Share. De meerwaarde van het delen. Kunst en Markt een kritische relatie onder druk

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Share. De meerwaarde van het delen. Kunst en Markt een kritische relatie onder druk"

Transcriptie

1 Share De meerwaarde van het delen Katrien Reist - van Gelder The general intellect is not based on juvenile impulse and male aggressiveness, on fighting, winning and appropriation. It is based on cooperation and sharing. uit: The Future after the End of the Economy, Franco Berardi Bifo (2012) The dominant spirit of our epoch is already recognizable although its form is not yet clearly defined. The old dualistic world-concept which envisaged the ego in opposition to the universe is rapidly losing ground. In its place is rising the idea of a universal unity in which all opposing forces exist in a state of absolute balance. This dawning recognition of the essential oneness of all things and their appearances endows creative effort with a fundamental inner meaning. uit: The Theory and Organization of the Bauhaus, Walter Gropius (1923) Kunst en Markt een kritische relatie onder druk Groter, duurder, sneller... In gelijke tred met de ontwikkelingen in de financiële wereld voltrok zich de laatste jaren ook in de kunstwereld een spektakel van versnelling en accumulatie. Terwijl we de successen hiervan graag bejubelen, negeren we hardnekkig de gevolgen voor de kunstenaars en het klimaat waarbinnen zij vandaag de dag moeten functioneren. De kritische avant-garde bijt zich sinds jaren de tanden stuk op het feit dat haar kritiek zich richt op een gemonopoliseerd systeem, waar zij zelf de zuurstof voor levert. En waar zij zelf, of ze het wil of niet, economisch afhankelijk van is. De globale kunstmarkt (hier opgevat als netwerk van kunstenaars, curatoren, instellingen, galerieën, verzamelaars etc.) belichaamt een perfide systeem van waardevorming dat de kunst vandaag de dag haar publieke en maatschappelijke legitimiteit verleent. Een legitimiteit die steeds vaker verbonden is aan image, geld en roem, in plaats van de weerbarstigheid die de maatschappelijke positie van kunst lange tijd bepaalde. Overheidssubsidies, de openbare instellingen en het klassieke, onvoorwaardelijke mecenaat boden aan de commerciële kunstmarkt lange tijd een gezond tegenwicht en garandeerden een vrijruimte en relatieve onafhankelijkheid die kunstenaars in staat stelden werk te maken dat zich niet primair op de vraag van de markt moest richten, maar zich autonoom kon ontwikkelen, alvorens deze markt te betreden. Nu het subsidiebeleid steeds meer onder druk komt te staan, wint deze op succes gerichte markt bij beleidsmakers en politici evenredig aan populariteit. Er bestaat de overtuiging dat de kunstenaar zich professioneler zou moeten opstellen om zo meer uit de markt te kunnen halen. Maar terwijl deze markt de indruk van voorspoed en welvaart wekt, spelen er op de achtergrond ook nog heel andere mechanismen. Door haar directe verbinding 1

2 met de financiële markten, waar kunst het goed doet als beleggingsobject en statussymbool, dreigt de markt de kritische kracht van de kunst te ondermijnen. Dus nu de sociaal-economische positie van de kunstenaar steeds explicieter aan dit machtsapparaat gekoppeld wordt, dreigen we het kind met het badwater te verliezen. Wat moedigen wij de kunstenaar toe, wanneer we hem vragen zich te professionaliseren binnen dit mechanisme? En vooral: tegen welke prijs? Economische logica De kunstenaarspraktijk wordt in toenemende mate geconfronteerd met een economische logica die in de regel moeilijk strookt met het specifieke karakter van de autonome kunstproductie. De professionalisering die nodig is om in de markt te schuiven, omvat verschillende vereisten als strategisch denken, efficiënte planning, en een zakelijke en administratieve organisatie. Voor wie zich op die markt ondernemend opstelt, schuilt in de creatieve industrie een beloftevolle carrière. In het businessplan van een kunstenaar duiken aspecten op als naambekendheid, media-aandacht, en doelstellingen zoals het veroveren van een plek in het adresboekje van gerenommeerde curatoren, het verkrijgen van opdrachten en het tentoonstellen op topplekken. Die benadering mag eigen zijn aan onze tijd, maar roept ook de nodige vragen op. Wat impliceren al deze begrippen precies binnen de kunstenaarspraktijk? Vanuit welke perceptie worden kunstenaars vandaag de dag beoordeeld? Met welke economische maatstaven wordt hun succes gemeten? En wat heeft dit alles nog met de kunst zélf te maken? Er dreigt een situatie te ontstaan, waarbinnen puur economisch gestuurde denkpatronen de condities en sociale voorwaarden voor creatie bepalen. Het valt steeds meer op hoezeer dit fenomeen invloed uitoefent op de wijze van produceren en het geproduceerde zelf: de kunst. Het is dus hoogste tijd om ons bewust te worden over de gevolgen van bovengenoemde denkpatronen en na te denken over mogelijkheden om deze ontwikkeling te keren ten gunste van een economie, die de kunst kwaliteitsvol ondersteunt in plaats van te ontwrichten. De autonome kunstpraktijk: een onmogelijk economisch model? Laten we de kunstenaarspraktijk inderdaad nog eens door een economische bril bekijken. Dan zien we een individuele kunstenaar die naast auteur en producent, ook investeerder en grootste aandeelhouder is van zijn eigen product : zijn kunst, carrière én persona. Dit vereist naast zijn artistieke praktijk een reeks vaardigheden die niet alleen vragen om een zeer specifieke professionaliteit en uiteenlopende mindsets, maar ook om een groot aandeel van zijn tijd. Om zijn onderneming draaiende te houden, geeft de gemiddelde, succesvolle mid-career kunstenaar, naast zijn autonome praktijk vaak les, hij is regelmatig op reis om tentoonstellingen in te richten, doet aan prospectie, ontmoet verzamelaars en potentiële kopers, voert opdrachten uit in de openbare ruimte of resideert in scholen of bedrijven, brengt op debatten zijn mening uit, woont openingen bij, houdt zijn (internationale) professionele netwerk bij en meet zich zelfbewust een imago aan om zo de ambassadeur van zijn eigen werk te worden. De kunst ontstaat tussen de bedrijven door. Tot zover lijkt deze agenda op die van een gemiddelde, succesvolle mid-career KMOer, met dat verschil dat productiviteit van de kunstenaar nauwelijks rendement afwerpt. Gebrek aan professionaliteit? Laten we even verder kijken. Wat in het plaatje ontbreekt en velen zich niet realiseren, is dat de succesvolle kunstenaar vooral een symbolische waarde creëert die zich pas laat verzilveren na een lange omweg via curatoren, instellingen, galeristen en verzamelaars. En binnen dit proces lijken bovendien alle anderen als eerste betaald te worden. Aan deze op zich al eigenaardige economie van symbolische kapitaalvorming ligt een uitermate complex systeem van afhankelijkheden ten grondslag dat moeilijk te vatten is. Wil je hierover iets aan buitenstaanders uitleggen, dan blijkt dat de publieke perceptie rondom de kunst en de kunstenaarspraktijk ook niet erg helpt bij het creëren van een realistische beeldvorming. Het gemythologiseerd beeld van de celebrity-kunstenaar wiens werk als warme broodjes verkoopt of voor astronomische bedragen wordt aangekocht, dringt het ware beeld van de kunstenaarspraktijk steeds sterker naar de achtergrond. De gemediatiseerde beelden maken immers een essentieel deel uit van deze geënsceneerde waardecreatie. In dit mechanisme laat de kunstenaar zich als levende asset inzetten in ruil voor de stilzwijgende afspraak dat zijn sociaal-economische positie nog even buiten beeld blijft. De uitbetaling volgt later. Maar al te graag worden carrières van kunstenaars als Luc Tuymans en Damien Hirst als voorbeeld gegeven als rolmodellen voor dit succes. Alleen vertegenwoordigen zij niet de norm. Integendeel. Deze uitzonderlijke loopbanen zijn niet de norm. Ze zijn gegroeid vanuit een combinatie van talent, geluk en een entourage van trouwe verzamelaars, maar vooral ook dankzij een boomende markt die functioneert op basis van loyaliteit, en vroeg of laat artistieke compromissen niet uitsluit. 2

3 Helaas zijn ook steeds meer publieke instellingen bevangen, nu zij in toenemende mate dankzij sponsoring en privé-geld overeind moeten blijven. Ook zij draaien mee in een systeem van waardecreatie, waarvan zij enerzijds de motor zijn, maar tegelijk het slachtoffer: want moeten we de geste van een galerie om een tentoonstelling te co-financieren begrijpen als een zinvolle synergie of belangenverstrengeling? Is het tonen van een privé-verzameling een opportuniteit of een noodsprong? En wat met de mediagedreven eventcultuur? Boeken we deze af onder participatie, publiekswerking of citymarketing? Nu ook de subsidiërende overheid overweegt om zich langzaam terug te trekken uit de bufferzone tussen de kunstenaar en de vrije markt, staat de toekomst van het hele beroepsveld onder grote druk. De economische realiteit die schuilt achter de huidige kunstenaarspraktijk kan immers niet alleen toegeschreven worden aan zijn professionele ontoereikendheid of gebrekkig ondernemerschap. Willen we dus iets veranderen aan de fragiele positie van de kunstenaar, dan zullen we het model waarbinnen hij functioneert opnieuw moeten denken. De kunstenaar als ondernemer binnen een eigen waardesysteem De discrepantie tussen de intrinsieke behoeftes van de kunstenaar en zijn praktijk en de waarde die de buitenwereld hieraan toekent is niet nieuw. Integendeel: dit spanningsveld is ook de plek waar veel inspiratie ontspruit, maar deze spanning kent wel existentiële grenzen. Echter daar waar de ondernemer innovatief wordt in het aanpassen van zijn product of productieproces en zo zijn rentabiliteit verhoogt, gaat dit mechanisme niet op voor het maken van kunst. Althans niet zonder het risico dat de kunst door die aanpassingen en compromissen fundamenteel verandert en daardoor niet meer is wat het eigenlijk had willen zijn. Het maken van kunst is een praktijk die zich ontwikkelt binnen een autonome logistiek van tijd, ruimte en impulsen, en laat zich niet sturen door de wetten van een gerationaliseerde economie, waarin vraag en aanbod, productie en verkoop onmiddellijk in elkaars verlengde liggen. En dus moeten we af van het (neoliberaal) gestuurde verwachtingspatroon, dat de kunstenaar artistiek en economisch steeds verder in het nauw drijft. Als we de oplossing blijven zoeken bij geld alleen, ontsnappen we nooit aan de catch 22 waarin de kunstproductie nu gevangen zit. We moeten op zoek naar een systeem, waarin de verschillende functies die de kunstenaarspraktijk bepalen (van onderzoek en ontwikkeling tot productie, maar ook presentatie en distributie) vanuit heel andere waarden aangestuurd worden. Een systeem dat de specifieke kennis en talenten van kunstenaars zinvol en evenwichtig inzet op plekken waar hier nood aan is. Gebieden die binnen, maar ook buiten de kaders van de huidige kunstwereld liggen en waar nieuwe vormen van vraag een aanbod ontstaan. Binnen dit systeem moeten we werken aan een economie die voldoende omzet genereert om kunstenaars van basisbehoeftes te voorzien en die de financiële basis creëert voor de ruimte en tijd die de kunstenaar nodig heeft om zijn talent en vaardigheden te verdiepen. Een economie waar professionaliteit gekoppeld wordt aan talent, in plaats van het conformeren aan de matrix van de opgelegde economie. In deze nieuwe economie is plaats voor alle huidige actoren: overheid, kunstinstellingen, opdrachtgevers, verzamelaars, curatoren, werkplaatsen etc. Iedereen speelt hierin een rol vanuit zijn eigen talent, maar vanuit een nieuw perspectief en met nieuwe professionele doelstellingen. Nieuwe competenties als garantie voor een creatieve tijdruimte? Het onderzoeksrapport De hybride kunstenaar van Camiel van Winkel, Pascal Gielen en Koos Zwaan (2012) besluit met de oproep om kunstenaars competenties aan te leren die het voortbestaan van hun vrije (autonome) creatieve tijdruimte garanderen. Waarop doelt deze oproep? Hoewel het 19de-eeuwse imago van de kunstenaar als geniale bohemien en autonoom unicum is uitgediend, biedt het rolmodel dat hier nu voor in de plaats komt, met name de kunstenaar als hybride, creatieve entrepreneur, op geen enkele wijze een oplossing voor de sociaal-economische tekortkomingen van het systeem waarin hij functioneert. Zelfredzaamheid en onafhankelijkheid zijn cruciale vaardigheden, maar daarbij moet rekening gehouden worden met de structurele condities waarbinnen deze zich ontwikkelen. Een creatieve tijdruimte kan alleen gecreëerd en gegarandeerd worden, als het knelpunt dat ten grondslag ligt aan de bedreiging ervan, onderdeel wordt van de oplossing. De kernvraag blijft immers wie de structurele economische last van het huidige kunstenaarsmodel te dragen heeft. Het lijkt incorrect om de verantwoordelijkheid hiervoor zo expliciet bij de individuele kunstenaar te leggen en deze te verbinden aan de impliciete vraag zich hiervoor aan te passen aan een waardesysteem dat in feite zijn probleem veroorzaakt. We zullen breder moeten denken. 3

4 Collectief en vernetwerkt denken Als kleine denkoefening wil ik de gilde kort in herinnering roepen, een organisatievorm die halverwege de middeleeuwen ontstaan is vanuit de noodzaak om de vrije beroepen sociaal en economisch te beschermen. Als structuur ondersteunde de gilde haar leden zowel op sociaal als economisch en juridisch gebied. Ze hield het overzicht over de functies en vaardigheden die de productieketens van de gildeleden nodig hadden om optimaal te functioneren. Ook ondersteunde zij de interne organisatie van de ateliers en beschermde ze de professionele belangen van het vak en hen die de ambacht uitoefenden. De gilde maakte het mogelijk om de afnemersmarkt als collectief tegemoet te treden. Er werd bovendien geld verdiend door degelijke prijzen af te spreken over de inkoop van grondstoffen, de verkoop van de geproduceerde goederen en de strenge kwaliteitsbewaking. Dit alles maakte de gildes tot machtige spelers op de handelsmarkt. Bovendien maakte het collectief verband van de gilde mogelijk dat kennis en ervaring uitgewisseld werd tussen zowel de verschillende leden, als tussen de verschillende gildes onderling. De gildeleden wisten zich internationaal te vernetwerken, doordat er contacten werden onderhouden met gelijkgezinde beroepsgildes, met een levendige uitwisseling van kennis onder vakgenoten tot gevolg. Deze unieke en specifieke kennis en vaardigheden vormden de basis van hun economische waarde. De strenge afspraken en regelgeving maakten van de gilde een starre en behoudende structuur, maar binnen haar gelederen was er ruimte voor het opzetten van artistiek succesvolle ateliers van individuele kunstenaars. Hier wordt overigens ook vaak naar verwezen als het gaat over kunst en ondernemerschap: oude meesters als Rubens, Rembrandt, Cranach leidden elk een atelier dat toen al veel weg had van een bedrijf. We mogen bij dit verhaal niet uit het oog verliezen dat de commerciële bloei van deze ateliers ook toen het gevolg was van een boomende markt die dankzij een ongeëvenaarde hoogconjunctuur op zeer korte tijd exponentieel kon groeien. Als gemeenschap voorzag de gilde ook in minder glorieuze tijden in de elementaire bouwstenen en omkadering van de kunstenaarspraktijk die hierdoor een stabiele basis kende: kennisontwikkeling, kwalitatieve productie en sociaal- en economisch management. Die bundeling van krachten had ook een sterke sociale functie binnen het (lokale) stedelijke weefsel waar de micro-economie van de gilde als vanzelfsprekend haar eigen plek innam. In de 18de eeuw loste dit model zich langzaam op en vond er een scheiding van functies plaats. Uit de gildes groeiden de beroepsverenigingen en de nieuwe academies namen de rol van de opleiding en de kennisproductie over. Die verandering betekende niet alleen het begin van de klassenscheiding binnen de kunsten, maar ook het einde van een praktijkmodel dat de artistieke productie en sociaal-economische omkadering in één organisatie verenigde. De kunstenaarspraktijk vandaag en morgen De kunstenaarspraktijk van vandaag ziet er 180 anders uit. Ze bestaat uit een aaneenschakeling van (economisch) geïsoleerde arbeidscircuits, waarbinnen de beeldend kunstenaar als makelaar van zijn eigen geluk de eindjes aan elkaar knoopt. In extremis ziet dit er ongeveer zo uit: De huur van het atelier, waarvan de kunstenaar niet weet hoe lang hij er kan blijven, wordt betaald met het geld dat hij verdient door les te geven aan een academie, waar hij zijn collega s bijna nooit ziet omdat hij net als de anderen slechts een klein deelpensum heeft, dat hij gelukkig tijdelijk kan aanvullen dankzij een openbare kunstopdracht, waarvoor hij zonder de nodige ervaring de rol van bouwondernemer op zich neemt met alle risico s van dien, maar waarvan hij de verdiensten (mocht er wat overblijven) kan investeren in zijn autonome werk, dat eventueel getoond zal worden in een interessante kunstinstelling, die hier geen geld in kan steken, maar wel een goeie reputatie, zichtbaarheid en (met wat geluk) publiciteit aan verleent, wat het werk van de kunstenaar in ieder geval in symbolische waarde doet stijgen, wat zijn galerie weer helpt het werk op de beurs in ieder geval voor de kostprijs (productie!) te verkopen, met welk geld hij zich de geprofileerde residentie wil permitteren (het lesgeven wordt niet doorbetaald bij afwezigheid...) en hoopt hier twee vliegen in één klap te slaan, namelijk een opwaardering van zijn CV en de felbegeerde vrijruimte om te kunnen denken over het werk, want hiervoor ontbreekt het hem op het moment vooral aan tijd... Je hoeft geen econoom te zijn om te begrijpen dat er hier financiële gaten vallen en dat de kunstenaar en zijn werk niet goed gedijt in een zulke versnipperde omgeving. Hier helpt ook geen diploma kunstmanagement. De ideale kunstenaarspraktijk biedt de kunstenaar een existentiële zekerheid en ruimte voor het maken van geprofileerde keuzes en voldoet aan de noden die zich in het werkproces (onderzoek, ontwikkeling, productie 4

5 en presenteren) aandienen, in plaats van dat de externe omstandigheden zijn werkproces dicteren. Dat betekent bijvoorbeeld dat de risico s van een inkomstenloze tijd gedeeld kunnen worden, omdat er een buffer bestaat, waar de kunstenaar aanspraak op kan doen in tijden van nood. Of dat hij zich geen zorgen moet maken om de financiering van de kosten van zijn materiaal, omdat hierin door een pool is voorzien. In ruil hiervoor, kan hij zijn vaardigheden inbrengen of een deel van zijn inkomsten laten terugvloeien in een gemeenzame pot, waardoor ook anderen hiervan kunnen profiteren. Als we spreken over de kunstenaarspraktijk als autonome ruimte, moeten we deze in de toekomst dus misschien begrijpen als een micro-economie, die steunt op een minimale verzekerde existentiële basis en verder functioneert op basis van geven en nemen en het actief creëren van een meerwaarde door te delen wat je in huis hebt. Alle ingrediënten, alleen nog geen recept Het creëren van dergelijke nieuwe modellen is wellicht veel minder utopisch dan we zouden denken. Met de kennis die we in huis hebben, de infrastructuur die ons ter beschikking staat en de huidige Zeitgeist die ons zal helpen de nodige partijen mee aan tafel te krijgen, is het misschien alleen nog een kwestie om alle ingrediënten in het juiste recept te mengen. Hieraan is wel de voorwaarde verbonden dat we afstand nemen van de noties van competitie en concurrentie en we het erover eens zijn dat we willen inzetten op een ingrijpende herverdeling van kennis en mankracht. We hebben al heel wat assets in huis. Een willekeurige greep: Politiek en geografisch gezien biedt het Vlaamse culturele veld de ideale voorwaarden voor transitie: het is klein en flexibel. Bovendien staat innovatie hoog in het politieke vaandel geschreven en wordt er nagedacht over verbeteringen in het Kunstendecreet dat als wetgeving een eerste piste zou kunnen vrijgeven. Ook beschikken we over een zeer divers palet aan goed geëquipeerde werkomgevingen die de fysieke clustering van functies inbrengen: de werkplaatsen, de artist-in-residenceprogramma s, de vernetwerkte opleidingsinstituten, de ateliercomplexen enz. Uit de ervaringen van tal van prachtig functionerende projecten kunnen we heel wat leren over de kansen en valkuilen van het werken binnen de premissen die de zelfgeorganiseerde kunstenaarspraktijk bepalen. Organisaties en initiatieven zoals Auguste Orts, het atelier van Olafur Eliasson in Berlijn, a-pass in Brussel, de PROGR in Bern en Nederlandse broedplaatsen deden ons allemaal voor hoe het delen van kennis en arbeidskrachten een meerwaarde kan opleveren op administratief vlak, bij het aankopen en beheren van eigen atelierruimtes, het collectief uitbaten van productiewerkplaatsen, het optimaliseren van de synergie tussen universiteit en door kunstenaars gestuurde onderzoekscentra etc. De sector in Vlaanderen is bovendien nog jong, waardoor ook flexibel en wendbaar. Veel van haar organisatiestructuren draaien op passie en engagement, zijn open-minded en aanspreekbaar op verbetering en verandering. Een financieel economisch vernetwerkt samenwerkingsmodel dat de nieuwe systemen in technisch economische zin omkadert, laat zich ontwikkelen naar het voorbeeld van het coöperatief ondernemerschap dat momenteel sterk in de belangstelling staat. Dit model werpt in zijn huidige juridische vorm nog een aantal financiële drempels op die voor kunstenorganisaties zonder winstoogmerk moeilijk te overwinnen zijn. Maar ook hier valt een mouw aan te passen op het moment dat we het erover eens zijn dat dit inderdaad het maatpak van onze toekomst is. In dat licht kan het zinvol zijn om te kijken hoe coöperatieve modellen functioneren binnen andere non-profitdomeinen, de sociale economie of in de ecobeweging. Organisaties en universiteiten kunnen dit transitietraject begeleiden. Het Kunstenloket kan met haar kennis en ervaring uitstekend meesturen. We mogen ook het kunstenaarsstatuut niet vergeten dat een unieke basis biedt, ook al valt die federale materie onder een andere bevoegdheid. Waar een politieke wil is, ligt ook een juridische weg. Ook hoeven we in Vlaanderen niet ver te zoeken om kunstminnende investeerders te vinden die bereid zullen zijn om dit collectieve systeem financieel mee op de rails te zetten. De gaten in dit systeem vullen we deze keer niet op met onze laatste energie, maar mogelijk met een alternatief monetair systeem dat de uitwisseling van diensten en vaardigheden onbureacratisch mogelijk maakt. In dit verhaal kan een kunstenaar zijn atelier betalen, zich een assistent veroorloven, zijn administratie uitbesteden, een vertaler betalen en zijn website laten ontwerpen in ruil voor het geven van lessen of lezingen, het delen van zijn netwerk of het bijdragen aan het kapitaal van het collectief met zijn werk etc. Leren van de voorhoede Nieuwe modellen? Eigenlijk niets nieuws onder de zon. Kunstenaars slaan zich al heel lang met alternatieve methodes door het leven, maar deze vorm van economie 5

6 bleef het schaduwkabinet van een systeem dat de norm bepaalde en de wetten voorschreef. Misschien is de tijd rijp om deze systemen te erkennen als een mogelijke schakel in het oplossen van een probleem dat eigenlijk niet meer is dan een systeemfout. Er zal nog heel wat geëxperimenteerd moeten worden in het delen van kennis en arbeidskrachten binnen de alternatieve managementbureaus, het aankopen en beheren van eigen atelierruimtes, het collectief uitbaten van productiewerkplaatsen, de synergie tussen universiteiten en privégestuurde onderzoekscentra etc. We staan er echter niet alleen voor. Als we weer leren te delen wat we in huis hebben. Allez, dare to share! Samenvattende appendix De sociaal-economische positie van de kunstenaar baart ons zorgen, temeer omdat het duidelijk is dat de huidige ontwikkelingen niet alleen een grote druk leggen op het persoonlijke welzijn van de kunstenaar, maar ook op de kwaliteit van zijn kunst. Om die precaire situatie van de kunstenaar structureel te verbeteren, zijn inspanningen van alle spelers in het veld gevraagd. De sterke individualisering van het systeem waarbinnen hij moet functioneren is een van de kernproblemen binnen dit vraagstuk. De zoektocht naar een oplossing richt zich op het momenteel nog teveel op de individuele kunstenaar die zich moet professionaliseren. Binnen de huidige, gangbare denkpatronen komt dat neer op een betere organisatie binnen de economische structuren en denkkaders die slechts in beperkte mate compatibel zijn met de noden van de hedendaagse beeldende kunstpraktijk. Zo is er naast geld, ook nood aan tijd, ruimte, uitwisseling van kennis, maar ook aan aandacht, vertrouwen en respect. Meer geld is natuurlijk altijd een oplossing, maar niet voor alles en in tijden van crisis lijkt dat een vergeefse piste. Als aanvulling op de extra middelen, kunnen alternatieve oplossingen soelaas bieden. Zo kunnen we door een aantal zaken te herschikken en te herverdelen, arbeidsmodellen bedenken die de kunstenaarspraktijk in al haar verschillende facetten en verschijningsvormen tegemoetkomen. Hiervoor is het belangrijk de economie hier te begrijpen als een eenvoudige actie van geven en nemen tussen twee of meerdere partijen die aan de basis ligt van de kunstenaarspraktijk, heel nauwkeurig te bestuderen en de noden en waarden die hiermee verbonden zijn te koppelen aan het kapitaal, de assets, dat wij met zijn allen (overheid, privé en de artistieke actoren binnen het veld) samenbrengen: van infrastructuur tot hulploketten, van kennis tot mankracht, van symbolische waarde tot harde euro s... Of anders gezegd: een beurs zou kunnen bestaan uit een gratis atelier, de mogelijkheid om toe treden tot het kunstenaarsstatuut, maaltijdcheques, een treinabonnement, een tentoonstelling en een catalogus enz. In principe ligt dit allemaal binnen handbereik. Het is vooral een kwestie van een goed overleg tussen de verschillende actoren in het veld en het afwegen wie bereid is wat te geven in ruil voor wat hier tegenover staat. Via een gezamenlijke inspanning zouden we de komende jaren moeten kunnen experimenteren met praktijkmodellen die, door een efficiënte en intelligente herverdeling van deze assets, het opzetten van kleinere of grotere collectieve productieplatforms mogelijk maken. Die platforms ontstaan op basis van de basisbehoeftes van de makers en kunnen in iedere mogelijke 6

7 (interdisciplinaire) vorm samengesteld zijn, zolang de hierin verenigde functies en vaardigheden met elkaar in balans zijn. Een opgezet platform moet het potentieel van een mini-economie in zich dragen die divers genoeg is om de organisatie grotendeels zelfstandig en autonoom te kunnen laten functioneren. Die organisaties vormen de ruggengraat voor een sociaal-economisch systeem dat zekerheid en existentiële stabiliteit biedt aan diegenen die eraan bijdragen. Dankzij de (emotionele en economische) stabiliteit die dit systeem aan de kunstenaar biedt, kan hij zich concentreren op de ontwikkeling en de productie van zijn werk. Hij zal ook veel minder kwetsbaar zijn voor invloeden die zijn stabiliteit kunnen verstoren. De meerwaarde van het delen van middelen, kennis en vaardigheden, zit vervat in de intrinsieke kracht die kunstenaars terug naar buiten zullen kunnen brengen, eens zij zich niet meer existentieel bedreigd voelen. Die kracht zal tot uiting komen in sterk werk en een zelfverzekerde kunstscène die haar kritische rol in de maatschappij opnieuw zal kunnen opnemen. Aanbevelingen Het ontwikkelen van deze modellen is verbonden aan een langetermijnvisie en een transitie die om veel overleg tussen alle actoren en de verschillende beleidsdomeinen zal vragen. Toch kan er ook op korte termijn en binnen de bestaande structuren al veel bereikt worden. Kunstenaarsstatuut uitbouwen België beschikt over een uniek sociaal statuut voor de kunstenaar dat nog eenvoudiger toegankelijk moet worden voor jonge, scheppende kunst, maar ook voor freelancers die actief zijn in de omkadering van de kunstenaarspraktijk: curatoren, onafhankelijke kunstmanagers, jonge ontwerpers, technici etc. Ter bescherming van het gebruik van dit statuut en een correcte (administratieve) opvolging ervan, zou het lidmaatschap van de eerder geschilderde structuren een criterium kunnen zijn, vermits deze door de Vlaamse of lokale stedelijke overheid erkend wordt. Structurele verbetering verloning kunstenaars De binnen het Kunstendecreet geformuleerde aanbeveling om (beeldende) kunstenaars naar behoren te verlonen, wordt in de praktijk zeer minimaal opgevolgd. Als reden wordt vaak het gebrek aan budget opgegeven. Zowel de kunstenaar als de instelling volgen meestal (al dan niet in overleg) de logica van de vrije markt en zo wordt er een maximum aan budget in de productie van het werk gestoken, bij wijze van investering op lange termijn. Bij gebrek aan onderbouwde afspraken, trekt de kunstenaar in dit plaatje financieel vaak aan het kortste eind. Er staat weliswaar een werk met een symbolische waarde waaraan de instelling en de kunstenaar echter op een onevenwichtige manier hebben bijgedragen. De kunstenaar betaalt op dat moment met zijn inkomen, terwijl de instelling in veel gevallen verzekerde middelen zal inzetten, waar geen existentiële risico s aan verbonden zijn. In toenemende mate gebeurt het dat instellingen, onder druk om meer eigen inkomsten te genereren, bij de verkoop van het werk, een deel van de opbrengst opeist als tegenprestatie voor de geïnvesteerde middelen. De bijzonder kleine marges die de sector kenmerken en het feit dat hier soms nog een galerie tussenzit, maken dat de kunstenaar in dit model het grootste risico draagt op de smalste basis. In geval dat de kunstenaar zelf zijn werk verdeelt (de vertoning van videowerk, de opstelling van een installatie), krijgt hij in de regel een te verwaarlozen fee, omdat het werk, volgens de courante argumentatie, al werd geproduceerd en de kosten hiervoor al gerecupereerd werden. De kunstenaar moet uit dit systeem zijn inkomsten halen, maar moet ook een deel van de investeringen van zijn productie terugverdienen. Die belasting zal hem altijd op de schouders drukken, tenzij hem op een andere wijze financiële middelen (een prijs of subsidie) ten dele vallen. Terwijl deze bijdragen bedoeld zijn om te investeren in de toekomst, vullen ze dikwijls de gaten uit het verleden op (voor zover dit geld überhaupt vrij te besteden is, want vaak zijn ook hier condities aan verbonden). Een onderzoek naar de mogelijkheden om deze vicieuze cirkel te doorbreken dringt zich op. Mogelijke pistes zijn: Productie en inkomsten pertinent van elkaar te scheiden en dit ook zo in het Kunstendecreet vastleggen. Een systeem ontwikkelen dat een transparante opvolging van de keten productie/ distributie/ verkoop mogelijk maakt, waardoor hierover tussen de kunstenaar, de co-producenten en de subsidiërende overheid contractueel goede afspraken gemaakt kunnen worden. Dit zou ook de mythologie rond de winsten uit verkoop eindelijk ont zenuwen. Mocht er inderdaad sprake zijn van winst, kan er op dat moment worden verwezen naar de afspraken die hierover gemaakt werden (Het NICC deed hier ook een voorstel). 7

8 Een mentaliteitsverandering op gang brengen, door de sector rond dit thema te sensibiliseren en hier analoog aan de podiumkunsten, langzaam maar gestaag betere afspraken over te maken. Dit vormt een belangrijk deel van de zogenaamde inhaalbeweging. Kunstenaars hierin ondersteunen door hen op hun rechten te wijzen, vermits deze natuurlijk ook vastgelegd zijn. Complementair monetair systeem In het licht van het hierboven geschilderde model van de herverdeling, moet er aan de ontwikkeling van een waardesysteem gewerkt worden. De invoering van een complementair monetair systeem kan als aanvulling op andere subsidiemaatregelen ingezet kunnen worden. Dit systeem moet dan erkend worden binnen alle disciplines en domeinen van het Kunstendecreet, maar ook op provinciaal en stedelijk niveau. Op die manier kan er een instrument ontstaan dat transversaal impulsen teweegbrengt door op een eenvoudige en relatief on bureaucratische wijze in het landschap ingezet te worden. Alternatieve managementbureaus In het kader van de professionalisering van de kunstenaar is het opzetten van alternatieve managementbureaus een zeer zinvol instrument. De vraag om ondersteuning via een alternatief managementbureau moet komen van de kunstenaar zelf. Al naargelang de praktijk van de kunstenaar, kan hij een dergelijke vorm van ondersteuning met anderen delen. Ook kan de kunstenaar zich aansluiten bij een bestaande structuur. Het is voor zulke structuren voorlopig onmogelijk om voldoende zelfstandige inkomsten te genereren om de hierboven genoemde redenen. Stimuleren eigen initiatief kunstenaar Het systeem kan best meer ruimte en impulsen laten voor eigen initiatieven. Zo kan het reflectieve onderzoek over de kunstenaarspraktijk gestimuleerd worden door middel van een pilootproject dat zich ontwikkelt rond de problematiek van de inkomstenstructuur van de kunstenaar. Dit pilootproject zou uitgeschreven kunnen worden voor (artistiek) experimenteel onderzoek met een hieraan verbonden projectfase van drie jaar. Tijdens die fase kunnen projecten van en door kunstenaars ontwikkeld worden op voorwaarde dat dit experiment gedeeld wordt op een openbaar platform (ateliergemeenschappen, sociale projecten, studies, bijeenkomsten etc.). publiek-privaat investeringsfonds Het opzetten van collectieve (productie)structuren (waar alternatieve managementbureaus deel van kunnen uitmaken) kan ook steun bieden. Hierbij is te denken aan een specifiek, publiek-privaat gedragen investeringsfonds. Ook hiervoor kan een driejarig pilootproject gestart worden, analoog aan dat van CERA rond coöperatief ondernemerschap. Mogelijke partners zijn CERA, Triodos, Koning Boudewijnstichting of privé-verzamelaars. Tot slot nog een laatste opmerking: De problematiek van de precaire werksituatie van de kunstenaar staat internationaal hoog op de agenda. Vlaanderen kan zich internationaal profileren door hier, in navolging op de ontwikkeling van het felbegeerde kunstenaarsstatuut, opnieuw aandacht aan te besteden. Hierbij zouden enerzijds de andere beleidsdomeinen (Onderwijs en Economie) betrokken moeten worden en zou er anderzijds een Europees project in het leven geroepen kunnen worden dat onder Vlaamse leiding getrokken wordt. Katrien Reist - van Gelder is curator, producent en coördinator van Jubilee, een nieuw platform voor onderzoek en artistieke productie, dat ze samen met Justin Bennett, Vermeir & Heiremans en Vincent Meessen oprichtte. 8

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s In een globaliserende economie moeten regio s en ondernemingen internationaal concurreren. Internationalisatie draagt bij tot de economische

Nadere informatie

CREATIEF WERKEN: SMART. Tag Archives: Werken

CREATIEF WERKEN: SMART. Tag Archives: Werken 1 sur 5 23/12/2014 14:54 Tag Archives: Werken CULTUUR, SOCIAAL ONDERNEMERSCHAP, WERKEN CREATIEF WERKEN: SMART 2014/06/23 LEAVE A COMMENT Wat doe je als je van je talent je beroep wil maken wanneer er nog

Nadere informatie

STUDIEDAG WIE IS KUNSTENAAR?

STUDIEDAG WIE IS KUNSTENAAR? STUDIEDAG WIE IS KUNSTENAAR? Wie is kunstenaar? Bevraging Bevraging 7135 individuele kunstenaars/creatieven < database van het Kunstenloket via mail Aanvullende communicatie: intermediairen o.a. steunpunten

Nadere informatie

Bouwstenen voor een levensvatbaar en toekomstgericht Vlaams audiovisueel vertonerveld

Bouwstenen voor een levensvatbaar en toekomstgericht Vlaams audiovisueel vertonerveld Bouwstenen voor een levensvatbaar en toekomstgericht Vlaams audiovisueel vertonerveld vertoners, distributeurs, reflectie en omkadering, educatie en archivering culturele vertoners stellen vast VOD, thuisconsumptie,

Nadere informatie

Alleen organisaties met een culturele doelstelling en zonder winstoogmerk kunnen een aanvraag indienen.

Alleen organisaties met een culturele doelstelling en zonder winstoogmerk kunnen een aanvraag indienen. KUNSTPARTICIPATIE: OVER DEZE SUBSIDIE Met de programmalijn Kunstparticipatie wil het Fonds de vernieuwing van het aanbod van kunstbeoefening in de vrije tijd realiseren. Daarnaast wil het bijdragen aan

Nadere informatie

Dossier Rechtstreekse subsidies aan beeldende kunstenaars

Dossier Rechtstreekse subsidies aan beeldende kunstenaars Dossier Rechtstreekse subsidies aan beeldende kunstenaars Al jaren ijvert NICC voor meer rechtstreekse subsidies aan beeldende kunstenaars. Het verheugde ons dan ook dat minister van Cultuur Bert Anciaux

Nadere informatie

interim-professionals voor Finance & Control

interim-professionals voor Finance & Control Veel omzet draaien, maar toch weinig verdienen? Niet beschikken over de juiste managementinformatie? Ineens geconfronteerd worden met liquiditeitsproblemen? Een ervaren interim-manager kan u bijstaan om

Nadere informatie

Rapport Carriere Waarden I

Rapport Carriere Waarden I Rapport Carriere Waarden I Kandidaat TH de Man Datum 18 Mei 2015 Normgroep Advies 1. Inleiding Carrièrewaarden zijn persoonlijke kenmerken die maken dat u bepaald werk als motiverend ervaart. In dit rapport

Nadere informatie

De student kan vanuit een eigen idee en artistieke visie een concept ontwikkelen voor een ontwerp en dat concept tot realisatie brengen.

De student kan vanuit een eigen idee en artistieke visie een concept ontwikkelen voor een ontwerp en dat concept tot realisatie brengen. Competentie 1: Creërend vermogen De student kan vanuit een eigen idee en artistieke visie een concept ontwikkelen voor een ontwerp en dat concept tot realisatie brengen. Concepten voor een ontwerp te ontwikkelen

Nadere informatie

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together Gids voor werknemers Rexel, Building the future together Editorial Beste collega s, De wereld om ons heen verandert snel en biedt ons nieuwe uitdagingen en kansen. Aan ons de taak om effectievere oplossingen

Nadere informatie

INKOMSTEN BEELDENDE KUNSTENAARS

INKOMSTEN BEELDENDE KUNSTENAARS INKOMSTEN BEELDENDE KUNSTENAARS In het kader van de opdracht coördinatie en verruiming van het sociaal overleg in de artistieke sector wil het Kunstenloket met dit onderzoek nagaan op welke manier beeldende

Nadere informatie

Interview met minister Joke Schauvliege

Interview met minister Joke Schauvliege Interview met minister Joke Schauvliege over de rol en de toekomst van etnisch-culturele federaties in Vlaanderen. Dertien etnisch-cultureel diverse federaties zijn erkend binnen het sociaalcultureel werk.

Nadere informatie

Toelichting criteria kleine projecten Brabant C versie 18-01-2016

Toelichting criteria kleine projecten Brabant C versie 18-01-2016 Toelichting criteria kleine projecten Brabant C versie 18-01-2016 Om in aanmerking te komen voor een subsidie tussen 25.000 en 65.000 euro moet een project aan de volgende criteria voldoen: 1. het project

Nadere informatie

IBN ALS SOCIALE ONDERNEMING VOOR EEN BREDERE GROEP

IBN ALS SOCIALE ONDERNEMING VOOR EEN BREDERE GROEP IBN ALS SOCIALE ONDERNEMING VOOR EEN BREDERE GROEP IBN ALS SOCIALE ONDERNEMING VOOR EEN BREDERE GROEP IBN biedt mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt meer kansen door het optimaal benutten van talenten,

Nadere informatie

Wat willen we in Pegode VZW bereiken?

Wat willen we in Pegode VZW bereiken? Niel, 15 november 2012 Wat willen we in Pegode VZW bereiken? Doelstelling Pegode VZW zoals vermeld in de statuten: De vereniging heeft als doel, met uitsluiting van elk winstoogmerk, de maatschappelijke

Nadere informatie

Ontdek Freelancehouse: flexibele organisaties hebben de toekomst

Ontdek Freelancehouse: flexibele organisaties hebben de toekomst Ontdek Freelancehouse: flexibele organisaties hebben de toekomst 1 Flexibele organisaties hebben de toekomst De arbeidsmarkt verandert. Overheid en bedrijfsleven kiezen bewust voor de flexibele inzet van

Nadere informatie

Startnotitie Digitaal Platform voor presentatie van het beste en mooiste van de Vlaams-Nederlandse culturele samenwerking

Startnotitie Digitaal Platform voor presentatie van het beste en mooiste van de Vlaams-Nederlandse culturele samenwerking Startnotitie Digitaal Platform voor presentatie van het beste en mooiste van de Vlaams-Nederlandse culturele samenwerking Commissie Cultureel Verdrag Vlaanderen - Nederland Brussel, april 2014 CVN heeft

Nadere informatie

Beken Kleur Gooi je troeven op tafel. handleiding

Beken Kleur Gooi je troeven op tafel. handleiding Beken Kleur Gooi je troeven op tafel handleiding Deze tool werd ontwikkeld door het Flanders DC Kennis centrum aan Antwerp Management School. Het is gebaseerd op het onderzoeksrapport Dominante denkkaders

Nadere informatie

Algemeen verslag denkdag 15 juni 2015 de Kriekelaar Schaarbeek

Algemeen verslag denkdag 15 juni 2015 de Kriekelaar Schaarbeek Algemeen verslag denkdag 15 juni 2015 de Kriekelaar Schaarbeek 1 Inleiding 2 Op 15 juni 2015 verzamelden de leden van de advieswerkgroep Sociaal-Cultureel Werk en vertegenwoordigers van regionale koepelverenigingen

Nadere informatie

Participatieverslag Nieuw & Anders

Participatieverslag Nieuw & Anders Participatieverslag Nieuw & Anders Op 26 en 31 maart vonden twee bijeenkomsten plaats met de titel Nieuw & Anders plaats. Twee bijeenkomsten die druk bezocht werden door vrijwilligers, verenigingen en

Nadere informatie

Informatie over onze vereniging

Informatie over onze vereniging Informatie over onze vereniging Editie 2014 Uitgebreide en actuele informatie op www.cio-platform.nl CIO Platform Nederland, mei 2014 Informatie over onze vereniging - CIO Platform Nederland mei 2014 Inhoudsopgave

Nadere informatie

ING, partner van familiale ondernemers

ING, partner van familiale ondernemers ING, partner van familiale ondernemers Familiebedrijven, de motor van de economie Leidt u een familiebedrijf? Familiebedrijven professionaliseren In België vertegenwoordigen familiebedrijven maar liefst

Nadere informatie

Waar staat Ondernemers voor Ondernemers voor?

Waar staat Ondernemers voor Ondernemers voor? 8 Ondernemers voor Ondernemers Jaarverslag 2014 9 Waar staat Ondernemers voor Ondernemers voor? Missie De missie van de vzw Ondernemers voor Ondernemers (opgericht in 2000) is het bevorderen van duurzame

Nadere informatie

managing people meeting aspirations Natuurlijke groei

managing people meeting aspirations Natuurlijke groei managing people meeting aspirations Natuurlijke groei geloof Wij hebben een gemeenschappelijke visie pagina - managing people, meeting aspirations Vandaag verhoogt CPM de prestaties op elk niveau van uw

Nadere informatie

is... p Voordelige tarieven en interessante voorwaarden. p Aandacht voor de behoeften en kenmerken van uw organisatie. Advies

is... p Voordelige tarieven en interessante voorwaarden. p Aandacht voor de behoeften en kenmerken van uw organisatie. Advies is... Financiering p Voordelige tarieven en interessante voorwaarden. p Aandacht voor de behoeften en kenmerken van uw organisatie. Advies p Om uw organisatie duurzaam te versterken. p Voor een goed evenwicht

Nadere informatie

Subsidiëring in het kader van het Kunstendecreet: Projectsubsidies: - Voor kunstenorganisaties, kunsteducatieve en sociaal-artistieke organisaties

Subsidiëring in het kader van het Kunstendecreet: Projectsubsidies: - Voor kunstenorganisaties, kunsteducatieve en sociaal-artistieke organisaties Subsidiëring in het kader van het Kunstendecreet: Projectsubsidies: - Voor kunstenorganisaties, kunsteducatieve en sociaal-artistieke organisaties -Voor kunstenaars - Periodieke publicaties Algemene principes

Nadere informatie

Werken in de culturele sector. 11 maart 2013 Info-avond KU Leuven

Werken in de culturele sector. 11 maart 2013 Info-avond KU Leuven Werken in de culturele sector 11 maart 2013 Info-avond KU Leuven Luc Delrue Opleiding: Communicatiewetenschappen (E)MBA Strategisch Management: Specialiteit: structureren en positioneren van een organisatie

Nadere informatie

Mijnheer de Voorzitter van het Vlaams ACV, Mevrouw de Nationaal Secretaris, Dames en heren,

Mijnheer de Voorzitter van het Vlaams ACV, Mevrouw de Nationaal Secretaris, Dames en heren, TOESPRAAK DOOR KRIS PEETERS VLAAMS MINISTER-PRESIDENT EN VLAAMS MINISTER VAN ECONOMIE, BUITENLANDS BELEID, LANDBOUW EN PLATTELANDSBELEID ACV Studiedag Industrie 18 februari 2014 Mijnheer de Voorzitter

Nadere informatie

Mailwisseling ontvangen door Platform BK met de vraag om er iets mee te doen.

Mailwisseling ontvangen door Platform BK met de vraag om er iets mee te doen. Mailwisseling ontvangen door Platform BK met de vraag om er iets mee te doen. Voorgedragen door Sarah van Lamsweerde en Michiel Bakker vóór het debat Wie betaalt de kunstenaar? in Casco op 9 februari 2016.

Nadere informatie

Visiedocument en Activiteitenplan 2013

Visiedocument en Activiteitenplan 2013 Visiedocument en Activiteitenplan 2013 1. Inleiding In Leusden is in september 2006 gestart met het project Maatschappelijk Betrokken Ondernemen. De Gemeente Leusden, het bedrijfsleven en de maatschappelijke

Nadere informatie

Hoge Raad voor Vrijwilligers over het EYAA 2012 (European Year of Active Ageing 2012)

Hoge Raad voor Vrijwilligers over het EYAA 2012 (European Year of Active Ageing 2012) Hoge Raad voor Vrijwilligers over het EYAA 2012 (European Year of Active Ageing 2012) De Hoge Raad voor Vrijwilligers (HRV) kijkt relatief tevreden terug op 2011, het Europees Jaar voor het Vrijwilligerswerk.

Nadere informatie

Waarom geen woningen bouwen. zoals Ecopower stroom verkoopt?

Waarom geen woningen bouwen. zoals Ecopower stroom verkoopt? Waarom geen woningen bouwen zoals Ecopower stroom verkoopt? Betaalbaar en duurzaam wonen Peter Van Cleemput Teammanager Lokaal Woonbeleid IGEMO Intergemeentelijk project Wonen langs Dijle en Nete Aanleiding

Nadere informatie

Projectsubsidies organisaties: doel

Projectsubsidies organisaties: doel Projectsubsidies organisaties: doel De projectsubsidiëring is erop gericht organisaties die niet structureel ondersteund worden, de kans te bieden om één project, afgerond in tijd en doelstelling, te realiseren.

Nadere informatie

Uw netwerk voor succesvol ondernemen in de Brusselse metropool. Metropolitan

Uw netwerk voor succesvol ondernemen in de Brusselse metropool. Metropolitan Uw netwerk voor succesvol ondernemen in de Brusselse metropool Metropolitan Voka Metropolitan bouwt aan de Brusselse metropool Voka, het Vlaams netwerk van ondernemingen, bundelt zijn werking in de Brusselse

Nadere informatie

Iedereen sterk. Zo stimuleer je innovatief gedrag en eigenaarschap van medewerkers

Iedereen sterk. Zo stimuleer je innovatief gedrag en eigenaarschap van medewerkers Iedereen sterk Zo stimuleer je innovatief gedrag en eigenaarschap van medewerkers JANUARI 2016 Veranderen moet veranderen Verandering is in veel gevallen een top-down proces. Bestuur en management signaleren

Nadere informatie

Verbinding tussen talenten in het kunstvakonderwijs en het culturele veld vergroot de kans op het slagen van talent.

Verbinding tussen talenten in het kunstvakonderwijs en het culturele veld vergroot de kans op het slagen van talent. Verslag werkconferentie talentontwikkeling 23 april 2015 Algemeen De werkconferentie was het startpunt van een traject dat een bijdrage gaat leveren aan een langetermijnvisie en ambitie op het terrein

Nadere informatie

Congres VELOV Elementen voor de toespraak van Pascal Smet Vlaams minister van Onderwijs, Jeugd, Gelijke Kansen en Brussel Mechelen, 26 maart 2014

Congres VELOV Elementen voor de toespraak van Pascal Smet Vlaams minister van Onderwijs, Jeugd, Gelijke Kansen en Brussel Mechelen, 26 maart 2014 Congres VELOV Elementen voor de toespraak van Pascal Smet Vlaams minister van Onderwijs, Jeugd, Gelijke Kansen en Brussel Mechelen, 26 maart 2014 Nieuwe ontwikkelingen en impulsen op sociaal, cultureel,

Nadere informatie

Topsectoren. Hoe & Waarom

Topsectoren. Hoe & Waarom Topsectoren Hoe & Waarom 1 Index Waarom de topsectorenaanpak? 3 Wat is het internationale belang? 4 Hoe werken de topsectoren samen? 5 Wat is de rol voor het MKB in de topsectoren? 6 Wat is de rol van

Nadere informatie

ZES VORMEN VAN GEZAG

ZES VORMEN VAN GEZAG ZES VORMEN VAN GEZAG OVER LEIDERSCHAP VAN DE ONDERNEMINGSRAAD Gezag is in de moderne maatschappelijke verhoudingen steeds minder vanzelfsprekend. Er is sprake van een verschuiving van verkregen gezag (op

Nadere informatie

Charter Flanders Food Faculty

Charter Flanders Food Faculty Charter Flanders Food Faculty Charter Flanders Food Faculty 1 / DE MISSIE VAN DE FLANDERS FOOD FACULTY De missie van de Flanders Food Faculty is het versterken van de associatie tussen Vlaanderen en lekker

Nadere informatie

Een recept voor Vakmanschap. Bejegeningsstijl en opleiding van personeel

Een recept voor Vakmanschap. Bejegeningsstijl en opleiding van personeel Een recept voor Vakmanschap Bejegeningsstijl en opleiding van personeel 6 november 2015 Veiligheid, humaniteit en re-socialisatie 2 De cruciale schakel Het personeel is de cruciale schakel om de missie

Nadere informatie

1. We willen doorgaan met behoud en versterking van de kwaliteiten van de IJsseldelta

1. We willen doorgaan met behoud en versterking van de kwaliteiten van de IJsseldelta Resultaten Advies en Initiatiefraad Nationaal Landschap IJsseldelta 29 november 2013 Nationaal Landschap IJsseldelta is in verandering. Transitie noemen we dat. We bereiden ons voor op een andere manier

Nadere informatie

Bijlage 1: Beschrijving Seed Capital

Bijlage 1: Beschrijving Seed Capital Bijlage 1: Beschrijving Seed Capital Doel Het doel van de Seed-faciliteit is: De onderkant van de Nederlandse risicokapitaalmarkt zodanig stimuleren en mobiliseren, dat technostarters in hun kapitaalbehoefte

Nadere informatie

Visiedocument en Activiteitenplan 2011

Visiedocument en Activiteitenplan 2011 Visiedocument en Activiteitenplan 2011 1. Inleiding In Leusden is in september 2006 gestart met het project Maatschappelijk Betrokken Ondernemen. De Gemeente Leusden, het bedrijfsleven en de maatschappelijke

Nadere informatie

Makers van biodiesel en bioethanol

Makers van biodiesel en bioethanol De Standaard Makers van biodiesel en bioethanol verzuipen donderdag 12 maart 2009 Auteur: BRUSSEL - Verscheidene biodiesel- en bioethanolbedrijven dreigen over de kop te gaan. Hun installaties draaien

Nadere informatie

Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Klimaat voor Verandering

Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Klimaat voor Verandering Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Klimaat voor Verandering Amsterdam, 26 januari 2016 1 Inhoud Introductie 3 Zij waren er bij! 4 Circulaire economie 5 Waarom circulair? 6 Nederland Circulair! 7

Nadere informatie

De ambtenaar als ambassadeur aan de slag met social business Door: Jochem Koole

De ambtenaar als ambassadeur aan de slag met social business Door: Jochem Koole De ambtenaar als ambassadeur aan de slag met social business Door: Jochem Koole Sociale media hebben individuen meer macht gegeven. De wereldwijde beschikbaarheid van gratis online netwerken, zoals Facebook,

Nadere informatie

Leidinggeven bij de stad Antwerpen

Leidinggeven bij de stad Antwerpen Visietekst Leidinggeven bij de stad Antwerpen 1. Inleiding Leidinggevenden zijn sleutelfiguren in onze organisatie. Zij hebben een voorbeeldfunctie, zorgen voor de vertaling van doelstellingen naar concrete

Nadere informatie

Kunstendecreet. decreet ondersteuning professionele. kunsten Vlaamse Gemeenschap

Kunstendecreet. decreet ondersteuning professionele. kunsten Vlaamse Gemeenschap Kunstendecreet decreet ondersteuning professionele kunsten Vlaamse Gemeenschap Vernieuwing regelgeving Kunsten 1. Historiek 2. Structuur nieuwe Kunstendecreet 2.1. Organisatie Kunstenbeleid 2.2. Subsidie

Nadere informatie

zittingsjaar 2013-2014 Handelingen Commissievergadering Commissie voor Landbouw, Visserij en Plattelandsbeleid

zittingsjaar 2013-2014 Handelingen Commissievergadering Commissie voor Landbouw, Visserij en Plattelandsbeleid vergadering C54 LAN3 zittingsjaar 2013-2014 Handelingen Commissievergadering Commissie voor Landbouw, Visserij en Plattelandsbeleid van 6 november 2013 2 Commissievergadering nr. C54 LAN3 (2013-2014) 6

Nadere informatie

!!! !!!!!!! Beleven we beelden als materie, of is het juist andersom? Lennart de Neef - CTS Essay - Imara Felkers - 16 juni 2014

!!! !!!!!!! Beleven we beelden als materie, of is het juist andersom? Lennart de Neef - CTS Essay - Imara Felkers - 16 juni 2014 PLAATJESKUNST Beleven we beelden als materie, of is het juist andersom? Lennart de Neef - CTS Essay - Imara Felkers - 16 juni 2014 1 Het internet, nog nooit is er in mijn beleving zo n bijzondere uitvinding

Nadere informatie

De patiënt, partner in gezondheidszorg en gezondheidsbeleid

De patiënt, partner in gezondheidszorg en gezondheidsbeleid De patiënt, partner in gezondheidszorg en gezondheidsbeleid Kennissessie Voka HC Tinne Vandensande Mechelen 27/04/2015 Gezondheidszorg is beter mét een actieve betrokken patiënt evidence based experience

Nadere informatie

Centrum Beeldende Kunst Dordrecht

Centrum Beeldende Kunst Dordrecht Centrum Beeldende Kunst Dordrecht Centrum Beeldende Kunst Dordrecht Podium hedendaagse kunst en vormgeving Kunstuitleen Servicebureau voor kunstenaars Kunst in de openbare ruimte Lezingen, debatten activiteiten

Nadere informatie

Subsidiemogelijkheden Kunstendecreet

Subsidiemogelijkheden Kunstendecreet Subsidiemogelijkheden Kunstendecreet Meerjarige werkingsubsidies Projectsubsidies (organisaties) Subsidies voor kunstenaars: Ontwikkelingsgerichte beurzen Projectsubsidies voor kunstenaars Creatieopdrachten

Nadere informatie

We zijn op ontdekkingsreis, in een gebied waar de huidige systemen leidend zijn maar onvoldoende werken. Bij een ontdekkingsreis hoort ruimte.

We zijn op ontdekkingsreis, in een gebied waar de huidige systemen leidend zijn maar onvoldoende werken. Bij een ontdekkingsreis hoort ruimte. Het speelveld De wereld om ons heen verandert razend snel. De richting is duidelijk, de sociale zekerheid wordt geprivatiseerd. Samen bouwen we aan een vernieuwende structuur om de arbeidsmarkt essentieel

Nadere informatie

Wanneer wordt veranderen een succes?

Wanneer wordt veranderen een succes? Wanneer wordt veranderen een succes? Inhoud 1. Iedereen 100% tevreden?...2 2. Hoe als manager een veranderingsproces optimaal ondersteunen?... 2 Inzicht in het veranderingsproces... 3 Een externe partner

Nadere informatie

Hoe vertalen Belgische coöperaties de ICA-principes in de praktijk?

Hoe vertalen Belgische coöperaties de ICA-principes in de praktijk? Hoe vertalen Belgische coöperaties de ICA-principes in de praktijk? Casus: Choco cvba Kenmerken Opgericht in 2002 Coöperatie van werkers 3.308.054 euro omzet in 2013 11 Vennoten Bij Choco zijn de 7 principes

Nadere informatie

Kunstenaarshonoraria in de praktijk - Beeldende Kunst Nederland

Kunstenaarshonoraria in de praktijk - Beeldende Kunst Nederland Kunstenaarshonoraria in de praktijk - Beeldende Kunst Nederland Presentatie Cultuur in Beeld, 14 december 2015 Geraline Boonzaaijer (SiRM) Richard Geukema (PPMC) René Goudriaan (SiRM) Inhoud presentatie

Nadere informatie

vijf debatten over het strategische en publieke belang van kunst en cultuur als basis voor nieuwe vormen van leefbaarheid, zorg en welzijn

vijf debatten over het strategische en publieke belang van kunst en cultuur als basis voor nieuwe vormen van leefbaarheid, zorg en welzijn noteer in je agenda: 3 maart, 31 maart, 21 april, 19 mei en 16 juni 2015 vijf debatten over het strategische en publieke belang van kunst en cultuur als basis voor nieuwe vormen van leefbaarheid, zorg

Nadere informatie

De motor van de lerende organisatie

De motor van de lerende organisatie De motor van de lerende organisatie Focus op de arbeidsmarkt Naast het erkennen van leerbedrijven is Calibris verantwoordelijk voor ontwikkeling en onderhoud van kwalificaties in de sectoren zorg, welzijn

Nadere informatie

Projectoproep Inclusie Invest (Versie 2.2)

Projectoproep Inclusie Invest (Versie 2.2) Projectoproep Inclusie Invest (Versie 2.2) Samen de kansen vergroten om inclusief en betaalbaar te kunnen wonen waar ondersteuning kan geboden worden! Veilig investeren met respect! www.inclusieinvest.be

Nadere informatie

pilootprojecten (deel 1) Oost-Vlaanderen

pilootprojecten (deel 1) Oost-Vlaanderen pilootprojecten (deel 1) Oost-Vlaanderen dhr. Arne Oosthuyse projectcoördinator Voka - Kamer van Koophandel O-Vl. VON-sessie: Allochtoon ondernemerschap in Vlaanderen Donderdag 9 juni 2011 Huis van de

Nadere informatie

MEDEZEGGENSCHAP EN SUCCESFACTOREN. Ruysdael onderzoek 2015

MEDEZEGGENSCHAP EN SUCCESFACTOREN. Ruysdael onderzoek 2015 MEDEZEGGENSCHAP EN SUCCESFACTOREN Ruysdael onderzoek 2015 Succes maak je samen Ruysdael is gespecialiseerd in innovatie van mens en organisatie. Vanuit de overtuiging dat je samen duurzame meerwaarde creëert.

Nadere informatie

Voorwoord. In deze brochure geven wij u inzicht in de branche en de rol van NLingenieurs als haar vertegenwoordiger.

Voorwoord. In deze brochure geven wij u inzicht in de branche en de rol van NLingenieurs als haar vertegenwoordiger. Voorwoord De Nederlandse advies- en ingenieursbranche levert innovatieve en duurzame oplossingen voor de Nederlandse en internationale samenleving. De branche is bepalend geweest voor het ontstaan van

Nadere informatie

Onderwerp: projectoproep 2 april 2015 Subsidies voor sociale economie projecten in de provincie Antwerpen

Onderwerp: projectoproep 2 april 2015 Subsidies voor sociale economie projecten in de provincie Antwerpen NOTA Datum: 2 april 2015 Van: Dienst Economie en Internationale Samenwerking Team Sociale Economie Onderwerp: projectoproep 2 april 2015 Subsidies voor sociale economie projecten in de provincie Antwerpen

Nadere informatie

Actieplan 1 Informatie- en preventiebeleid naar de Zeelse bevolking toe op het vlak van o.m. (kinder)armoede, gezondheid, participatie

Actieplan 1 Informatie- en preventiebeleid naar de Zeelse bevolking toe op het vlak van o.m. (kinder)armoede, gezondheid, participatie DEEL ARMOEDEBESTRIJDING Actieplan 1 Informatie- en preventiebeleid naar de Zeelse bevolking toe op het vlak van o.m. (kinder)armoede, gezondheid, participatie Actie 1 : Het OCMW zorgt er, zelfstandig of

Nadere informatie

Leiding geven aan verschillende generaties

Leiding geven aan verschillende generaties Leiding geven aan verschillende generaties Babyboomgeneratie - Babyboomgeneratie Wat is typerend voor een leidinggevende behorende tot de babyboomgeneratie ( 1945-1955)? Een leidinggevende uit de babyboomgeneratie

Nadere informatie

DEFINITIES COMPETENTIES

DEFINITIES COMPETENTIES DEFINITIES COMPETENTIES A. MENSEN LEIDINGGEVEN A1 Sturen Geeft op een duidelijke manier richting aan een team, neemt de leiding op zich, zet mensen en middelen zodanig in dat doelen met succes worden bereikt.

Nadere informatie

Dirk Verbist (moderator): directeur bij FOV + lid van SARC sociaal cultureel werk

Dirk Verbist (moderator): directeur bij FOV + lid van SARC sociaal cultureel werk Verslag inspiratiedag lokaal cultuureducatiebeleid D2 Cultuureducatie: wat mag dat kosten? Hoe wordt er op lokaal niveau omgegaan met budgetten voor cultuureducatie? Staan deze onder druk in tijden van

Nadere informatie

Algemene informatie. tegemoetkoming reis-, verblijf- transportkosten. Kunstendecreet. over de. in de. en in het kader van het.

Algemene informatie. tegemoetkoming reis-, verblijf- transportkosten. Kunstendecreet. over de. in de. en in het kader van het. Algemene informatie over de tegemoetkoming reis-, verblijf- in de transportkosten en in het kader van het Kunstendecreet Algemene Wat is het doel van de tegemoetkoming? De tegemoetkoming in de reis-, verblijf-

Nadere informatie

Voorstelling Regionale stadslandbouwstructuur ZWVL -Project Sociale Innovatie-

Voorstelling Regionale stadslandbouwstructuur ZWVL -Project Sociale Innovatie- Voorstelling Regionale stadslandbouwstructuur ZWVL -Project Sociale Innovatie- (de boerderij van) De toekomst? 1. Analyse Uitdagingen voor steden en regio s Klimaatveranderging Verstedelijking Duurdere

Nadere informatie

WESTHOEK BUSINESS DISTRICT. een regionaal contactpunt voor bedrijven d.m.v. een officieel samenwerkingsverband

WESTHOEK BUSINESS DISTRICT. een regionaal contactpunt voor bedrijven d.m.v. een officieel samenwerkingsverband WESTHOEK BUSINESS DISTRICT een regionaal contactpunt voor bedrijven d.m.v. een officieel samenwerkingsverband AGENDA 1. Missie, doelstellingen en taakstellingen van Westhoek Business District 2. Inspirerende

Nadere informatie

Optimaliseer je prestaties

Optimaliseer je prestaties Winst en Groei - Internetmarketing en Verkooptraining Optimaliseer je prestaties 10 Technieken om je prestaties te verbeteren Christo Cornelissen & Mieke Bouquet Alles waar je jezelf op weet te focussen

Nadere informatie

peterjoziasse.com Podium2020 Het nieuwe culturele winkelen.

peterjoziasse.com Podium2020 Het nieuwe culturele winkelen. peterjoziasse.com Het nieuwe culturele winkelen. ONT-MOETEN Ware kunst creëert een moment van niet moeten tussen ik en mezelf, ik en de ander, ik en de wereld. Lucas De Man, Congres Podiumkunsten 2013.

Nadere informatie

Advies. over het ontwerp van kaderdecreet Vlaamse ontwikkelingssamenwerking

Advies. over het ontwerp van kaderdecreet Vlaamse ontwikkelingssamenwerking Brussel, 5 juli 2006 050706_Advies_kaderdecreet_Vlaamse_ontwikkelingssamenwerking Advies over het ontwerp van kaderdecreet Vlaamse ontwikkelingssamenwerking 1. Inleiding Op 24 mei 2006 heeft Vlaams minister

Nadere informatie

Leiderschap in Turbulente Tijden

Leiderschap in Turbulente Tijden De Mindset van de Business Leader Leiderschap in Turbulente Tijden Onderzoek onder 175 strategische leiders Maart 2012 Inleiding.. 3 Respondenten 4 De toekomst 5 De managementagenda 7 Leiderschap en Ondernemerschap

Nadere informatie

VVG. GolfVlaanderen.be. slagkrachtig & doelgericht. VVG Junior Golf. Carrièrebegeleiding

VVG. GolfVlaanderen.be. slagkrachtig & doelgericht. VVG Junior Golf. Carrièrebegeleiding Vlaamse Vereniging voor Golf VVG GolfVlaanderen.be slagkrachtig & doelgericht VVG Junior Golf Carrièrebegeleiding INLEIDING Wat na de Topsportschool? 18+ programma INHOUD Eens de speler de leeftijd van

Nadere informatie

Kwaliteitszorg met behulp van het INK-model.

Kwaliteitszorg met behulp van het INK-model. Kwaliteitszorg met behulp van het INK-model. 1. Wat is het INK-model? Het INK-model is afgeleid van de European Foundation for Quality Management (EFQM). Het EFQM stelt zich ten doel Europese bedrijven

Nadere informatie

Plan gemeente Utrecht en Provincie Utrecht

Plan gemeente Utrecht en Provincie Utrecht Plan gemeente Utrecht en Provincie Utrecht LET OP: voor de raadspeiling over de cultuurlening is in dit document alleen onderdeel A relevant (revolverend fonds ter bevordering van creatief ondernemerschap)

Nadere informatie

De Energietransitie & Zelforganisatie De rol van burgers & sociaal ondernemers Flor Avelino Workshop@ Energiecafé RMC The Hub 1 juni 2013

De Energietransitie & Zelforganisatie De rol van burgers & sociaal ondernemers Flor Avelino Workshop@ Energiecafé RMC The Hub 1 juni 2013 De Energietransitie & Zelforganisatie De rol van burgers & sociaal ondernemers Flor Avelino Workshop@ Energiecafé RMC The Hub 1 juni 2013 www.drift.eur.nl www.transitiepraktijk.nl www.transitionsnetwork.org

Nadere informatie

STICHTING KINDANTE. Visie Personeel

STICHTING KINDANTE. Visie Personeel STICHTING KINDANTE Visie Personeel Visie Personeel 1 Inleiding De onderwijskundige visie van stichting Kindante vormt de basis voor de wijze waarop de Kindantescholen hun onderwijs vormgeven. Dit vraagt

Nadere informatie

Sociale innovatie zoveel méér dan technologische vernieuwing: het gaat om de kwaliteiten van de mens in zijn omgeving

Sociale innovatie zoveel méér dan technologische vernieuwing: het gaat om de kwaliteiten van de mens in zijn omgeving Sociale innovatie zoveel méér dan technologische vernieuwing: het gaat om de kwaliteiten van de mens in zijn omgeving Marie- Thérèse Rooijackers en Frank Boss Inleiding Het behoeft inmiddels nauwelijks

Nadere informatie

Checklist: Diagnose van de onderneming

Checklist: Diagnose van de onderneming 1 Checklist: Diagnose van de onderneming Naast de balans en de resultatenrekening geeft de diagnose een dynamisch beeld van de onderneming aan de hand van een reeks oprechte antwoorden op relevante vragen.

Nadere informatie

Het museum: - beschikt over een kwaliteitslabel als museum - heeft tijdig een aanvraag ingediend voor Vlaamse indeling en subsidiëring

Het museum: - beschikt over een kwaliteitslabel als museum - heeft tijdig een aanvraag ingediend voor Vlaamse indeling en subsidiëring Museum voor Industriële Archeologie en Textiel (MIAT), Gent 1. Gemotiveerd advies van de beoordelingscommissie Collectiebeherende Cultureel-erfgoedorganisaties over indeling bij het Vlaamse niveau en toekenning

Nadere informatie

AMBITIES HOLLAND FINTECH

AMBITIES HOLLAND FINTECH AMBITIES HOLLAND FINTECH 1 infrastructuur Holland FinTech streeft naar het creëren van transparantere, toegankelijke (digitale) financiële diensten en financiële van het allerbeste niveau door middel van

Nadere informatie

Meerjarenprogramma begroting 2015-2017 en 2 e concernbericht 2013.

Meerjarenprogramma begroting 2015-2017 en 2 e concernbericht 2013. Meerjarenprogramma begroting 2015-2017 en 2 e concernbericht 2013. Voorzitter, college, collega raadsleden, mensen op de publieke tribune, luisteraars van de Zuidwest FM en lezers van onze GBWP bijdrage.

Nadere informatie

Gedragscode. SCA Gedragscode

Gedragscode. SCA Gedragscode SCA Gedragscode 1 Gedragscode SCA Gedragscode SCA wil op sociaal- en milieutechnisch verantwoorde wijze omgaan met haar belanghebbenden en op basis van respect, verantwoordelijkheid en uitmuntendheid een

Nadere informatie

Uitvoeringsprogramma Kunst en Cultuur Velsen 2014-2017

Uitvoeringsprogramma Kunst en Cultuur Velsen 2014-2017 Beleidsspeerpunt Wat willen we bereiken? Wat gaan we daarvoor doen en wie Cultuureducatie Meer kinderen maken kennis met amateurkunst/ kunsteducatie en worden lid van een amateurkunstvereniging Verbetering

Nadere informatie

Van belang. Het verhaal van de Nederlandse Vereniging van Banken

Van belang. Het verhaal van de Nederlandse Vereniging van Banken Van belang Het verhaal van de Nederlandse Vereniging van Banken De som der delen De uitdagingen van de sector Door de NVB Van belang De nieuwe realiteit In Nederland zijn ruim tachtig Nederlandse en buitenlandse

Nadere informatie

UW BEDRIJF FINANCIEREN

UW BEDRIJF FINANCIEREN UW BEDRIJF FINANCIEREN BEDRIJFSFINANCIERING Zonder financiering kan een onderneming niet bestaan. Of het nu gaat om de omvang van het eigen vermogen of de ontwikkeling van uw werkkapitaal: de wijze waarop

Nadere informatie

Landbouw in de stad en in de stadsrand ontwikkelen

Landbouw in de stad en in de stadsrand ontwikkelen Landbouw in de stad en in de stadsrand ontwikkelen Actie 1: commerciële landbouw Doelstellingen: 1 De kennis over stedelijke landbouw ontwikkelen Een strategisch standpunt identificeren over het haalbare

Nadere informatie

Bijeenkomst opschaling. Divosa 1 februari 2013

Bijeenkomst opschaling. Divosa 1 februari 2013 Bijeenkomst opschaling Divosa 1 februari 2013 Opschaling Vooral veel uitdagingen kansen, bedreigingen In de sheets een impressie van wat de deelnemers aan de masterclass bedachten. Antwoord op de vraagstukken

Nadere informatie

Duurzaamheidsbeleid Doingoood

Duurzaamheidsbeleid Doingoood Duurzaamheidsbeleid Doingoood Over Doingoood Doingoood bestaat uit 2 delen: Doingoood volunteer work (sociale onderneming) en Doingoood foundation (stichting). In al onze werkwijzen en procedures gaan

Nadere informatie

EFRO Luik Ondernemende Innovatieve Partnerschappen/Ecosystemen in Studentensteden: toelichting

EFRO Luik Ondernemende Innovatieve Partnerschappen/Ecosystemen in Studentensteden: toelichting EFRO Luik Ondernemende Innovatieve Partnerschappen/Ecosystemen in Studentensteden: toelichting Wat? Een ondernemend innovatief partnerschap ( ecosysteem ) binnen een studentenstad wordt door Agentschap

Nadere informatie

Passie voor Techniek in goede banen leiden van opleiden naar duurzaam aantrekkelijk

Passie voor Techniek in goede banen leiden van opleiden naar duurzaam aantrekkelijk Passie voor Techniek in goede banen leiden van opleiden naar duurzaam aantrekkelijk Misja Bakx Directeur Matchcare Agenda 1. Arbeidsmarkt ontwikkelingen en veranderingen 2. Trends in de rol van onderwijs,

Nadere informatie

Arbeid biedt een maatschappelijke meerwaarde ten opzichte van inactiviteit. 3

Arbeid biedt een maatschappelijke meerwaarde ten opzichte van inactiviteit. 3 17 SOCIALE ECONOMIE 18 Sociale economie Iedereen heeft recht op een job, ook de mensen die steeds weer door de mazen van het net vallen. De groep werkzoekenden die vaak om persoonlijke en/of maatschappelijke

Nadere informatie

«Impact van design op het bedrijfsleven in Vlaanderen» 7 augustus 2003

«Impact van design op het bedrijfsleven in Vlaanderen» 7 augustus 2003 «Impact van design op het bedrijfsleven in Vlaanderen» 7 augustus 2003 1 Doelstelling 2 3 4 5 6 7 Een en methode 1: Design heeft vele gezichten 2: Vlaamse bedrijven doen op 5 verschillende manieren aan

Nadere informatie

Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg, Symposium LifeLines, Groningen (UMCG), 1 oktober 2012

Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg, Symposium LifeLines, Groningen (UMCG), 1 oktober 2012 Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg, Symposium LifeLines, Groningen (UMCG), 1 oktober 2012 Dames en heren, [Inleiding] Ik vind het wel leuk, maar ook een beetje spannend. Maar moet

Nadere informatie

Wat is maatschappelijk verantwoord ondernemen?

Wat is maatschappelijk verantwoord ondernemen? Wat is maatschappelijk verantwoord ondernemen? Maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO) wordt ook wel maatschappelijk ondernemen, maatschappelijk betrokken ondernemen, duurzaam ondernemen of ethisch

Nadere informatie