Terug naar het begin. Van ontstaan van de aarde naar de oerknal

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Terug naar het begin. Van ontstaan van de aarde naar de oerknal"

Transcriptie

1 Van ontstaan van de aarde naar de oerknal

2 Moeder aarde NU

3 Ons zonnestelsel

4 Ontstaan Zon Melkweg ontstaan 12 miljard jaar geleden. Daarna zijn andere kleinere sterrenstelsels, gas- en stofwolken geïntegreerd Zonnestelsel ontstaan 4,5 miljard jaar geleden Zon ontstaan uit grote gas en stofwolk. Mogelijk door een nabije supernova is gas/stofwolk in beweging gebracht. Door gravitatie wordt wolk een roterende platte schijf met een steeds verdere verdichting Verdichting leidt tot hogere temperatuur Als temperatuur oploopt tot 15 miljoen graden Celsius treedt kernfusie op Door kernfusie gaat de verdichte gaswolk licht uitzenden: een ster is geboren. Hoe groter een ster, hoe sneller hij opbrandt Onze zon verbrand 600 miljoen ton waterstof per seconde en heeft voor 9 miljard jaar brandstof

5 Ontstaan zonnestelsel In ster wordt waterstof omgezet in Helium. Als hoeveelheid waterstof afneemt wordt helium omgezet in koolstof, koolstof in Stikstof, stikstof in zuurstof etc. Zodra ijzer wordt gevormd komt er geen nucleaire energie meer vrij; alleen gravitatie blijft over. Ster implodeert. Door de enorme dichtheidstoename wint de afstoting van de kerndeeltjes het van de gravitatie en explodeert de ster. Wat overblijft is een zeer dichte kern (neutronenster) en de wegeslingerde restanten waarbij door de hoge temperaturen (100 biljoen graden) hogere elementen worden gevormd (b.v. goud, platinum, uranium etc). Dit noemt men een supernova. Als ster > 7,6x zonmassa ontstaat een neutronen ster, als ster >15x zonmassa implodeert de kern tot een zwart gat Weggeslingerde restmateriaal zijn bouwstenen voor nieuwe sterren en/of planeten. In ruimte bestaat zichtbare materie voor 75% uit waterstof en 24% uit helium en lithium. Alle andere elementen tesamen vormen 1%van de zichtbare materie. Alle zichtbare materie is slechts 4% van het totaal (23% donkere materie en 73%donkere energie).

6 Ontstaan zonnestelsel

7 Zonnestelsel Rond de zon cirkelden talloze brokstukken in een platte schijf; restanten van een supernova. In de loop van miljoenen jaren klonterden brokstukken samen, vormden zich hemellichamen, hierdoor werd gravitatie sterker en werden meer brokstukken aangetrokken en groeiden de hemellichamen uit tot planeten. De eerste planeten veegden met behulp van de gravitatie hun baan schoon en werden groter en groter. Oftewel de aarde lag tijdens de eerste miljard jaar continu onder vuur van meteorieten en kometen, de restanten van een supernova. Deze meteorieten gaven de aarde zijn metalen, de kometen gaven de aarde water. De vloeibare metalen kern zorgde voor een aardmagnetisch veld dat gevaarlijke straling buiten hield. De aarde was groot genoeg om de waterdamp vast te houden. De aarde kon afkoelen en dat maakte leven mogelijk.

8 Ontstaan zonnestelsel

9 Ontstaan aarde Stof en brokstukken klonteren samen. Botsingen tussen grotere en grotere objecten resulteren in een asteroide

10 Ontstaan aarde Het steeds groter wordende hemellichaam warmt op en begint binnenin te smelten

11 Ontstaan aarde Zware gesmolten metalen deeltjes komen samen en zinken naar het centrum van het hemellichaam. Het lichtere silicium of magma wordt naar de oppervlakte gedrukt. Hierdoor komen de zwaardere mineralen in de mantel terecht.

12 Ontstaan aarde Het resultaat is een gelaagd hemellichaam met een metalen kern en mantel en een aardkorst.

13 Ontstaan aarde Zo n 4,5 miljard jaar geleden kwam aarde in botsing met een planetoïde met ca. 10% massa aarde. Binnenkant planetoïde bevatte vnl. ijzer en buitenkant lichtere materialen. IJzeren binnenkant versmolten met kern aarde. Lichte buitenkant in brokstukken door aarde weerkaatst. Deze brokstukken hebben in de loop der jaren de maan gevormd. Convectiestromen in vloeibare ijzeren buitenkern rond de vaste ijzeren binnenkern vormt een sterk aardmagnetisch veld dat de vorming van leven mogelijk maakte.

14 Ontstaan aarde

15 Ontstaan aarde Aarde beschermd door aardmagnetisch veld en van Allen gordels. Buitenste van Allen gordels electronen en binnenste protonen die zijn ingevangen door magnetische veldlijnen. Deeltjes die niet door aardmagnetisch veld worden afgebogen worden afgevangen door van Allen gordels (electronische spiegel) Veldlijnen zijn resultante van aardmagnetische veldlijnen en veldlijnen veroorzaakt door zonnewind (ook geladen deeltjes)

16 P A U Z E

17 Kosmische achtergrondstraling George Gamov 1948: Als er een oerknal was, dan moet het licht daarvan nog aanwezig zijn Deze uitspraak vergeten totdat in 1965 Penzias en Wilson bij toeval de kosmische achtergrondstaling vonden Penzias en Wilson kregen hiervoor in 1978 de Nobel prijs voor de natuurkunde

18 Kosmische achtergrondstraling Recente nauwkeurige metingen tonen dat intensiteit kosmische achtergrondstraling toch niet geheel identiek is in alle richtingen.. Verschillen in intensiteit achtergrondstraling (van maximaal 0,001%!) tonen verschillen in massaverdeling. Door gravitatie en uitdijing heelal leiden deze verschillen na 1 miljard jaar tot vorming van clusters van sterrenstelsels.

19 Kosmische achtergrondstraling SINDS GISTEREN (Planck satelliet) 3x hogere resolutie en 10x gevoeliger dan WMAP Eerste conclusies: Zichtbare materie 4,9% (4%), donkere materie 26,8% (24,6%) en donkere energie 68,3% (71,4) Leeftijd heelal 13,82 miljard jaar (was 13,72) Hubble constante 67,15 km/sec/megaparsec (was 71) Heelal is vlak

20 Kosmische achtergrondstraling Waar komt Kosmische achtergrond straling vandaan? Kosmische achtergrondstraling zijn de fotonen die zijn overgebleven van het moment dat het heelal doorzichtig werd. Tot jaar na de oerknal bewegen de elektronen vrij. De fotonen worden sterk verstrooid. HET HEELAL IS ONDOORZICHTIG jaar na de oerknal vangen Waterstof- en Heliumkernen de losse elektronen. Er zijn geen losse elektronen meer. HET HEELAL WORDT TRANSPARANT.

21 Oerknal In 1916 publiceerde Albert Einstein zijn algemene relativiteits theorie. Toevoegen van gravitatie aan zijn eerder gepubliceerde speciale relativiteitstheorie Doordat toe de heersende opvatting was dat heelal statisch was voegde hij aan zijn vergelijkingen een kosmologische constante toe die hij 10 jaar later zijn grootste fout zou noemen. Deze constante bood in zijn vergelijkingen een afstotende kracht als tegenwicht aan de gravitatiekracht. Nu blijkt de kosmologische contante de in 1998 ontdekte Donkere Energie precies te beschrijven. Niet alleen massa en onderlinge afstand dragen bij aan de gravitatiekracht maar ook energie en druk Positieve druk draagt bij aan gravitatie maar negatieve druk (naar buiten gericht) werkt omgekeerd en leidt tot een afstotende kracht. Als druk negatief genoeg is wint de afstotende kracht het van de aantrekkende kracht

22 Oerknal In 1927 ontdekte Hubble dat alle sterrenstelsels zich van elkaar verwijderen In 1930 leidde de Belgische priester Georges Lemaître uit Einsteins vergelijkingen af dat het heelal expandeert en dat er een oerknal moet zijn geweest Einstein: Your math is correct but your physics is abominable Door de bevindingen van Lemaître en Hubble te combineren kon men uitrekenen dat het heelal 1,5 miljard jaar oud moest zijn. Er waren toen op aarde al steensoorten gevonden die 3 miljard jaar oud waren Er bleek een structurele fout in de afstandmetingen te zitten. Met nauwkeurige afstanden kan de leeftijd van het heelal op 13,72 jaar bepaald worden

23 De oerknal Melkwegstelsel Corona Borealis Afstand 1,1 miljard lichtjaar km/sec Oerknal: 1,1 miljard lichtjaar : 22000km/sec = 13,7 miljard jaar!

24 Oerknal In 1979 ontdekte Alan Guth dat de energie van een supergekoeld Higgsveld (Die niet nul is) een effect zal hebben op de uitdijing van het heelal. Een Higgs-veld gevangen op een plateau vult ruimte niet alleen met energie maar levert ook een uniforme negatieve druk en dezelfde eigenschappen heeft als de Kosmologische constante! Quantum processen kunnen sprongen van de waarde van het Higgs-veld veroorzaken en bij voldoende grote sprong zal deze veldwaarde van het plateau werpen waardoor energie en druk tot nul kunnen dalen. Dit kan in seconde gebeuren. De kosmologische constante die hierbij hoort bleek keer groter dan dat Einstein had gekozen voor een statisch heelal. HIERMEE WAS DE KNAL VAN DE OERKNALTHEORIE GEVONDEN!! In het begin met grote dichtheid werd energie bevat in een Higgs-veld (ook wel inflatonveld genoemd).op een waarde ver van laagste punt van de potentiële energiekom. Negatieve druk deed heelal opzwellen (van omvang DNA molecuul tot omvang melkweg) in seconde seconde na uitbarsting gleed inflatonveld van hoge energieplateau overal in de ruimte naar nul niveau voor de potentiële energie, daar werd de afstotende kracht uitgeschakeld Tijdens het afglijden gaf inflatonveld de ingesloten energie af aan productie van materiedeeltjes en straling die de ruimte uniform vulden. Het veld zelf zal nooit zijn 0 waarde bereiken (midden grafiek) omdat er dan weer energie bij moet. Er zal dus altijd een Higgsveld zijn die de materiedeeltjes hun massatraagheid geeft.

25 vorming van materie Tijdens de inflatie bleef de energiedichtheid van het snel expanderende heelal gelijk oftewel de totale energie nam recht evenredig toe met het volume van de ruimte. Tijdens inflatie nam ruimte toe met een factor oftewel de inhoud van het volume met (10 30 ) 3 = De energie van het inflatonveld nam dus met dezelfde factor toe. Een klompje van cm en slechts 10kg zou door de inflatoire opzwelling voldoende energie krijgen om alles wat we in het heelal waarnemen te verklaren! Na de inflatie werd energie omgezet in materiedeeltjes. Door uitdijende heelal en de daardoor resulterende afkoeling werden straling en schommelingen van het inflatonveld minder en minder seconde na de oerknal was heelal afgekoeld tot graden en bereikte Higgsveld een constante niet-nulwaarde en konden deeltjes hun massatraagheid krijgen. 1 seconde na de oerknal werden de subatomaire deeltjes gevormd en na 3 minuten de neutronen en protonen. Na verdere afkoeling tot 10 miljard graden begonnen kernfusie processen en werden naast Waterstof kernen ook Deuterium, Lithium en Helium kernen gevormd Omdat wij daarvan precies de verhouding kennen weten wij hoe lang uitdijing en afkoeling tot 15 miljoen graden en dus de kernfusie heeft plaatsgevonden kan dus precies uitgerekend worden hoeveel protonen en neutronen zijn gevormd. Mede daarom weten wij dat donkere materie niet uit ons bekende deeltjes kan bestaan. Na jaar bereikte het heelal een temperatuur van 3000 graden en werden de elektronen ingevangen. Hierdoor konden dus atomen worden gevormd en werd het heelal transparant (fotonen konden vrij reizen) Dit resulteerden in de kosmische achtergrond straling Omdat de afstotende kracht was afgenomen kreeg gravitatie de overhand. Hierdoor ging materie clusteren, ontstonden sterren en al na 1 miljard jaar de eerste sterrenstelsels

26 De oerknal

27 vorming van de ruimte Materie/energie dichtheid bepalen vorm ruimte Kritische dichtheid (5 H-atomen per m 3 ): vlakke ruimte Meer materie: positieve kromming (bol) Minder materie: negatieve kromming (zadel) Voor een vlak heelal moet in begin hoeveelheid materie precies gelijk zijn aan kritische dichtheid. Als in begin KD 99,99% bedroeg was vandaag dichtheid 0, xKD. Dit is nu zeker niet het geval!! Vanuit theorie is heelal dus vlak. Dit komt overeen met waarnemingen

28 vorming van de ruimte Toch blijkt alle materie in het heelal slechts 5% van de totaal benodigde KD te zijn. Geen verschil van duizenden en duizenden maar slechts een factor 20. Uit bewegingen van sterren in andere sterrenstelsels bleek dat er veel meer materie moet zijn dan de zichtbare materie. Dit wordt donkere materie genoemd en zorgt voor 25% van de KD In 1998 werd ontdekt dat de expansie van het heelal versnelt. Hiervoor is een hoeveelheid energie benodigd die precies overeenkomt met de ontbrekende 70% van de KD waarnaar al jaren werd gezocht! Deze energie wordt ook wel donkere energie genoemd en gedraagt zich als Einsteins komologische constante. Een kosmologische constante die 70% van de KD bedraagt is samen met de 25% van donkere materie en 5% van zichtbare materie precies de 100% van de massa/energie die de inflatiekosmologie had voorspeld

29 Kosmische achtergrondstraling

30 Expansie van het heelal Hubble observaties: In het vroege heelal domineerde gravitatie en vertraagde de door de Big Bang veroorzaakte expansie. Sinds 7,5 miljard jaar expandeert het heelal versneld (donkere energie). Deze expansie gaat zelfs sneller dan de lichtsnelheid

31 Expansie van het heelal Speciale relativiteitstheorie van Einstein: De lichtsnelheid is de maximale snelheid in het heelal Deze beperking geldt voor het reizen door de ruimte-tijd Een expansie sneller dan de lichtsnelheid is niet strijdig met Einstein. Het gaat niet om het reizen door de ruimte-tijd maar om de ruimte-tijd die zelf expandeert. Deze expansie geldt alleen op intergalactische schaal. Expansie heelal heeft geen invloed op de baan van de aarde om de zon. NIET DE STERRENSTELSELS BEWEGEN VAN ELKAAR MAAR DE RUIMTE EXPANDEERT!!!

32 Expansie van het heelal De snelheid van de uitbreiding heelal : 7,5 miljoen jaar geleden versnelde de expansie aanzienlijk (buigpunt in grafiek) Verste geobserveerde supernova toont dat na een vertragende expansie de expansie juist was versneld

33 Kosmische achtergrondstraling Temperatuurverschillen jaar na de oerknal Gravitatie maar iets dichtere gebieden worden nog dichter en ijlere gebieden worden nog ijler. Dit worden de Dark Ages genoemd Door gravitatie gas zodanig gecomprimeerd dat kernfusie begint. De eerste sterren geven licht (400 miljoen jaar jaar na oerknal). Meer en meer sterren worden gevormd en groeperen zich rond concentraties donkere materie in een kosmisch web Heden: honderden miljarden sterrenstelsels vullen het heelal. Computersimulaties van materieverdeling op basis van de kosmische achtergrondstraling onder invloed van gravitatie en uitdijing heelal resulteert in wat wij nu waarnemen!

34 Terug naar begin Deze foto (Subaru telescoop Japan) toont in 2009 ontdekte structuur van clusters van sterrenstelsels op 6,7 miljard lichtjaar afstand. Deze structuur gaf verder inzicht in het kosmisch web en over hoe het is ontstaan

35 Terug naar begin Hier zijn de sterrenstelsels die behoren bij de nieuw ontdekte structuur op 6,7 miljard jaar rood gekleurd. De sterrenstelsels die dichterbij of verder weg staan zijn blauw getekend. De witte sterren zijn uit ons melkwegstelsel

36 Terug naar begin Deze 3D illustratie toont de positie van de nieuw ontdekte structuur van sterrenstelsels in perspectief t.o.v. andere stelsels. Duidelijk is te zien dat materie samenklontert in een kosmisch web dat een gigantische draadachtige structuur creëert waarbij onze melkweg volledig in het niet valt.

37 Terug naar begin Ondanks de expansie van het heelal worden sterrenstelsels door gravitatie tot elkaar aangetrokken. Soms leidt dit tot botsingen waarbij de stelsels eerst om elkaar heen dansen om vervolgens een nieuw stelsel te vormen met een gemeenschappelijk zwart gat als kern.

38 Expansie van het heelal De ruimte is veel sneller geëxpandeerd dan de lichtsnelheid. Het heelal is dus veel groter dan we ooit zullen kunnen waarnemen! Het verste sterrenstelsel ooit waargenomen staat op 13 miljard lichtjaar (dus vlak na de oerknal) maar deze afstand is dus slechts een klein stukje van het heelal!

39 Toekomst van het heelal De in 1998 gemeten versnelde expansie van het heelal betekent dat de uitdijing (veroorzaakt door donkere energie ) het wint van aantrekking (door gravitatiekracht) Hoe groter de ruimte hoe groter de donkere energie Uitdijing heelal zal dus nog verder versnellen. Over miljarden jaren zullen er dus veel minder sterrenstelsels aan het firmament staan. Uiteindelijk zal alles uit elkaar gerukt worden, zelfs de atomen. We eindigen in een leeg en koud heelal.

40 Dit is terug van het begin. Heeft u nog vragen?

Het mysterie van donkere energie

Het mysterie van donkere energie Het mysterie van donkere energie Het mysterie van donkere energie Donkere Energie In 1998 bleken supernova s type 1A zwakker dan verwacht Door meerdere teams gemeten Dit betekent dat de uitdijingsnelheid

Nadere informatie

Uitdijing van het heelal

Uitdijing van het heelal Uitdijing van het heelal Zijn we centrum van de expansie? Nee Alles beweegt weg van al de rest: Alle afstanden worden groter met zelfde factor a(t) a 4 2 4a 2a H Uitdijing van het heelal (da/dt) 2 0 a(t)

Nadere informatie

Is ons universum een klein deel van een veel groter multiversum?

Is ons universum een klein deel van een veel groter multiversum? Is ons universum een klein deel van een veel groter multiversum? Inleiding Er zijn 10 11 sterrenstelsels Er zijn per sterrenstelsel 10 11 sterren waarvan de meesten een aantal planeten hebben Er zijn dus

Nadere informatie

Donkere Materie. Bram Achterberg Sterrenkundig Instituut Universiteit Utrecht

Donkere Materie. Bram Achterberg Sterrenkundig Instituut Universiteit Utrecht Donkere Materie Bram Achterberg Sterrenkundig Instituut Universiteit Utrecht Een paar feiten over ons heelal Het heelal zet uit (Hubble, 1924); Ons heelal is zo n 14 miljard jaar oud; Ons heelal was vroeger

Nadere informatie

Overzicht. Vandaag: Frank Verbunt Het heelal Nijmegen 2014. uitdijing heelal theorie: ART afstands-ladder nucleo-synthese 3 K achtergrond.

Overzicht. Vandaag: Frank Verbunt Het heelal Nijmegen 2014. uitdijing heelal theorie: ART afstands-ladder nucleo-synthese 3 K achtergrond. Vandaag: Frank Verbunt Het heelal Nijmegen 2014 Kosmologie Overzicht uitdijing heelal theorie: ART afstands-ladder nucleo-synthese 3 K achtergrond Boek: n.v.t. Frank Verbunt (Sterrenkunde Nijmegen) Het

Nadere informatie

178 Het eerste licht

178 Het eerste licht 178 Het eerste licht Het eerste licht et ontstaan van het heelal heeft de mensheid al sinds de vroegste beschavingen bezig H gehouden. Toch heeft het tot de vorige eeuw geduurd voor een coherent model

Nadere informatie

Honderd jaar algemene relativiteitstheorie

Honderd jaar algemene relativiteitstheorie Honderd jaar algemene relativiteitstheorie Chris Van Den Broeck Nikhef open dag, 04/10/2015 Proloog: speciale relativiteitstheorie 1887: Een experiment van Michelson en Morley toont aan dat snelheid van

Nadere informatie

Lichtsnelheid Eigenschappen

Lichtsnelheid Eigenschappen Sterrenstelsels Lichtsnelheid Eigenschappen! Sinds eind 19 e eeuw is bekend dat de lichtsnelheid:! In vacuüm 300.000km/s bedraagt! Gemeten met proeven! Berekend door Maxwell in zijn theorie over EM golven!

Nadere informatie

Sterrenstelsels en kosmologie

Sterrenstelsels en kosmologie Sterrenstelsels en kosmologie Inhoudsopgave Ons eigen melkwegstelsel De Lokale Groep Sterrenstelsels Structuur in het heelal Pauze De geschiedenis van het heelal Standaard big bang theorie De toekomst

Nadere informatie

Sterrenkunde Ruimte en tijd (3)

Sterrenkunde Ruimte en tijd (3) Sterrenkunde Ruimte en tijd (3) Zoals we in het vorige artikel konden lezen, concludeerde Hubble in 1929 tot de theorie van het uitdijende heelal. Dit uitdijen geschiedt met een snelheid die evenredig

Nadere informatie

1 Leerlingproject: Kosmische straling 28 februari 2002

1 Leerlingproject: Kosmische straling 28 februari 2002 1 Leerlingproject: Kosmische straling 28 februari 2002 1 Kosmische straling Onder kosmische straling verstaan we geladen deeltjes die vanuit de ruimte op de aarde terecht komen. Kosmische straling is onder

Nadere informatie

Een mooi moment is er rond een honderdduizendste van een seconde. Ja het Universum is nog piepjong. Op dat moment is de temperatuur zover gedaald dat

Een mooi moment is er rond een honderdduizendste van een seconde. Ja het Universum is nog piepjong. Op dat moment is de temperatuur zover gedaald dat 1 Donkere materie, klinkt mysterieus. En dat is het ook. Nog steeds. Voordat ik u ga uitleggen waarom wij er van overtuigd zijn dat er donkere materie moet zijn, eerst nog even de successen van de Oerknal

Nadere informatie

het grote boek van de ruimte met professor astrokat Tekst van dr. dominic walliman Ontwerp en illustraties van ben newman

het grote boek van de ruimte met professor astrokat Tekst van dr. dominic walliman Ontwerp en illustraties van ben newman het grote boek van de ruimte met professor astrokat Tekst van dr. dominic walliman Ontwerp en illustraties van ben newman Iedere avond zetten de laatste stralen van de ondergaande zon de hemel in vlammende

Nadere informatie

Het zonnestelsel en atomen

Het zonnestelsel en atomen Het zonnestelsel en atomen Lieve mensen, ik heb u over de dampkring van de aarde verteld. Een dampkring die is opgebouwd uit verschillende lagen die men sferen noemt. Woorden als atmosfeer en stratosfeer

Nadere informatie

Werkcollege III Het Heelal

Werkcollege III Het Heelal Werkcollege III Het Heelal Opgave 1: De Hubble Expansie Sinds 1929 weten we dat we ons in een expanderend Heelal bevinden. Het was Edwin Hubble die in 1929 de recessie snelheid van sterrenstelsels in ons

Nadere informatie

Materie bouwstenen van het heelal FEW 2009

Materie bouwstenen van het heelal FEW 2009 Materie bouwstenen van het heelal FEW 2009 Prof.dr Jo van den Brand jo@nikhef.nl 2 september 2009 Waar de wereld van gemaakt is De wereld kent een enorme diversiteit van materialen en vormen van materie.

Nadere informatie

Lichtsnelheid Introductie

Lichtsnelheid Introductie De Lichtsnelheid Introductie Hoe is de lichtsnelheid gemeten Wat is dan de lichtsnelheid De lichtsnelheid als kosmologische meetlat en hoe meten we afstanden in het heelal Hoe ver kunnen wij kijken en

Nadere informatie

Waarvan is het heelal gemaakt? Hoe is het allemaal begonnen?

Waarvan is het heelal gemaakt? Hoe is het allemaal begonnen? Waarvan is het heelal gemaakt? Hoe is het allemaal begonnen? We leven op aarde, een kleine blauwgroene planeet, de derde van de zon en één van de naar schatting 400 miljard sterren van de Melkweg, één

Nadere informatie

De Zon. N.G. Schultheiss

De Zon. N.G. Schultheiss 1 De Zon N.G. Schultheiss 1 Inleiding Deze module is direct vanaf de derde of vierde klas te volgen en wordt vervolgd met de module De Broglie of de module Zonnewind. Figuur 1.1: Een schema voor kernfusie

Nadere informatie

Kosmische regen op Groningen

Kosmische regen op Groningen Kosmische regen op Groningen Wat is de samenstelling van de kosmische straling: protonen, zware kernen, neutrino s? Waar komen deze deeltjes met extreem hoge energie vandaan? Kunnen we met behulp van de

Nadere informatie

Wat is er 13,7 miljard jaar geleden uit elkaar geknald?

Wat is er 13,7 miljard jaar geleden uit elkaar geknald? VAN LEGE RUIMTE TOT OERKNAL Wat is er 13,7 miljard jaar geleden uit elkaar geknald? Waar kwam dat vandaan??? Evolutie model Standaard model 1 VAN LEGE RUIMTE TOT OERKNAL Inleiding Wat mankeert er aan het

Nadere informatie

15-12-2015 ONS VERANDERENDE WERELDBEELD

15-12-2015 ONS VERANDERENDE WERELDBEELD 15-12-2015 ONS VERANDERENDE WERELDBEELD 1 15-12-2015 ONS VERANDERENDE WERELDBEELD 2 MENSEN WILLEN STRUCTUREN ZIEN 15-12-2015 ONS VERANDERENDE WERELDBEELD 3 DE MENS BEGON TE BESCHRIJVEN WAT HIJ AAN DE HEMEL

Nadere informatie

De OERKNAL (BIG BANG)

De OERKNAL (BIG BANG) De OERKNAL (BIG BANG) Oorsprong en ontwikkeling van het heelal Frits de Mul okt 2015 1 Oorsprong en ontwikkeling van het heelal Inhoud: 1. Geschiedenis en overzicht 2. Fysische achtergronden 3. Ontwikkeling

Nadere informatie

Voorronde Nederlandse Sterrenkunde Olympiade 2014 30 april 2014

Voorronde Nederlandse Sterrenkunde Olympiade 2014 30 april 2014 Voorronde Nederlandse Sterrenkunde Olympiade 2014 30 april 2014 Leuk dat je meedoet aan de voorronde van de Nederlandse Sterrenkunde Olympiade 2014! Zoals je ongetwijfeld al zult weten dient deze ronde

Nadere informatie

Ruud Visser Postdoc, Sterrewacht Leiden

Ruud Visser Postdoc, Sterrewacht Leiden Ruud Visser Postdoc, Sterrewacht Leiden 30 oktober 2009 Sterrewacht Leiden Astrochemiegroep Prof. Ewine van Dishoeck Prof. Harold Linnartz Dr. Michiel Hogerheijde 5 postdocs 12 promovendi (aio s) Stervorming

Nadere informatie

Het draait allemaal om de Zon!

Het draait allemaal om de Zon! Het draait allemaal om de Zon! De zon: een doodgewone ster Henny J.G.L.M. Lamers Sterrenkundig Instituut Universiteit Utrecht lamers@astro.uu.nl astro.uu.nl Een reusachtige gloeiend hete gasbol De zon

Nadere informatie

Ruud Visser Postdoc, Sterrewacht Leiden

Ruud Visser Postdoc, Sterrewacht Leiden Ruud Visser Postdoc, Sterrewacht Leiden 22 oktober 2010 STERREWACHT LEIDEN ASTROCHEMIEGROEP Prof. Ewine van Dishoeck Prof. Xander Tielens Prof. Harold Linnartz Dr. Michiel Hogerheijde 10 postdocs 12 promovendi

Nadere informatie

Effective Theories in Cosmology S.J.N. Mooij

Effective Theories in Cosmology S.J.N. Mooij Effective Theories in Cosmology S.J.N. Mooij Samenvatting Ik vind het een groot voorrecht dat ik al vier en een half jaar in het oerknalwereldje heb mogen meelopen. Op deze pagina s licht ik graag toe

Nadere informatie

Waar is al dat lithium naartoe? Claude Doom

Waar is al dat lithium naartoe? Claude Doom Waar is al dat lithium naartoe? Claude Doom 2 Lithium Johan August Arfvedson ontdekte lithium in 87 Lithium in de tabel van Mendeljev 3 3 protonen 3 elektronen 4 neutronen Lithium 4 Zilverwit alkalimetaal

Nadere informatie

Nederlandstalige samenvatting

Nederlandstalige samenvatting 6 Nederlandstalige samenvatting Wanneer we naar de nachtelijke sterrenhemel kijken is deze bezaaid met sterren. Kijken we nog beter dan zien we structuur aan de hemel: een band met meer sterren dan de

Nadere informatie

STERREN EN MELKWEGSTELSELS

STERREN EN MELKWEGSTELSELS STERREN EN MELKWEGSTELSELS 7. Piet van der Kruit Kapteyn Astronomical Institute University of Groningen the Netherlands Voorjaar 2007 Outline Kosmologisch principe Newtonse Olbers Paradox Oplossingen van

Nadere informatie

Vroege beschavingen hebben zich al afgevraagd waar alles vandaan kwam en hoe alles is begonnen.

Vroege beschavingen hebben zich al afgevraagd waar alles vandaan kwam en hoe alles is begonnen. Nederlandse Samenvatting Vroege beschavingen hebben zich al afgevraagd waar alles vandaan kwam en hoe alles is begonnen. Eeuwenlang heeft de mensheid zich afgevraagd wat zijn positie is in dit onmetelijke

Nadere informatie

ERGENS in een hoekje van ons adembenemend grote en uitdijende heelal bevindt

ERGENS in een hoekje van ons adembenemend grote en uitdijende heelal bevindt Nederlandse samenvatting ERGENS in een hoekje van ons adembenemend grote en uitdijende heelal bevindt zich een kleine blauwe planeet, onder haar inwoners ook wel bekend als Aarde. De Aarde draait om de

Nadere informatie

GEEF STERRENKUNDE DE RUIMTE! SPECTROSCOPISCH ONDERZOEK VAN STERLICHT INTRODUCTIE

GEEF STERRENKUNDE DE RUIMTE! SPECTROSCOPISCH ONDERZOEK VAN STERLICHT INTRODUCTIE LESBRIEF GEEF STERRENKUNDE DE RUIMTE! Deze NOVAlab-oefening gaat over spectroscopisch onderzoek van sterlicht. Het is een vervolg op de lesbrief Onderzoek de Zon. De oefening is bedoeld voor de bovenbouw

Nadere informatie

Tweede Bijeenkomst: Zoektocht naar het Verborgen Hemelbeeld. Rond de Waterput donderdag 31 oktober 2013 Allan R. de Monchy

Tweede Bijeenkomst: Zoektocht naar het Verborgen Hemelbeeld. Rond de Waterput donderdag 31 oktober 2013 Allan R. de Monchy Tweede Bijeenkomst: Zoektocht naar het Verborgen Hemelbeeld Rond de Waterput donderdag 31 oktober 2013 Allan R. de Monchy Twee bijeenkomsten: Donderdag 17 oktober 2013: Historische ontwikkelingen van Astrologie.

Nadere informatie

Sterren en sterevolutie Edwin Mathlener

Sterren en sterevolutie Edwin Mathlener Sterren en sterevolutie Edwin Mathlener Kosmische raadselen? Breng ze in voor de laatste les! Mail uw vragen naar info@edwinmathlener.nl, o.v.v. Sonnenborghcursus. Uw vragen komen dan terug in de laatste

Nadere informatie

Interstellair Medium. Wat en Waar? - Gas (neutraal en geioniseerd) - Stof - Magneetvelden - Kosmische stralingsdeeltjes

Interstellair Medium. Wat en Waar? - Gas (neutraal en geioniseerd) - Stof - Magneetvelden - Kosmische stralingsdeeltjes Interstellair Medium Wat en Waar? - Gas (neutraal en geioniseerd) - Stof - Magneetvelden - Kosmische stralingsdeeltjes Neutraal Waterstof 21-cm lijn-overgang van HI Waarneembaarheid voorspeld door Henk

Nadere informatie

Het berekenbare Heelal

Het berekenbare Heelal Het berekenbare Heelal 1 BETELGEUSE EN HET DOPPLEREFFECT HET IS MAAR HOE JE HET BEKIJKT NAAR EEN GRENS VAN HET HEELAL DE STRINGTHEORIE HET EERSTE BEREKENDE WERELDBEELD DE EERSTE SECONDE GUT, TOE, ANTROPISCH

Nadere informatie

HOVO cursus Kosmologie

HOVO cursus Kosmologie HOVO cursus Kosmologie Voorjaar 2011 prof.dr. Paul Groot dr. Gijs Nelemans Afdeling Sterrenkunde, Radboud Universiteit Nijmegen HOVO cursus Kosmologie Overzicht van de cursus: 17/1 Groot Historische inleiding

Nadere informatie

HOVO cursus Kosmologie

HOVO cursus Kosmologie HOVO cursus Kosmologie Voorjaar 2011 prof.dr. Paul Groot dr. Gijs Nelemans Afdeling Sterrenkunde, Radboud Universiteit Nijmegen HOVO cursus Kosmologie Overzicht van de cursus: 17/1 24/1 31/1 7/2 14/2 21/2

Nadere informatie

Doet onze zon het morgen nog? D.w.z. schijnt hij morgen ook weer lekker? Als ik het publiek vraag hoe lang het duurt voor het licht van de zon op de

Doet onze zon het morgen nog? D.w.z. schijnt hij morgen ook weer lekker? Als ik het publiek vraag hoe lang het duurt voor het licht van de zon op de Doet onze zon het morgen nog? D.w.z. schijnt hij morgen ook weer lekker? Als ik het publiek vraag hoe lang het duurt voor het licht van de zon op de Aarde aankomt is het antwoord steevast: zo n 8 minuten

Nadere informatie

Hoofdstuk 9: Radioactiviteit

Hoofdstuk 9: Radioactiviteit Hoofdstuk 9: Radioactiviteit Natuurkunde VWO 2011/2012 www.lyceo.nl Hoofdstuk 9: Radioactiviteit Natuurkunde 1. Mechanica 2. Golven en straling 3. Elektriciteit en magnetisme 4. Warmteleer Rechtlijnige

Nadere informatie

Prehistorie (van tot )

Prehistorie (van tot ) Prehistorie (van tot ) Oerknal of Big Bang We bekijken samen twee korte filmpjes. Waarover gaan deze filmpjes? - - Wat is de Oerknal? Maak een woordspin met alles waaraan jij denkt als je het woord Oerknal

Nadere informatie

Higgs-deeltje. Peter Renaud Heideheeren. Inhoud

Higgs-deeltje. Peter Renaud Heideheeren. Inhoud Higgs-deeltje Peter Renaud Heideheeren Inhoud 1. Onze fysische werkelijkheid 2. Newton Einstein - Bohr 3. Kwantumveldentheorie 4. Higgs-deeltjes en Higgs-veld 3 oktober 2012 Heideheeren 2 1 Plato De dingen

Nadere informatie

2.3 Energie uit atoomkernen

2.3 Energie uit atoomkernen 2. Energie uit atoomkernen 2.1 Equivalentie van massa en energie 2.2 Energie per kerndeeltje in een kern 2.3 Energie uit atoomkernen 2.1 Equivalentie van massa en energie Einstein: massa kan worden omgezet

Nadere informatie

10 Materie en warmte. Onderwerpen. 3.2 Temperatuur en warmte.

10 Materie en warmte. Onderwerpen. 3.2 Temperatuur en warmte. 1 Materie en warmte Onderwerpen - Temperatuur en warmte. - Verschillende temperatuurschalen - Berekening hoeveelheid warmte t.o.v. bepaalde temperatuur. - Thermische geleidbaarheid van een stof. - Warmteweerstand

Nadere informatie

KOMETEN! wat zijn het? waar komen kometen vandaan? en waar gaan ze naar toe? Henny Lamers Universiteit van Amsterdam h.j.g.l.m.lamers@uu.

KOMETEN! wat zijn het? waar komen kometen vandaan? en waar gaan ze naar toe? Henny Lamers Universiteit van Amsterdam h.j.g.l.m.lamers@uu. KOMETEN! wat zijn het? waar komen kometen vandaan? en waar gaan ze naar toe? Henny Lamers Universiteit van Amsterdam h.j.g.l.m.lamers@uu.nl ESERO 8 oct 2014 Komeet Hartley 2010 r Komeet ISON 2013 Komeet

Nadere informatie

Majorana Neutrino s en Donkere Materie

Majorana Neutrino s en Donkere Materie ? = Majorana Neutrino s en Donkere Materie Patrick Decowski decowski@nikhef.nl Majorana mini-symposium bij de KNAW op 31 mei 2012 Elementaire Deeltjes Elementaire deeltjes en geen quasi-deeltjes! ;-) Waarom

Nadere informatie

Doet onze zon het morgen nog? D.w.z. schijnt hij morgen ook weer lekker? Als ik het publiek vraag hoe lang het duurt voor het licht van de zon op de

Doet onze zon het morgen nog? D.w.z. schijnt hij morgen ook weer lekker? Als ik het publiek vraag hoe lang het duurt voor het licht van de zon op de Doet onze zon het morgen nog? D.w.z. schijnt hij morgen ook weer lekker? Als ik het publiek vraag hoe lang het duurt voor het licht van de zon op de Aarde aankomt is het antwoord steevast: zo n 8 minuten

Nadere informatie

Voorwoord. Na het ontstaan van het Heelal is de basale verhouding van de afmetingen van materie tot de afstand tussen die materie constant.

Voorwoord. Na het ontstaan van het Heelal is de basale verhouding van de afmetingen van materie tot de afstand tussen die materie constant. --------------------------------------------------------------- 13-11-2015 ( www.serverhans.nl ) ( j.eitjes@upcmail.nl) Voorwoord. In dit werkstuk wil ik uiteenzetten waarom mijn inziens het Heelal stabiel

Nadere informatie

THEORIEËN: A.P.B. UITERWIJK WINKEL

THEORIEËN: A.P.B. UITERWIJK WINKEL File: website.theorieën.apb.uiterwijkwinkel.januari2011 WWW.UITERWIJKWINKEL.EU THEORIEËN: A.P.B. UITERWIJK WINKEL De auteur heeft op zijn website www.uiterwijkwinkel.eu een aantal fundamentele problemen

Nadere informatie

Radioactiviteit werd ontdekt in 1898 door de Franse natuurkundige Henri Becquerel.

Radioactiviteit werd ontdekt in 1898 door de Franse natuurkundige Henri Becquerel. H7: Radioactiviteit Als een bepaalde kern van een element te veel of te weinig neutronen heeft is het onstabiel. Daardoor gaan ze na een zekere tijd uit elkaar vallen, op die manier bereiken ze een stabiele

Nadere informatie

Het eetbare zonnestelsel groep 5-7

Het eetbare zonnestelsel groep 5-7 Het eetbare zonnestelsel groep 5-7 Hoe groot is de aarde? En hoe groot is de zon in vergelijking met de aarde? Welke planeet staat het dichtst bij de zon en welke het verst weg? Deze les leren de leerlingen

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Stralingseigenschappen van water in het heelal In tegenstelling tot wat hun naam doet vermoeden, bestaan sterrenstelsels niet enkel uit sterren, maar ook uit uitgestrekte gas-

Nadere informatie

Alles om je heen is opgebouwd uit atomen. En elk atoom is weer bestaat uit protonen, elektronen en neutronen.

Alles om je heen is opgebouwd uit atomen. En elk atoom is weer bestaat uit protonen, elektronen en neutronen. 2 ELEKTRICITEITSLEER 2.1. Inleiding Je hebt al geleerd dat elektriciteit kan worden opgewekt door allerlei energievormen om te zetten in elektrische energie. Maar hoe kan elektriciteit ontstaan? En waarom

Nadere informatie

1 Leerlingproject: Relativiteit 28 februari 2002

1 Leerlingproject: Relativiteit 28 februari 2002 1 Leerlingproject: Relativiteit 28 februari 2002 1 Relativiteit Als je aan relativiteit denkt, dan denk je waarschijnlijk als eerste aan Albert Einstein. En dat is dan ook de bedenker van de relativiteitstheorie.

Nadere informatie

PERSINFORMATIE - APRIL 2016

PERSINFORMATIE - APRIL 2016 PERSINFORMATIE - APRIL 2016 Phisymme Diagram 2 De eerste 10-32 seconde van het heelal Exponentiële Supercentrifuge Miljarden en miljarden omwentelingen - sneller dan licht - exponentiële uitdijing van

Nadere informatie

Waarheid en waanzin in het universum

Waarheid en waanzin in het universum Waarheid en waanzin in het universum De kosmologie is de studie van het universum als geheel. Een fascinerend onderwerp dat veel auteurs science-fictionschrijvers, maar ook wetenschappers inspireert tot

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/24302 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/24302 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/24302 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Verdolini, Silvia Title: Modeling interstellar bubbles : near and far Issue Date:

Nadere informatie

Sterren en sterevolutie Edwin Mathlener

Sterren en sterevolutie Edwin Mathlener Sterren en sterevolutie Edwin Mathlener 100 000 lichtjaar convectiezone stralingszone kern 15 miljoen graden fotosfeer 6000 graden Kernfusie protonprotoncyclus E=mc 2 Kernfusie CNO-cyclus Zichtbare

Nadere informatie

Samenvatting. Sterrenstelsels

Samenvatting. Sterrenstelsels Samenvatting Sterrenstelsels De Melkweg, waarin de Zon één van de circa 100 miljard sterren is, is slechts één van de vele sterrenstelsels in het Heelal. Sterrenstelsels, ook wel de bouwstenen van het

Nadere informatie

J.W. van Holten. Kosmologie een geschiedenis van licht en donker

J.W. van Holten. Kosmologie een geschiedenis van licht en donker J.W. van Holten Kosmologie een geschiedenis van licht en donker Kosmologie een geschiedenis van licht en donker J.W. van Holten Colophon Nikhef Nationaal instituut voor subatomaire fysica National Institute

Nadere informatie

Materievorming en vorm-vorming

Materievorming en vorm-vorming Materievorming en vorm-vorming Dit is de vijfde publicatie en betreft mijn ideeën over de materievorming en vorm vorming in/van ons Heelal direct na de Big Bang. Friedmann Er is een tijd geweest dat binnen

Nadere informatie

Je weet dat hoe verder je van een lamp verwijderd bent hoe minder licht je ontvangt. Een

Je weet dat hoe verder je van een lamp verwijderd bent hoe minder licht je ontvangt. Een Inhoud Het heelal... 2 Sterren... 3 Herzsprung-Russel-diagram... 4 Het spectrum van sterren... 5 Opgave: Spectraallijnen van een ster... 5 Verschuiving van spectraallijnen... 6 Opgave: dopplerverschuiving...

Nadere informatie

Eindexamen natuurkunde 1-2 vwo 2006-II

Eindexamen natuurkunde 1-2 vwo 2006-II Eindexamen natuurkunde - vwo 006-II 4 Beoordelingsmodel Opgave Ding-dong voorbeeld van een antwoord: Bij gelijkstroom ontstaat er een constant magnetisch veld in de spoel; bij wisselstroom een wisselend

Nadere informatie

Presentatie bij de cursusbrochure Sterrenkunde voor Jongeren

Presentatie bij de cursusbrochure Sterrenkunde voor Jongeren JongerenWerkGroep voor Sterrenkunde Presentatie bij de cursusbrochure Sterrenkunde voor Jongeren 1 Inhoud Wat is de JWG Sterren en dwaalsterren Alles draait! De zon en de maan Het zonnestelsel Buiten het

Nadere informatie

Gravitatie en kosmologie

Gravitatie en kosmologie Gravitatie en kosmologie FEW cursus Jo van den Brand Sferische oplossingen: 10 november 2009 Ontsnappingssnelheid Mitchell (1787); Laplace (± 1800) Licht kan niet ontsnappen van een voldoend zwaar lichaam

Nadere informatie

Zwart gat Simulatie KORTE BESCHRIJVING

Zwart gat Simulatie KORTE BESCHRIJVING Zwart gat Simulatie KORTE BESCHRIJVING Veel kinderen hebben ooit al gehoord van een zwart gat, en ze weten dat het een bodemloze put is. Als iets in een zwart gat valt, kan het er onmogelijk uit ontsnappen

Nadere informatie

Chemie 4: Atoommodellen

Chemie 4: Atoommodellen Chemie 4: Atoommodellen Van de oude Grieken tot het kwantummodel Het woord atoom komt va, het Griekse woord atomos dat ondeelbaar betekent. Voor de Griekse geleerde Democritos die leefde in het jaar 400

Nadere informatie

Samenvatting PMN. Golf en deeltje.

Samenvatting PMN. Golf en deeltje. Samenvatting PMN Golf en deeltje. Het foto-elektrisch effect: Licht als energiepakketjes (deeltjes) Foton (ã) impuls: en energie Deeltje (m) impuls en energie en golflengte Zowel materie als golven (fotonen)

Nadere informatie

Kosmische raadselen. Edwin Mathlener. Laatste les Cursus Sterrenkunde Sonnenborgh Museum & Sterrenwacht 29 april 2015

Kosmische raadselen. Edwin Mathlener. Laatste les Cursus Sterrenkunde Sonnenborgh Museum & Sterrenwacht 29 april 2015 Kosmische raadselen Edwin Mathlener! Laatste les Cursus Sterrenkunde Sonnenborgh Museum & Sterrenwacht 29 april 2015 Kosmische raadselen Werking sterrenschijf Kun je het verschil zien tussen sterren en

Nadere informatie

Zwarte gaten Literatuurstudie Sterrenkunde 1 Door: Jiri Tik Djiang Oen 5814685 Studie: Natuur- & Sterrenkunde November 2007

Zwarte gaten Literatuurstudie Sterrenkunde 1 Door: Jiri Tik Djiang Oen 5814685 Studie: Natuur- & Sterrenkunde November 2007 Zwarte gaten Literatuurstudie Sterrenkunde 1 Door: Jiri Tik Djiang Oen 5814685 Studie: Natuur- & Sterrenkunde November 2007 De ideeën over het bestaan van zwarte gaten zijn al enkele eeuwen oud. Deze hemellichamen,

Nadere informatie

The Entangled Universe B. Mosk

The Entangled Universe B. Mosk The Entangled Universe B. Mosk THE ENTANGLED UNIVERSE Context In het begin van de 20 ste eeuw veranderden twee fundamenteel nieuwe concepten in de natuurkunde ons begrip van het universum. De eerste revolutie

Nadere informatie

Vergelijk het maar met een ijsberg: de 20% die uitsteekt boven water zien we. De 80% onder water zien we niet, maar is er wel!

Vergelijk het maar met een ijsberg: de 20% die uitsteekt boven water zien we. De 80% onder water zien we niet, maar is er wel! Elektronen, protonen & neutronen: dat zijn de bouwstenen van alles wat ik hier om mij heen zie: jullie, de stoelen waarop jullie zitten en het podium waar ik op sta. En de lucht die we inademen. En in

Nadere informatie

Massa: misschien denkt u er alleen aan als u op de weegschaal staat. Grote natuurkundigen hebben er mee geworsteld. Mensen zoals Newton, Einstein en

Massa: misschien denkt u er alleen aan als u op de weegschaal staat. Grote natuurkundigen hebben er mee geworsteld. Mensen zoals Newton, Einstein en Massa: misschien denkt u er alleen aan als u op de weegschaal staat. Grote natuurkundigen hebben er mee geworsteld. Mensen zoals Newton, Einstein en recent Higgs. 1 Als ik deze voetbal een trap geef schiet

Nadere informatie

Overzicht (voorlopig) Vandaag: Frank Verbunt Het heelal Nijmegen 2015

Overzicht (voorlopig) Vandaag: Frank Verbunt Het heelal Nijmegen 2015 Vandaag: Frank Verbunt Het heelal Nijmegen 2015 vroedvrouwen in Nijmegen zwaartekracht vs. druk het viriaal theorema energie-transport kernfusie Overzicht (voorlopig) 4 mrt: Kijken naar de hemel 11 mrt:

Nadere informatie

Probing Exoplanetary Materials Using Sublimating Dust R. van Lieshout

Probing Exoplanetary Materials Using Sublimating Dust R. van Lieshout Probing Exoplanetary Materials Using Sublimating Dust R. van Lieshout In de afgelopen paar decenia is het duidelijk geworden dat de Zon niet de enige ster is die wordt vergezeld door planeten. Extrasolaire

Nadere informatie

Voorronde Sterrenkunde Olympiade 2016. 10 maart 2016

Voorronde Sterrenkunde Olympiade 2016. 10 maart 2016 Voorronde Sterrenkunde Olympiade 2016 10 maart 2016 Leuk dat je meedoet aan de Nederlandse Sterrenkunde Olympiade 2016! Zoals je ongetwijfeld zal weten is dit de voorronde: de 20 beste inzenders zullen

Nadere informatie

Oplossingen Vlaamse Sterrenkundeolympiade 2008

Oplossingen Vlaamse Sterrenkundeolympiade 2008 Oplossingen Vlaamse Sterrenkundeolympiade 2008 9 mei 2008 Multiple choice gedeelte vraag antwoord vraag antwoord 1 b 8 b 2 b 9 a 3 a 10 a 4 d 11 a 5 c 12 d 6 d 13 d 7 c 14 b Tabel 1: MC-antwoorden 1 Afstanden/Satellieten

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/36145 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/36145 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/36145 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Turner, Monica L. Title: Metals in the diffuse gas around high-redshift galaxies

Nadere informatie

Het nieuwe heelal. de mooiste resultaten van de. Hubble Space Telescope. HST Copernicus, 21 febr 2013. Edwin Hubble. Edwin Hubble.

Het nieuwe heelal. de mooiste resultaten van de. Hubble Space Telescope. HST Copernicus, 21 febr 2013. Edwin Hubble. Edwin Hubble. Het nieuwe heelal de mooiste resultaten van de Hubble Space Telescope Edwin Hubble 1889-1953 Prof. Henny J.G.L.M. Lamers Universiteit van Amsterdam h.j.g.l.m.lamers@uu.nl 1923 Ontdekte dat Andromeda nevel

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Het vraagstuk van onze oorspong fascineert mensen van jong tot oud. Binnen dit vraagstuk specialiseert de extragalactische sterrenkunde zich op het ontstaan van sterrenstelsels

Nadere informatie

Muonen. Pascal de Heer Justus Elzenga Ron de Goey 25-2-2013

Muonen. Pascal de Heer Justus Elzenga Ron de Goey 25-2-2013 2013 Muonen Pascal de Heer Justus Elzenga Ron de Goey 25-2-2013 1 Inhoudsopgave Inleiding...3 Hoofdstuk 1 Kosmische straling...4 Herkomst...4 Ontstaan...4 Relativiteitstheorie...6 Route...6 Aardmagnetisch

Nadere informatie

Maar het leidde ook tot een uitkomst die essentieel is in mijn werkstuk van een Stabiel Heelal.

Maar het leidde ook tot een uitkomst die essentieel is in mijn werkstuk van een Stabiel Heelal. -09-5 Bijlage voor Stabiel Heelal. --------------------------------------- In deze bijlage wordt onderzocht hoe in mijn visie materie, ruimte en energie zich tot elkaar verhouden. Op zichzelf was de fascinatie

Nadere informatie

Inleiding Astrofysica College 2 15 september 2014 13.45 15.30. Ignas Snellen

Inleiding Astrofysica College 2 15 september 2014 13.45 15.30. Ignas Snellen Inleiding Astrofysica College 2 15 september 2014 13.45 15.30 Ignas Snellen Samenvatting College 1 Behandelde onderwerpen: Sterrenbeelden; dierenriem; planeten; prehistorische sterrenkunde; geocentrische

Nadere informatie

Gravitatie en kosmologie

Gravitatie en kosmologie Gravitatie en kosmologie FEW cursus Jo van den Brand Relativistische kosmologie: 24 november 2014 Inhoud Inleiding Overzicht Klassieke mechanica Galileo, Newton Lagrange formalisme Quantumfenomenen Neutronensterren

Nadere informatie

OVERAL, variatie vanuit de kern LES- BRIEF. Tweede Fase. Het neutrinomysterie. Foto: CERN

OVERAL, variatie vanuit de kern LES- BRIEF. Tweede Fase. Het neutrinomysterie. Foto: CERN OVERAL, variatie vanuit de kern LES- BRIEF Tweede Fase Het neutrinomysterie Foto: CERN 1 Het was op het nieuws, het was in de krant, iedereen had het er over: neutrino s die sneller gaan dan het licht.

Nadere informatie

Thermodynamica rol in de moderne fysica Jo van den Brand HOVO: 13 november 2014

Thermodynamica rol in de moderne fysica Jo van den Brand HOVO: 13 november 2014 Thermodynamica rol in de moderne fysica Jo van den Brand HOVO: 13 november 2014 jo@nikhef.nl Kosmologie Algemene relativiteitstheorie Kosmologie en Big Bang Roodverschuiving Thermodynamica Fase-overgangen

Nadere informatie

Quantummechanica en Relativiteitsleer bij kosmische straling

Quantummechanica en Relativiteitsleer bij kosmische straling Quantummechanica en sleer bij kosmische straling Niek Schultheiss 1/19 Krachten en krachtdragers Op kerndeeltjes werkt de zwaartekracht. Op kerndeeltjes werkt de elektromagnetische kracht. Kernen kunnen

Nadere informatie

Overzicht. Vandaag. Frank Verbunt Het heelal Nijmegen 2015

Overzicht. Vandaag. Frank Verbunt Het heelal Nijmegen 2015 Vandaag Frank Verbunt Het heelal Nijmegen 2015 Theorie: de Algemene Relativiteits-Theorie de lichtsnelheid gekromde ruimte tests zwarte gaten Waarnemingen zwarte gaten uit sterren centrum van de Melkweg

Nadere informatie

Alice en de quarkgluonsoep

Alice en de quarkgluonsoep Alice en de quarkgluonsoep Designer: Jordi Boixader Geschiedenis en tekst: Federico Antinori, Hans de Groot, Catherine Decosse, Yiota Foka, Yves Schutz en Christine Vanoli Productie: Christiane Lefèvre

Nadere informatie

Van Zonnestelsel tot Ontstaan Heelal Leeuwarden, jan-april 2013. Leven van Sterren. Paul Wesselius, 11 maart 2013. 11-3-2013 Leven van sterren, HOVO 1

Van Zonnestelsel tot Ontstaan Heelal Leeuwarden, jan-april 2013. Leven van Sterren. Paul Wesselius, 11 maart 2013. 11-3-2013 Leven van sterren, HOVO 1 Van Zonnestelsel tot Ontstaan Heelal Leeuwarden, jan-april 2013 Leven van Sterren Paul Wesselius, 11 maart 2013 11-3-2013 Leven van sterren, HOVO 1 Inhoud Sterrenleven Inleiding Geboorte van Sterren Sterren

Nadere informatie

Einstein (6) v(=3/4c) + u(=1/2c) = 5/4c en... dat kan niet!

Einstein (6) v(=3/4c) + u(=1/2c) = 5/4c en... dat kan niet! Einstein (6) n de voorafgaande artikelen hebben we het gehad over tijdsdilatatie en Lorenzcontractie (tijd en lengte zijn niet absoluut maar hangen af van de snelheid tussen waarnemer en waargenomene).

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting De spectroscopie en de chemie van interstellaire ijs analogen Het onderzoek dat in dit proefschrift wordt beschreven richt zich op laboratorium experimenten die astrochemische processen nabootsen onder

Nadere informatie

Stichting Koepel Failliet!

Stichting Koepel Failliet! Stichting Koepel Failliet! Deze Stichting werd in 1973 opgericht om bij te dragen aan de popularisering van weer- en sterrenkunde, ruimteonderzoek en aanverwante wetenschappen en het ondersteunen van de

Nadere informatie

Inhoudsopgave: Bladzijde: 2 Bladzijde: 3 Bladzijde: 4-5

Inhoudsopgave: Bladzijde: 2 Bladzijde: 3 Bladzijde: 4-5 Noorderlicht AT3B Inhoudsopgave: 1. Hoe ontstaat de zonnewind? 2. Waaruit bestaat de zonnewind 3. Waar komt het aardmagnetisch veld vandaan 4. Hoe is een atoom opgebouwd 5. Schilelectronica in het atoom,

Nadere informatie

Gravitatie en kosmologie

Gravitatie en kosmologie Gravitatie en kosmologie FEW cursus Jo van den Brand Relativistische kosmologie II: 8 december 2015 Copyright (C) Vrije Universiteit 2009 Inhoud Inleiding Overzicht Klassieke mechanica Galileo, Newton

Nadere informatie

Alfastraling bestaat uit positieve heliumkernen (2 protonen en 2 neutronen) met veel energie. Wordt gestopt door een blad papier.

Alfastraling bestaat uit positieve heliumkernen (2 protonen en 2 neutronen) met veel energie. Wordt gestopt door een blad papier. Alfa -, bèta - en gammastraling Al in 1899 onderscheidde Ernest Rutherford bij de uraniumstraling "minstens twee" soorten: één die makkelijk wordt geabsorbeerd, voor het gemak de 'alfastraling' genoemd,

Nadere informatie

Ruimte, Ether, Lichtsnelheid en de Speciale Relativiteitstheorie. Een korte inleiding:

Ruimte, Ether, Lichtsnelheid en de Speciale Relativiteitstheorie. Een korte inleiding: 1 Ruimte, Ether, Lichtsnelheid en de Speciale Relativiteitstheorie. 23-09-2015 -------------------------------------------- ( j.eitjes@upcmail.nl) Een korte inleiding: Is Ruimte zoiets als Leegte, een

Nadere informatie

De wereld en het heelal

De wereld en het heelal Inhoud Het heelal... 2 De wereld en het heelal... 3 Het oude wereldbeeld, het geocentrisch wereldbeeld... 3 Het nieuwe wereldbeeld, het heliocentrisch wereldbeeld... 4 Het huidige wereldbeeld... 5 Jaargetijden...

Nadere informatie