de consument Jaarlijks 1.5 miljoen vergiftigingen in Nederland 1993 Duitsland: > 1000 mensen ziek na eten van chips (salmonella) 1996 15- jarige jongen sterft door botulisme

Nadere informatie

Kerntaak 1: Voorbereiden van analyses

Kerntaak 1: Voorbereiden van analyses Kerntaak 1: Voorbereiden van analyses Werkproces 1.1: Plannen van de eigen werkzaamheden De laborant overlegt de door hem uit te voeren taken en prioritering hiervan met zijn leidinggevende en collega

Nadere informatie

Scheikundige begrippen

Scheikundige begrippen Scheikundige begrippen Door: Ruby Vreedenburgh, Jesse Bosman, Colana van Klink en Fleur Jansen Scheikunde begrippen 1 Chemische reactie Ruby Vreedenburgh Overal om ons heen vinden er chemische reacties

Nadere informatie

ECTS- FICHE. Hoofdvestiging centrum CVO Horito Via secretariaat en/of website

ECTS- FICHE. Hoofdvestiging centrum CVO Horito Via secretariaat en/of website HBO5 Orthopedagogie ECTS- FICHE ECTS-Fiche Emancipatorisch werken 2 (G2) Code: G2 Cluster: 3 Academiejaar: 2014-2015 Studietijd: 40 lestijden Deliberatie: mogelijk Vrijstelling: mogelijk Onderwijstaal:

Nadere informatie

Naam Vak Scheikunde Niveau Havo Geldend voor klas 12

Naam Vak Scheikunde Niveau Havo Geldend voor klas 12 2015-2016 Naam Vak Scheikunde Niveau Havo Geldend voor klas 12 Jaar Toetsnaam Type Omschrijving Afnamemoment Weegfactor Herkansbaar 11 toets 1 Toets Water, Zuren en basen 11/trim1/TW1 3% ja 11 toets 2

Nadere informatie

Bijlage VMBO-GL en TL 2004

Bijlage VMBO-GL en TL 2004 Bijlage VMBO-GL en TL 2004 tijdvak 1 BIOLOGIE CSE GL EN TL BIOLOGIE VBO-MAVO-D Deze bijlage bevat informatie. 400009-1-586-543b BIOTECHNOLOGIE INFORMATIE 1 OUDE TECHNIEKEN Al eeuwen gebruiken mensen organismen

Nadere informatie

Het niveau van Medisch-Microbiologisch Onderzoeker wordt bereikt door een combinatie van een cursorisch gedeelte èn een

Het niveau van Medisch-Microbiologisch Onderzoeker wordt bereikt door een combinatie van een cursorisch gedeelte èn een Reglement voor de opleiding tot Medisch-Microbiologisch Onderzoeker (MMO) binnen het kader van het Algemeen Reglement van de Stichting voor opleiding tot Medisch-Biologisch Wetenschappelijk Onderzoeker

Nadere informatie

Wanda Guedens en Monique Reynders. Universiteit Hasselt, België

Wanda Guedens en Monique Reynders. Universiteit Hasselt, België Wanda Guedens en Monique Reynders Universiteit Hasselt, België Van chemisch experiment tot wiskundig model Hoe chemie en wiskunde elkaars maatje worden Data-analyse komt neer op het zoeken naar onderlinge

Nadere informatie

HBO5 Informatica Netwerkbeheer (90 studiepunten) Het schematiseren van probleemstellingen. met zelfgedefinieerde klassen werken.

HBO5 Informatica Netwerkbeheer (90 studiepunten) Het schematiseren van probleemstellingen. met zelfgedefinieerde klassen werken. STUDIEFICHE CVO DE AVONDSCHOOL Opleiding HBO5 Informatica Netwerkbeheer (90 studiepunten) Module A1 Basiskennis (4 studiepunten) Plaats van de module in de opleiding: In deze module wordt de basiskennis

Nadere informatie

Basiskennis en Basisvaardigheden III (304)

Basiskennis en Basisvaardigheden III (304) ASISKENNIS EN ASISVAARDIGHEDEN III 304 asiskennis en asisvaardigheden III (304) SCHEIKUNDE 304.01 De kandidaat kan de belangrijkste scheikundige en natuurkundige verschijnselen onderscheiden. 304.02 De

Nadere informatie

Profilering derde graad

Profilering derde graad Profilering derde graad De leerling heeft in de eerste en de tweede graad de gelegenheid gehad om zijn of haar interesses te ontdekken. Misschien heeft hij of zij al enig idee ontwikkeld over toekomstige

Nadere informatie

CVO PANTA RHEI - Schoonmeersstraat 26 9000 GENT 09 335 22 22

CVO PANTA RHEI - Schoonmeersstraat 26 9000 GENT 09 335 22 22 identificatie opleiding Graduaat chemie afstudeerrichting biochemie modulenaam Lab Analytische Chemie uitbreiding code module Bb6 goedkeuring door aantal lestijden 40 studiepunten datum goedkeuring structuurschema

Nadere informatie

Secundair volwassenenonderwijs STUDIEGEBIED CHEMIE

Secundair volwassenenonderwijs STUDIEGEBIED CHEMIE Secundair volwassenenonderwijs STUDIEGEBIED CHEMIE Opleiding Technicus in Fermentatieprocessen - Bieren BO CH 003 Opleidingsprofiel Volwassenenonderwijs Studiegebied Chemie Technicus in fermentatieprocessen

Nadere informatie

Opleiding. Marketing. Code + officiële benaming van de module. C2 Management en Organisatie. Academiejaar 2015-2016. Semester: Studieomvang

Opleiding. Marketing. Code + officiële benaming van de module. C2 Management en Organisatie. Academiejaar 2015-2016. Semester: Studieomvang Opleiding Marketing Code + officiële benaming van de module C2 Management en Organisatie Academiejaar 2015-2016 Semester: 2 Studieomvang 4 studiepunten Totale studietijd 90 u Aantal lestijden 60 Aandeel

Nadere informatie

WWW.AP.BE. Professionele bachelor Biomedische laboratoriumtechnologie OPLEIDINGSONDERDELEN 2013/2014 MODELTRAJECT 1

WWW.AP.BE. Professionele bachelor Biomedische laboratoriumtechnologie OPLEIDINGSONDERDELEN 2013/2014 MODELTRAJECT 1 Professionele bachelor Biomedische laboratoriumtechnologie MODELTRAJECT 1 Chemie 1 Deze cursus behandelt de veiligheid in het chemisch labo en een aantal chemische basisbegrippen zoals concentratietermen,

Nadere informatie

Het domeinspecifieke referentiekader professioneel gerichte bacheloropleiding Biomedische laboratoriumtechnologie

Het domeinspecifieke referentiekader professioneel gerichte bacheloropleiding Biomedische laboratoriumtechnologie Uittreksel uit het visitatierapport biomedische laboratoriumtechnologie voedings- en dieetkunde, 15 december 2008 Het domeinspecifieke referentiekader professioneel gerichte bacheloropleiding Biomedische

Nadere informatie

CVO PANTA RHEI - Schoonmeersstraat 26 9000 GENT 09 335 22 22

CVO PANTA RHEI - Schoonmeersstraat 26 9000 GENT 09 335 22 22 identificatie opleiding Wijnkenner modulenaam Degustatie Franse wijnen code module 9648 goedkeuring door aantal lestijden 80 studiepunten datum goedkeuring structuurschema / volgtijdelijkheid link: inhoud

Nadere informatie

Big Ideas Great STEM. Katrien Strubbe

Big Ideas Great STEM. Katrien Strubbe + Big Ideas Great STEM Katrien Strubbe (Natuur)wetenschappen: doelen 2 Natuurwetenschappen geven leerlingen een fundamenteel en duurzaam inzicht in de structuren en processen die de mens, de natuur en

Nadere informatie

OVERZICHT MODULES PAV

OVERZICHT MODULES PAV OVERZICHT MODULES PAV Inhoud PAV 3(2) Functionele rekenvaardigheid... 2 PAV 3(2) Functionele taalvaardigheid... 3 PAV 3(2) Maatschappelijk en ethisch bewustzijn, weerbaarheid en verantwoordelijkheid...

Nadere informatie

Competentie-invullingsmatrix

Competentie-invullingsmatrix Competentie-invullingsmatrix algemene opleidingsonderdelen masterprf Master of Science in de biologie Academiejaar 2016-2017 Legende: =didactische werkvormen =evaluatievormen C003080 Programmeren C003334

Nadere informatie