DE BELGISCHE UITSTAP UIT DE KERNENERGIE

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "DE BELGISCHE UITSTAP UIT DE KERNENERGIE"

Transcriptie

1 DEEL I DE BELGISCHE UITSTAP UIT DE KERNENERGIE België is een van de weinige landen die gebruik maken van kernenergie. Sinds de intrede van het gebruik van kernenergie voor de opwekking van elektriciteit - de zogenaamd civiele kernenergie - kwam deze technologie nooit echt van de grond. In de jaren vijftig met veel bravoure aangekondigd als dé oplossing voor het mondiale energievraagstuk, was kernenergie bij de eeuwwisseling reeds over haar hoogtepunt heen. In de VS, de bakermat van de kernenergie, werd het hoofdstuk eigenlijk al afgesloten nog voor het in Europa goed en wel begon. De laatste kerncentrale die in de VS besteld werd en ook daadwerkelijk werd gebouwd, dateert reeds van Ook in de EU werd er, op Frankrijk na, geen concrete reactororder meer geplaatst sinds 1980, 22 jaar geleden zette definitief het keerpunt in. Vanaf dan werden er meer reactoren gesloten dan nieuwe gepland. Kernenergie is op internationaal vlak nooit meer dan een marginale energiebron geweest. Zelfs in de EU bezitten slechts 8 van de 15 lidstaten kerncentrales en vier ervan hebben ondertussen formeel beslist om op termijn hun reactoren te sluiten. De uitstap uit de kernenergie is zichzelf aan het voltrekken. I 1. Wat heeft de regering precies beslist? I 1.1. Le tout nucléaire De eerste kerncentrales voor de opwekking van elektriciteit in ons land werden besteld in Een jaar later startte reeds de bouw van twee reactoren in Doel, een deelgemeente van Beveren aan de Schelde, en één in Tihange, een deelgemeente van Hoei aan de Maas. In 1975 werden deze eerste drie kernreactoren plechtig geopend. Over de invoering van kernenergie vond nooit een publiek debat plaats. De elektriciteitsproducenten hadden een monopolie en stelden eigenhandig de uitrustingsplannen voor de productie eenheden op. De beslissingen werden door technocraten genomen en uitgevoerd, zo simpel was dat. De oliecrisis van begin jaren zeventig vormde een belangrijke extra stimulans om een andere primaire energiebron dan olie aan te wenden voor het opwekken van elektriciteit. Tussen 1982 en 1985 werden er in Doel en Tihange elk nog twee reactoren bijgebouwd, wat het totaal op zeven bracht. Net als in Frankrijk leefde de idee om op termijn onze elektriciteitsproductie volledig door kernenergie te dekken: le tout nucléaire. Toen de plannen voor nog een vijfde kernreactor, Doel-5, uitlekten, begon het publieke protest evenwel te groeien. VAKS, de Verenigde Actiegroepen voor Kernstop, organiseerde het verzet en de protestbetogingen volgden elkaar op. Velen die vandaag actief zijn in de brede sociaal-groene beweging, hebben hun roots in 1

2 de anti-kernenergiebeweging. Toen op 26 april 1986 reactor nr. 4 van de kerncentrale van Tsjernobyl ontplofte, doorprikte de kernenergie haar eigen mythe. Korte tijd later besliste de Belgische regering om Doel-5 te schrappen. De daaropvolgende federale regeringen schreven in hun regeerakkoorden een voorlopig moratorium op de bouw van nieuwe kernreactoren in. In de jaren negentig werd het verzet tegen kernenergie voornamelijk door twee groepen overgenomen. Vanuit de milieubeweging zetten Greenpeace en Voor Moeder Aarde geregeld acties op waarmee ze de risico's van kerncentrales, plutoniuminstallaties, nucleaire transporten en het onopgeloste kernafvalprobleem hoog op de agenda plaatsten. Op politiek vlak waren Agalev en Ecolo de enige partijen die, toen vanuit de oppositie, actief en consequent voor het stopzetten van kernenergie pleitten. Beide groene partijen lagen in 1993 dan ook aan de basis van het parlementaire debat dat besliste om voortaan geen nieuwe contracten meer af te sluiten voor de opwerking van gebruikte kernbrandstof in het Franse La Hague. Toen de acties van Greenpeace tegen het dumpen van radioactief afval in zee tot een verbod leidden, ging men op zoek naar een locatie op land om de duizenden vaten laagradioactief afval gedurende minstens 300 jaar in een bunker te stockeren. Overal in Vlaanderen en Wallonië ontstonden lokale actiecomités die zo'n kernafvalbunker in hun achtertuin niet zagen zitten. Ook burgemeesters en raadslieden van partijen die doorgaans de nucleaire sector goed gezind waren, gingen bij hun ministers in Brussel lobbyen om het kernafval toch maar niet bij hen te dumpen. Vanaf dat ogenblik begon het voor iedereen duidelijk te worden dat le tout nucléaire een foute beslissing was. Ondertussen produceerden we, als één van de weinige EUlidstaten, reeds de helft van onze elektriciteit op basis van kernenergie. I 1.2. Het federaal regeerakkoord van 7 juli 1999 Op 13 juni 1999 vonden verkiezingen plaats voor de federale, gewestelijke en Europese parlementen. Agalev en Ecolo behoorden tot de winnaars en werden door formateur Louis Michel uitgenodigd om mee aan tafel te zitten voor de onderhandelingen over de regeringsvorming. De onderhandelingen over het energieluik van het regeerakkoord werden voor Agalev door Jos Geysels gevoerd. Deze onderhandelingen liepen niet van een leien dakje. Voor de Groenen was de expliciete opname van de kernuitstap een belangrijk programmapunt. Het standpunt van Electrabel, overgenomen door de meeste andere partijen, kwam er op neer dat er misschien niet onmiddellijk nieuwe kerncentrales moesten bijkomen, maar dat de huidige zeker niet mochten gesloten worden. Oorspronkelijk kregen de kerncentrales een boekhoudkundige afschrijvingstermijn van 20 jaar opgekleefd en 30 jaar voor de boekhoudkundige ontmantelingprovisies. In de officiële vergunningen stond evenwel nooit een maximale operationele levensduur vermeld. Electrabel argumenteert dat er geen technisch einde aan de levensduur van kerncentrales is, omdat in principe ieder onderdeel van de reactor kan vervangen worden en de reactor zodoende onbeperkt kan functioneren. Hierop stelden de coalitiepartners een compromis voor: de levensduur van kerncentrales zou tot zestig jaar beperkt worden. Voor de Groenen was dit onaanvaardbaar. Uiteindelijke slaagde onderhandelaar Jos Geysels er in dit terug te brengen tot maximum veertig jaar. De tekst van het regeerakkoord luidde: "De regering zal verder meer nadruk leggen op de ontwikkeling van alternatieve energiebronnen en het aanmoedigen van energiebesparingen. Er zal daarbij een moratorium worden gehandhaafd op de uitbouw van de nucleaire (elektriciteits) productie, inbegrepen de opwerking tot MOX. De regering wil zich bovendien op termijn geleidelijk terugtrekken uit de sector van de nucleaire energie met eerbiediging van de doelstellingen vooropgezet door de Conferentie van Rio en het Protocol van Kyoto inzake de uitstoot van CO 2. Teneinde de wetenschappers voldoende tijd te verlenen om nieuwe alternatieve hernieuwbare en zuivere energiebronnen op grote schaal op punt te stellen, zal België zich inschrijven in een scenario waarbij de desactivering van de nucleaire centrales van zodra ze veertig jaar oud zijn, wordt aan- 2

3 gevat. ( ) Tenslotte zal het nucleair afval bij voorrang geplaatst worden in de reeds gebruikte sites. De provisies voor de ontmanteling van de nucleaire centrales voor de opwerking van elektriciteit zullen het voorwerp uitmaken van een toezichtsysteem. De thans bij wet vastgestelde financiële en juridische verantwoordelijkheden van de producenten zullen behouden blijven.". Wetende vanwaar we kwamen ( le tout nucléaire en geen vooraf bepaalde levensduurbeperking) is dit een revolutionaire wending in het Belgische energiebeleid. Niet alleen vermeldt een regeerakkoord voor de allereerste keer de uitstap uit de kernenergie, maar ook de stopzetting van de nucleaire opwerking en bijgevolg het gebruik van de gevaarlijke plutoniumhoudende MOX-kernbrandstof. Bovendien wordt het principe aanvaard dat er niet zomaar nieuwe opofferingszones voor radioactief afval mogen gecreëerd worden. Maar zouden we het wel hard kunnen maken? Is een veertigjarige levensduur geen te grote toegeving? Hoe zou in 2015, als de eerste reactoren veertig jaar oud zijn en we vier regeerperiodes verder zitten, de woorden "de desactivering wordt aangevat" geïnterpreteerd worden? Allemaal vragen die sommigen niet helemaal ten onrechte even deden twijfelen of dit geen Pyrrusoverwinning was. Toen de onderhandelingen over het regeerprogramma rond waren en de ministerposten verdeeld werden, viel de twijfel evenwel snel weg. Niemand minder dan Ecolo- boegbeeld Olivier Deleuze, voordien nog directeur bij Greenpeace België, zou als staatssecretaris voor Duurzame Ontwikkeling en Energie bevoegd worden om het energieluik van het regeerakkoord tijdens deze legislatuur wettelijk te verankeren. Tijdens het Agalev-congres waarop over het bereikte regeerakkoord en het al dan niet deelnemen aan de regering moest gestemd worden, keurde een overweldigende meerderheid van groene partijleden de akkoorden goed. Met name het akkoord over de kernuitstap werd beschouwd als een niet te missen historische kans. Enkelen twijfelden toen nog aan de haalbaarheid om de groene eisen rond nucleaire thema s binnen de meerderheid ook werkelijk te verwezenlijken. Maar ze raakten snel overtuigd. De eerste crisette van paars-groen ging over een nucleair thema en werd op punten door de groenen gewonnen: staatssecretaris Deleuze verhinderde de levering van onderdelen voor nucleaire installaties aan Pakistan. I 1.3. De nucleaire uitstap wettelijk verankerd De federale beleidsverklaring van 9 oktober 2001 bevestigt de ambitie uit het regeerakkoord om het nucleaire tijdperk te verlaten. Deze beleidsverklaring voorziet dat het wetsontwerp op de desactivering van de kerncentrales die ouder zijn dan veertig jaar in de komende maanden zal worden ingediend. En zo geschiedde. In januari 2002 buigen de eerste interkabinettenwerkgroepen zich over het thema. De werkzaamheden schieten op, maar plots lopen de onderhandelingen strop. De coalitiepartners argumenteren dat de bevoorrading van elektriciteit door de nucleaire uitstap niet in het gedrang mag komen. Dit is voor iedereen evident, maar ze stellen voor dat de wettekst die de sluiting van de eerste reactoren regelt, bepaalt dat de effectieve sluiting afhankelijk gemaakt wordt van een voorafgaandelijke evaluatie. Dit is onaanvaardbaar. Het spreekt namelijk voor zich dat de voorstanders van kernenergie - de uitbaters van de huidige kerncentrales, maar evenzeer de pro-nucleaire bewindslieden die het in de volgende legislaturen eventueel van de Groenen zouden overnemen - in dit geval alles in het werk zullen stellen om de voorwaarden te creëren die bepalen dat de energiebevoorrading zonder kernenergie in het gedrang zal komen. In dat geval zouden ze dus de kernuitstap kunnen schrappen. Met een dergelijke formulering in de wettekst zou een veel te ambigue boodschap aan de kernenergiesector gegeven worden. Uiteindelijk wordt een akkoord bereikt over een voorstel van wet waarin duidelijk gesteld wordt dat enkel onvoorziene externe evenementen, die niet door de uitbaters van de kerncentrales zelf in de hand werden gewerkt, zoals oorlog, internationale crisis of door buiten- 3

4 landse situaties veroorzaakte bevoorradingsproblemen, de sluiting van de kerncentrales kunnen verdagen. De bevoorradingszekerheid inzake energie werd trouwens reeds geregeld in de wetten van 29 april 1999 betreffende de organisatie van de elektriciteits- en de gasmarkt en hoeven bijgevolg niet in deze wettekst te worden opgenomen. Bovendien moet onderstreept worden dat het een van de taken van de Commissie voor Regulering van de Elektriciteit en het Gas (CREG) is om de bevoorradingszekerheid inzake elektriciteit op te volgen. Het is de opdracht van de CREG om er over te waken dat er tijdig initiatieven ontplooid worden tegen een mogelijk bevoorradingstekort op het ogenblik dat de kerncentrales geleidelijk gesloten worden. Op de ministerraad van 1 maart 2002 valt uiteindelijk, na vele dagen van onderhandelen de beslissing: de regering verankert het principiële akkoord uit het regeerakkoord in een wet. Vice-eerste minister Louis Michel steekt bij het verlaten van de vergaderzaal een duim op naar de groene ministers en staatssecretarissen om hen te feliciteren. De Groenen hebben zonet een van de grootste overwinningen uit de eerste periode van de legislatuur verzilverd! De nieuwe wet, die vervolgens voor advies naar de Raad van State werd gestuurd, stipuleert dat: "De nucleaire centrales bestemd voor de industriële elektriciteitsproductie door splijting van kernbrandstoffen, worden gedesactiveerd veertig jaar na de datum van hun industriële ingebruikname en kunnen geen elektriciteit meer produceren." Conform de logica van deze beslissing wordt daar aan toegevoegd dat geen enkele nieuwe kerncentrale opgericht of in exploitatie kan worden gesteld. Om alle misverstanden over de timing van de sluiting van de zeven Belgische kernreactoren uit te sluiten, worden de data van industriële ingebruikname van de kerncentrales vermeld. Als je daar veertig jaar bijtelt, heb je de datum waarop ze zullen gesloten worden. Kernreactor datum industriële ingebuikname datum sluiting Doel 1 15 februari Tihange 1 1 oktober Doel 2 1 december Doel 3 1 oktober Tihange 2 1 februari Doel 4 1 juli Tihange 3 1 september I 1.4 Is deze beslissing onomkeerbaar? Elke politieke beslissing kan in principe door een andere ongedaan gemaakt worden. Iedere nieuwe wettekst kan door een volgende wetswijziging worden bijgestuurd. De huidige beslissingen die in de wet verankerd werden, hebben betrekking op de periode van nu tot De eerste reactoren moeten ten laatste in 2015 dicht, dit ligt meer dan drie politieke legislaturen voor ons uit. In theorie kan er dus nog veel gebeuren. De beste garantie om de tijdens deze legislatuur ingezette koerswijzing verder te zetten is dan ook dat de Groenen ook nog de volgende legislaturen politiek aan zet blijven. Hierover kan evenwel enkel de kiezer beslissen. Ondertussen is evenwel een trendbreuk gerealiseerd die een veel grotere draagwijdte heeft dan een louter papieren beslissing. In Industrie Magazine (mei 2002), het tijdschrift van de Agoria, dat alle Belgische ondernemingen groepeert die gespecialiseerd zijn in installaties en diensten met betrekking tot kernenergie, zegt Jean Pol Maret van het toeleveringsbedrijf Cegelec: "Zelfs wanneer de volgende regeringscoalitie op deze beslissing zou terugkomen, zal de onzekerheid heel wat investeerders afschrikken. Zij hebben immers behoefte aan perspectieven op lange 4

5 termijn vooraleer ze zich voor een dergelijke investering engageren". Meer nog dan een politieke beslissing of een wet op zich, zal het afleiden van investeringen van de nucleaire sector, de kernuitstap uiteindelijk daadwerkelijk realiseren. STANDPUNT VAN AGALEV De uitstap uit de kernenergie, een basiseis van in het prille begin van de groene beweging, werd niet enkel ingeschreven in het regeerakkoord, maar nu ook verankerd in een wet. De relatief lange periode van veertig jaar operationele levensduur, waarna de kernreactoren moeten gesloten worden, geeft het beleid en de energiemaatschappijen voldoende tijd om deze sluiting op een sociaal en economisch aanvaardbare wijze voor te bereiden en uit te voeren, zonder de energiebevoorrading in het gedrang te brengen. I 2. De kernuitstap wetenschappelijk onderbouwd De beslissing om nucleaire centrales te bouwen en meer dan de helft van onze elektriciteitsproductie van kernenergie afhankelijk te maken, is op een roekeloze manier genomen, zonder ook maar een oplossing in het vooruitzicht te stellen voor de vele problemen die het nucleaire vraagstuk omhullen. De beslissing om geleidelijk uit de kernenergie te stappen, is wel degelijk gefundeerd en wetenschappelijk onderbouwd. Het basiswerk hierover werd in 1995 door het Studiecentrum voor Technologie, Energie en Milieu (STEM) van de Universiteit Antwerpen gepubliceerd. Tot op vandaag werden de berekeningen en de stellingen van deze studie inhoudelijk door niemand weerlegd. Alhoewel we ondertussen enkele jaren verder zijn en sommige parameters enige bijsturing vereisen, blijven de grondprincipes en de eindconclusie zonder meer geldig. I 2.1. De STEM-studie: kernuitstap én CO 2 -reductie gaan samen Gedurende lange tijd werd het energiebeleid in ons land grotendeels bepaald door de elektriciteitsmaatschappijen zelf, in de eerste plaats de privé-onderneming Electrabel, die het overgrote deel van het productiepark uitbaat, en daarnaast de kleine publieke elektriciteitsmaatschappij SPE. Om de tien jaar stelden ze in opdracht van de overheid een uitrustingsplan op, waarin ze moesten aangeven hoe ze het daaropvolgende decennium de elektriciteitsvoorziening zouden veilig stellen. Hierbij werd steeds dezelfde aanbodsgerichte benadering gebruikt. De technologische ontwikkelingen in de richting van efficiëntie, als ze al werden ingecalculeerd, werden door de planners op een passieve wijze ingebracht bij het bepalen van de meest waarschijnlijke evolutie die zich aan de vraagzijde zou voordoen, en niet als een element dat actief ondersteund en vandaar ook ingecalculeerd kan worden. 5

6 Het uitgangspunt voor de opstelling van de uitrustingsplannen was dan ook steevast: "Gegeven de meest waarschijnlijke groeivoet van de elektriciteitsvraag, wat is het optimale aanbod?" Deze aanbodsgerichte aanpak kaderde volledig in een concept van gecentraliseerde megaproductieeenheden, waarvan de kerncentrales ruim de helft innamen. Er werd een inschatting gemaakt van de maximale energievraag en vervolgens werd bekeken door middel van welke productiemiddelen daaraan kon worden voldaan. Dit concept gunde geen plaats aan gedecentraliseerde kleinschalige productie, want Electrabel had al zijn investeringen in grootschalige centrales gestopt. Nog minder was er plaats voor energie-efficiëntie en -besparing, want hoe moest men anders de overcapaciteit van de megacentrales verantwoorden? Integrated electricity resource planning Greenpeace België gaf in 1992 opdracht aan het studiebureau STEM van de Universiteit Antwerpen om een alternatief uitrustingsplan voor de periode te maken, nu uitgaande van de vraag: "Gegeven de verwachte evolutie van de vraag naar elektriciteitsdiensten, welke zijn de technisch-economische mogelijkheden om hieraan te voldoen?" Het grote verschil met de traditionele benadering van Electrabel, zat in het feit dat hier niet uitgegaan werd van een louter productiezijde-benadering, maar van een Integrated Electricity Resource Planningbenadering. Hierbij werden twee cruciale onderdelen ter uitwerking voorgelegd: - identificatie van de opties om aan de vraag naar elektriciteit te voldoen, vanuit een benadering van reductie van de vraag en tegemoetkoming aan de reële behoefte; - een scenario waarin alle kerncentrales in België tegen 2010 zouden gesloten worden. Tot dan toe was er door geen enkele federale of gewestelijke overheid in België ook maar één enkele studie gefinancierd over de technologische mogelijkheden tot elektriciteitsbesparing. Niet enkel was er een hiaat aan kennis en inzicht over het potentieel om de vraag naar elektriciteit te reduceren, ook het denken over mogelijke opties aan de aanbodszijde bleef beperkt tot datgene wat Electrabel interesseerde, met name de grootschalige centrale aanbodsopties. Het potentieel van gedecentraliseerde productie en zelfproducenten van hernieuwbare energie werd niet in rekening gebracht. Het initiatief van Greenpeace was uniek en baanbrekend in België. Realistische randvoorwaarden Om achteraf kritieken te vermijden als zouden de uitgangspunten van de studie niet realistisch zijn, werden enkele belangrijke conservatieve randvoorwaarden ingecalculeerd, waaronder: - de studie sluit aan bij de reële bestaande situatie en de manier van denken over en omgaan met energie anno begin jaren negentig; - de studie gaat uit van een voortgezette economische groei, zonder een koersverandering in te bouwen naar een recyclage-economie of afbouw van energie-intensieve en milieu-onvriendelijke activiteiten (b.v. chloorindustrie, ); - de studie baseert zich op de toen officieel geldende elektriciteitsprijzen, zonder toeslag voor de afgewentelde externaliteiten ; - de studie beperkt zich tot technologieën die anno 1995 commercieel beschikbaar of in reële omstandigheden gedemonstreerd waren (geen technologieën in experimentele of ontwikkelingsfase); - enkel rendabele technologische toepassingen komen in aanmerking (kosten van de bespaarde elektriciteit zijn lager dan de leveringsprijzen). Het spreekt voor zich dat deze randvoorwaarden tamelijk strenge beperkingen opleggen aan de mogelijkheden tot energiebesparing of alternatieve energieopwekking. Logischerwijze zullen technologische verbeteringen en innovaties die tussen 1995 en 2010 het licht zien, het potentieel nog vergroten. Alles in deze werkwijze getuigt dan ook van een onderschatting van de werkelijke besparingsmogelijkheden en van het potentieel van hernieuwbare energie. 6

7 Analyse van de vraag naar elektriciteit De STEM-studie onderzocht, met die conservatieve randvoorwaarden als uitgangspunt, twee scenario's: - een 'business-as-usual'-scenario (bau), waarin geen ingrijpende veranderingen plaatsvinden inzake investeringsgedrag van de elektriciteitsgebruikers, noch inzake inspanningen van de elektriciteitssector om dit gedrag bij te sturen; - Een kernuitstapscenario, waarbij 90% van alle rendabele ingrepen om het elektriciteitsverbruik te verminderen worden gerealiseerd (louter op basis van in 1995 beschikbare technologieën en rendabiliteitvoorwaarden). In de huishoudelijke sector werden 17 elektriciteitstoepassingen geanalyseerd. Hierbij rekende men enkel technische ingrepen aan. Besparingen door gedragswijziging van de consument of het leveren of gebruiken van minder energiediensten, werden niet in rekening gebracht. Het grootste besparingspotentieel werd verkregen door geen nieuwe elektrische verwarmingsinstallaties meer te plaatsen en de bestaande elektrische verwarmingsvectoren en warmwaterboilers tegen 2010 geleidelijk te vervangen. Daarnaast werd ook overgeschakeld op energie-efficiëntere huishoudtoestellen, die op de markt verkrijgbaar zijn. Het besparingspotentieel door over te schakelen op efficiëntere elektrotoestellen, zoals ijskasten, diepvriezers en wasmachines, werd op 62,9% van het verbruik in 1995 berekend. De studie analyseerde in de industriële sector tien hoofdsectoren en 56 subsectoren, waarmee 97% van het industriële elektriciteitsgebruik gedekt werd. De belangrijkste besparingsmogelijkheden situeren zich op het vlak van de elektrische aandrijvingtoepassingen, met name de vervanging van ondergedimensioneerde leidingen en overgedimensioneerde motoren, pompen, machines, compressoren, enz. Het besparingspotentieel situeert zich tussen de 8 en de 26%. Op verlichting kan men 50 tot 85% besparen en op elektrolysetoepassingen ruim 16%. In de dienstensector nam men 12 gebouwentypes en acht elektrische toepassingen onder de loep. Het grootste besparingspotentieel wordt gerealiseerd op het vlak van de verlichting en de ventilatie- en luchtverversingsinstallaties (airco), waar naast een geringer verbruik van ruim 80% ook nog eens een toename van het comfort gerealiseerd wordt. Voor sommige toepassingen, zoals tractie, of voor sommige sectoren, zoals de landbouw en de veeteelt, werd het elektriciteitsbesparingspotentieel niet geanalyseerd wegens gebrek aan voldoende gegevens. Na analyse van de elektriciteitstoepassingen en het technische besparingspotentieel door rendementsverbeteringen of substitutie van elektriciteit in de sectoren huishoudens, industrie en diensten, werd het verbruik berekend volgens de twee scenario's. Zowel in het bau-scenario als in het kernuitstapscenario werd uitgegaan van een globale toename van energiediensten in de periode met 46,3%. In het bau-scenario zou er in deze periode een jaarlijkse stijging van de vraag naar elektriciteit met ongeveer 1,9 % plaatsvinden. In het kernuitstapscenario daarentegen wordt 90% van de geïdentificeerde rendabele energie-efficiëntiemaatregelen tegen 2010 geleidelijk aan gerealiseerd. Ondanks een toename van het totaal aantal energiediensten zou in het kernuitstapscenario de vraag naar elektriciteit in de periode met 3,7% afnemen. Het totaal elektriciteitsverbruik in 1992 bedroeg GWh, geëxtrapoleerd naar 1995 wordt dit GWh. In 2010 zou volgens het bauscenario het totaal elektriciteitsverbruik oplopen tot GWh, terwijl volgens het kernuitstapscenario het verbruik zal afnemen tot GWh. Nogmaals, deze cijfers zijn louter gesteund op de in 1995 beschikbare technieken. Analyse van het potentieel aan gedecentraliseerde elektriciteitsproductie In tegenstelling tot de klassieke benadering, zoals die doorgaans bij de opstelling van de tien- 7

8 jaarlijkse uitrustingsplannen gehanteerd werd, analyseerde de STEM-studie ook de mogelijke bijdrage die gedecentraliseerde productie-eenheden aan de elektriciteitsbevoorrading kunnen leveren. Hierbij werd met drie soorten gedecentraliseerde productie rekening gehouden: - industriële warmtekrachtkoppeling (WKK), op maat van de warmtevraag van een bedrijf; - warmtedistributie gevoed vanuit een WKKcentrale om gebouwen in verstedelijkte gebieden te verwarmen; - hernieuwbare elektriciteitsproductie. Deze vormen zijn vaak, maar niet noodzakelijk kleinschalig. Met name industriële WKK-projecten overschrijden soms de 100 MW e -grens. Daar waar in 1995, maar evenzeer vandaag, het daadwerkelijk geïnstalleerd vermogen aan gedecentraliseerde elektriciteitsproductie in vergelijking tot onze buurlanden belachelijk laag is, becijferde de STEM-studie op basis van vrij conservatieve parameters een potentieel voor decentrale productie in 2010 van tussen de en de GWh/j. Dat deze inschatting van het potentieel nogal aan de lage kant ligt, blijkt uit een opiniestuk in De Standaard van 1 maart 2002, van de hand van prof. Aviel Verbruggen, onder wiens toezicht de STEM-studie destijds gemaakt werd. Prof. Verbruggen benadrukt in zijn opiniestuk hoe actueel en nog steeds geldig de STEM-studie uit 1995 is: "De andere optie was hernieuwbare energie (wind, zon, waterkracht) stimuleren. We hebben altijd gewezen op de toepassingsmoeilijkheden en de hoge kosten. Maar de feiten overtreffen soms onze verwachtingen: zo zijn de windturbines sneller ontwikkeld (technisch beter, lagere kosten) dan we hadden ingeschat." De realisatie van offshorewindparken voor de Belgische kust, die volop aan de gang is, werd in het STEM-scenario zelfs niet opgenomen. Analyse van de nood aan centraal geproduceerde elektriciteit In het kernuitstapscenario wordt uitgegaan van een toename van de elektriciteitsdiensten met 46,3% in de periode Desondanks blijkt een beleid van vraagbeheersing in staat om het elektriciteitsverbruik in 2010 met 3,7% te verminderen tegenover Door ook de ontwikkeling van decentraal vermogen (WKK en hernieuwbare energiebronnen) een kans te geven, kan de vraag naar centraal opgewekte elektriciteit in grootschalige kerncentrales, steenkool- of gascentrales in de periode dalen met 47,3%. In het kernuitstapscenario is er, ondanks de geleidelijke sluiting van de kerncentrales en van MW fossiel gestookt vermogen, slechts nood aan één nieuwe STEG-centrale tegen In het bau-scenario daarentegen zouden er vanaf 2004 tot 2010 liefst zeven fossiele centrales bijkomen, waarvan vier STEG's op aardgas en drie steenkoolcentrales. Gevolgen voor de CO 2 -emissies van de elektriciteitsvoorziening In het bau-scenario zou de CO 2 -uitstoot van de elektriciteitssector tussen 1995 en 2010 dalen met 6,6% tegenover het referentiejaar 1990 en dit voornamelijk als gevolg van de geleidelijke substitutie van steenkool- door aardgascentrales. In het kernuitstapscenario zou deze daling evenwel nog groter zijn, met name tussen de 19,2% en de 21,5% tegenover Aandelen van de verschillende energiebronnen in de stroomopwekking In het bau-scenario evolueert het aandeel van kernenergie van 56,8% in 1995 tot 51% in 2010 (in 2002 bedraagt dit aandeel reeds 58%). Het aandeel van steenkool zakt van 28,2% naar 13% en dat van aardgas stijgt van 14,5% naar 34,9%. Van hernieuwbare energie is er in dit scenario nagenoeg geen sprake. In het kernuitstapscenario zakt het aandeel van kernenergie in de centrale elektriciteitsproductie van 56,8% in 1995 tot 12% in Er werd in dit scenario uitgegaan van de realistische veronderstelling dat de 25% participatie 8

9 van Electrabel in de Franse kernreactoren van Chooz (het vermogen van de kernreactoren Chooz B1 en Chooz B2 dat toegewezen wordt aan Electrabel bedraagt 725 MW) geen voorwerp uitmaakt van een eventuele beslissing van de Belgische regering om de kerncentrales te sluiten. Electrabel zal dit vermogen, ook in een sluitingsscenario van de kerncentrales op Belgisch grondgebied, dus aan de Belgische klanten blijven aanbieden. Het aandeel van steenkool zakt in het kernuitstapscenario van 28,2% naar 10,1%. Het aandeel aardgas stijgt van 14,5% naar 69,9%. Het aandeel hernieuwbare elektriciteit stijgt in dit scenario van 0,5% tot 7,4% in de stroomvoorziening in (zie tabel) Betekent het feit dat volgens het kernuitstapscenario in 2010 bijna 70% van onze stroomproductie op basis van aardgas gebeurt, dat we té eenzijdig van een enkele primaire energiebron afhankelijk worden? Niet als we de absolute hoeveelheid aardgas in het bau-scenario en het kernuitstapscenario met elkaar vergelijken. Als gevolg van de hogere rendementscentrales, zoals WKK en STEG's, wordt er in het kernuitstapscenario minder aardgas verbruikt om eenzelfde hoeveelheid elektriciteit aan te maken. Dit betekent dat de import van aardgas in het kernuitstapscenario slechts 5,8% hoger ligt dan in het bau-scenario. Conclusies van de STEM-studie De conclusies van de uit 1995 daterende STEM-studie kunnen als volgt worden samengevat: - Bij een groei van de vraag naar elektriciteitsdiensten met 46%, is het mogelijk om, via een beleid van vraagbeheersing én een vrije markt voor elektriciteitsproductie, géén nieuwe kernreactoren te openen en alle bestaande kerncentrales in België te sluiten tegen 2010 én de gemiddelde CO 2 - emissies in de elektriciteitsector in de periode te verminderen met ca. 20% tegenover Hiertoe zou er maar één nieuwe STEGcentrale moeten bijkomen. - In het kernuitstapscenario stijgt de import van aardgas in de periode met 5,8% tegenover het bau-scenario. - Het aandeel van de in België opgewekte hernieuwbare elektriciteit kan tegen 2010 stijgen tot 6,5% bij de minimumschatting en tot 10,6% bij de maximuminschatting van het geïnventariseerde rendabele potentieel. Alhoewel de STEM-studie uit 1995 dateert en sommige parameters ondertussen enige bijsturing nodig hebben, blijft ze een uniek instrument om de haalbaarheid van de regeringsdoelstellingen met betrekking tot de nucleaire uitstap én de Kyoto-engagementen aan te tonen. De benadering van de wetenschappelijke onderzoekers van de Universiteit Antwerpen die de studie realiseerden, is richtinggevend voor de wijze waarop de overheid het energiebeleid moet heroriënteren, met name: via een benadering van Integrated Electricity Resource Planning zowel een vraaggerichte analyse als een aanbodsgerichte analyse maken, waarbij naast het centrale aanbod, ook het gedecentraliseerde en het hernieuwbare aanbodspotentieel optimaal worden benut. I 2.2. Het rapport van de Commissie AMPERE Op het einde van vorige legislatuur, in april 1999, belaste de minister van Landsverdediging en Energie Jean-Pol Poncelet, zelf kernfysicus van opleiding en gewezen voorzitter van de Nationale Instelling voor Radioactief Afval en Splijtstoffen (NIRAS), een commissie van deskundigen met het opstellen van een analyse van de productiemiddelen van elektriciteit, met als doel om aanbevelingen te formuleren voor het energiebeleid tot Deze commissie werd de AMPERE-commissie genoemd, wat staat voor Analyse van de Middelen voor Productie van Elektriciteit en de Reëvaluatie van de Energievectoren. AANDEEL VAN DE PRIMAIRE ENERGIEBRONNEN IN DE STROOMPRODUCTIE % kernenergie % steenkool % aardgas %hernieuwbare ,8 28, bau kernuitst ~8

Samenvatting voor beleidsmakers

Samenvatting voor beleidsmakers Road book towards a nuclear-free Belgium. How to phase out nuclear electricity production in Belgium? rapport door Alex Polfliet, Zero Emissions Solutions, in opdracht van Greenpeace Belgium Samenvatting

Nadere informatie

Windenergie goedkoper dan kernenergie!

Windenergie goedkoper dan kernenergie! Go Wind - Stop nuclear Briefing 1 26 june 2002 Windenergie goedkoper dan kernenergie! Electrabel geeft verkeerde informatie over kostprijs van kernenergie en windenergie. Electrabel beweert dat windenergie

Nadere informatie

De nieuwe energie-efficiëntierichtlijn - Uitdagingen & oplossingen -

De nieuwe energie-efficiëntierichtlijn - Uitdagingen & oplossingen - De nieuwe energie-efficiëntierichtlijn l - Uitdagingen & oplossingen - DG Energie 22 juni 2011 ENERGIEVOORZIENING NOG AFHANKELIJKER VAN IMPORT Te verwachten scenario gebaseerd op cijfers in 2009 in % OLIE

Nadere informatie

Reken op ons! Donkere wolken boven de zonnepanelen (vervolg)

Reken op ons! Donkere wolken boven de zonnepanelen (vervolg) 10/12/2010 Donkere wolken boven de zonnepanelen (vervolg) Vlaams minister van Energie Freya Van den Bossche vind koppigheid een slechte eigenschap voor een regering en gaat in op het voorstel van de sector

Nadere informatie

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort Historisch perspectief 1945-1970 Keerpunten in de jaren 70 oliecrisis en milieu Tsjernobyl (1986) ramp door menselijke fouten Kyoto protocol (1997) (CO 2 en global warming problematiek) Start alternatieven

Nadere informatie

Kernenergie in de Belgische energiemix

Kernenergie in de Belgische energiemix Kernenergie in de Belgische energiemix 1. Bevoorradingszekerheid De energie-afhankelijkheid van België is hoger dan het Europees gemiddelde. Zo bedroeg het percentage energie-afhankelijkheid van België

Nadere informatie

Bouwstenen voor een nieuw energiebeleid. De uitdagingen in het energiebeleid. CD&V voorzitter Jo Vandeurzen

Bouwstenen voor een nieuw energiebeleid. De uitdagingen in het energiebeleid. CD&V voorzitter Jo Vandeurzen Bouwstenen voor een nieuw energiebeleid De uitdagingen in het energiebeleid CD&V voorzitter Jo Vandeurzen CD&V-studiedag, Vlaams Parlement 29 april 2006 Als ik zeg dat onze moderne westerse samenleving

Nadere informatie

Energie-efficiëntie kan onze elektriciteitsbevoorrading verzekeren nieuwe studie van 3E in opdracht van de milieubeweging 22 januari 2013

Energie-efficiëntie kan onze elektriciteitsbevoorrading verzekeren nieuwe studie van 3E in opdracht van de milieubeweging 22 januari 2013 Energie-efficiëntie kan onze elektriciteitsbevoorrading verzekeren nieuwe studie van 3E in opdracht van de milieubeweging 22 januari 2013 Inleiding: energie-efficiëntie als alternatief voor de sluiting

Nadere informatie

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Referentiescenario De WETO-studie (World Energy, Technology and climate policy Outlook 2030) bevat een referentiescenario

Nadere informatie

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec)

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec) Kernenergie En dan is er nog de kernenergie! Kernenergie is energie opgewekt door kernreacties, de reacties waarbij atoomkernen zijn betrokken. In een kerncentrale splitst men uraniumkernen in kleinere

Nadere informatie

Impact maatschappelijke rol van Eandis op nettarieven

Impact maatschappelijke rol van Eandis op nettarieven 31 maart 2011 Impact maatschappelijke rol van Eandis op nettarieven 1. Inleiding: samenstelling energiefactuur In de verbruiksfactuur van de energieleverancier zijn de kosten van verschillende marktspelers

Nadere informatie

Wat kan men meer bepaald voor aanhangwagens afleiden uit die definitie?

Wat kan men meer bepaald voor aanhangwagens afleiden uit die definitie? DE PROBLEMATIEK VAN DE AANHANGWAGENS De eerste Europese richtlijn betreffende verplichte verzekering van de burgerlijke aansprakelijkheid voor motorrijtuigen 1 bepaalt dat alle Lidstaten de nodige maatregelen

Nadere informatie

ADVIES DIENST REGULERING. het ontwerp van indicatief plan van bevoorrading in aardgas 2004-2014. betreffende

ADVIES DIENST REGULERING. het ontwerp van indicatief plan van bevoorrading in aardgas 2004-2014. betreffende DIENST REGULERING ADVIES SR- 20040528-19 betreffende het ontwerp van indicatief plan van bevoorrading in aardgas 2004-2014 gegeven op vraag van de Staatssecretaris voor Energie 28 mei 2004 Dienst Regulering

Nadere informatie

Caro De Brouwer 27/11/2013

Caro De Brouwer 27/11/2013 Caro De Brouwer 27/11/2013 Caro De Brouwer 2e Master Irw Energie, KUL Erasmus Imperial College London Thesis: Solvent storage for postcombustion CCS in coal fired plants Voorzitter YERA Young Energy Reviewers

Nadere informatie

Kernenergie: Kan België zonder?

Kernenergie: Kan België zonder? Kernenergie: Kan België zonder? Marktonderzoeks-, studie- & consultancy-bureau mbt hernieuwbare energie - Marktstudies over energiemarkten - Opleidingen over (hernieuwbare) energie - Haalbaarheidsstudies,

Nadere informatie

Sinds meerdere jaren schommelden de aanvragen voor energiepremies tussen 10 miljoen en 12 miljoen euro per jaar.

Sinds meerdere jaren schommelden de aanvragen voor energiepremies tussen 10 miljoen en 12 miljoen euro per jaar. De toekomst van de energiepremies in het Brussels Gewest 1. Situation en 2009 Sinds meerdere jaren schommelden de aanvragen voor energiepremies tussen 10 miljoen en 12 miljoen euro per jaar. In 2009 is

Nadere informatie

Energieverbruik gemeentelijke gebouwen

Energieverbruik gemeentelijke gebouwen MILIEUBAROMETER: INDICATORENFICHE ENERGIE 1/2 Samenwerkingsovereenkomst 2008-2013 Milieubarometer: Energieverbruik gemeentelijke gebouwen Indicatorgegevens Naam Definitie Meeteenheid Energieverbruik gemeentelijke

Nadere informatie

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Bron 1: Elektrische auto s zijn duur en helpen vooralsnog niets. Zet liever in op zuinige auto s, zegt Guus Kroes. 1. De elektrische auto is in

Nadere informatie

Factsheet: Dong Energy

Factsheet: Dong Energy Factsheet: Dong Energy Holding/bestuurder Type bedrijf Actief in Markt Bedrijfsprofiel Dong Energy Producent/leverancier elektriciteit (en aardgas) Europa Consumenten/zakelijk - Omzet 900 miljoen (NL)/9

Nadere informatie

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - Mei 2016

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - Mei 2016 M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - Mei 2016 Geachte relatie, Bijgaand ontvangt u de maandelijkse marktmonitor van Energy Services. De Marktmonitor is een maandelijkse uitgave van Energy Services.

Nadere informatie

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265).

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265). 5.2.1 Lezen In het leerboek krijgen de leerlingen uiteenlopende teksten te lezen. Op die manier worden de verschillende tekstsoorten en tekststructuren nogmaals besproken. Het gaat om een herhaling van

Nadere informatie

op de in eerste lezing door de commissie aangenomen artikelen van het ontwerp van decreet houdende diverse bepalingen inzake energie

op de in eerste lezing door de commissie aangenomen artikelen van het ontwerp van decreet houdende diverse bepalingen inzake energie ingediend op 461 (2014-2015) Nr. 5 21 oktober 2015 (2015-2016) Amendementen op de in eerste lezing door de commissie aangenomen artikelen van het ontwerp van decreet houdende diverse bepalingen inzake

Nadere informatie

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Nederland is verslaafd aan fossiele energie, zeker in vergelijking met landen om ons heen, vertelt Paul Korting, directeur van ECN. Er zijn genoeg scenario

Nadere informatie

Attitude van Nederland, Zeeland en Borsele ten aanzien van verschillende energiebronnen. Energiemonitor 2010

Attitude van Nederland, Zeeland en Borsele ten aanzien van verschillende energiebronnen. Energiemonitor 2010 Attitude van Nederland, Zeeland en Borsele ten aanzien van verschillende energiebronnen Energiemonitor 2010 Index 1. Inleiding 2. Populariteit energievormen 3. Bouwen tweede kerncentrale 4. Uitbreiding

Nadere informatie

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers Net voor de Toekomst Frans Rooijers Net voor de Toekomst 1. Bepalende factoren voor energie-infrastructuur 2. Scenario s voor 2010 2050 3. Decentrale elektriciteitproductie 4. Noodzakelijke aanpassingen

Nadere informatie

Toespraak ter gelegenheid van de opening van de afvalverbrandingsinstallatie ReEnergy 1 Roosendaal, 12/10/11.

Toespraak ter gelegenheid van de opening van de afvalverbrandingsinstallatie ReEnergy 1 Roosendaal, 12/10/11. Toespraak ter gelegenheid van de opening van de afvalverbrandingsinstallatie ReEnergy 1 Roosendaal, 12/10/11. Monsieur le Président Directeur-General de GdF Suez, Geachte Gouverneur, Geachte Burgemeester,

Nadere informatie

Technisch-economische scenario s voor Nederland. Ton van Dril 20 mei 2015

Technisch-economische scenario s voor Nederland. Ton van Dril 20 mei 2015 Technisch-economische scenario s voor Nederland Ton van Dril 20 mei 2015 Overzicht Energieplaatje in historisch perspectief Hoeveel en hoe gebruiken we energie? Wat gebeurt er met verbruik en uitstoot

Nadere informatie

Impact van efficiënte openbare verlichting op de CO 2 uitstoot

Impact van efficiënte openbare verlichting op de CO 2 uitstoot Impact van efficiënte openbare verlichting op de CO 2 uitstoot CE4 N35N 13.5.29 Samenvatting Drie scenario s om de hoeveelheid CO 2 te berekenen, die niet uitgestoten wordt als er energie bespaard wordt

Nadere informatie

Bijlage 1: Berekening realisatie 9% duurzaam in 2010

Bijlage 1: Berekening realisatie 9% duurzaam in 2010 Bijlage 1: Berekening realisatie 9% duurzaam in 2010 Toelichting bij de doelstelling van 9% duurzame elektriciteit: - De definitie van de 9% doelstelling is conform de EU richtlijn duurzame elektriciteit

Nadere informatie

Duitsland: een aantal lessen voor onze energietransitie

Duitsland: een aantal lessen voor onze energietransitie Uitgegeven door Hernieuws (http://www.renouvelle.be) Home > Duitsland: een aantal lessen voor onze energietransitie Duitsland: een aantal lessen voor onze energietransitie Michel HUART, Jean CECH, 26 Oktober

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 21 501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie Nr. 538 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer

Nadere informatie

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les.

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 1 Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 2 Colofon Dit is een uitgave van Quintel Intelligence in samenwerking met GasTerra en Uitleg & Tekst Meer informatie Kijk voor meer informatie

Nadere informatie

Les Kernenergie. Werkblad

Les Kernenergie. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Kernenergie Werkblad Les Kernenergie Werkblad Wat is kernenergie? Het Griekse woord atomos betekent ondeelbaar. Het woord atoom is hiervan afgeleid. Ooit dachten wetenschappers

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

Luminus Groen : 100% Belgische, groene energie

Luminus Groen : 100% Belgische, groene energie Luminus Groen : 100% Belgische, groene energie Een leader in windenergie in België We houden momenteel 53 windmolens draaiende. In 2004 bouwde Luminus haar eerste windmolenpark in Villers-le-Bouillet.

Nadere informatie

WORLD ENERGY TECHNOLOGY OUTLOOK 2050 (WETO-H2) KERNPUNTEN

WORLD ENERGY TECHNOLOGY OUTLOOK 2050 (WETO-H2) KERNPUNTEN WORLD ENERGY TECHNOLOGY OUTLOOK 2050 (WETO-H2) KERNPUNTEN In het kader van de WETO-H2-studie is een referentieprognose van het wereldenergiesysteem ontwikkeld samen met twee alternatieve scenario's, een

Nadere informatie

Emissiekentallen elektriciteit. Kentallen voor grijze en niet-geoormerkte stroom inclusief upstream-emissies

Emissiekentallen elektriciteit. Kentallen voor grijze en niet-geoormerkte stroom inclusief upstream-emissies Emissiekentallen elektriciteit Kentallen voor grijze en niet-geoormerkte stroom inclusief upstream-emissies Notitie: Delft, januari 2015 Opgesteld door: M.B.J. (Matthijs) Otten M.R. (Maarten) Afman 2 Januari

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Derde Energienota Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergade~aar1995-1996 24525 Derde Energienota Nr. 2 INHOUDSOPGAVE DERDE ENERGIENOTA 1995 Samenvatting en conclusies Inleiding Hoofdstuk 1 De uitdaging

Nadere informatie

Macro-economische impact van hernieuwbare energie productie in België

Macro-economische impact van hernieuwbare energie productie in België Macro-economische impact van hernieuwbare energie productie in België SAMENVATTING Context van het onderzoek september 2014 Hernieuwbare energie is één van de belangrijkste oplossingen die door de beleidsmakers

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting Samenvatting De wereldpopulatie verbruikt steeds meer energie. Momenteel wordt deze energie vooral geleverd door fossiele brandstoffen. Een groot nadeel van fossiele brandstoffen is dat hun aanwezigheid

Nadere informatie

Auteurs:E. Benz, C. Hewicker, N. Moldovan, G. Stienstra, W. van der Veen

Auteurs:E. Benz, C. Hewicker, N. Moldovan, G. Stienstra, W. van der Veen 30920572-Consulting 10-0198 Integratie van windenergie in het Nederlandse elektriciteitsysteem in de context van de Noordwest Europese elektriciteitmarkt Eindrapport Arnhem, 12 april 2010 Auteurs:E. Benz,

Nadere informatie

Visie op Windenergie en solar Update 2014

Visie op Windenergie en solar Update 2014 Visie op Windenergie en solar Update 2014 De vooruitzichten voor hernieuwbare energie zijn gunstig Succes hangt sterk af van de beschikbaarheid van subsidies Naast kansen in Nederland kan de sector profiteren

Nadere informatie

Advies van de Vlaamse Reguleringsinstantie voor de Elektriciteits- en Gasmarkt. van 7 oktober 2003

Advies van de Vlaamse Reguleringsinstantie voor de Elektriciteits- en Gasmarkt. van 7 oktober 2003 Vlaamse Reguleringsinstantie voor de Elektriciteits- en Gasmarkt North Plaza B Koning Albert II-laan 7 B-1210 Brussel Tel. +32 2 553 13 53 Fax +32 2 553 13 50 Email: info@vreg.be Web: www.vreg.be Advies

Nadere informatie

Samenvatting van de studie uitgevoerd door CO 2 logic in opdracht van de MIVB

Samenvatting van de studie uitgevoerd door CO 2 logic in opdracht van de MIVB Vergelijking van de CO 2 -uitstoot per vervoermiddel in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest Samenvatting van de studie uitgevoerd door CO 2 logic in opdracht van de MIVB 100% Gerecycleerd papier Januari

Nadere informatie

WKK: de energiebesparingtechnologie bij uitstek!

WKK: de energiebesparingtechnologie bij uitstek! WKK: de energiebesparingtechnologie bij uitstek! Deze notitie belicht puntsgewijs de grote rol van WKK bij energiebesparing/emissiereductie. Achtereenvolgens worden de volgende punten besproken en onderbouwd:

Nadere informatie

Duurzame energie in balans

Duurzame energie in balans Duurzame energie in balans Duurzame energie produceren en leveren binnen Colruyt Group I. Globale energievraag staat onder druk II. Bewuste keuze van Colruyt Group III. Wat doet WE- Power? I. Globale energievraag

Nadere informatie

Mevrouw Dutordoir, Meneer Kroll, Meneer Fouchier, Dames en heren,

Mevrouw Dutordoir, Meneer Kroll, Meneer Fouchier, Dames en heren, TOESPRAAK DOOR KRIS PEETERS VLAAMS MINISTER-PRESIDENT EN VLAAMS MINISTER VAN ECONOMIE, BUITENLANDS BELEID, LANDBOUW, ZEEVISSERIJ EN PLATTELANDSBELEID 24 februari 2011 WKK Electrabel EON - Degussa Mevrouw

Nadere informatie

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - juni 2012

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - juni 2012 M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - juni 2012 Geachte relatie, Bijgaand ontvangt u de maandelijkse marktmonitor van Energy Services. De Marktmonitor is een maandelijkse uitgave van Energy Services.

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - November 2015

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - November 2015 M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - November 2015 Geachte relatie, Bijgaand ontvangt u de maandelijkse marktmonitor van Energy Services. De Marktmonitor is een maandelijkse uitgave van Energy Services.

Nadere informatie

Inleiding: energiegebruik in bedrijven en gebouwen

Inleiding: energiegebruik in bedrijven en gebouwen Inleiding: energiegebruik in bedrijven en gebouwen Energie Energie is een eigenschap van de materie die kan worden omgezet in arbeid, warmte of straling. De eenheid van energie is de Joule. De fundamentele

Nadere informatie

Makers van biodiesel en bioethanol

Makers van biodiesel en bioethanol De Standaard Makers van biodiesel en bioethanol verzuipen donderdag 12 maart 2009 Auteur: BRUSSEL - Verscheidene biodiesel- en bioethanolbedrijven dreigen over de kop te gaan. Hun installaties draaien

Nadere informatie

Het Energieatol Energieopslag in de Noordzee

Het Energieatol Energieopslag in de Noordzee Het Energieatol Energieopslag in de Noordzee Dr. Walter Mondt, ECOREM 26 november 2013 1 Inhoud Voorstelling Ecorem NV Context van de studie Werkingsprincipe van het energieatol Opbouw van het energieatol

Nadere informatie

Ontwerpregeling subsidiebedragen WKK 2006

Ontwerpregeling subsidiebedragen WKK 2006 Handelend na overleg met de Minister van Financiën en de Staatssecretaris van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer; Gelet op artikel 72p, tweede lid, van de Elektriciteitswet 1998; Besluit:

Nadere informatie

Commissie Benchmarking Vlaanderen

Commissie Benchmarking Vlaanderen Commissie Benchmarking Vlaanderen 023-0143 TOELICHTING 14 AFTOPPING 1 Convenant tekst In Artikel 6, lid 6 van het convenant wordt gesteld: Indien de in de leden 2, 3 en 4 genoemde maatregelen tot gevolgen

Nadere informatie

25/03/2013. Overzicht

25/03/2013. Overzicht Micro-WKK: basisbegrippen en toepassingsmogelijkheden Tine Stevens, Vlaams Energieagentschap Regiovergadering Provincie West-Vlaanderen 12 en 14/03/2013 2 Warmte-krachtkoppeling (WKK) De gelijktijdige

Nadere informatie

2 Is het waar dat de effectieve capaciteit van wind door inpassingseffecten niet 23% maar minder dan 8% is?

2 Is het waar dat de effectieve capaciteit van wind door inpassingseffecten niet 23% maar minder dan 8% is? > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage Directoraat-generaal Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag

Nadere informatie

INDICATIEVE VERGELIJKING VAN DE TARIEVEN VOOR DE OVERBRENGING VAN AARDGAS VAN FLUXYS NV EN VERSCHEIDENE EUROPESE OPERATOREN

INDICATIEVE VERGELIJKING VAN DE TARIEVEN VOOR DE OVERBRENGING VAN AARDGAS VAN FLUXYS NV EN VERSCHEIDENE EUROPESE OPERATOREN Commissie voor de Regulering van de Elektriciteit en het Gas Nijverheidsstraat 26-38 1040 Brussel Tel. 02/289.76.11 Fax 02/289.76.99 PERSCONFERENTIE Brussel - 5 april 2002 INDICATIEVE VERGELIJKING VAN

Nadere informatie

A D V I E S. over EEN ONTWERP VAN KONINKLIJK BESLUIT BETREFFENDE NATUURLIJK MINERAAL WATER EN BRONWATER

A D V I E S. over EEN ONTWERP VAN KONINKLIJK BESLUIT BETREFFENDE NATUURLIJK MINERAAL WATER EN BRONWATER Doc. nr. E2:90005C04 Brussel, 30.3.1999 MH/GVB/LC A D V I E S over EEN ONTWERP VAN KONINKLIJK BESLUIT BETREFFENDE NATUURLIJK MINERAAL WATER EN BRONWATER (bekrachtigd door de Hoge Raad voor de Middenstand

Nadere informatie

624 (2009-2010) Nr. 1 7 juli 2010 (2009-2010) stuk ingediend op. Voorstel van decreet

624 (2009-2010) Nr. 1 7 juli 2010 (2009-2010) stuk ingediend op. Voorstel van decreet stuk ingediend op 624 (2009-2010) Nr. 1 7 juli 2010 (2009-2010) Voorstel van decreet van de heren Bart Martens en Carl Decaluwe, de dames Liesbeth Homans, Michèle Hostekint en Tinne Rombouts en de heren

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

VEA - Draagvlak windenergie

VEA - Draagvlak windenergie Elke Van Hamme Significant GfK Februari 2011 VEA - Draagvlak windenergie Inhoud Achtergrond & doelstelling van het onderzoek 2 Is er anno 2011 een draagvlak voor windenergie? Attitude tov windenergie:

Nadere informatie

Toelichting energie- en klimaatactieplan Ranst

Toelichting energie- en klimaatactieplan Ranst Toelichting energie- en klimaatactieplan Ranst Infomoment Ranst 23 september 2015 20u 1 Ranst timing 1. Voorstelling project aan schepencollege + goedkeuring: 12/2 2. werkgroep energie & klimaat: 19/3

Nadere informatie

Beste collega s, Prettig weekend, Philippe ********

Beste collega s, Prettig weekend, Philippe ******** Beste collega s, Energie is brandend actueel. Elke dag heeft de pers het over het risico dat België loopt op het vlak van bevoorradingszekerheid, de nieuwe beleidslijnen in het federale regeerakkoord,

Nadere informatie

Duurzame energie voor alle Lennikenaren! (Bruno Moens, LENNIK² - NVA-Lennik)

Duurzame energie voor alle Lennikenaren! (Bruno Moens, LENNIK² - NVA-Lennik) Duurzame energie voor alle Lennikenaren! (Bruno Moens, LENNIK² - NVA-Lennik) Duurzame energie is broodnodig: eerst besparen en dan zelf energie opwekken met de bronnen uit onze onmiddellijke omgeving.

Nadere informatie

De kleur van stroom: de milieukwaliteit van in Nederland geleverde elektriciteit

De kleur van stroom: de milieukwaliteit van in Nederland geleverde elektriciteit De kleur van stroom: de milieukwaliteit van in geleverde elektriciteit Feiten en conclusies uit de notitie van ECN Beleidsstudies Sinds 1999 is de se elektriciteitsmarkt gedeeltelijk geliberaliseerd. In

Nadere informatie

Arnold Maassen Holding BV. Verslag energieaudit. Verslag over het jaar 2014. G.R.M. Maassen

Arnold Maassen Holding BV. Verslag energieaudit. Verslag over het jaar 2014. G.R.M. Maassen Arnold Maassen Holding BV Verslag energieaudit Verslag over het jaar 2014 G.R.M. Maassen Inhoud 1 Inleiding... 3 2 Inventarisatie van energieverbruik en emissiebronnen... 3 3 Energieverbruik en CO 2 Footprint...

Nadere informatie

DE OPMAAK VAN EEN SEAP VOOR DE GEMEENTE KLUISBERGEN KLIMAATTEAM 1 12.10.2015

DE OPMAAK VAN EEN SEAP VOOR DE GEMEENTE KLUISBERGEN KLIMAATTEAM 1 12.10.2015 DE OPMAAK VAN EEN SEAP VOOR DE GEMEENTE KLUISBERGEN KLIMAATTEAM 1 12.10.2015 Agenda Welkom door de Schepen Lode Dekimpe Inleiding SEAP door Kim Rienckens (provincie Oost-Vlaanderen) Nulmeting en uitdagingen

Nadere informatie

Jongeren Organisatie Vrijheid en Democratie. Resolutie: Energie

Jongeren Organisatie Vrijheid en Democratie. Resolutie: Energie Jongeren Organisatie Vrijheid en Democratie Resolutie: Energie Definitieve versie op het JOVD Najaarscongres van 3 en 4 december 2011 te s Gravenhage Maarten Oude Kempers, politiek commissaris Milieu en

Nadere informatie

Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië

Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië Roemenië ligt geografisch gezien in het midden van Europa (het zuidoostelijk deel van Midden-Europa). Het land telt 21,5 miljoen inwoners en

Nadere informatie

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013 16% Energie van eigen bodem 17 januari 2013 Inhoud Klimaatverandering Energie in Nederland Duurzame doelen Wind in ontwikkeling Northsea Nearshore Wind Klimaatverandering Conclusie van het IPCC (AR4, 2007)

Nadere informatie

NOTA (Z)140109-CDC-1299

NOTA (Z)140109-CDC-1299 Commissie voor de Regulering van de Elektriciteit en het Gas Nijverheidsstraat 26-38 1040 Brussel Tel.: 02/289.76.11 Fax: 02/289.76.09 COMMISSIE VOOR DE REGULERING VAN DE ELEKTRICITEIT EN HET GAS NOTA

Nadere informatie

VLAAMS PARLEMENT VOORSTEL VAN DECREET. van de heer Jos Geysels

VLAAMS PARLEMENT VOORSTEL VAN DECREET. van de heer Jos Geysels Stuk 634 (1996-1997) Nr. 1 VLAAMS PARLEMENT Zitting 1996-1997 18 april 1997 VOORSTEL VAN DECREET van de heer Jos Geysels houdende wijziging van het decreet betreffende de ruimtelijke ordening, gecoördineerd

Nadere informatie

Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening:

Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening: Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening: Betaalbaar & betrouwbaar? Robert Harmsen ECN Beleidsstudies COGEN Symposium Zeist 22 oktober 2004 Een blik naar de toekomst (1) Four Futures

Nadere informatie

Persnota. 1 december 2015 Bevoorradingszekerheid en energietransitie Akkoord over de verlenging van Doel 1 en Doel 2

Persnota. 1 december 2015 Bevoorradingszekerheid en energietransitie Akkoord over de verlenging van Doel 1 en Doel 2 Persnota 1 december 2015 Bevoorradingszekerheid en energietransitie Akkoord over de verlenging van Doel 1 en Doel 2 Inleiding België beschikt over een geïnstalleerde elektrische productiecapaciteit van

Nadere informatie

RAAD VAN DE EUROPESE UNIE. Brussel, 21 januari 2003 (28.01) (OR. en) 15528/02 ADD 1. Interinstitutioneel dossier: 2001/0077 (COD) ENER 315 CODEC 1640

RAAD VAN DE EUROPESE UNIE. Brussel, 21 januari 2003 (28.01) (OR. en) 15528/02 ADD 1. Interinstitutioneel dossier: 2001/0077 (COD) ENER 315 CODEC 1640 RAAD VAN DE EUROPESE UNIE Brussel, 21 januari 2003 (28.01) (OR. en) Interinstitutioneel dossier: 2001/0077 (COD) 15528/02 ADD 1 ENER 315 CODEC 1640 ONTWERP-MOTIVERING VAN DE RAAD Betreft: Gemeenschappelijk

Nadere informatie

Zelfs met hoge energieprijzen op de internationale markten kan de stijging van de eindfactuur van de Belgische verbruiker worden ongedaan gemaakt

Zelfs met hoge energieprijzen op de internationale markten kan de stijging van de eindfactuur van de Belgische verbruiker worden ongedaan gemaakt Persbericht Commissie voor de Regulering van de Elektriciteit en het Gas Nijverheidsstraat 26-38 1040 Brussel Tel. 02/289.76.11 Fax 02/289.76.09 18 januari 2008 Zelfs met hoge energieprijzen op de internationale

Nadere informatie

Artikel Chemie Magazine VNCI BASF reductie lachgas emissies Cursief rode tekst maakt geen deel uit van het artikel Max 1200 woorden

Artikel Chemie Magazine VNCI BASF reductie lachgas emissies Cursief rode tekst maakt geen deel uit van het artikel Max 1200 woorden Artikel Chemie Magazine VNCI BASF reductie lachgas emissies Cursief rode tekst maakt geen deel uit van het artikel Max 1200 woorden Titel: Subtitel: Een win-win situatie Vlaamse Kyoto-doelstelling komt

Nadere informatie

Kernenergie maakt deel uit van de oplossing in de strijd tegen de klimaatverandering

Kernenergie maakt deel uit van de oplossing in de strijd tegen de klimaatverandering BELGISCH NUCLEAIR FORUM STANDPUNT Kernenergie maakt deel uit van de oplossing in de strijd tegen de klimaatverandering De vraag naar elektriciteit blijft toenemen. Tussen 1965 en 2013 zijn de productie

Nadere informatie

De Green Mobility Solution. Welkom in de wereld van de hernieuwbare energie.

De Green Mobility Solution. Welkom in de wereld van de hernieuwbare energie. 1 De Green Mobility Solution. Welkom in de wereld van de hernieuwbare energie. Audi Green Mobility In samenwerking met CLIMACT, een studiebureau dat vernieuwende energiebesparende oplossingen uitwerkt

Nadere informatie

Brussel, 11 januari 2006. 011103_advies_besluit_WKK. Advies. Besluit warmtekrachtkoppeling

Brussel, 11 januari 2006. 011103_advies_besluit_WKK. Advies. Besluit warmtekrachtkoppeling Brussel, 11 januari 2006 011103_advies_besluit_WKK Advies Besluit warmtekrachtkoppeling Inhoud 1. Krachtlijnen van het advies... 3 2. Situering van de adviesvraag... 4 3. Codificatie in één WKK-besluit

Nadere informatie

Economie kernenergie versus andere opties

Economie kernenergie versus andere opties Economie kernenergie versus andere opties Bert Dekker KIVI NIRIA stuurgroep Energie Symposium De economie van kerncentrales 9 november 2007 Uitgangspunten SEM Maximalisatie van renderende besparingen (payback

Nadere informatie

Goedkeuring plan Wathelet door kern

Goedkeuring plan Wathelet door kern Staatssecretaris voor Leefmilieu, Energie, Mobiliteit en Staatshervorming Secrétaire d Etat à l'environnement, à l'energie, à la Mobilité et aux Réformes institutionnelles Melchior Wathelet Goedkeuring

Nadere informatie

Klimaatverandering en internationaal beleid: de weg van Kyoto naar Kopenhagen.

Klimaatverandering en internationaal beleid: de weg van Kyoto naar Kopenhagen. Open klimaatlezingen 2009 Klimaatverandering en internationaal beleid: de weg van Kyoto naar Kopenhagen. Hans Bruyninckx De eerste stappen in internationaal klimaatbeleid 1979: 1ste World Climate Conference

Nadere informatie

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - Oktober 2015

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - Oktober 2015 M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - Oktober 2015 Geachte relatie, Bijgaand ontvangt u de maandelijkse marktmonitor van Energy Services. De Marktmonitor is een maandelijkse uitgave van Energy Services.

Nadere informatie

niet in strijd met de artikelen 7 of 8.3 van de Reclame Code, noch met de artikelen 2 of 3

niet in strijd met de artikelen 7 of 8.3 van de Reclame Code, noch met de artikelen 2 of 3 Geachte leden van de Reclame Code Commissie, Atoomstroom.nl claimt dat de opwekking van elektriciteit met kerncentrales I. schoon, II. CO 2 -vrij en III. vrij van subsidies is. Ik zal u aangeven waarom

Nadere informatie

Emissiehandel: Commissie geeft groen licht voor nog eens 8 plannen zodat de handel zoals gepland van start kan gaan

Emissiehandel: Commissie geeft groen licht voor nog eens 8 plannen zodat de handel zoals gepland van start kan gaan IP/04/1250 Brussel, 20 oktober 2004 Emissiehandel: Commissie geeft groen licht voor nog eens 8 plannen zodat de handel zoals gepland van start kan gaan De Europese Commissie gaat akkoord met een tweede

Nadere informatie

Emissies, emissierechten, hernieuwbare bronnen en vermeden emissies

Emissies, emissierechten, hernieuwbare bronnen en vermeden emissies Emissies, emissierechten, hernieuwbare bronnen en vermeden emissies Door Harry Kloosterman en Joop Boesjes (Stichting E.I.C.) Deel 1 (Basis informatie) Emissies: Nederland heeft als lidstaat van de Europese

Nadere informatie

over het al dan niet milieuvriendelijke karakter van (steun aan particulieren voor) het plaatsen van zonnepanelen

over het al dan niet milieuvriendelijke karakter van (steun aan particulieren voor) het plaatsen van zonnepanelen stuk ingediend op 1048 (2010-2011) Nr. 1 25 maart 2011 (2010-2011) Verzoekschrift over het al dan niet milieuvriendelijke karakter van (steun aan particulieren voor) het plaatsen van zonnepanelen Verslag

Nadere informatie

Energiebeleid lokaal bestuur. Joost Venken Schepen van Energie & Duurzaamheid Stad Hasselt

Energiebeleid lokaal bestuur. Joost Venken Schepen van Energie & Duurzaamheid Stad Hasselt Energiebeleid lokaal bestuur Joost Venken Schepen van Energie & Duurzaamheid Stad Hasselt Energiebeleid stad Hasselt Hasselt 20/20/20 stadsdiensten Hasseltse gemeenschap 20% reductie HEB Duurzaamheidsdienst

Nadere informatie

OVED Energiecongres 20/10/2009, Gent Toespraak minister Freya Van den Bossche

OVED Energiecongres 20/10/2009, Gent Toespraak minister Freya Van den Bossche 1 OVED Energiecongres 20/10/2009, Gent Toespraak minister Freya Van den Bossche http://www.vlaamsenergiecongres.be/ Als iemand 100 jaar of ouder wordt en dat komt gelukkig steeds vaker voor wordt vaak

Nadere informatie

De zon. Meer energie heeft een mens niet nodig!

De zon. Meer energie heeft een mens niet nodig! De zon. Meer energie heeft een mens niet nodig! De zon straalt 3.000 keer meer energie naar de aarde dan de wereldbevolking dagelijks verbruikt. En dat nog 5 miljard jaar lang. Zonne-energie is de enige

Nadere informatie

Energie voor morgen, vandaag bij GTI

Energie voor morgen, vandaag bij GTI Energie voor morgen, vandaag bij GTI Jet-Net docentendag 5 juni 2008 GTI. SMART & INVOLVED GTI is in 2009 van naam veranderd: GTI heet nu Cofely SLIMME ENERGIENETWERKEN, NU EN MORGEN 2008 2010 Centrale

Nadere informatie

Bijlage 2: ENGAGEMENTSVERKLARING VOOR EEN VERSTANDIG ENERGIEGEBRUIK

Bijlage 2: ENGAGEMENTSVERKLARING VOOR EEN VERSTANDIG ENERGIEGEBRUIK Bijlage 2: ENGAGEMENTSVERKLARING VOOR EEN VERSTANDIG ENERGIEGEBRUIK Vlaams minister Kris Peeters wil met een verstandig energiebeleid niet alleen het aanbod sturen maar ook en vooral de vraag beheersen.

Nadere informatie

Liberalisering van de energiemarkten. Algemene context. Dag 1:

Liberalisering van de energiemarkten. Algemene context. Dag 1: Liberalisering van de energiemarkten Algemene context Dag 1: Agenda van de opleiding I. Energieprijzen II. Institutionele context van de energie in België III. Organisatie van de elektriciteit- en gasmarkt

Nadere informatie

D 388. Energietechnologie en economie. EXAMEN 1 februari 2002

D 388. Energietechnologie en economie. EXAMEN 1 februari 2002 D 388 Energietechnologie en economie EXAMEN 1 februari 2002 Naam: Nr. Studentenkaart: Handtekening: Richtlijnen: Het examen bestaat uit zes vragen, twee voor ieder deel. Beantwoord uw vragen bondig. Houd

Nadere informatie

Schone technologie voor een levende aarde Bouwen aan de Nederlandse schone technologie sector

Schone technologie voor een levende aarde Bouwen aan de Nederlandse schone technologie sector Wereld Natuur Fonds Driebergseweg 10 Postbus 7 3700 AA Zeist Tel: +31 30 693 7333 Direct: Fax: +31 30 691 2064 Info@wnf.nl www.wnf.nl Schone technologie voor een levende aarde Bouwen aan de Nederlandse

Nadere informatie

Onderzoek. Wie is de grootste producent van duurzame elektriciteit in Nederland 2012. Auteur: C. J. Arthers, afd. Corporate Responsibility, Essent

Onderzoek. Wie is de grootste producent van duurzame elektriciteit in Nederland 2012. Auteur: C. J. Arthers, afd. Corporate Responsibility, Essent Onderzoek Wie is de grootste producent van duurzame elektriciteit in Nederland 2012 Auteur: C. J. Arthers, afd. Corporate Responsibility, Essent Datum: 9 september 2013 Vragen of reacties kunt u sturen

Nadere informatie