Aanbevelingen herbestemming kerken en kerklocaties. aan lokale overheden en kerkelijke bestuurders

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Aanbevelingen herbestemming kerken en kerklocaties. aan lokale overheden en kerkelijke bestuurders"

Transcriptie

1 Aanbevelingen herbestemming kerken en kerklocaties aan lokale overheden en kerkelijke bestuurders Een uitgave van het Bisdom van Haarlem, het Bisdom Rotterdam en Projectbureau Belvedere. December 2008

2

3 Aanbevelingen herbestemming kerken en kerklocaties aan lokale overheden en kerkelijke bestuurders 1 Bevorder regie en anticipeer 2 Focus op kernwaarden 3 Pas de Monumentenwet zuiver toe 4 Creëer ruimte voor tijdelijke invulling en meerdere functies 5 Toon maatschappelijk verantwoord ondernemerschap/bestuur 6 Bundel informatie in een kenniscentrum voor kerkgebouwen 3

4 1 Regie gezocht De Chassékerk in Amsterdam was meer dan tien jaar lang het toneel van intensieve onderhandelingen en oplopende plankosten. Telkens als er een akkoord was bereikt over de toekomstige invulling van de kerklocatie, dienden nieuwe tegenkrachten zich aan. Met name het stadsdeel kampte met voortschrijdend inzicht, waardoor het een weinig consistente onderhandelingspartner bleek. De Chassékerk werd bijvoorbeeld dan weer wel, niet, weer wel en uiteindelijk weer niet aangewezen als gemeentelijk monument. Terwijl het stadsdeel eerder al een sloopvergunning had verleend. Het laatste, meest recente projectvoorstel voorziet in behoud en herbestemming van het kerkgebouw voor een groot aantal maatschappelijke functies. Om de exploitatie van dit voorstel dekkend te krijgen is 2,8 miljoen euro nodig aan publieke middelen (onrendabele top), onder meer vanwege de opgelopen plankosten. Illustratie: INBO BV Illustratie: INBO BV en Ubik Marc Heesterbeek Foto s: Martin Alberts 4

5 1 Bevorder regie en anticipeer Er is regie nodig. Stel als kerkelijke en gemeentelijke bestuurders een gezamenlijk beleid vast op een daarvoor geëigend schaalniveau. Zoek elkaar actief op. Leg dit gezamenlijke beleid vast in een convenant ten behoeve van bestuurlijke continuïteit. Anticipeer en ontwikkel als verschillende kerkelijke bestuurders gezamenlijk een regionaal kerkenplan als inbreng voor dit beleid. Gebruik als gemeentelijke overheid ook de structuurvisie en het bestemmingsplan om sturing te geven aan de gemeenschappelijke afspraken. Betrek niet alleen kerkelijke en gemeentelijke bestuurders, maar ook de kerkgangers, omwonenden en maatschappelijke groeperingen zo vroeg mogelijk in de afstotingsprocedure. Tref in het vroegste stadium voorzieningen voor conflicthantering in geval uitvoering van de afspraken stagneert. Deze voorzieningen waarborgen de belangen van iedereen. Op lokaal en/of regionaal niveau wordt vaak niet tijdig geanticipeerd op voorgenomen kerksluitingen. Het ontbreekt aan proactief en strategisch overleg tussen kerkelijke en publieke bestuurders. Dit overleg is noodzakelijk omdat er in een zo vroeg mogelijk stadium een realistisch beeld van de mogelijkheden en wenselijkheden moet ontstaan. Dit biedt een gemeenschappelijk perspectief voor verder te nemen stappen. Het overleg is gebaat bij een open uitwisseling van motieven en belangen. Ad hoc beleid, willekeur, onbegrip en polarisatie kan daarmee worden vermeden. Transformatieprocessen duren over het algemeen langer dan een gemeentelijke en kerkelijke bestuursperiode. Om te voorkomen dat afspraken vervliegen en beleid telkens van aard, accent of kleur verandert, wordt gepleit voor een convenant, waarin gezamenlijk geformuleerd beleid over een langere termijn wordt vastgelegd. Een eenmaal gestarte oplossingsrichting wordt daardoor niet gemakkelijk onderbroken, waarmee de slagingskans en motivatie aanzienlijk worden vergroot. 5

6 Om tijdig inzicht te verkrijgen in het al of niet voorbestaan of in mogelijke herbestemming van kerkgebouwen is anticipatie van alle betrokkenen essentieel. Een aantal kerkelijke bestuurders is inmiddels van start gegaan met het opstellen van een regionaal kerkenplan. Dit zou in interkerkelijk verband verder ontwikkeld kunnen worden. Als uitgangspunt kan men streven naar het behoud van één of enkele volledig geoutilleerde kerkcentra per regio. Op de andere locaties kan een kerkelijk steunpunt gehandhaafd worden. Ook voor de publieke overheden ligt hier een taak. Op dit moment wordt vaak, mede onder druk van omwonenden, ingezet op bescherming. Hiertoe wordt ook wel de aanwijzing tot gemeentelijk monument ingezet, zonder dat gemeenten zich realiseren dat dit beleidsinstrument ook tegenprestaties vergt. Er zijn bovendien meer instrumenten om tot een goed plan te komen voor de betreffende kerk zoals de structuurvisie, het bestemmingsplan, een beeldkwaliteitsplan, welstandsbeleid, een beschermd stadsof dorpsgezicht en ontwerpwedstrijden. In de huidige herbestemmingspraktijk worden omwonenden en bijvoorbeeld historische verenigingen laat in het proces betrokken en geconfronteerd met al uitgewerkte plannen. Hiermee wordt geen recht gedaan aan hun emoties en belangen en wordt ook geen gebruik gemaakt van hun kennis en creativiteit. Om een goede afweging te kunnen maken tussen de belangen van de gemeenten, kerkeigenaren, gelovigen, monumentenzorgers, actiegroepen en omwonenden zouden bovendien in een zo vroeg mogelijk stadium voorzieningen getroffen moeten worden die conflicten voorkomen en helpen om tot goede beslissingen te komen. Gedacht kan worden aan een gezamenlijk programma van eisen, een onafhankelijke beoordelingscommissie of een mediator. In het beginstadium zijn standpunten nog helder en niet vertroebeld met gepasseerde oplossingen. Met vooraf overeengekomen criteria kan beoordeeld worden welke belangen in het geding zijn en welke oplossingsrichting daarbij het beste past. 6

7 2 Focus op kernwaarden Stel vooraf een waardestelling op die wordt onderschreven door de betrokkenen en professionele disciplines, en die de essentiële kwaliteiten benoemt. De redengevende omschrijving uit het Monumentenregister is hiervoor niet geschikt. Wees zuiver in de motieven tot behoud. Maak onderscheid in de waardebepaling en leg als kerkelijke bestuurders en burgerlijke overheid daarin een koppeling naar beleid: Waardebepaling Beleid integraal religieus cultuurhistorisch erfgoed of Gesamtkunstwerk (exterieur, interieur, kerkgeschiedenis, mentale betekenis) behoud inclusief (deels) religieuze functie monumenten van esthetische waarde (architectuurhistorisch) behoud of herbestemming met behoud van de architectonische kwaliteit monumenten van stedenbouwkundige waarde herbestemming of sloop/nieuwbouw met behoud van de stedenbouwkundige kwaliteit van beperkte waarde sloop/nieuwbouw of herbestemming gericht op vernieuwende herbestemmingsarchitectuur Op dit moment worden er gedurende afstotingsprocedures door deze of gene partij steeds nieuwe redenen voor behoud geformuleerd. Hierdoor wijzigen keer op keer de kaders waarbinnen naar een oplossing wordt gezocht. Door vooraf met professionele disciplines en betrokkenen de kernwaarden van het gebouw vast te stellen, wordt duidelijk welke ontwikkelingsmogelijkheden er zijn en welke onderdelen extra aandacht vragen. De cultuurhistorisch georiënteerde redengevende omschrijving uit het Monumentenregister, met overwegend architectuurhistorische annotaties, is hiervoor niet geschikt. Immers deze is nooit voor dit doel opgesteld, maar om de ministeriële aanwijzing te legitimeren. Een waardestelling op religieus en sociaal-economisch vlak ontbreekt in veel gevallen. Voor de instandhoudings- en herbestemmingspraktijk is de redengevende omschrijving dan ook maar zeer beperkt bruikbaar. Initiatiefnemer van een gezamenlijke waardestelling kan de opdrachtgever zijn (als kerkeigenaar of projectontwikkelaar), maar ook de 7

8 2 Strijd om behoud verhult soms andere motieven Omwonenden van een kerk maken zich vaak grote zorgen over de nieuwe invulling van de locatie als de kerk wordt gesloopt. Eerdere herontwikkelingen uit onder meer de jaren zeventig en tachtig dienen hen daarbij als referentie. Omwonenden vertalen hun zorg nu vaak in een poging het kerkgebouw te behouden; koste wat het kost. De gemeente zou deze zorg ook een eigen plek in de onderhandelingen kunnen geven. Bijvoorbeeld door in samenspraak met de omwonenden strenge randvoorwaarden te stellen aan de kwaliteit van de toekomstige invulling, met inbegrip van de openbare ruimte. Oranjekerk Utrecht, toen en nu (kapel en woningbouw) Foto s: Utrechts Archief (Reijnhoudt, Fotodienst GAU) en Jan Lankveld Ludgeruskerk Utrecht, toen en nu (woningbouw) Foto s: Utrechts Archief (Persfotobureau t Sticht) en Jan Lankveld 8

9 lokale monumentencommissie. Deze waardestelling kan worden gehanteerd als referentiekader voor het programma van eisen van de herontwikkeling van de kerklocatie. Een psychologisch knelpunt in de praktijk van herbestemming is de interpretatieruimte van het allesomvattende begrip van waarde. Naast de onafhankelijke en objectieve waardetoekenning die vanuit de Rijksdienst voor Archeologie, Cultuurlandschap en Monumenten (RACM) via wet- en regelgeving tot stand komt, wordt het begrip van waarde door omwonenden en belangenbehartigers ook wel strategisch of emotioneel gebruikt om te voorkomen dat een niet gewenste invulling van de locatie tot stand komt. Dit geluid moet een eigen plaats krijgen in de discussie. Het regionale kerkenplan van de kerken moet met de monumentenafdeling van de gemeenten intensief besproken worden. Op dit regionale schaalniveau kan vastgesteld worden onder welke graduele kernwaarde een betreffende kerk valt en welk beleid er in de toekomst per object gevoerd moet worden (zie bovenstaande tabel). Dit vergt een vooraf opgestelde selectie waarin alle partijen zich kunnen vinden en waarnaar gehandeld kan worden. In de gevallen waar het kerkgebouw en de semi-publieke ruimte vooral een stedenbouwkundige waarde hebben, kan de energie worden gefocust op een nieuwe, kwalitatieve invulling van de locatie. 9

10 3 Status achteraf Voor het behoud van de H. Joseph in Alkmaar moesten twee problemen worden opgelost. Het eerste was van financiële aard, het tweede had te maken met draagvlak binnen de parochie. De parochie voelde namelijk in eerste instantie weinig voor het behoud van deze neogoot, omdat de kerkruimte als gedateerd werd beschouwd. Uiteindelijk kon de parochie zich vinden in het plan, mits er een eigentijdse, nieuwe inrichting kwam. De benodigde kapitaalinjectie om de verbouwing te realiseren en het achterstallig onderhoud weg te werken, werd betaald uit de verkoop van twee andere kerkgebouwen. De monumentenwet is gedurende het proces vooral faciliterend ingezet. Zo zijn tijdens de aanwijzingsprocedure eerst de mogelijkheden verkend om de religieuze functie te behouden, voordat de status van rijksmonument daadwerkelijk is toegekend. Foto s: Ed Seeder en Bisdom van Haarlem 10

11 3 Pas de Monumentenwet zuiver toe Monumentale kerken zijn in onderhoud en exploitatie bijzonder kostbaar. Wil men de eredienstfunctie in waardevolle kerkgebouwen bevorderen, dan is een instandhoudingsbijdrage vanuit de maatschappij onontkoombaar. Stel als gemeentelijke overheid transparante aanwijzingscriteria vast en vermijd ad hoc aanwijzingen. Ken als gemeentelijke overheid de monumentenstatus pas toe nadat over toekomstig gebruik voldoende zekerheid bestaat. Durf te concluderen dat herbestemming en transformatie soms niet lukt. Uit louter economische motieven zouden kerkgenootschappen er verstandig aan doen te gaan kerken in kleinere en onderhoudsarme kerken en zouden ze de (middel)grote, in onderhoud dure kerkgebouwen moeten afstoten. Ook kerkgangers zouden omwille van comfort meer baat hebben bij beter te conditioneren kerkzalen. Uit maatschappelijk en monumentaal oogpunt wordt voor een dergelijke opstelling meestal niet gekozen. Juist deze (middel)grote kerken zijn heel moeilijk te herbestemmen en dan is de huidige functie (mits levensvatbaar) de beste garantie voor behoud van het erfgoed. De recente verbouwing van de H. Joseph in Alkmaar laat zien dat beide belangen gediend kunnen worden. Hier zijn namelijk de activiteiten van vier gefuseerde parochies geconcentreerd in twee monumentale neogotische kerken en zijn de verbouwing en restauratie betaald uit de opbrengsten van de verkoop van de andere twee kerken (waarvan de één is herbestemd en de ander inmiddels is gesloopt). Dit voorbeeld laat zien dat herontwikkeling betekent dat selectie noodzakelijk is. Daarnaast laat het voorbeeld zien dat behoud van de religieuze functie in een (middel)grote kerk mogelijk is met enige aanpassingen in het interieur. In goed overleg hebben monumentenzorg en de parochie overeenstemming bereikt over de transformatie van het interieur van de H. Joseph. Dat heeft erin geresulteerd dat de parochianen zich goed thuis voelen in het speciaal voor hen ingerichte deel van de kerkruimte. In onderling overleg met de RACM, gemeente en parochiebesturen is het behoud van de religieuze functie primair gesteld. Het vooruitzicht op een monumentenstatus, met daaraan gekoppelde onderhoudssubsidies, zou kerkgenootschappen kunnen stimuleren om bij de hergroepering van hun activiteiten waardevolle kerken te behouden. 11

12 Het komt voor dat gemeenten kerkgebouwen aanwijzen tot een gemeentelijk monument om de omwonenden in hun vrees voor sloop tegemoet te komen, zonder dat de monumentale waarde domineert en zonder dat andere mogelijkheden tot behoud voldoende zijn overwogen. Dit terwijl uit het inventarisatieonderzoek blijkt dat veel kerken ook zonder monumentenstatus worden behouden en herbestemd. Het valt bovendien vaak nauwelijks te beoordelen hoe een gemeentelijke aanwijzing tot stand komt en of die wel terecht is omdat het niet gebruikelijk is dat in gemeentelijke verordeningen toetsingcriteria zijn opgenomen. Voor meer transparantie in de gang van zaken is het dus aanbevelenswaardig dat gemeenten vooraf objectieve criteria vaststellen, die zij bijvoorbeeld kunnen ontlenen aan de criteria die ook voor rijksmonumenten gelden. De regionale welstandsorganisaties zouden hierin een gezamenlijke en ondersteunde rol kunnen spelen. Uniformiteit tussen gemeenten is zeer gewenst. De regelgeving binnen het aanwijzingsbeleid moet inzichtelijk en voorspelbaar zijn. Voorafgaand aan een eventuele monumentenaanwijzing moet eerst een geschikte en passende herbestemming of nevenbestemming gevonden worden. Wanneer nieuwe of aanvullende functies qua bestemming en exploitatie geschikt blijken, zijn gewenste aanpassingen ook mogelijk zonder die status. Het behoud van het kerkgebouw hangt dan af van een gezonde bedrijfsvoering en niet van een sterk complicerende noodgreep. De gemeenten moeten zich realiseren dat elke nieuwe aanwijzing financiële gevolgen heeft voor het totale subsidiebudget voor monumenten, als ook voor de realiseerbaarheid van een evenwichtige planontwikkeling voor het individuele kerkgebouw en voor een regionaal cluster van kerkgebouwen. Kortom, elke aanwijzing lijkt op het eerste gezicht en op de korte termijn interessant maar heeft op den duur grote financiële en programmatische gevolgen voor alle partijen. Het aanwijzingsbeleid is gebaat bij een consistente en strenge selectie. Af en toe komen transformaties ondanks veler inspanningen niet tot stand. Soms kan dat liggen aan de omstandigheden van een bepaald moment. In dat geval zou een voorlopige functie ter overbrugging uitkomst kunnen bieden. Soms is ook voor de lange termijn geen enkel toekomstperspectief aanwezig. Dan moeten de betrokkenen zo realistisch durven zijn om tot afbraak over te gaan. Sloop en nieuwbouw geven in dat geval namelijk nieuwe perspectieven aan de wijk. 12

13 4 Creëer ruimte voor tijdelijke invulling en meerdere functies Maak als gemeente tijdelijke functies mogelijk met een efficiënt ontheffingbeleid en financiële tegemoetkomingen. Geef de voorkeur aan kerkelijk gebruik met nevenfuncties of aan een nieuwe functie met medegebruik van de kerk. Als men nog geen oplossing weet voor duurzaam hergebruik kan tijdelijk gebruik voorlopig uitkomst bieden. Het biedt respijt en beschermt tegen vandalisme. Bovendien geeft tijdelijk gebruik praktisch inzicht in de mogelijkheden van een gebouw met zijn specifieke (neven)ruimten, installaties en omgevingsfactoren. Een tijdelijke invulling kan tevens een nog niet manifeste vraag naar hergebruik mobiliseren. Omdat het bereiken van een haalbaar ontwikkelingsplan langdurige procedures vergt, is het van groot belang bouwkundige gebreken direct aan te pakken om verval en gevolgschade in die tussenfase tegen te gaan. Conform een van de conceptaanbevelingen in het kader van het project Modernisering Monumentenzorg (MoMo) zou er voor de overbruggingsperiode een regeling voor instandhoudingsubsidie moeten worden geïntroduceerd. Dit geldt voor rijksmonumenten, maar voor gemeentelijke monumenten is het minstens zo belangrijk, omdat daarvoor over het algemeen nog geen onderhoudssubsidies bestaan. De betreffende gemeenten wordt dan ook sterk aanbevolen om ontleend aan de rijksregeling een gemeentelijke instandhoudingregeling op te stellen. De gemeente kan het proces van herbestemming aanzienlijk vergemakkelijken door ruimhartige toepassing van ontheffingen, onder meer bij het gebruik van artikel 3.22 van de Wet ruimtelijke ordening, waar het vrijstellingen van het bestemmingsplan betreft. Ook andere vergunningen zoals de gebruiks- en milieuvergunning kunnen hierbij betrokken worden. Overigens kunnen deze vrijstellingen wel direct financiële gevolgen hebben voor de hoogte van de heffing van gemeentelijke lasten, zoals onder meer de onroerend zaakbelasting (OZB) en de waterschapslasten. Deze lasten zijn gekoppeld aan de WOZ-waarde, die voor kerken fors is gereduceerd mits het gebouw voor meer dan 70% bestemd is voor openbare erediensten en levensbeschouwelijke bezinningsbijeenkomsten. Wordt door een tijdelijk gebruik van dit percentage afgeweken, dan gaan alle gekoppelde lasten exponentieel omhoog. Dit kan een tijdelijke functie ernstig belemmeren. Met vrijstelling of aanpassing van deze heffingsvoorwaarden zijn de administratieve en financiële lasten tijdens het haalbaarheidsonderzoek en de planfase dragelijker. Ditzelfde geldt trouwens ook voor nevenfuncties bij nog in gebruik zijnde kerken. Tijdelijke functies zijn ook voor kerkbesturen aantrekkelijk, omdat de combinatie met tijdelijke andere functie(s) de kerk voor brede lagen van de bevolking toegankelijk maakt. Dit is tevens een mogelijkheid om buitenstaanders te betrekken bij het religieuze aspect, waardoor de revitalisering van de kerkelijke missie een nieuwe kans krijgt. Op deze manier blijft de religieuze functie in de wijk behouden. Ook als er sprake is van een nieuwe invulling, waarbij een religieus steunpunt gehandhaafd blijft, betekent dit een meerwaarde voor de wijk. Hoe dan ook, gedurende een tijdelijke invulling of medegebruik van andere functies kan pas echt worden ontdekt wat de potentie van het gebouw is. Dit zou de basis voor overleg moeten zijn. 13

14 4 Tijdelijke functies Tijdelijke invulling van de H. Willibrordus Buiten de Veste in Amsterdam door de Afrikaanse Gemeenschap. De H. Jozefkerk in Amsterdam herbergt tijdelijk een klimhal. Foto: Jan Vonk Foto: Wim van der Ende Combineren biedt toekomstperspectief De Gerardus Majellakerk (1925) in de Indische buurt in Amsterdam kampte al in de jaren dertig met financiële tekorten. De parochianen wisten het uiteindelijk tot 1992 te redden. In dat jaar kwam de kerk in handen van Stadsherstel Amsterdam die de kerk liet verbouwen tot kantoorruimtes. De parochianen bouwden samen met een andere parochie een nieuw, kleiner onderkomen aan de Lombokstraat. De nieuwe kerk vormt een wereld van verschil met de majestueuze kerk aan het Ambonplein, die met zijn grote koepel overal bovenuit torent. Het is de vraag of een dergelijke keuze vandaag de dag opnieuw zo zou worden gemaakt. De laatste jaren wordt steeds meer ervaring opgedaan met behoud van een beperkte religieuze functie in een gedeelte van de kerk, in combinatie met andere functies. Foto: Jan Vonk Foto s en illustratie: Stadsherstel Amsterdam 14

15 5 Toon maatschappelijk verantwoord ondernemerschap/bestuur Maak als kerkbestuur een maatschappelijk verantwoorde keuze. Geef de voorkeur aan een duurzame maatschappelijke optimalisatie in plaats van kortdurende financiële maximalisatie en ad hoc oplossingen. Gebruik als gemeente het aanwijzingsbeleid doelbewust en selectief. Aanwijzing verplicht tot financiële en planologische ondersteuning. Wend als gemeentelijke overheid uw invloed aan om publieke en/of maatschappelijke functies te huisvesten in monumenten. Laat betrokken partijen onderzoek doen naar de verschillende opties en vastgoedwaardes om in billijkheid tot een verwervingssom te komen. Analyse van recente herbestemmingen (inclusief sloop/nieuwbouw) toont aan dat het economisch belang van kerkgenootschappen en het maatschappelijk belang tot behoud van monumentale en beeldbepalende kerkgebouwen vaak op gespannen voet staan. Hoewel de kerk in eerste instantie handelt vanuit haar religieuze en maatschappelijke visie, is de kerk ook een bedrijf in economische zin. Voor een kerkgenootschap kan het om bedrijfseconomische redenen noodzakelijk zijn bij het amoveren van een kerk zich te richten op de maximalisatie van de opbrengst of op de compensatie daarvan, bijvoorbeeld om het onderhoud van andere kerkgebouwen te kunnen financieren. Kerkeigenaren zijn vaak al tevreden als er sprake is van opbrengstcompensatie. De bestaande bestemming op het perceel, die in de regel in de sfeer van maatschappelijk nut ligt, brengt relatief minder op. Als de bestemming achteraf wordt gewijzigd naar een commerciële bestemming en dat komt regelmatig voor - heeft de kerk niet de reële grondprijs gekregen. Dit verschil zou achteraf gecompenseerd moeten worden. Als men van plan is om een kerkgebouw tot monument aan te wijzen, reduceert dat de opstalwaarde doorgaans tot nihil. De kerken zouden daarvoor schadeloos gesteld moeten kunnen worden. Zowel het wijzigen van het bestemmingsplan als de aanwijzing tot monument beïnvloedt de marktwaarde van het kerkgebouw. Het is logisch en billijk als daarvoor financiële compensatie wordt geboden. In een aantal gevallen wordt een herbestemming van een kerkgebouw gerealiseerd, terwijl in een eerdere fase aan het kerkgenootschap een prijs werd betaald die past bij sloop/nieuwbouw. Deze verandering is dikwijls het gevolg van een tussentijdse monumentenaanwijzing, die meestal wordt opgelegd vanuit de monumentenzorg, maar vaak ook door burgers en andere belanghebbenden. Deze wijziging komt daarmee voort uit een maatschappelijk belang, dat dan ook vanuit publieke middelen gefinancierd moet 15

16 5 Emotionele en financiële haalbaarheid zijn parallelle sporen Het loont de moeite om bij de herontwikkeling van kerklocaties de maatschappelijke en financiële haalbaarheid van de verschillende varianten tegelijkertijd te verkennen. Bij de Pius X in Amsterdam bleek namelijk pas in een laat stadium dat herbestemming tot een Brede School in theorie minder zou kosten dan sloop/nieuwbouw voor Zorg & Wonen. De stadsdeelraad besloot echter dat de berekening niet realistisch was. Gezien het langdurige ontwikkelingstraject werd er geen tijd meer gegeven voor een extra onderbouwing en is de sloop doorgezet. Foto: Han van Gool Foto: Bisdom van Haarlem Foto: Guido van Hoogewoud Vraag en aanbod afstemmen In Hoogkarspel kwam de H. Laurentius in de problemen nadat het aantal kerkgangers terugliep. Tegelijkertijd werd binnen de gemeente gezocht naar een nieuwe locatie voor de bibliotheek. Doordat er geen openheid van zaken was en geen onderling overleg, werden vraag en aanbod niet met elkaar in verband gebracht. Sterker nog, de gemeente probeerde een deel van de parochietuin van de H. Laurentius aan te kopen als bouwlocatie voor de bibliotheek. Foto: Bisdom van Haarlem Illustratie: Bisdom van Haarlem 16

17 worden. Omdat het gemeenschapsgeld betreft, zou het compensatiebeginsel een plek in de aanwijzingsprocedure moeten krijgen, zodat van meet af aan het besef leeft dat de aanwijzing op termijn ook financiële consequenties kan hebben. Maatschappelijk rendement en passend hergebruik van monumentale kerken kunnen elkaar daarentegen ook heel goed versterken als gemeenten stimuleren dat publieke functies daarin worden ondergebracht. Zowel economisch als maatschappelijk is investeren van publieke middelen in publieke doeleinden rendabel. Aan de andere kant mag ook van de kerkgenootschappen worden gevraagd dat zij invulling geven aan hun rol als maatschappelijk verantwoord ondernemer. Als de kerkelijke bestuurders alleen maatschappelijke functies passend en geëigend achten voor herbestemming, waardoor commercieel aantrekkelijke functies als wonen en werken niet kunnen worden meegenomen, ligt het in de lijn van een maatschappelijk verantwoord ondernemer om het verschil tussen een maatschappelijke en commerciële herbestemming voor eigen rekening te nemen. Binnen het scala van de verschillende opties van niet-passende, neutrale en passende herbestemmingen tot sloop/nieuwbouw vertoont zich een stapsgewijze vermindering van de opbrengst. Het zou zo moeten zijn dat degene die bepaalde eisen stelt (door bijvoorbeeld alleen maatschappelijke functies toe te staan vanuit religieus oogpunt of vanuit het oogpunt van de ruimtelijke ordening) er ook financieel wat voor over moet hebben. Omdat elke partij zijn verantwoordelijkheid neemt, moet het verlies aan opbrengsten door alle betreffende partijen gedeeld worden. Wie bepaalt, betaalt! Dit alles betekent dat er weliswaar op de korte termijn geen extra investeringen worden gevraagd, maar dat dit op de lange termijn wel kan leiden tot een alleszins respectabele oplossing. Het is aan te bevelen bij verkoop, met doelstelling tot behoud, altijd een benchmark te hebben van sloop/ nieuwbouw. Slechts dan wordt inzichtelijk welke opbrengstderving de eigenaar al dan niet bereid is te accepteren en welke verborgen subsidie daarmee indirect wordt gegeven aan een herbestemming. Voor een objectieve waardebepaling is het belangrijk dat vooraf met de gemeente, onafhankelijk van de optie behoud of nieuwbouw, een eventuele noodzakelijke wijziging in het bestemmingsplan wordt vastgesteld. Dit is immers een belangrijke economische parameter en essentieel voor het bereiken van consensus tussen partijen. 17

18 6 Informatiecentrum in de Zuiderkerk, Amsterdam. Foto: Han van Gool 18

19 6 Bundel informatie in een kenniscentrum voor kerkgebouwen Kennis over kerkgebouwen bestaat zowel bij kerkelijke bestuurders als gemeentelijke overheden. Bundel die kennis. Iedereen probeert telkens opnieuw het wiel uit te vinden, terwijl ook op het terrein van de herbestemming van kerken de oefening al vele malen is gedaan. Juist omdat er geen generiek voorbeeld bestaat en elk geval een eigen proces en uitwerking kent, is er veel van elkaar te leren. De verspreide kennis en ervaring bij kerkelijke instanties, gemeenten, monumentenzorgers, instellingen, bedrijven, stichtingen en particulieren kan bijdragen aan de kwaliteit van toekomstige toepassingen als die wordt samengebracht in een kenniscentrum voor kerkgebouwen. Nieuwe vragen kunnen gekoppeld worden aan bestaande expertise. Beginners kunnen terecht bij ervaren vaklieden. Het bundelen van informatie kan als uitgewerkt project ondergebracht worden in het reeds door de ministeries van OCW, VROM, LNV en VenW opgezette kennisprogramma binnen de Visie Architectuur en Ruimtelijk Ontwerp (VARO). Eén van de drie speerpunten is het bevorderen van herbestemming en herontwikkeling van waardevolle gebouwen en gebieden die hun functie verliezen. Transformatie van kerklocaties valt hier volledig onder. De Visie Architectuur en Ruimtelijk Ontwerp wordt actief ingezet door Rijk, provincies, gemeenten, koepelorganisaties van belangengroepen en marktpartijen. De precieze invulling van het kennisprogramma wordt eind 2008 bekend gemaakt. Naast het verzamelen van kennis en ervaring kan ook inzichtelijk worden gemaakt wat er aan vraag en aanbod bestaat als het gaat om afzonderlijke objecten en om diversiteit aan functies. 19

20 Foto::??? 20

21 Colofon De genoemde aanbevelingen zijn tot stand gekomen tijdens een intensief onderzoekstraject naar de praktijk van herbestemming van kerkgebouwen in de afgelopen 38 jaar. Dit onderzoekstraject Herbestemming kerken en kerklocaties; een inventarisatie vanaf 1970 is uitgevoerd in opdracht van de Bisdommen van Haarlem en Rotterdam, in samenwerking met Projectbureau Belvedere. De aanbevelingen zijn opgesteld door de leden van de begeleidingscommissie: Fons Asselbergs Voormalig Rijksadviseur voor het Cultureel Erfgoed Paul Morel Stadsherstel Amsterdam NV Hilde van Meeteren Rijksdienst voor Archeologie, Cultuurlandschap en Monumenten (RACM) Gerard Koster Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) Machteld Linssen Projectbureau Belvedere Peer Houben Bisdommen van Haarlem en Rotterdam Nicole Roeterdink Projectleider onderzoek inventarisatieproject Het rapport Herbestemming kerken en kerklocaties; een inventarisatie vanaf 1970 is te downloaden op en of te bestellen via: Inventarisatieproject Herbestemde kerken en kerklocaties t.a.v. N. Roeterdink Kruisweg LB Haarlem Grafisch ontwerp: script unlimited, Utrecht Druk: Drukkerij USP, Utrecht December

22 22

23 Aanbevelingen herbestemming kerken en kerklocaties aan lokale overheden en kerkelijke bestuurders

24 Een uitgave van het Bisdom van Haarlem, het Bisdom Rotterdam en Projectbureau Belvedere. December P r o j e c t b u r e a u B e lv e d e r e Bisdom van Haarlem

STARTPAKKET RURAAL ERFGOED

STARTPAKKET RURAAL ERFGOED STARTPAKKET RURAAL ERFGOED CHECKLIST Startpakket Ruraal Erfgoed komt tot stand onder auspiciën van Innovatieplatform Duurzame Meierij met een financiële bijdrage van Belvedere, EU (Leader+) en IDM. Projectontwikkeling:

Nadere informatie

Algemeen Heeft de monumentenstatus alleen betrekking op de buitenkant of ook op de binnenkant?

Algemeen Heeft de monumentenstatus alleen betrekking op de buitenkant of ook op de binnenkant? Veelgestelde vragen Uw pand is voorgedragen als gemeentelijk monument. Wat betekent dit voor u? De gemeente Venlo heeft de meest gestelde vragen en antwoorden op een rij gezet. Staat uw vraag er niet bij,

Nadere informatie

Expertmeeting herbestemming religieus erfgoed Arnhem, 21 januari 2011

Expertmeeting herbestemming religieus erfgoed Arnhem, 21 januari 2011 StadsOntwikkeling Expertmeeting herbestemming religieus erfgoed Arnhem, 21 januari 2011 Monumentale kerkgebouwen in Utrecht: beleid en toekomst Actualiteit Ontwikkelingen bij kerken, in het bijzonder Bisdom

Nadere informatie

BAOZW/U200802088 Lbr. 08/191

BAOZW/U200802088 Lbr. 08/191 Brief aan de leden T.a.v. het college en de raad informatiecentrum tel. (070) 373 8020 betreft Handreiking religieus erfgoed uw kenmerk ons kenmerk BAOZW/U200802088 Lbr. 08/191 bijlage(n) 1 datum 04 december

Nadere informatie

Bij de aanvraag om vrijstelling heeft het MFB een ruimtelijke onderbouwing gevoegd. In aanvulling hierop melden wij u het volgende:

Bij de aanvraag om vrijstelling heeft het MFB een ruimtelijke onderbouwing gevoegd. In aanvulling hierop melden wij u het volgende: Inleiding: Het Monumenten Fonds Brabant NV (MFB) is eigenaar van de monumentale boerderij aan de. Voor het behoud op langere termijn is een economisch verantwoorde vorm van hergebruik van de boerderij

Nadere informatie

CULTUREEL ERFGOED EN DE VERTALING NAAR RUIMTELIJKE PLANNEN

CULTUREEL ERFGOED EN DE VERTALING NAAR RUIMTELIJKE PLANNEN CULTUREEL ERFGOED EN DE VERTALING NAAR RUIMTELIJKE PLANNEN Onderzoek naar cultuurhistorische structuren, landschappen en panden Aansluitend op Belvedere- (Behoud door ontwikkeling) en het MoMo-beleid (Modernisering

Nadere informatie

Rijksmonumentale kerken en het Restauratiefonds

Rijksmonumentale kerken en het Restauratiefonds Rijksmonumentale kerken en het Restauratiefonds 1. Onderzoeksopzet Datum: 23 november 2009 Opdrachtgever: Nationaal Restauratiefonds Doelgroep: Eigenaren van rijksmonumentale kerkgebouwen (3.880 panden)

Nadere informatie

Aandachtspunten bij onderzoek naar herbestemming

Aandachtspunten bij onderzoek naar herbestemming Aandachtspunten bij onderzoek naar herbestemming INITIATIEFNEMERS DIE EEN WAARDEVOL OUD GEBOUW EEN NIEUWE FUNCTIE WILLEN GEVEN, LATEN DE MOGELIJKHEDEN DAARTOE VAAK EERST ONDERZOEKEN. DAT STIMULEERT HET

Nadere informatie

Informatieblad (aangepaste regeling m.i.v. 1 oktober 2012) Subsidieregeling stimulering herbestemming monumenten

Informatieblad (aangepaste regeling m.i.v. 1 oktober 2012) Subsidieregeling stimulering herbestemming monumenten Winkel met streekproducten in voormalige schuur bij een tot restaurant herbestemde boerderij in Bunnik. Informatieblad (aangepaste regeling m.i.v. 1 oktober 2012) Subsidieregeling stimulering herbestemming

Nadere informatie

In afwachting van uw reactie. namens de voorzitter van de Monumentencommissie, met vriendelijke groet,

In afwachting van uw reactie. namens de voorzitter van de Monumentencommissie, met vriendelijke groet, Monumentencommissie Hcngelo. College van Burgemeester en Wethouders van de Gemeente Hengelo t.a.v. Hr. J. Bron Postbus 18 7550 AA Hengelo Advies badhuis/ariensschool 2012-001 25 januari 2012 Geacht college,

Nadere informatie

Monumenten in Midden-Delfland

Monumenten in Midden-Delfland Monumenten in Midden-Delfland In de gemeente Midden-Delfland staan veel monumenten. Deze geven de diverse dorpskernen ieder hun eigen sfeer en uitstraling. De gemeente Midden-Delfland is Cittaslow gecertificeerd.

Nadere informatie

Beschermd monument of beeldbepalend pand?

Beschermd monument of beeldbepalend pand? 6 e Cultuur n e e t historisch Apeldoorn e m g Beschermd monument of beeldbepalend pand? Van aanwijzing tot restauratie Bent u (toekomstig) bezitter van een monument, beeldbepalend pand of maakt uw pand

Nadere informatie

Inhoud. 1 Voorwoord 2 De doelstelling 3 Activiteiten 2013 4 Speerpunten / doelen 2014 5 Behaalde resultaten 2006-2012

Inhoud. 1 Voorwoord 2 De doelstelling 3 Activiteiten 2013 4 Speerpunten / doelen 2014 5 Behaalde resultaten 2006-2012 Jaarverslag 2013 Inhoud 1 Voorwoord 2 De doelstelling 3 Activiteiten 2013 4 Speerpunten / doelen 2014 5 Behaalde resultaten 2006-2012 1 Voorwoord Voor u ligt het jaarverslag van Stichting Erfgoed Kaatsheuvel

Nadere informatie

HERBESTEMMINGSINFORMATIE PROFESSIONALS

HERBESTEMMINGSINFORMATIE PROFESSIONALS HERBESTEMMINGSINFORMATIE PROFESSIONALS www.herbestemmingnoord.nl Kenniscentrum Herbestemming Noord Het doel van Kenniscentrum Herbestemming Noord is een duurzame herbestemming tot stand te brengen met

Nadere informatie

Herbestemming religieus erfgoed

Herbestemming religieus erfgoed Herbestemming religieus erfgoed Dienstverleningspakket Monumentenhuis Brabant - NIBAG Voor alle diensten geldt dat we zo veel mogelijk maatwerk willen aanbieden. Tenslotte is iedere locatie in fysieke,

Nadere informatie

Handreiking herbestemming cultureel erfgoed

Handreiking herbestemming cultureel erfgoed Handreiking herbestemming cultureel erfgoed Herbestemming en hergebruik staan in het centrum van de belangstelling. Meer en meer gaat overheidsbeleid er vanuit dat we eerst het gebruik van bestaand gebied

Nadere informatie

Rotterdams Restauratiefonds 2006

Rotterdams Restauratiefonds 2006 Rotterdams Restauratiefonds 2006 2 Een stad vol bijzondere monumenten Rotterdam is rijk aan bouwwerken uit diverse periodes. Moderne architectuur en monumenten gaan daarbij hand in hand. Neem het rijksmonument

Nadere informatie

Bijlage 4. Advies RCE

Bijlage 4. Advies RCE Bijlage 4 Advies RCE Bestemmingsplan Uitbreiding Château St. Gerlach vastgesteld 11 mei 2015 Reactie van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed inzake de voorgenomen bouw van een conferentiepaviljoen

Nadere informatie

Algemene Monumenten informatie

Algemene Monumenten informatie Informatiemap deel A Algemene Monumenten informatie In dit deel A van de informatiemap wordt kort ingegaan op de volgende algemene onderwerpen betreffende monumenten en het eilandelijke monumentenbeleid.

Nadere informatie

FRYSLÂN FOAR DE WYN. Plan van aanpak. Finale versie, 14 november 2013

FRYSLÂN FOAR DE WYN. Plan van aanpak. Finale versie, 14 november 2013 FRYSLÂN FOAR DE WYN Plan van aanpak Finale versie, 14 november 2013 Albert Koers, Comité Hou Friesland Mooi Hans van der Werf, Friese Milieu Federatie Johannes Houtsma, Platform Duurzaam Friesland FRYSLÂN

Nadere informatie

De toekomst van kerken in Utrecht: bestendig gebruik, behoud en herontwikkeling

De toekomst van kerken in Utrecht: bestendig gebruik, behoud en herontwikkeling Ruimtelijke en Economische Ontwikkeling De toekomst van kerken in Utrecht: bestendig gebruik, behoud en herontwikkeling Alice Gut Adviseur monumenten Contactpersoon voor kerken Afdeling Erfgoed Actualiteit

Nadere informatie

Handreiking transformatieplan herbestemming

Handreiking transformatieplan herbestemming Handreiking transformatieplan herbestemming We zijn zuinig op ons culturele erfgoed. Voor het behoud daarvan is het belangrijk dat dat erfgoed ook daadwerkelijk gebruikt wordt. Immer: leegstand is achteruitgang.

Nadere informatie

INTRODUCTIE NETWERK BELANGENBEHARTIGERS ZH DELFT 22 SEPTEMBER 2012

INTRODUCTIE NETWERK BELANGENBEHARTIGERS ZH DELFT 22 SEPTEMBER 2012 INTRODUCTIE NETWERK BELANGENBEHARTIGERS ZH DELFT 22 SEPTEMBER 2012 INTRODUCTIE MODERNISERING MONUMENTENZORG ONNO HELLEMAN MODERNISERING MONUMENTENZORG MODERNISERING MONUMENTENZORG Uitgangspunten: - cultureel

Nadere informatie

Onderwerp: Vaststelling van de "Subsidieverordening gemeentelijke monumenten en beeldbepalende en karakteristieke panden Stede Broec 2009".

Onderwerp: Vaststelling van de Subsidieverordening gemeentelijke monumenten en beeldbepalende en karakteristieke panden Stede Broec 2009. BIJLAGENUMMER 37 Overeenkomstig voorstel besloten in de openbare vergadering van de gemeenteraad, gehouden op 11 juni 2009 AAN DE RAAD Stede Broec, 18 mei 2009 Onderwerp: Vaststelling van de "Subsidieverordening

Nadere informatie

Uw (bouw)plan past niet in het bestemmingsplan: de haalbaarheidstoets

Uw (bouw)plan past niet in het bestemmingsplan: de haalbaarheidstoets Uw (bouw)plan past niet in het bestemmingsplan: de haalbaarheidstoets Inleiding Wanneer u wilt bouwen of verbouwen of het gebruik van uw pand wilt wijzigen, doet u dat niet zomaar. U wilt immers niet voor

Nadere informatie

INFORMATIEBROCHURE. Gemeentelijke Monumenten

INFORMATIEBROCHURE. Gemeentelijke Monumenten INFORMATIEBROCHURE Gemeentelijke Monumenten INFORMATIEBROCHURE GEMEENTELIJKE MONUMENTEN Inleiding Uw eigendom is genomineerd om te worden aangewezen als gemeentelijk monument. In deze brochure wordt uitgelegd

Nadere informatie

VOORADVIES BESTEMMINGSPLANPROCEDURE

VOORADVIES BESTEMMINGSPLANPROCEDURE VOORADVIES BESTEMMINGSPLANPROCEDURE Zaaknr. : 2015EAR0009 Zaakomschrijving : CPO Lindevoort Rekken Specialisme : Cultuurhistorie (excl. Archeologie) Behandeld door : Roy Oostendorp Datum : 7 oktober 2015

Nadere informatie

De financiële legpuzzel bij herbestemmen. Rick Meijer (MSc) r.meijer@bureaurekenruimte.nl

De financiële legpuzzel bij herbestemmen. Rick Meijer (MSc) r.meijer@bureaurekenruimte.nl De financiële legpuzzel bij herbestemmen Rick Meijer (MSc) r.meijer@bureaurekenruimte.nl Inhoud Het probleem: leegstand in cijfers Herbestemmen Keuzes huidige eigenaar Keuzes initiatiefnemer Keuzes gemeente

Nadere informatie

Nieuwe woning van 750 m³ met bijgebouw van 75 m² - sloop van 850 m² bebouwing.

Nieuwe woning van 750 m³ met bijgebouw van 75 m² - sloop van 850 m² bebouwing. Wijzigingen nieuw en huidig Rood voor Rood beleid In het nieuwe Rood voor Rood beleid 2015 zijn een aantal wijzigingen aangebracht ten opzichte van het in 2011 vastgestelde beleid. Dit betreffen wijzigingen

Nadere informatie

b Kerntaak gekoppeld aan het werkprogramma van het college Uitvoering van de Integrale Visie Erfgoed

b Kerntaak gekoppeld aan het werkprogramma van het college Uitvoering van de Integrale Visie Erfgoed gemeente Eindhoven Raadsnummer 13R5269 Inboeknummer 13bst00467 Beslisdatum B&W 15 januari 2013 Dossiernummer 13.02.451 RaadsvoorstelWijziging Erfgoedverordening Inleiding Op 10 april jl. heeft de Raad

Nadere informatie

Rijkswaterstaat Brede Afspraak Archeologie. Datum 3 juli 2014 Status definitief

Rijkswaterstaat Brede Afspraak Archeologie. Datum 3 juli 2014 Status definitief Rijkswaterstaat Brede Afspraak Archeologie Datum 3 juli 2014 Status definitief Colofon Uitgegeven door Rijkswaterstaat ICG Informatie Contractenbuffet RWS, N.Landsman Telefoon 088 7972502 Email contractenbuffet@rws.nl

Nadere informatie

Gelselaar beschermd dorpsgezicht Wat betekent dat?

Gelselaar beschermd dorpsgezicht Wat betekent dat? Gelselaar beschermd dorpsgezicht Wat betekent dat? Het duurt niet lang meer of Gelselaar krijgt de status van beschermd dorpsgezicht. Het zal het tweede beschermde gezicht zijn in de gemeente Berkelland.

Nadere informatie

Wanneer is er sprake van verwaarlozing? Platform Monumententoezicht Marc Berends 11 mei 2015

Wanneer is er sprake van verwaarlozing? Platform Monumententoezicht Marc Berends 11 mei 2015 Wanneer is er sprake van verwaarlozing? Platform Monumententoezicht Marc Berends 11 mei 2015 Inhoud Voorstellen Definitie verwaarlozing Voorbeelden verwaarlozing Beleid gemeente Breda Voorbeelden gemeente

Nadere informatie

Beschermd stadsgezicht Noordwestelijk Villagebied

Beschermd stadsgezicht Noordwestelijk Villagebied Beschermd stadsgezicht Noordwestelijk Villagebied Ons cultureel erfgoed is de moeite waard om zuinig op te zijn Wethouder Erik Boog Het Noordwestelijk villagebied is van algemeen belang vanwege de bijzondere

Nadere informatie

Gemeente Moerdijk. Monumentenwijzer. Informatie over gemeentelijke monumenten

Gemeente Moerdijk. Monumentenwijzer. Informatie over gemeentelijke monumenten Gemeente Moerdijk Monumentenwijzer Informatie over gemeentelijke monumenten Inhoudsopgave Woord van de Wethouder... 3 Hoe wordt een object een gemeentelijk monument?... 5 Moet ik een vergunning aanvragen?...

Nadere informatie

Manifeste lokale woningbehoefte. Vraag zoekt locatie

Manifeste lokale woningbehoefte. Vraag zoekt locatie Manifeste lokale woningbehoefte Vraag zoekt locatie 10-3-2015 Inleiding In de gemeentelijke Visie op Wonen en Leefbaarheid (2012) is uitgesproken dat de gemeente in principe in alle kernen ruimte wil zoeken

Nadere informatie

2 e Plan van wijziging Globaal Bestemmingsplan Houten Vinex. Houtensewetering naast 45

2 e Plan van wijziging Globaal Bestemmingsplan Houten Vinex. Houtensewetering naast 45 2 e Plan van wijziging Globaal Bestemmingsplan Houten Vinex Houtensewetering naast 45 2 Toelichting 1 Inleiding 1.1 Aanleiding 1.2 Vigerend bestemmingsplan 1.3 Bestemmingsplan 2 Gebieds- en projectbeschrijving

Nadere informatie

Nota van B&W. Onderwerp Adviescommissie Ruimtelijke Kwaliteit. Bestuurlijke context. B&W-besluit:

Nota van B&W. Onderwerp Adviescommissie Ruimtelijke Kwaliteit. Bestuurlijke context. B&W-besluit: Onderwerp Adviescommissie Ruimtelijke Kwaliteit Nota van B&W Portefeuille J. Nieuwenburg Auteur Dhr. H. Wals Telefoon 5113989 E-mail: walsh@haarlem.nl VVH Reg.nr. S&O/2008/88493 Te kopiëren: bijlage A

Nadere informatie

Jurisprudentie. Beschermde stads- en dorpsgezichten Gebouwde monumenten

Jurisprudentie. Beschermde stads- en dorpsgezichten Gebouwde monumenten Jurisprudentie Beschermde stads- en dorpsgezichten Gebouwde monumenten Inhoud Inleiding... 3 De Raad van State... 3 Beschermde stads- en dorpsgezichten... 4 Onderzoek... 4 Reikwijdte van de bescherming...

Nadere informatie

Omgevingswet SIKB Kennisdag AMvB s

Omgevingswet SIKB Kennisdag AMvB s Omgevingswet SIKB Kennisdag AMvB s 11 februari 2016 Wim van Gelder Hier komt tekst SIKB kennisdag AMvB s 11 februari Hier komt 2016 ook tekst Omgevingswet Art. 1.3: doelstelling: met het oog op een duurzame

Nadere informatie

Beleid cultuurhistorisch vastgoed

Beleid cultuurhistorisch vastgoed Beleid cultuurhistorisch vastgoed Rijks- en gemeentelijke monumenten in eigendom van het Hoogheemraadschap van Delfland Maart 2014 Kenmerk: 1125989 Inhoudsopgave 1. Inleiding 2. Proces 3. Waardering van

Nadere informatie

Vastgoed. Plan van Aanpak. Versie: Definitief Bestandsnaam: Datum opgesteld: 20-06-2014 Voor akkoord: Plan van aanpak: Vastgoed.

Vastgoed. Plan van Aanpak. Versie: Definitief Bestandsnaam: Datum opgesteld: 20-06-2014 Voor akkoord: Plan van aanpak: Vastgoed. Vastgoed Plan van Aanpak Plan van aanpak: Vastgoed Bestuurlijk L. van Rekom opdrachtgever L. Mourik opdrachtgever Naam projectleider L. van Hassel Versie: Definitief Bestandsnaam: Datum opgesteld: 20-06-

Nadere informatie

Monumenten. onze zorg. gemeente Oude IJsselstreek 1

Monumenten. onze zorg. gemeente Oude IJsselstreek 1 Monumenten onze zorg gemeente Oude IJsselstreek 1 Inhoudsopgave Voorwoord van John Haverdil 03 Monumentenzorg 04 De waarde van monumenten 06 Gemeentelijke monumentenzorg 07 Hoe wordt een pand een gemeentelijke

Nadere informatie

weer thuis in de stad

weer thuis in de stad weer thuis in de stad Wonen boven winkels Een levendige binnenstad is aantrekkelijk voor bezoekers, levert woongenot voor specieke groepen mensen, is een broedplaats voor kenniseconomie en cultuur en vormt

Nadere informatie

Karakteristieke gebouwen

Karakteristieke gebouwen Karakteristieke gebouwen Pagina 1 Oud Gebouw, Nieuw Gebruik Brede Overleggroep Kleine Dorpen in Drenthe (BOKD) Steunpunt Dorpshuizen Drenthe (SDD) Kampsweg 4, 9418 PE WIJSTER tel.: 0592 31 51 21 / E. info@bokd.nl

Nadere informatie

Parochiekerkenplan: klus of kans? Ervaringen uit enkele pilootprojecten

Parochiekerkenplan: klus of kans? Ervaringen uit enkele pilootprojecten Parochiekerkenplan: klus of kans? Ervaringen uit enkele pilootprojecten Oorsprong van het Parochiekerkenplan Conceptnota Minister Bourgeois Een toekomst voor de Vlaamse parochiekerk Dateert van 24 juni

Nadere informatie

Bespreeknotitie voor de geloofsgemeenschappen

Bespreeknotitie voor de geloofsgemeenschappen Bespreeknotitie voor de geloofsgemeenschappen Standpunt van parochiebestuur en pastoraal team over de toekomst van de geloofsgemeenschappen en de kerkgebouwen van de parochie. Amersfoort, september 2012.

Nadere informatie

zaak die van algemeen belang is wegens zijn schoonheid, betekenis voor de wetenschap of cultuurhistorische

zaak die van algemeen belang is wegens zijn schoonheid, betekenis voor de wetenschap of cultuurhistorische GEMEENTEBLAD Officiële uitgave van gemeente Amsterdam. Nr. 18715 3 april 2014 Erfgoedverordening Stadsdeel Zuidoost 2013 Hoofdstuk 1 Algemene bepalingen Artikel 1 Begripsbepalingen Deze verordening verstaat

Nadere informatie

Startnotitie procedure bestemmingsplan Brediusgronden

Startnotitie procedure bestemmingsplan Brediusgronden Startnotitie procedure bestemmingsplan Brediusgronden Startnotitie procedure bestemmingsplan Brediusgronden 1. Inleiding Het college heeft op 17 juli 2013 besloten om een intentieoverkomst met Rijkswaterstaat

Nadere informatie

Denken in Kansen 40+ club s-hertogenbosch 3 februari 2014

Denken in Kansen 40+ club s-hertogenbosch 3 februari 2014 Denken in Kansen 40+ club s-hertogenbosch 3 februari 2014 NV Monumenten Fonds Brabant Introductie NV Monumenten Fonds Brabant - Missie: NV Monumenten Fonds Brabant wil professioneel en risicodragend bijdragen

Nadere informatie

John Dagevos (Telos/UvT) Tilburg, 27 november 2013. Heilige huisjes in de knel

John Dagevos (Telos/UvT) Tilburg, 27 november 2013. Heilige huisjes in de knel John Dagevos (Telos/UvT) Tilburg, 27 november 2013 Heilige huisjes in de knel Eeuwenlang waren religieuze gebouwen de spil waar het leven in stad of dorp om draaide, ankerpunten in het dagelijks leven,

Nadere informatie

Routeboek functieverandering Bijlage bij structuurvisie Functieverandering NL.IMRO.0233.SVfunctiever-0401 Gemeente Ermelo (12063787)

Routeboek functieverandering Bijlage bij structuurvisie Functieverandering NL.IMRO.0233.SVfunctiever-0401 Gemeente Ermelo (12063787) Routeboek functieverandering Bijlage bij structuurvisie Functieverandering NL.IMRO.0233.SVfunctiever-0401 Gemeente Ermelo (12063787) Inleiding In dit routeboek wordt een beschrijving gegeven van de stappen

Nadere informatie

INT09.0031/MB. Oriëntatienota Archeologie

INT09.0031/MB. Oriëntatienota Archeologie INT09.0031/MB Oriëntatienota Archeologie 2 Inhoudsopgaaf 1. Inleiding... 4 2. Archeologiebeleid... 4 3. Archeologische verwachtingenkaart... 4 4. Wat gebeurt er als de gemeente geen beleid opstelt?...

Nadere informatie

Pagina 1 van 6 Versie Nr. 1 Registratienr.: Z/14/005105/9510. Afdeling: Beleid Ruimte Leiderdorp, 25 augustus 2014 Onderwerp: herontwikkeling

Pagina 1 van 6 Versie Nr. 1 Registratienr.: Z/14/005105/9510. Afdeling: Beleid Ruimte Leiderdorp, 25 augustus 2014 Onderwerp: herontwikkeling Pagina 1 van 6 Versie Nr. 1 Afdeling: Beleid Ruimte Leiderdorp, 25 augustus 2014 Onderwerp: herontwikkeling Aan de raad. Hoogmadeseweg 60A Besluit categorie vvgb 09-2014 Beslispunten *Z001D11AA5 5* 1.

Nadere informatie

Omgevingswet en Erfgoedwet: een nieuw kader voor cultureel erfgoed

Omgevingswet en Erfgoedwet: een nieuw kader voor cultureel erfgoed Omgevingswet en Erfgoedwet: een nieuw kader voor cultureel erfgoed 2 oktober 2014 Monique Krauwer Directie Erfgoed en Kunsten Inhoud Omgevingswet en Erfgoedwet Cultuurhistorie in de Omgevingswet Wat vindt

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814.

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 34747 27 december 2013 Regeling van de Minister voor Wonen en Rijksdienst van 18 december 2013, nr. 2013-0000747797, houdende

Nadere informatie

DCE/85734 (070) 373 8286. Modernisering Monumentenzorg Reactie Een lust,geen last BARW/U200900111. 28 januari 2009. Geachte heer De Jong,

DCE/85734 (070) 373 8286. Modernisering Monumentenzorg Reactie Een lust,geen last BARW/U200900111. 28 januari 2009. Geachte heer De Jong, Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap Directie Cultureel erfgoed Dr. J.J. de Jong (IPC 3200) Projectleider Modernisering Monumentenzorg Postbus 16375 2500 BJ 'S-GRAVENHAGE doorkiesnummer (070)

Nadere informatie

TE KOOP Kapel Nieuw Vredenhof Van Oldenbarneveltlaan 15, Haarlem

TE KOOP Kapel Nieuw Vredenhof Van Oldenbarneveltlaan 15, Haarlem TE KOOP Kapel Nieuw Vredenhof Van Oldenbarneveltlaan 15, Haarlem Kerkgebouw + dienstwoning met ruime bestemming herontwikkeling tot woningbouw mogelijk Omschrijving Het object betreft een vrijstaand voormalige

Nadere informatie

s-hertogenbosch en Rosmalen Parochieavonden

s-hertogenbosch en Rosmalen Parochieavonden s-hertogenbosch en Rosmalen Parochieavonden WELKOM! Per 1 januari 2015 Emmaus, West Willibrord, Maaspoort San Salvator, Orthen Waarom zijn we hier bij elkaar? Vanwege onze opdracht als gedoopten: Staand

Nadere informatie

NAGELE. programmaboekje

NAGELE. programmaboekje NAGELE programmaboekje Januari 2013 GROEN Uit het ontwerp van Nagele en de beplantingsplannen valt af te leiden dat de groenstructuur van Nagele is opgebouwd uit verschillende typen beplantingen die elk

Nadere informatie

DECENTRALISATIE FINANCIËLE VERANTWOORDELIJKHEID PROTESTANTSE GEMEENTE ZWOLLE 2013 2016

DECENTRALISATIE FINANCIËLE VERANTWOORDELIJKHEID PROTESTANTSE GEMEENTE ZWOLLE 2013 2016 DECENTRALISATIE FINANCIËLE VERANTWOORDELIJKHEID PROTESTANTSE GEMEENTE ZWOLLE 2013 2016 Algemene Kerkenraad 23 september 2013 Inhoudsopgave Decentrale financiële Verantwoordelijkheid 3 Inleiding 3 Hoofdzaken

Nadere informatie

Plan van aanpak Ontwikkeling Haringbuys

Plan van aanpak Ontwikkeling Haringbuys Plan van aanpak Ontwikkeling Haringbuys Corsa: 2009026233 Aanleiding Als gevolg van het collegeprogramma 2009 2014 zal: Een projectplan worden opgesteld in 2009 voor het project Haringbuys. Een positief

Nadere informatie

Onderzoek naar Zee- burgertafel als instrument voor gebiedsontwikkeling Beknopt verslag, juni 2014

Onderzoek naar Zee- burgertafel als instrument voor gebiedsontwikkeling Beknopt verslag, juni 2014 Onderzoek naar Zeeburgertafel als instrument voor gebiedsontwikkeling Beknopt verslag, juni 2014 Aanleiding Tertium doet in opdracht van het ministerie van I & M onderzoek naar toepassingsmogelijkheden

Nadere informatie

Gelselaar Beschermd Dorpsgezicht Wat betekent dat?

Gelselaar Beschermd Dorpsgezicht Wat betekent dat? Gelselaar Beschermd Dorpsgezicht Wat betekent dat? Gelselaar is aangewezen als beschermd dorpsgezicht. Het is het tweede beschermde gezicht in de gemeente Berkelland. In 1972 is de Mallumse molen en de

Nadere informatie

Bijeenkomst KNR 26 maart 2014. Vermogensbeheer / ANBI

Bijeenkomst KNR 26 maart 2014. Vermogensbeheer / ANBI Bijeenkomst KNR 26 maart 2014 Vermogensbeheer / ANBI 1 Agenda 9.30 Ontvangst 10.00 Opening bijeenkomst 10.05 Korte toelichting mantelcontacten vermogensbeheer 10.15 Vermogensbeheer door prof. Rob Bauer

Nadere informatie

De conceptnota Een toekomst voor de Vlaamse parochiekerk en de toekomst van de parochie

De conceptnota Een toekomst voor de Vlaamse parochiekerk en de toekomst van de parochie De conceptnota Een toekomst voor de Vlaamse parochiekerk en de toekomst van de parochie 1. De conceptnota 1.1 De conceptnota als onderdeel van een evolutie Uit de inleiding van onze bisschop en de uiteenzetting

Nadere informatie

Het Algemeen Bestuur. Wij stellen u voor om het volgende besluit te nemen: Het Algemeen Bestuur, gelet op de hiernavolgende toelichting,

Het Algemeen Bestuur. Wij stellen u voor om het volgende besluit te nemen: Het Algemeen Bestuur, gelet op de hiernavolgende toelichting, Voordracht over Aan de aanwijzing als beschermd gemeentelijk monument van het object Stelplaats 3, hal uit 1929 onderdeel van de Werkspoorhallen gelegen aan de Oostenburger Middenstraat (onder huidig adres

Nadere informatie

Actorenanalyse modelcasus

Actorenanalyse modelcasus 1/5 Modelcasus Van Bleek fabriek enanalyse enanalyse modelcasus Inleiding De provincie heeft enkele jaren geleden het programma Werken aan ons verleden gestart. De Van Bleek fabriek is een van de projecten

Nadere informatie

Nr Onderwerp Steenhoek Bremlaan Naast De Del 2. 2.824 m2 Circa 10.000 m2 Circa 6.000 m2

Nr Onderwerp Steenhoek Bremlaan Naast De Del 2. 2.824 m2 Circa 10.000 m2 Circa 6.000 m2 1 Beschikbaar grondoppervlak in m2 2 Gewenst bruto oppervlakte incl. parkeren op eigen terrein 2.824 m2 Circa 10.000 m2 Circa 6.000 m2 Passend binnen bouwblok bestemmingsplan, met uitzondering van parkeren

Nadere informatie

Visie, Inrichting en Accommodaties Hart van Moesel Weert- Zuid

Visie, Inrichting en Accommodaties Hart van Moesel Weert- Zuid Visie, Inrichting en Accommodaties Hart van Moesel Weert- Zuid MIES VAN DER LOO, PARTICIPATIEGROEP HART VAN MOESEL, BEWONERS AVOND STICHTING WIJKRA AD MOESEL, 24 JUNI 2015 BUURTCENTRUM MOESEL 1 Inhoud

Nadere informatie

Voortgangsrapportage Gemeenteraad Beekstraatkwartier Bestemd Gemeenteraad Periode April/mei 2013. Status Openbaar Datum 13 mei 2013

Voortgangsrapportage Gemeenteraad Beekstraatkwartier Bestemd Gemeenteraad Periode April/mei 2013. Status Openbaar Datum 13 mei 2013 Voortgangsrapportage Gemeenteraad Beekstraatkwartier Bestemd Gemeenteraad Periode April/mei 2013 voor Status Openbaar Datum 13 mei 2013 1. Organisatie Gemeente Weert a) bestuurlijk College van B&W, H.

Nadere informatie

Stuurgroep Nieuw Hydepark

Stuurgroep Nieuw Hydepark Voortgangsrapportage 1 Stuurgroep Nieuw Hydepark Periode januari t/m mei 2013 4 juni 2013 Kleine Synode 21 juni 2013 OZ 13-06 Bestuur Dienstenorganisatie Pagina 3 van 7 Inhoud 1. Inleiding 5 2. Projectkaders

Nadere informatie

Bestedingskader middelen Stedelijke Herontwikkeling

Bestedingskader middelen Stedelijke Herontwikkeling Bestedingskader middelen Stedelijke Herontwikkeling Inleiding Stedelijke herontwikkeling Voor de ruimtelijke ontwikkeling van Utrecht is de Nieuwe Ruimtelijke Strategie opgesteld die in 2012 door de Raad

Nadere informatie

Parochiekerkenplan Antwerpen

Parochiekerkenplan Antwerpen Parochiekerkenplan Antwerpen Inhoud 1. proces naar een parochiekerkenplan 2. methodiek 3. vaststellingen en uitdagingen Parochiekerkenplan Geen plan maar een proces om in de huidige context vanuit de huidige

Nadere informatie

Bisdom van Haarlem DE HAARLEMSE KERK IN REORGANISATIE. Stand van zaken gebouwenbeleid in de regio

Bisdom van Haarlem DE HAARLEMSE KERK IN REORGANISATIE. Stand van zaken gebouwenbeleid in de regio Bisdom van Haarlem DE HAARLEMSE KERK IN REORGANISATIE Stand van zaken gebouwenbeleid in de regio oktober 2008 Inleiding In deze notitie willen we vanuit de Diocesane Commissie Regiovorming en Kerkopbouw

Nadere informatie

LOCATIE DEFENSIE-EILAND WOERDEN

LOCATIE DEFENSIE-EILAND WOERDEN BRO CULTUURHISTORISCH ADVIES LOCATIE DEFENSIE-EILAND WOERDEN Opdrachtgever Naam : BRO Contactpersoon : Gineke Schalken Adres : Postbus 4 PC + plaats : 5280 AA Boxtel Tel. : 0411-850 400 Mail : Gemeente/bevoegd

Nadere informatie

Integraal waarderen. Een (blijvende) discussie. Maartje de Boer. Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Integraal waarderen. Een (blijvende) discussie. Maartje de Boer. Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed Integraal waarderen Een (blijvende) discussie Maartje de Boer Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed 1 Presentatie Het probleem Voor wie is dit een probleem? RCE Kennisprogramma Wat is Erfgoed (een oplossing?)

Nadere informatie

Aangepast wonen voor senioren in de historische binnenstad van Zutphen. Mariaschool. Een onderzoek naar herbestemming

Aangepast wonen voor senioren in de historische binnenstad van Zutphen. Mariaschool. Een onderzoek naar herbestemming Aangepast wonen voor senioren in de historische binnenstad van Zutphen Mariaschool Een onderzoek naar herbestemming Opdrachtgevers: Parochie HH. Twaalf Apostelen Het Zorghofje Han van Zwieten Architect

Nadere informatie

U beschikt over bijzonder en waardevol vastgoed, maar heeft er geen goede bestemming meer voor

U beschikt over bijzonder en waardevol vastgoed, maar heeft er geen goede bestemming meer voor HERBESTEMMINGSSCAN Herbestemmingsscan U beschikt over bijzonder en waardevol vastgoed, maar heeft er geen goede bestemming meer voor U heeft te maken met een leegkomend of leegstaand pand Uw kosten voor

Nadere informatie

HERBESTEMMINGSINFORMATIE ALGEMEEN

HERBESTEMMINGSINFORMATIE ALGEMEEN HERBESTEMMINGSINFORMATIE ALGEMEEN www.herbestemmingnoord.nl Kenniscentrum Herbestemming Noord Het doel van Kenniscentrum Herbestemming Noord is een duurzame herbestemming tot stand te brengen met een zo

Nadere informatie

Besluitenlijst d.d. d.d. d.d. [X]Akkoordstukken 26-04-2016 [ ]Openbaar -- [X]Besloten 26-04-2016

Besluitenlijst d.d. d.d. d.d. [X]Akkoordstukken 26-04-2016 [ ]Openbaar -- [X]Besloten 26-04-2016 Nota voor burgemeester en wethouders Onderwerp Bed, bad, brood in de Assenstraat 12 1- Notagegevens Notanummer 2016-000697 Datum 21-04-2016 Programma: 08 Meedoen Portefeuillehouder Weth. Kolkman Team PMA

Nadere informatie

Raadsvoorstel 108 Vergadering 1 december 2015. Gemeenteraad. Onderwerp : Aanvullend krediet restauratie rijksmonument 't Patronaat

Raadsvoorstel 108 Vergadering 1 december 2015. Gemeenteraad. Onderwerp : Aanvullend krediet restauratie rijksmonument 't Patronaat Vergadering 1 december 2015 Gemeenteraad Onderwerp : Aanvullend krediet restauratie rijksmonument 't Patronaat B&W vergadering : 20 oktober 2015 Dienst / afdeling : Economie en Cultuur Aan de gemeenteraad,

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2009 2010 32 156 Monumentenzorg Nr. 15 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN WETENSCHAP Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Nadere informatie

Archeologie Bouwen en verbouwen. www.sudwestfryslan.nl

Archeologie Bouwen en verbouwen. www.sudwestfryslan.nl Archeologie Bouwen en verbouwen www.sudwestfryslan.nl Archeologie Heeft u bouwplannen of moet u voor andere werkzaamheden graven in de grond? Dan bent u soms verplicht om vooraf archeologisch onderzoek

Nadere informatie

TOEKOMST VAN DE PAROCHIEKERKEN STAPPENPLAN VOOR DE PASTORALE BELEIDSGROEPEN 12/03/2012

TOEKOMST VAN DE PAROCHIEKERKEN STAPPENPLAN VOOR DE PASTORALE BELEIDSGROEPEN 12/03/2012 1 BISDOM BRUGGE TOEKOMST VAN DE PAROCHIEKERKEN STAPPENPLAN VOOR DE PASTORALE BELEIDSGROEPEN 12/03/2012 Inleiding Het bisdom Brugge wenst een langetermijnvisie uit te werken voor de toekomst van alle parochiekerken

Nadere informatie

Steller : S. Wind Aan : P. Westenberg Telefoon : 0229-252200 Afdeling - Bureau : Middelen en Beheer - Vastgoed Status : Versie 4

Steller : S. Wind Aan : P. Westenberg Telefoon : 0229-252200 Afdeling - Bureau : Middelen en Beheer - Vastgoed Status : Versie 4 ** 1 van 6 Onderwerp: Onderzoek initiatiefvoorstel zonnepanelen gemeentelijke Zaaknummer : 1001958 Datum : 25 september 2013 Steller : S. Wind Aan : P. Westenberg Telefoon : 0229-252200 Afdeling - Bureau

Nadere informatie

Onderwerp: Herbestemming kerk

Onderwerp: Herbestemming kerk Onderwerp: Herbestemming kerk Herbestemming Kerkgebouwen Instandhoudingsregeling Brim - keuze tussen subsidie of een laagrentende lening * 1x per jaar specifieke indieningsperiode + aanvraag subsidie bij

Nadere informatie

Hoofdstuk 1 Algemeen Artikel 1 Begripsbepalingen

Hoofdstuk 1 Algemeen Artikel 1 Begripsbepalingen Hoofdstuk 1 Algemeen Artikel 1 Begripsbepalingen Deze verordening verstaat onder: a. gemeentelijk monument: een overeenkomstig deze verordening als beschermd gemeentelijk monument aangewezen: 1. zaak,

Nadere informatie

Lege kerkgebouwen: slopen of omdopen?

Lege kerkgebouwen: slopen of omdopen? Jg. 45 / Nr. 2 / 2012 Lege kerkgebouwen: slopen of omdopen? P. 92 Lege kerkgebouwen: slopen of omdopen? Koen Raats Podium Mozaïek gevestigd in de voormalige Pniëlkerk in Amsterdam-West (foto: Adam Nowek)

Nadere informatie

Onderzoek Gemeenteambtenaren 2013

Onderzoek Gemeenteambtenaren 2013 Onderzoek Gemeenteambtenaren Uitkomsten onderzoeken Gemeenteambtenaren Inleiding Voor u ligt het rapport met de uitkomsten van het onderzoek onder gemeenteambtenaren. In dit rapport wordt het resultaat

Nadere informatie

Raadsvoorstel Garantstelling Internationale School Eindhoven

Raadsvoorstel Garantstelling Internationale School Eindhoven gemeente Eindhoven 16R6734 Raadsnummer Inboeknummer 16bst00376 Beslisdatum B&W 22 maart 2016 Dossiernummer 16.12.251 Raadsvoorstel Garantstelling Internationale School Eindhoven Inleiding Bij nieuwbouw

Nadere informatie

Subsidieregeling restauratie monumenten

Subsidieregeling restauratie monumenten Subsidieregeling restauratie monumenten (geconsolideerde versie, geldend vanaf 1-1-2002 tot 1-1-2006) Gegevens van de regeling Overheidsorganisatie provincie Drenthe Officiële naam regeling Subsidieregeling

Nadere informatie

Marine Artillerie Waffenkommando op Huisduinen te Den Helder.

Marine Artillerie Waffenkommando op Huisduinen te Den Helder. Marine Artillerie Waffenkommando op Huisduinen te Den Helder. Doel van het project. Binnen Den Helder zijn een aantal Stichtingen en Verenigingen die zich bezig houden met het Cultureel Erfgoed van Den

Nadere informatie

Leonarduskerk. Onderzoeksresultaten TIPMooiLaarbeek.nl

Leonarduskerk. Onderzoeksresultaten TIPMooiLaarbeek.nl Leonarduskerk Onderzoeksresultaten TIPMooiLaarbeek.nl Leonarduskerk De Leonarduskerk staat al ruim één jaar leeg. In welke mate ben je het (on)eens met de volgende stelling. 50% 45% 40% 35% 30% 25% 20%

Nadere informatie

Beleidsregels binnenplans afwijken van het bestemmingsplan (artikel 2.12, eerste lid, onder a, onder 1 Wabo)

Beleidsregels binnenplans afwijken van het bestemmingsplan (artikel 2.12, eerste lid, onder a, onder 1 Wabo) Beleidsregels binnenplans afwijken van het bestemmingsplan (artikel 2.12, eerste lid, onder a, onder 1 Wabo) Versie: vastgesteld Gemeente Landsmeer, januari 2011 Inhoudsopgave Inhoudsopgave... 2 1. Inleiding...

Nadere informatie

HerontwikkelLAB VALUE ENGINEERING

HerontwikkelLAB VALUE ENGINEERING HerontwikkelLAB VALUE ENGINEERING DATUM : 28-11-2012 OVER Het HerontwikkelLAB Introductie 2 VISIE Het overaanbod van kantoorruimte en de veranderde vraag ernaar hebben een omvangrijke en veelal structurele

Nadere informatie