UNIVERZITA PALACKÉHO V OLOMOUCI BAKALÁŘSKÁ PRÁCE NIZOZEMSKÁ FILOLOGIE

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "UNIVERZITA PALACKÉHO V OLOMOUCI BAKALÁŘSKÁ PRÁCE NIZOZEMSKÁ FILOLOGIE"

Transcriptie

1 UNIVERZITA PALACKÉHO V OLOMOUCI FAKULTA FILOZOFICKÁ KATEDRA NEDERLANDISTIKY BAKALÁŘSKÁ PRÁCE NIZOZEMSKÁ FILOLOGIE Het beeld van Nederland in stadsgezichten en landschappen van schilders uit de Gouden Eeuw Obraz Nizozemí v městských scenériích a krajinách z tzv. Zlatého století The picture of the Netherlands in landscape and townscapes in the Golden Age Vedoucí práce: Doc. Dr. Wilken Engelbrecht, cand. litt. Vypracovaly: Zuzana Vaidová & Kateřina Šedová V Olomouci, 2008

2 Verklaring Wij verklaren, dat we dit bachelorwerk aan het thema Het beeld van Nederland in stadsgezichten en landschappen van schilders uit de Gouden Eeuw zelf, alleen met gebruik van de genoemde literatuur en de andere bronnen en met begeleiden van heer Doc. Dr. Wilken Engelbrecht, cand. litt. hebben gemaakt. Prohlašujeme, že jsem naši závěrečnou práci na téma Obraz Nizozemí v městských sceneriích a krajinách z tzv. Zlatého století vypracovaly samostatně a uvedly jsme v ní veškerou literaturu a ostatní zdroje, které jsme použily.

3 Dankbetuiging Wij danken onze begeleider heer Doc. Dr. Wilken Engelbrecht, cand. litt. voor zijn vakbegeleiding en aanmerkingen bij de verwerking van het bachelorwerk. Olomouc, Zuzana Vaidová & Kateřina Šedová

4 Inhoud INLEIDING GOUDEN EEUW (K.Š.) Wetenschap tijdens de Gouden Eeuw (Z.V.) Literatuur tijdens de Gouden Eeuw (Z.V.) Het begin van de koloniale traditie (Z.V.) De maatschappelijke vehouding (K.Š. & Z.V.) DE TACHTIGJATIGE OORLOG (K.Š.) De redenen van het conflict (K.Š.) Het verloop van de oorlog (K.Š.) Het einde van de tachtigjarige oorlog (K.Š.) DE REVOLUTIE IN DE KUNST - (ARCHITECTUUR EN SCHILDERKUNST) (K.Š. & Z.V.) De architectuur (Z.V.) Vertegenwoordigers van de renaissancebouwkunst (Z.V.) De Nederlandse renaissance (Z.V.) Het classicisme (Z.V.) De vertegenwoordigers van het classicisme (Z.V.) De schilderkunst (K.Š.) Schilders en genres tijdens de Gouden Eeuw(K.Š.) Sint-Lucasgilde (K.Š. & Z.V.) Landschappen (K.Š) De oorsprong, ontwikkeling en de vertegenwoordigers van de landschapschilderkunst Het uitbeelden van t landschap in de prehistorie en oudheid Het uitbeelden van het landschap in de middeleeuwen en in de renaissance Het uitbeelden van het landschap in de 17 e eeuw Het uitbeelden van het landschap in de 19 e en de 20 e eeuw De Italianisten Schilders van de Nederlandse landschappen Haarlemse school

5 4.3.2 Esaias van de Velde ( ) Jan Josephsz. van Goyen ( ) Salomon van Ruysdael (1600/ ) Jacob Isaacsz. van Ruisdael (1628/ ) Aert van der Neer (1603/ ) Stadsgezichten (Z.V.) De oorsprong van de stadsgezichten Kunsttechniek van de zeventiende- eeuwse schilders De stad als een kunstmotief voor kunstenaars Wie zich met wat bezighield? Wat was de hulpmiddel voor de kunstenaars? Schilders van alles wat tot de stad behoort Pieter Saenredam ( ) Emanuel de Witte ( ) Pieter de Hooch ( ) Johannes Vermeer van Delft ( ) Gerrit Adrienszoon Berckheyde ( ) Jan van de Heyden ( ) Carel Fabritius ( ) Egbert van der Poel ( ) Daniel Vosmaer ( /1670) Stadsgezichten vanaf 15 de eeuw tot nu toe HET VERVAL VAN DE GOUDEN EEUW (K.Š. & Z.V) Het verval van de kunst in de 18 e eeuw CONCLUSIE CONCLUSIE IN HET TSJECHISCH CONCLUSIE IN HET ENGELS BRONNEN

6 INLEIDING In de eerste plaats willen we in onze werk een algemeen beeld van Nederland geven. We proberen enkele historische, politieke en culturele samenhangen te noemen. Over politiek spreken we in verband met de relatie tussen de Republiek tot andere Europese landen, verder hebben we het over de opstelling van Nederland in verband met de wereldhandel. We schrijven over de gevolgen van de Tachtigjarige Oorlog. Wat de maatschappelijke verhouding betreft, proberen we te verhelderen hoe de maatschappij in de Gouden Eeuw eruit zag, we schrijven over de religieuze kwesties maar ook over wetenschap en hoe de wetenschap uit die tijdinvloed heeft gehad op de toekomstige wetenschappers en de maatschappij. Een stuk van onze werk bestemmen we ook voor kwesties uit de cultuur zoals literatuur of architectuur. We zijn van mening dat alles nauw samenhangt en het zodoende mogelijk is om een verband te zoeken tussen al de voornoemde gebieden van het menselijke leven en de schilderkunst. In moderne tijd dient ons voor de documentatie een fototoestel een fotografie maar vroeger hadden de mensen in plaats daarvan de beeldende kunst. Door bemiddeling van de schilderkunst kunnen we de gezichten van belangrijke staatsmannen zien, we komen erachter hoe de woningen van de mensen er uitzagen in de steden of op het platteland, hoe de mensen hun tijd doorbrachten of zels wat ze aten. We zien hoe het landschap er uitzag, wat de schilders aan het landschap heeft geboeid, hoe de steden er uitzagen en hoe de architectuur in die tijd was. Landschappen Kateřina Šedová Ik ben geen studente kunstgeschiedenis dus bekeek ik de schilderijen als een gewone toeschouwer die in het weekend naar een museum gaat wat mij op het eerste gezicht in het oog springt... Na de gewonnen opstand tegen Spanje beginnen de Nederlanden met het vormen van nieuwe kusnt. De vrijheid geeft hun genoeg energie om hun land aan de 6

7 wereld te laten zien. De schilderijen zijn vol van het klassieke Nederland water, zee, wolken, lucht, wind en molens, een wankel evenwicht tussen natuur en mens, van water en land, van lucht en water. Stadsgezichten Zuzana Vaidová In mijn deel probeer ik de stad in het globaal te duiden. Ik wilde me richten op het gezicht van stad en binnenstad. Ik wil over kerken, interieurs van kerken, straten, pleinen, het leven van de stadsinwoners praten. Ik ben geen studente kunstgeschiedenis maar ik probeer over enkele schilderijen uit kunst oogpunt praten of om werken van enkele schilders te vergelijken. 7

8 1. GOUDEN EEUW De zogenaamde Gouden Eeuw is de periode in de Nederlandse geschiedenis, toen de Zeven Provinciën (Holland, Zeeland, Groningen, Utrecht, Friesland, Gelderland, Overijssel en Drenthe 1 ) een economische opbloei beleefden. Deze periode duurde bijna de hele 17 e eeuw. In het jaar 1581 ontstond, nog tijdens de Tachtigjarige Oorlog, de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden, op het gebied van het huidige Nederland. De republiek was in deze periode als staatsinrichting niet gebruikelijk. Op 26 juli 1581 werd in Den Haag het zgn. Plakkaat van Verlatinghe getekend. Deze verklaring was een officiële ontkenning van de Spaanse koning Filips II als heer van de Nederlanden. Men verklaarde dat Filips met zijn onwettig gedrag de troon verlaten had, vandaar de titel van het document. De Gouden Eeuw was de tijd van de oprichting van de eerste Noord-Nederlandse universiteit, namelijk de Universiteit van Leiden die op 8 februari 1575 werd opgericht (na de oprichting van deze universiteit ontstonden er ook in andere provincies universiteiten). De Universiteit Leiden werd als een soort geschenk gegeven door Willem van Oranje na het Leidens verzet tijdens de Tachtigjarige Oorlog tegen de Spanjaarden. De stad kon uit twee geschenken kiezen, namelijk tussen een tien jaar lange vrijstelling van belasting betalen of een universiteit. De Universiteit kreeg als motto Praesidium libertatis dat betekent bolwerk van de vrijheid Wetenschap tijdens de Gouden Eeuw Aan de oprichting van de universiteiten en hun opbloei was ook de ontwikkeling van de wetenschap verbonden. De 17 e eeuw was daarom in Nederland ook de tijd van de wetenschap bijv. de wiskunde, 1 Drenthe had wel een eigen Statenvergadering, maar was te dun bevolkt en te arm om in de Staten-Generaal vertegenwoordigd te zijn. Daar warden de Drentse belangen waargenomen door Overijssel. 2 8

9 natuurkunde, biologie; de tijd van uitvindingen zoals microscoop, thermostaat, onderzeeër of, heel praktisch, de houtzaagmolen. Op het gebied van wiskunde moeten we Rudolf Snellius ( ) en zijn zoon Willibord Snellius ( ) noemen. Nu kennen we het zogenaamde getal van Ludolph vijfendertig decimalen van п. Dat getal kwam van de Duits-Nederlandse wiskundige Ludolph van Ceulen. Antoni van Leeuwenhoek was de uitvinder van de eerste microscoop dat was steeds nog alleen een primitieve microscoop. De andere namen die we in verbinding van dit apparaat kunnen noemen zijn: Zacharias Jansen of Cornelis Drebbel ( ) de uitvinder van de onderzeeboot en van de thermostaat. En aan de verbetering van de microscoop werkten Christiaan Huygens, Antoni van Leeuwenhoek zelf en Jan Swammerdam. Jan Swammerdam was een anatoom. Hij ontdekte de rode bloedlichaampjes en bestudeerde de structuur van de hersens en longen. Hij was ook bezig met het bestuderen van insecten. In deze studies was Antoni van Leeuwenhoek zijn opvolger, hij ging door met de studie van bloed en het sperma. Verder werkte bijvoorbeeld Reinier de Graaf ( ) op het gebied van de biologie. Hij was een arts en anatoom en beschreef de bolletjes rond de eicel die nu de Graafse follikels worden genoemd. De Nederlandse wetenschappers hielden zich niet alleen met biologie bezig maar ook bijvoorbeeld met de botanica. Ze bestudeerden bijv. vreemde planten en dat was logisch, omdat er veel exotische planten uit de Nederlandse koloniën werden gebracht. Éen van de belangrijkste botanici van deze tijd was de Nederlandse natuurhistoricus van Duitse afkomst Georg Everard Rumphius ( ). Jan van der Heyden ( ), een Nederlandse schilder, vond een vernuftig mechaniek uit. Dat was een speciale lantaarn. Dat was de eerste straatlantaarn. De vlam ging nooit uit. Deze uitvinding had veel succes. De lantarens kregen in de stad (Amsterdam) eigen plaatsen, 9

10 waarmee deze stad de eerste Europese stad met openbare straatverlichting werd. Dankzij de Nederlandse tolerantie werden er door buitenlandse filosofen progressieve ideeën geformuleerd. Deze zijn van de Portugees- Joodse filosoof Baruch Spinoza en de Fransman René Descartes. De reden waarom we René Descartes onder de belangrijke Nederlandse figuren kunnen noemen, is wegens de tolerantie. Hij kon zijn werken niet in Frankrijk publiceren dus ging hij naar de Zeven Provinciën. Spinoza en Descartes waren niet alleen filosofen maar ze waren ook bezig met andere gebieden van het menselijke weten. Spinoza wijdde zich ook aan de optica en Descartes aan de wiskunde. Dat was alleen een korte inleiding van de Nederlandse bijdrage in de 17 e eeuw aan de mondiale wetenschap Literatuur tijdens de Gouden Eeuw De Gouden Eeuw was niet alleen gunstig voor alle gebieden van de wetenschap, maar ook voor de literatuur. De Gouden Eeuw is de tijd van oden, sonnetten, puntdichten, elegieën, moralistische toneelspelen, komedies en tragediën. Er werd politieke poëzie, boertige poëzie, amoureuze poëzie en de aandachtige poëzie geschreven. Dit is de verdeling van de poëzie volgens de dichter Bredero. 3 Vertegenwoordigers van deze periode zijn bijv. Joost van den Vondel ( ), Gerbrand Adriaenszoon Brederro ( ), Roemer Visscher ( ), Constantijn Huygens ( ), Jacob Cats ( ), Pieter Corneliszoon Hooft ( ) die vooral dankzij zijn politieke poëzie beroemd is. Hij is de auteur van allegorieën zoals Het Pascha of Palamedes of de vermoorde onnoselheit. Hij schreef ook hekeldichten en sonnetten over de liefde. 3 Krijtová, O.: Nizozemská poezie zlatého věku, p

11 Met de naam van Hooft was ook de naam van een culturele en intellectuele kring verbonden. De leden van die kring ontmoetten elkaar in een kasteel vlakbij Amsterdam in Muiden de zgn. Muiderkring: In de zomer, gewoonlijk in augustus, ontmoetten veel vrienden uit de wereld van kunst en wetenschap, met wie Hooft een levendige briefwisseling door de rest van het jaar onderhield, elkaar op het Muiderslot, waar ze hun dagen doorbrachten met liedjes, dansen en de recitatie van gedichten. 4 Bovendien voerden ze taalkundige debatten. Het Boertigh Amoreus en Aandachtigh Groot Lied-boeck is het werk van Gebrand Adriaenszoon Bredero. Hij is beroemd dankzij zijn kluchten of komedies. Heel populair was zijn De Spaanse Brabander. Zijn Boerengezelschap kunnen we vergelijken met de genreschilderijen van de Nederlandse genreschilders het gewone leven van de gewone mensen. Joost van Vondel was katholiek en hij verborg dat niet. De thema s van zijn toneelstukken zijn meestal onderwerpen uit de Bijbel. Roemer Visscher is beroemd voor zijn snelgedichten. Tweeduizend puntdichten, maar niet alleen deze, heeft Constantijn Huygens ( ) geschreven. Hij was secretaris van de stadhouder Frederik-Hendrik en de vader van de beroemde Nederlandse wetenschapper Christiaan Huygens ( ). Jacob Cats ( ), het Vadertje Cats, was de auteur van morele gedichten. In 1637 werd de Statenbijbel uitgegeven. De Statenbijbel was heel belangrijk werk op de weg naar de unificatie van de Nederlandse schrifttaal. Er waren meer andere belangrijke werken die bijdroegen aan de systematisering van het Nederlands. De Twee-spraack van de Nederduytsche letterkunst (1584) van de Amsterdamse rederijkerskamer De Eglentier enzovoort. En een belangrijke rol (zoals in andere gewichtige 4 Dutch Arts Literature in Netherlands, p. 23. In the summer, usually in August, the many friends in the world of the arts and sciences with whom Hooft conducted a lively correspondence during the rest of the year, came together at Muiden Castle, where they passed their days in song, dance and the recitation of poems. 11

12 kwesties) speelde in de ontwikkeling van de Nederlandse taal ook de al genoemde Muiderkring. De tolerantie en vrijheid in Nederland in deze tijd gold ook voor pers. Maar de tolerantie was gebaseerd op aan deze werkelijkheid. Het geleerde boek vooral in het Latijn geschreven kon alleen in handen van een deskundige komen. De korte pamfletten voor het brede publiek waren iets anders. Het gebeurde vaak, dat sommige schotschriften werden verboden. De auteur en de drukker kregen hoge boetes en een beul verbrandde het verdoemde stuk feestelijk op een schavot. 5 In deze periode werden er veel tijdschriften uitgegeven, bijv. de Haarlemsche Courant (later De oprechte Haarlemse courant ) en Nouvelles des Divers Endroits (ook wel Gazette de Leyde). De Nederlandse maatschappij was, zoals we al hebben gezegd, min of meer tolerant en het levensniveau van alle lagen van de bevolking (ook van de lagere) was in deze tijd in vergelijking met de rest van Europa heel goed. De redenen van deze situatie vormden de vluchtelingen uit de zuidelijke Nederlanden en hun kennis, de handel die zich dankzij de grote vaarten naar het oosten en later naar het westen ontwikkelde. 1.3 Het begin van de koloniale traditie In Nederland was er eerder geen koloniale traditie. Maar tijdens de Gouden Eeuw veranderde alles. Een heel belangrijke stap in de richting van de Nederlandse koloniale toekomst werd gemaakt door de Nederlandse koopman Jan Huygen van Linschoten. Jan was koopman en ontdekkingsreiziger. En na thuiskomst uit de oriënt publiceerde hij belangrijke informatie over de vaarroutes naar Indonesië en de Republiek. Dit boek noemde hij Itinerario, voyage ofte schipvaert, van Ian Huygen 5 van der Horst, J.: Dějiny Nizozemska p Učená kniha především sepsaná v latině se mohla dostat jen do rukou odborníka. Krátké pamflety pro širokou veřejnost byly něco jiného. Často se stávalo, že byl nějaký hanopis zakázán. Autor a tiskař pak byly odsouzeni k vysokým pokutám a kat zavržený spisek slavnostně spálil na popravišti. 12

13 van Linschoten naer de Oost ofte Portugaels Indien, inhoudende een corte beschrijvinghe der selver landen ende zeecusten. (Amsterdam 1595). Maar nog steeds was de situatie niet eenvoudig. Er bestonden te veel handelsmaatschappijen die bezig waren met de overzeese handel. Een van de compagnieën was bijvoorbeeld De compagnie de Verre. Voor deze compagnie werkten bijv. Cornelis de Houtman, Olivier van Noort en Willem Barentsz. Cornelis de Houtman ( ) was de eerste Nederlander, die aan een reis rond de wereld deelnam. De expeditie van Cornelis de Houtman was niet succesvol. Maar de naam van Willem Barentsz is steeds beroemd of de naam van Jans Tasman die naar Australië voer (in 1624 ontdekte hij een nieuw eiland - Tasmanië). In het begin van de overzeese handel onstonden er dus veel elkaar beconcurrerende maatschappijen. 6 Jan van Oldenbarnevelt zag deze situatie niet zitten en na het ontstaan van de Engelse Oost-Indische compagnie wilde hij er een einde aan maken om de concurrentiepositie van Nederland te versterken. De Staten-Generaal hebben daarom besloten om alle bestaande compagnieën in één grote compagnie te verenigen. Daarom ontstond in 1602 de zogenaamde VOC (Verenigde Oostindische Compagnie). Deze compagnie bemiddelde de handel tussen Oost-Indië en Europa. De leiders van de VOC waren de Heren XVII de vertegenwoordigers van zes Nederlandse kamers (Amsterdam, Middelburg, Delft, Hoorn, Enkhuizen en Rotterdam), gedeeltelijk ook vertegenwoordigers van de oude compagnieën. De Indonesische archipel was min of meer een Nederlandse bezitting. De naam die met de in 1619 bij de stad Jacatra gestichte hoofdstad Batavia verbonden is, is de naam van Jan Pieterszoon Coen. De activiteiten van de VOC in het oostelijke deel van de wereld gebeurden op Ceylon, Molukken, Formosa (nu Taiwan) enzovoort. 6 Voor 1602 (voordat de VOC ontstond) bestonden er 12 verschillende maatschappijen: Compagnie van Verre, de Nieuwe Compagnie, de Oude Compagnie, de Nieuwe Brabantse Compagnie, de Verenigde Compagnie Amsterdam, de Magellaanse Compagnie, de Rotterdamse Compagnie, de Compagnie van De Moucheron, de Delftse Vennootschap, de Veerse Compagnie, de Middelburgse Compagnie en de Verenigde Zeeuwse Compagnie. 13

14 De vaarten naar het westen (dat betekent naar het Amerikaanse continent en de aangrenzende eilanden) werden ondernomen door de WIC (West-Indische Compagnie) die in 1621 werd opgericht. 1.4 De maatschappelijke verhouding De kolonisatie bracht nieuwe stoffen, kruiden, metalen naar Europa. De wereldhandel betrof ook de handel hier in Europa. De Nederlandse schepen transporteerden grondstoffen en koopwaren van het zuiden naar het noorden, van Groot-Brittannië naar continentaal Europa. De wereldhandel bracht echter ook kaperij en slavenhandel met zich mee. Beide activiteiten waren destijds legaal. De kaperij werd door de VOC ondersteund. De schepen hadden een speciaal document, dat kaperij legaal maakte als vijandelijke handeling tegen met name de Spanjaarden. En de WIC organiseerde de slavenhandel tussen Afrika en Amerika. Wegens de wereld handel was de 17 e eeuw de tijd, dat de opbloei van de industrie begon. Het was ook de eeuw, dat de Nederlanders nieuwe technieken leerden dankzij de vluchtelingen en dankzij de kennis opgedaan bij de zeereizen. Alle voornoemde feiten betekenden geld. En geld betekende nieuwe mogelijkheden. Mogelijkheden voor alle mensen kooplui, handwerkers, adel, de stadhouders en natuurlijk ook voor kunstenaars. Net als tegenwoordig was de grote economische opbloei minder goed voor de Nederlandse landbouw. Sommige landbouwers verkochten hun boerderijen en gingen naar de steden. Dat wijst op de realiteit dat de Nederlandse maatschappij in twee groepen was verdeeld, de minder rijke maatschappij op het platteland en de rijkere maatschappij van de stad. De voornoemde groepen van verscheidene beroepen of sociale lagen vergaderden in speciale verenigingen zoals gilden, schuttersgilden of rederijkerskamers. De gilden controleerden de economische situatie in de steden. Ze hadden de productie of concurrentie onder controle. Elk beroep had een 14

15 eigen gilde bakkers, viskopers, handelaars en ook kunstenaars. Ze bezaten een gildenhuis waar ze elkaar ontmoetten. Ze betaalden lidmaatschapsgeld en ze droegen aan liefdadige doeleinden bij. Ze organiseerden verschillende feesten. Net als de gilden fungeerden ook de schuttersgilden en de rederijkerskamers. Elk van deze verenigingen had zijn eigen doel. De schuttersgilden verdediging en de rederijkerskamers concentreerden zich op cultuur literair en toneeloptreden. De officiële religie in de Habsburgse landen was het katholicisme dat streng werd bewaakt. In de Republiek was omgekeerd de officiële religie het calvinisme, hoewel daar, anders dan in de Habsburgse landen, andere christelijke religies (remonstranten, lutheranen en iets minder ook katholieken) en de joodse religie werden getolereerd. In 1585 vluchtten na de val van Antwerpen veel inwoners, meestal calvinisten, uit het zuiden naar het noorden om een nieuw leven met religieuze tolerantie te beginnen. De vluchtelingen brachten kapitaal en gespecialiseerde kennis mee (bijvoorbeeld linnenweverij, slijpen van diamanten enz.). In de meeste steden kregen de immigranten zonder problemen plaats waar ze konden wonen. Kerken en kloosters die verlaten waren, werden nu door de vluchtelingen gebruikt voor hun ondernemingen. Met de economische groei groeiden ook de steden. Bijvoorbeeld in Leiden en Haarlem steeg het aantal van de inwoners twee keer en in Amsterdam tussen de jaren 1530 en 1647 steeg het aantal inwoners liefst vijfmaal, van tot een ongelofelijke inwoners. Tijdens deze periode zijn rond mensen uit het zuiden naar het noorden gevlucht. In Leiden steeg het cijfer van emigranten tussen de jaren 1581 en 1621 op Leiden was toen voor het grootste deel bewoond door buitenlanders afkomstig uit Vlaanderen en Brabant. In Amsterdam was de situatie vergelijkbaar met die van Leiden. In Amsterdam waren er sommige straten en hun omgeving waar het makkelijker was zich verstaanbaar te maken in het Frans en Vlaams dan in het Amsterdamse 7 Israel, J. I.: The Dutch Republic. Its Rise, Greatness, and Fall, , p , tabellen 12 en

16 dialect. Zo groeide Amsterdam uit tot één van de belangrijkste centra van cultuur, handwerk en economie. Amsterdam begon de plaats van Antwerpen in te nemen. Met het erbijkomen van nieuwe inwoners moesten de steden ook nadenken over de uitbreiding van sommige stadsdelen. Zo ontstond bijvoorbeeld in Rotterdam de Waterstad en in Amsterdam, dat zich naar het westen uitbreidde, ontstonden er drie nieuwe grachten: Prinsengracht, Herengracht, Keizersgracht. De welstand van de noordelijke Lage Landen lokte heel veel andere mensen uit heel Europa die hier een beter leven hoopten te vinden. In het begin van het 17 e eeuw, nadat Filips II de macht overnam in Portugal, kwamen er ook veel Joden naar Nederland. Er bestond al in de zestiende eeuw een Joodse communiteit in Amsterdam, maar deze gemeenschap is na het eind van de Tachtigjarige Oorlog nog veel groter geworden. De Joden en hun handelsvermogen gaf hun een goede positie om met het bouwen van een nieuw leven in Nederland te beginnen. Ze werden zonder grotere problemen aangenomen. Met zoveel contacten uit de wereld van handel waren ze voor de Zeven Provinciën heel lucratief. Maar toch waren er veel wetten waaraan ze zich moesten houden. Zo mochten ze geen lid worden van een gilde, ze mochten niet met een niet-joodse trouwen enz. 2. DE TACHTIGJARIGE OORLOG 2.1 De redenen van het conflict De opvolger van Karel V, zijn zoon Filips II volgde alleen in de regering van Spanje en Nederlanden op. De rest van het rijk van zijn vader ging naar zijn oom Ferdinand I van Oostenrijk. Filips wilde verdergaan met de politiek van Karel V en wilde de autoriteit van de monarchie en van de katholieke religie behouden en verstevigen. Hij groeide op in Spanje en de Nederlanden kende hij weinig. Zijn regeren in Nederlanden lukte niet zoals hij gehoopt had. In het noorden was de calvinistische religie al te veel verspreid om nog te proberen het 16

17 katholicisme in het geloof van de bevolking terug te krijgen. De industrie in Vlaanderen en Brabant was al in die tijd sterk getroffen door malaise en dat heeft ook de koning heel veel beïnvloed, wat de financiën betreft. Zijn financiële hervorming was voor de bevolking onacceptabel. De stadhouders in het noorden waren zich bewust van de ontevredenheid van de bevolking. Onder leiding van prins Willem van Oranje ( ), de stadhouder van Holland, Zeeland en Utrecht die zelf uitgestrekte Brabantse goederen in bezit had, sloten de stadhouders (edelen die de koning in de provinciën vertegenwoordigden) zich in 1562 aan bij de Liga der Groten. In 1561 is Granvelle, één van de belangrijkste raadsmannen van de Spaanse koning, kardinaal en aartsbisschop van Mechelen geworden. Granvelle had de taak om de religie in de Nederlanden te reorganiseren. De leiders van Liga waren onder anderen Willem van Oranje ( ), Lamoral graaf van Egmond ( ), stadhouder van Vlaanderen en Artesië en Filips II Montmorency, graaf van Horne ( ), de stadhouder van Gelre en tevens admiraal van de Nederlanden. In 1563 eiste de Liga het vertrek van Granvelle. De edelen wilden zelfs weigeren deel te nemen aan de zitting in de Raad van State zolang Granvelle daar was. In 1564 won de Liga, omdat Filips niet tevreden was dat de reorganisatie van de kerk zo langzaam ging. Granvelle vertrok en de edelen kregen zelfs meer invloed op de Raad van State. De Liga der Groten probeerde de koning te overtuigen om veranderingen in de binnenlandse politiek aan te brengen. In 1566 ontving Margaretha van Parma ( ), stiefzuster van Filips en landvoogdes van de Nederlanden in Brussel, het eerste van drie smeekschriften van de Nederlandse edelen (Willem van Oranje onthield zich van deze poging). De edelen wilden door middel van dit document verwijzen naar de onstabiele situatie, kritiseerden het handelen van inquisitie en deden een voorstel om de uitspraak tegen de ketters in te trekken. Ruim 200 edelen, die het smeekschrift hebben gesteund, vertrokken naar Brussel. Tijdens de overgave van de smeekschriften 17

18 werden de edelen voor het eerst geuzen 8 genoemd. Margaretha stuurde de eisen naar Filips maar het antwoord kon helaas niet snel komen. Het afwachten heeft voor veel onrust gezorgd. Tijdens het afwachten van de edelen ontstonden er in veel plaatsen groepen van protestanten die niet zo maar konden afwachten en het gebeuren in hun handen hebben genomen. Het resultaat was de Beeldenstorm: Tussen 13 augustus en eind september 1566 werden veel rooms-katholieke kerken, kapellen, abdijen en kloosters en hun inhoud vernield. Met geweld werden steden ingenomen, katholieke priesters werden om het leven gebracht. Margaretha kon de onrust niet tegen houden. Filips, die wraak wou nemen, moest iemand vinden om de situatie te kalmeren en in zijn ogen de beste voor deze taak was Fernando Alvárez de Toledo, hertog van Alva ( ). De hertog van Alva is in augustus 1567 gekomen en Margaretha heeft in september 1568 uit protest haar ambt neergelegd. Zij was het absoluut niet eens met de methode waarop Alva de onrusten wilde oplossen, voor haar was het veel te gewelddadig. Alva had van Filips drie belangrijke opdrachten gekregen namelijk de opstandelingen straffen, hij moest ervoor zorgen dat alleen het katholieke geloof in Nederlanden zou worden beleden en de centralisatie van het bestuur invoeren. Alva heeft daarom twee medestanders van Oranje gevangen genomen en onthoofd namelijk de graaf van Egmond en de graaf van Hoorne. 9 De executie van deze twee was het begin van de bestrijding van de oppositie en van het protestantisme. Daarmee begon volgens de traditie, de Opstand der Nederlanden, de Tachtigjarige Oorlog Van der Horst, Dějiny Nizozemska (2005), p Ills ne sont que de gueux!, op deze manier werden de edelen, die het smeekschrift aan Margaretha hebben aangeboden, uitgelachen. Gueux betekent in het Frans bedelaar. De edelen waren beledigd, maar gebruikten deze bijnaam daarna als geuzennaam. Al snel hebben ambachtslieden kleine bedelaarsdrinkkroezen gemaakt, die de leden van de oppositie om hun nek droegen als hun symbool. In alle streken van het land werden ze dan met de kreet Leve de geuzen! verwelkomd. Van der Horst, Dějiny Nizozemska (2005), p Zowel Egmond en als Horne bleven na al die gebeurtenissen overtuigd katholiek en waren het ook niet eens met de Beeldenstorm die zij hielpen bestraffen. 10 Van der Horst, Dějiny Nizozemska (2005), p

19 2.2 Het verloop van de oorlog In de eerste jaren van de oorlog veranderde de situatie heel snel. Eerst ging het na een eerste overwinning helemaal in het noorden aan de grens van Groningen met Duitsland bij Heiligerlee (1568) helemaal niet goed met de opstandelingen. In het jaar 1572 hebben de watergeuzen (Protestanten die na de Beeldenstorm gevlucht zijn) echter de Hollandse havenstad Den Briel ingenomen. Dat was het eerste echte succes van de 11 opstand. Deze verovering van Den Briel heeft op de provincies Holland en Zeeland grote indruk gemaakt en dus zijn deze twee provincies echt in opstand gekomen tegen de Spaanse koning. Na deze gebeurtenissen hebben zich ook andere provincies bij Willem van Oranje aangesloten. Op 6 januari 1579 sloten de zuidelijke provincies Artesië en Henegouwen en de Franstalige Vlaamse stad Dowaai de Unie van Atrecht waarin ze terugkeerden naar koning Filips II. Tegenover de Unie van Atrecht hebben de noordelijke provincies als reactie op 23 januari van dat jaar Unie van Utrecht gesloten en in 1581 hebben deze provincies het Plakkaat van Verlatinghe ondertekend in Den Haag, een officiële verklaring waarin de betrokken provincies verklaren dat de Spaanse koning Filips II niet meer hun koning is en de troon verlaten werd verklaard. Niet alle provincies die zich hebben aangesloten bij de Unie van Utrecht konden hun zelfstandigheid volhouden. Vlaanderen en Brabant werden na een paar jaar weer door de Spaanse legers veroverd. Andere provincies die zelfstandig gebleven zijn vormden de Republiek der Verenigde Nederlanden. Willem van Oranje werd op 10 juli 1584 doodgeschoten door Balthasar Gerards in de Prinsenhof in Delft. Op 3 augustus werd de Prins 11 De Unies van Atrecht en Utrecht Zelfgemaakte kaart met tekenprogramma, ( :43). 19

NEDERLAND IN DE 16e EEUW

NEDERLAND IN DE 16e EEUW NEDERLAND IN DE 16e EEUW In de 16e eeuw vielen de Nederlanden onder de Spaanse overheersing. Er bestonden grote verschillen tussen de gewesten (= provincies), bv: - dialect - zelfstandigheid van de gewesten

Nadere informatie

Noord-Nederlandse gewesten. Smeekschift

Noord-Nederlandse gewesten. Smeekschift Habsburgs gezag Vanaf dat moment stonden de zuidelijke Nederlanden onder Habsburgs gezag. Noord-Nederlandse gewesten Door vererving en verovering vielen vanaf dat moment ook alle Noord- Nederlandse gewesten

Nadere informatie

1: De nederlanden komen in verzet tegen Filips II

1: De nederlanden komen in verzet tegen Filips II 1: De nederlanden komen in verzet tegen Filips II Wat wilden Karel V en Filips II bereiken? Op politiek gebied wilden ze dat de macht van de regering in Brussel vergroot werd Grote ontevredenheid onder

Nadere informatie

Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt

Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt De Gouden Eeuw duurde niet precies honderd jaar. Hij begon aan het eind van de 16de eeuw, beleefde zijn hoogtepunt rond 1675 en was in de 18de eeuw voorbij. De Gouden

Nadere informatie

Hoofdstuk 2: De Nederlandse Opstand (1555 1588)

Hoofdstuk 2: De Nederlandse Opstand (1555 1588) Hoofdstuk 2: De Nederlandse Opstand (1555 1588) Geschiedenis VWO 2011/2012 www.lyceo.nl 1555-1588 Politiek: Nederland onafhankelijk Economie: Amsterdam wordt de stapelmarkt van Europa Welke staatsvorm?

Nadere informatie

Het verhaal van de 80 jarige oorlog!

Het verhaal van de 80 jarige oorlog! Het verhaal van de 80 jarige oorlog! Filips II erft het grote "Europese Rijk" van zijn vader Karel V. Om te beginnen gaat hij strenge belastingen heffen. 1 Na een aantal jaar vertrekt hij naar Spanje,

Nadere informatie

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Filips II In 1566, meer dan vierhonderd jaar geleden, zijn veel mensen boos. Er is onrust in de Nederlanden. Er zijn spanningen over het geloof, veel mensen

Nadere informatie

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren Geschiedenis kwartet jagers en boeren jagers en boeren jagers en boeren Reusachtige stenen die door mensen op elkaar gelegd zijn. Zo maakten ze een begraafplaats. * Hunebedden * Drenthe * Trechterbekers

Nadere informatie

Ontstaan van de Gouden Eeuw (1588-1648)

Ontstaan van de Gouden Eeuw (1588-1648) 1 Ontstaan van de Gouden Eeuw (1588-1648) H!to"sche context Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden 1515-1648 meneervanempel.nl 2 Hoofdvraag Waardoor ontstond in de Republiek de Gouden Eeuw, 1588-1648?

Nadere informatie

Tijd van ontdekkers en hervormers (1500 1600) / Renaissance

Tijd van ontdekkers en hervormers (1500 1600) / Renaissance Tijdvakken Tijd van ontdekkers en hervormers (1500 1600) / Renaissance K.A. * Het begin van de Europese overzeese expansie * Het veranderende mens- en wereldbeeld van de Renaissance en het begin van een

Nadere informatie

2 De oprichting van de VOC en de WIC zorgde ervoor dat overal op de wereld Zeeuwse en Hollandse schepen voeren.

2 De oprichting van de VOC en de WIC zorgde ervoor dat overal op de wereld Zeeuwse en Hollandse schepen voeren. Tijdvak 6 Toetsvragen 1 In de Tijd van Vorsten en Regenten werden in ook in de Nederlanden de eerste handelstochten naar Azië georganiseerd. Hoe werden deze tochten gefinancierd? A De Nederlandse overheid

Nadere informatie

rijks museum Voorbereidende les bij de rondleiding Proef de Gouden Eeuw Geschiedenis Werkblad voor leerlingen (groep 7 en 8) 1/14

rijks museum Voorbereidende les bij de rondleiding Proef de Gouden Eeuw Geschiedenis Werkblad voor leerlingen (groep 7 en 8) 1/14 1/14 Werkblad 1 Oorlog en vrede Schuttersmaaltijd ter viering van de Vrede van Munster, Bartholomeus van der Helst, 1648 Nederland was in de 17de eeuw vaak in oorlog met verschillende landen. De langste

Nadere informatie

Tijd van regenten en vorsten 1600 1700. 6.3 Wetenschap en kunst. Tijd van regenten en vorsten 1600 1700. 6.3 Wetenschap en kunst

Tijd van regenten en vorsten 1600 1700. 6.3 Wetenschap en kunst. Tijd van regenten en vorsten 1600 1700. 6.3 Wetenschap en kunst De bijzondere plaats in staatskundig opzicht en de bloei in economische en cultureel opzicht van de Nederlandse republiek. De wetenschappelijke revolutie Onderzoeksvraag: Welke ontwikkelingen in de Republiek

Nadere informatie

1 Friesland 2 Stad en Lande 3 Drenthe 4 Overijssel 5 Gelre 6 Limburg 7 Sticht 8 Holland 9 Zeeland 10 Brabant 11 Vlaanderen 12 Artesië

1 Friesland 2 Stad en Lande 3 Drenthe 4 Overijssel 5 Gelre 6 Limburg 7 Sticht 8 Holland 9 Zeeland 10 Brabant 11 Vlaanderen 12 Artesië Werkblad Ω Hoe Nederland ontstond Ω Les : Nederland nu en toen Rond 500 krijgt ons land de naam de Lage Landen of de Nederlanden. Ons land ligt namelijk erg laag. Het gebied is zo groot als Nederland,

Nadere informatie

Tijdwijzer. Het begin. Voor en na Christus

Tijdwijzer. Het begin. Voor en na Christus 138 Tijdwijzer Het begin Op deze tijdbalk past niet de hele geschiedenis van de mens. Er lopen namelijk al zo n 100.000 jaar mensen rond op aarde. Eigenlijk zou er dus nog 95.000 jaar bij moeten op de

Nadere informatie

3a. Denk opdracht- Wie ben ik?

3a. Denk opdracht- Wie ben ik? 3a. Denk opdracht- Wie ben ik? Instructie: Wie ben ik is een spel waarbij de kinderen gebruik maken van de hoofdpersonen uit de Opstand der Nederlanden: Johannes Calvijn, Angelus Merula, Willem van Oranje,

Nadere informatie

JOOST VAN DEN VONDEL. Jakub Jun Kristýna Němčanská Ema Kubovičová

JOOST VAN DEN VONDEL. Jakub Jun Kristýna Němčanská Ema Kubovičová JOOST VAN DEN VONDEL Jakub Jun Kristýna Němčanská Ema Kubovičová 1. Geboren in Duitsland op 17 november 1587 Overleden te Amsterdam op 5 februari 1679 Vanaf 1596 leefde hij in Amsterdam 2. Streven naar

Nadere informatie

8*. Na de dood van Karel de Grote werd de eerste grondslag gelegd voor Grenzen in Europa. Leg uit.

8*. Na de dood van Karel de Grote werd de eerste grondslag gelegd voor Grenzen in Europa. Leg uit. Gebruik bron 1 en 2 In 1897 werd in de venen bij Yde het lijk van een ongeveer zestienjarig meisje gevonden. Deze vondst gaf aanleiding tot twee voorlopige conclusies over de leefwijze van het volk waartoe

Nadere informatie

Samenvatting Gouden Eeuw ABC

Samenvatting Gouden Eeuw ABC Samenvatting Gouden Eeuw ABC Week 1ABC: Gouden Eeuw algemeen Info: De Gouden Eeuw (1600-1700) De 17 e eeuw wordt de Gouden Eeuw genoemd, omdat er in Nederland veel geld werd verdiend. Vooral door de handel.

Nadere informatie

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Dit hoofdstuk gaat over opstand in Amerika, Frankrijk en Nederland. Deze opstanden noemen we revoluties. Opstand in Amerika (1775). De

Nadere informatie

Stofomschrijving Deze opdracht hoort bij 2.1-3.1 en 3.2 van De Republiek in tijd van Vorsten (Geschiedenis Werkplaats).

Stofomschrijving Deze opdracht hoort bij 2.1-3.1 en 3.2 van De Republiek in tijd van Vorsten (Geschiedenis Werkplaats). Het verhaal van 1588 Bodystorming Inleiding Het jaar 1588 is een belangrijk jaar in de geschiedenis van de Republiek. De gebeurtenissen die eraan vooraf gaan worden als feiten voorgelezen en tussen de

Nadere informatie

Leerdoel Leerlingen horen spelenderwijs feiten langskomen over de staatsinrichting van de Republiek in de Gouden Eeuw.

Leerdoel Leerlingen horen spelenderwijs feiten langskomen over de staatsinrichting van de Republiek in de Gouden Eeuw. Geschiedenisquiz Korte omschrijving werkvorm De werkvorm is gebaseerd op het spel ren je rot. De inhoud van de quiz gaat over Nederland in de zeventiende eeuw. De leerlingen worden ingedeeld in teams.

Nadere informatie

De Franse keizer Napoleon voerde rond 1800 veel oorlogen in Europa. Hij veroverde verschillende gebieden, zoals Nederland en België. Maar Napoleon leed in 1813 een zware nederlaag in Duitsland. Hij trok

Nadere informatie

Naam: Samenvatting Gouden Eeuw.

Naam: Samenvatting Gouden Eeuw. Samenvatting Gouden Eeuw. In het kort: De zeventiende eeuw (1600-1700) werd ook wel de Gouden Eeuw genoemd. De Gouden Eeuw was een periode waarin het erg goed ging met Nederland. Het ging goed met de schilderkunst

Nadere informatie

Gebeurtenis Regeerperiode 1403-1442

Gebeurtenis Regeerperiode 1403-1442 Johanna van Polanen is pas 11 jaar als ze trouwt. Dit komt doordat haar familie een verstandshuwelijk sluit. Ontvang 100 florijnen. 1403 Engelbrecht de Eerste van Nassau trouwt met Johanna van Polanen.

Nadere informatie

Tijd van regenten en vorsten 1600 1700. 6.2 Wie heeft de macht? Deel 2. Wie hadden in de Republiek, in Frankrijk en in Engeland de politieke macht?

Tijd van regenten en vorsten 1600 1700. 6.2 Wie heeft de macht? Deel 2. Wie hadden in de Republiek, in Frankrijk en in Engeland de politieke macht? Onderzoeksvraag: Wie hadden in de Republiek, in Frankrijk en in Engeland de politieke macht? Kenmerkende aspect: Het streven van vorsten naar absolute macht. De bijzondere plaats in staatskundig opzicht

Nadere informatie

#GOUDENEEUW Chatten met Hollanders uit de 17e eeuw

#GOUDENEEUW Chatten met Hollanders uit de 17e eeuw ONDERZOEKSBLAD KUNST ALGEMEEN De Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden maakt in de 17e eeuw een gigantische bloeiperiode door. Holland heeft als rijkste gewest de meeste invloed in de Republiek. Meer

Nadere informatie

geschiedenis geschiedenis

geschiedenis geschiedenis Examen HAVO 2009 tijdvak 1 woensdag 20 mei 9.00-12.00 uur tevens oud programma geschiedenis geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 30 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Geschiedenis groep 6 Junior Einstein

Geschiedenis groep 6 Junior Einstein De oude Grieken en Romeinen hadden ze al en later ook de Vikingen. Koloniën. Koopmannen voeren met hun schepen over zee om met andere landen handel te drijven. Langs de route richtten ze handelsposten

Nadere informatie

PINKSTEREN DRIE: Bokkie kopen!

PINKSTEREN DRIE: Bokkie kopen! PINKSTEREN DRIE: Bokkie kopen! Met PINKSTEREN hebben we in Nederland altijd vrij! Er is een 1 e Pinksterdag, een 2 e Pinksterdag. En in Purmerend (en omgeving) hebben we zelfs een 3 e Pinksterdag. Op deze

Nadere informatie

De Republiek in een tijd van vorsten, 1477-1702 Kennistoets bij hoofdstuk 3 Havo

De Republiek in een tijd van vorsten, 1477-1702 Kennistoets bij hoofdstuk 3 Havo Kennistoets bij hoofdstuk 3 Havo Opdracht 1 De sterke economische groei die de Gouden Eeuw kenmerkt, kwam hoofdzakelijk ten goede aan het gewest Holland. Welke militaire oorzaak kun je benoemen? Holland

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - I

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - I Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen In de Coalitieoorlogen voerde de Franse regering de dienstplicht in. 2p 1 Leg uit dat zij hiermee de betrokkenheid van Franse

Nadere informatie

Tijd van ontdekkers en hervormers (1500 1600) 5.4 Uit de Opstand een Republiek geboren. (1500 1600)

Tijd van ontdekkers en hervormers (1500 1600) 5.4 Uit de Opstand een Republiek geboren. (1500 1600) Onderzoeksvraag: Welke bestuurlijke, godsdienstige en economische oorzaken waren bij de Opstand in de Nederlanden het belangrijkst, en wat waren de gevolgen? De Nederlandse Opstand is de strijd van de

Nadere informatie

Wie was de eerste prins van Oranje? Leer het aan de hand van het Wilhelmus.

Wie was de eerste prins van Oranje? Leer het aan de hand van het Wilhelmus. Wie was de eerste prins van Oranje? Leer het aan de hand van het Wilhelmus. 2013 is het jaar van de Troonsopvolging en de viering van het 200 jarig Koninkrijk, maar hoe is het allemaal begonnen? Wie was

Nadere informatie

een zee In de zeventiende eeuw worden de handelaren en kooplieden steeds belangrijker. De edelen en de geestelijken krijgen veel minder macht.

een zee In de zeventiende eeuw worden de handelaren en kooplieden steeds belangrijker. De edelen en de geestelijken krijgen veel minder macht. Werkblad 3 Ω De Republiek Ω Les : Regenten, burgers en gemeen In de zeventiende eeuw worden de handelaren en kooplieden steeds belangrijker. De edelen en de geestelijken krijgen veel minder macht. Rijk

Nadere informatie

De klassieke tijdlijn

De klassieke tijdlijn De klassieke tijdlijn In de lessen geschiedenis heb je waarschijnlijk al gehoord over de tijdlijnen, of de historische periodes en waarschijnlijk ook over exacte datums zoals 476. In dit documentje kom

Nadere informatie

2 Vroege renaissance 2.1

2 Vroege renaissance 2.1 2 Vroege renaissance Giotto di Bondone, rond 1315 Veranderingen Het vorige werkboek eindigde met de 14e eeuwse kunstenaar Giotto di Bondone, die in Italië een nieuwe kunststijl introduceerde. Voor het

Nadere informatie

Theodoor van Thulden ('s-hertogenbosch 1606 - 's-hertogenbosch 1669)

Theodoor van Thulden ('s-hertogenbosch 1606 - 's-hertogenbosch 1669) De barok (1600 1720) In de noordelijke Nederlanden vormde de rijke stedelijke burgerij de belangrijkste groep opdrachtgevers. Zij schilderden vooral onderwerpen uit het dagelijks leven en de natuur: landschappen,

Nadere informatie

TIJD VAN ONTDEKKERS EN HERVORMERS 1500-1600 PERIODE: DE VROEGMODERNE TIJD

TIJD VAN ONTDEKKERS EN HERVORMERS 1500-1600 PERIODE: DE VROEGMODERNE TIJD TIJD VAN ONTDEKKERS EN HERVORMERS 1500-1600 PERIODE: DE VROEGMODERNE TIJD DE KENMERKEN VAN HET TIJDVAK het begin van de Europese overzeese expansie; het veranderende mens- en wereldbeeld van de renaissance

Nadere informatie

Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel

Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel Willibrord Willibrord werd geboren als zoon van pas bekeerde ouders en werd als zevenjarige jongen door zijn vader Wilgis toevertrouwd aan het klooster van Ripon nabij

Nadere informatie

2 Eeuw van het Verstand

2 Eeuw van het Verstand 2 Eeuw van het Verstand Caravaggio, 1600 Veranderingen Het vorige werkboek eindigde met de barok in Zuid-Europa en de Gouden Eeuw in Nederland. Zowel in de 16e als de 17e eeuw leefden een aantal van de

Nadere informatie

De Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden 1515-1648

De Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden 1515-1648 De Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden 1515-1648 1 Waardoor brak er een opstand uit 1515 in de Nederlanden 1515-1572 Karel V Habsburg wordt heerser over een groot deel van de Nederlanden 1572 De

Nadere informatie

De nieuwe tijd. Gemaakt door: Imke, Guusje en Miika. In de tijd van de ontdekkers en hervormers 1500 tot 1600.

De nieuwe tijd. Gemaakt door: Imke, Guusje en Miika. In de tijd van de ontdekkers en hervormers 1500 tot 1600. De nieuwe tijd. Gemaakt door: Imke, Guusje en Miika. In de tijd van de ontdekkers en hervormers 1500 tot 1600. Les 1: Miika. De tijd van Maarten Luther. Eeuwenlang kenden mensen in West-Europa alleen de

Nadere informatie

De renaissance!! Waarschijnlijk heb je al eens van deze term gehoord bij het bezoeken van museums of tijdens lessen geschiedenis.!

De renaissance!! Waarschijnlijk heb je al eens van deze term gehoord bij het bezoeken van museums of tijdens lessen geschiedenis.! De renaissance Waarschijnlijk heb je al eens van deze term gehoord bij het bezoeken van museums of tijdens lessen geschiedenis. Deze term betekent letterlijk de wedergeboorte, en is een kunststroming uit

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen VWO 2009 tijdvak 2 woensdag 24 juni 9.00-12.00 uur geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 28 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 76 punten te behalen. Voor elk vraagnummer

Nadere informatie

Tijd van regenten en vorsten (1600 1700) / 17e eeuw

Tijd van regenten en vorsten (1600 1700) / 17e eeuw Tijdvakken Tijd van regenten en vorsten (1600 1700) / 17e eeuw K.A. * Wereldwijde handelscontacten, handelskapitalisme en het begin van een wereldeconomie * De bijzondere plaats in staatkundig opzicht

Nadere informatie

Rembrandt van Rijn (1606 1669) Het beroemdste werk van Rembrandt

Rembrandt van Rijn (1606 1669) Het beroemdste werk van Rembrandt De Gouden Eeuw De zeventiende eeuw (1600-1700) werd ook wel de Gouden Eeuwgenoemd. De Gouden Eeuw was een periode waarin het erg goed ging met Nederland. Het ging goed met de schilderkunst b.v. Rembrandt

Nadere informatie

Plakkaat van Verlatinghe 1581

Plakkaat van Verlatinghe 1581 Plakkaat van Verlatinghe 1581 DE NEDERLANDSE ONAFHANKELIJKHEIDSVERKLARING PROBUS 84 10 MEI 2012 JACQUES VAN DER JAGT Inhoudsopgave 1. Fasen Opstand 2. Totstandkoming Plakkaat 3. Inhoud algemeen 4. Politieke

Nadere informatie

Wie hadden in de Republiek, in Frankrijk en in Engeland de politieke macht?

Wie hadden in de Republiek, in Frankrijk en in Engeland de politieke macht? Dit deel van 6.2 hoort bij de HC De republiek Onderzoeksvraag: Wie hadden in de Republiek, in Frankrijk en in Engeland de politieke macht? Kenmerkende aspect: Het streven van vorsten naar absolute macht.

Nadere informatie

Toetsvragen Geschiedenis - Toelating Pabo. Tijdvak 5 Toetsvragen

Toetsvragen Geschiedenis - Toelating Pabo. Tijdvak 5 Toetsvragen Tijdvak 5 Toetsvragen 1 Rond 1500 konden Europese schepen steeds langere zeereizen maken dankzij het gebruik van nieuwe navigatiemiddelen. Welke nieuwe navigatiemiddelen werden gebruikt, en waarvoor? A

Nadere informatie

PASPOORTEN BOVENBOUWERS.NL

PASPOORTEN BOVENBOUWERS.NL PASPOORTEN M.C. Escher 17 juni 1898 27 maart 1972 Leeuwarden Tekeningen die niet klopten. Maurits Cornelius Escher werd geboren in in 1898 in een Friese familie. Hij was de jongste thuis en zijn familie

Nadere informatie

Toetsvragen Geschiedenis toelating Pabo. Tijdvak 7 Toetsvragen

Toetsvragen Geschiedenis toelating Pabo. Tijdvak 7 Toetsvragen Tijdvak 7 Toetsvragen 1 In de Tijd van Pruiken en Revoluties hielden kooplieden uit de Republiek zich bezig met de zogenaamde driehoekshandel. Tussen welke gebieden vond deze driehoekshandel plaats? A

Nadere informatie

De Waalse gemeenten in Nederland

De Waalse gemeenten in Nederland De Waalse gemeenten in Nederland Nederland kent hervormde gemeenten die een vreemde taal als voertaal hebben: het Frans. Dit opvallende fenomeen valt alleen met behulp van de geschiedenis te verklaren.

Nadere informatie

OEFENTOETS HISTORISCHE CONTEXT REPUBLIEK (HAVO)

OEFENTOETS HISTORISCHE CONTEXT REPUBLIEK (HAVO) OEFENTOETS HISTORISCHE CONTEXT REPUBLIEK (HAVO) Voor de uitvoering van zijn centralisatiepolitiek stelde Karel V drie centrale raden in. 1 Noem één van deze centrale raden en leg uit op welke wijze deze

Nadere informatie

Rijksuniversiteit Groningen Nameting kennis en argumentatie

Rijksuniversiteit Groningen Nameting kennis en argumentatie Rijksuniversiteit Groningen Nameting kennis en argumentatie Instructie onderdeel kennis: Hieronder staan 22 vragen over tijdvak 6 en 7. Probeer de vragen zo goed mogelijk te beantwoorden. Omcirkel met

Nadere informatie

HANDEL LES 2. De Oostzeevaart of de Sontvaart. Aangenaam. De naam is Bicker, Jacob Bicker, directeur bij de Oostzeevaart.

HANDEL LES 2. De Oostzeevaart of de Sontvaart. Aangenaam. De naam is Bicker, Jacob Bicker, directeur bij de Oostzeevaart. Regenten en vorsten LES 2 HANDEL 1600 Aangenaam. De naam is Bicker, Jacob Bicker, directeur bij de Oostzeevaart. 1700 JE LEERT waarom de moederhandel zo belangrijk is; hoe de VOC werkt; hoe de WIC werkt.

Nadere informatie

Over het toneelstuk Gijsbrecht van Amstel

Over het toneelstuk Gijsbrecht van Amstel Voorwoord Gijsbrecht van Amstel leefde rond 1300. Hij was de belangrijkste man van de stad Amsterdam in die tijd. Gijsbrecht was geliefd bij de bevolking van Amsterdam, maar hij had ook veel vijanden.

Nadere informatie

Het Onderzoek. Laura Koopman Groep 7 woensdag 5 maart 2014 HET ONDERZOEK

Het Onderzoek. Laura Koopman Groep 7 woensdag 5 maart 2014 HET ONDERZOEK Het Onderzoek Laura Koopman Groep 7 woensdag 5 maart 2014 HET ONDERZOEK Inhoud In deze hoofdstukken is mijn werkstuk verdeeld: 1.Christiaan Huygens blz: 4 2.Antonie van Leeuwenhoek blz: 6 3.De beschrijving

Nadere informatie

Het begin van staatsvorming en centralisatie. Onderzoeksvraag; Hoe vond de staatsvorming van Engeland, Frankrijk en het hertogdom Bourgondië plaats?

Het begin van staatsvorming en centralisatie. Onderzoeksvraag; Hoe vond de staatsvorming van Engeland, Frankrijk en het hertogdom Bourgondië plaats? Onderzoeksvraag; Hoe vond de staatsvorming van Engeland, Frankrijk en het hertogdom Bourgondië plaats? Voorbeeld 1: Engeland De bezittingen van de Engelse koning Hendrik II in Frankrijk rond 1180 zijn

Nadere informatie

Middelburgs glas Door Rijk-Jan Koppejan

Middelburgs glas Door Rijk-Jan Koppejan Middelburgs glas Door Rijk-Jan Koppejan In 1608 werd in Middelburg de telescoop uitgevonden door Hans Lipperhey. Hij beschikte niet alleen over de juiste slijptechnieken, hij had ook de beschikking over

Nadere informatie

Mooi uitzicht in Alkmaar voor wij vertrokken.

Mooi uitzicht in Alkmaar voor wij vertrokken. STADSWANDELING & BEZOEK AAN MUSEUM, HOORN, NOORD-HOLLAND Mooi uitzicht in Alkmaar voor wij vertrokken. Het Sint Pietershof In de 15 e eeuw werd hier het klooster der Kruisherenbroeders gesticht, dat in

Nadere informatie

Dagboek Sebastiaan Matte

Dagboek Sebastiaan Matte Vraag 1 van 12 Dagboek Sebastiaan Matte Uit het dagboek van Sebastiaan Matte: "Ik ben vandaag bij een hagenpreek geweest, in de duinen bij Overveen. Wel duizend mensen uit de stad waren bij elkaar gekomen

Nadere informatie

Sterre, de familie Huygens in de Gouden Eeuw. van Rieks Veenker. Voor groep 6, 7 en 8

Sterre, de familie Huygens in de Gouden Eeuw. van Rieks Veenker. Voor groep 6, 7 en 8 Sterre, de familie Huygens in de Gouden Eeuw van Rieks Veenker Voor groep 6, 7 en 8 Vooraf Sterre is de zus van Christiaan Huygens. Hij is natuurkundige en een kei in wiskunde en astronomie. Hij doet een

Nadere informatie

Voorbereidende les bij de rondleiding Ik ruik, ik voel wat jij niet ziet Geschiedenis Werkblad voor leerlingen bij Gouden Eeuw (groep 7 en 8)

Voorbereidende les bij de rondleiding Ik ruik, ik voel wat jij niet ziet Geschiedenis Werkblad voor leerlingen bij Gouden Eeuw (groep 7 en 8) Voorbereidende les bij de rondleiding Ik ruik, ik voel wat jij niet ziet Geschiedenis Werkblad voor leerlingen bij Gouden Eeuw (groep 7 en 8) Werkblad 1 Oorlog en vrede Nederland was in de 17de eeuw vaak

Nadere informatie

Absolutisme in Engeland

Absolutisme in Engeland 1 Absolutisme in Engeland 1534 > Hendrik VIII > stichting Anglicaanse kerk Voor opvolgers geldt: vorst bepaalt geloof! vb: Eduard VI (prot) vervolgt RK Mary Stuart (RK) vervolgt prot - gehuwd/gescheiden

Nadere informatie

Karel de Grote Koning van het Frankische Rijk

Karel de Grote Koning van het Frankische Rijk Karel de Grote Koning van het Frankische Rijk Eén van de bekendste koningen uit de Middeleeuwen is Karel de Grote. Hij leeft zo'n 1300 jaar geleden, waar hij koning is van het Frankische rijk. Dat rijk

Nadere informatie

Rubens, Van Dyck & Jordaens Vlaamse schilders uit de Hermitage. Dit werkboekje is van:

Rubens, Van Dyck & Jordaens Vlaamse schilders uit de Hermitage. Dit werkboekje is van: Rubens, Van Dyck & Jordaens Vlaamse schilders uit de Hermitage Dit werkboekje is van: Hallo! Je gaat binnenkort op bezoek in het museum Hermitage Amsterdam. Het woord Hermitage spreek je uit als hermitaasje.

Nadere informatie

Werkblad Introductie. 1. WAT GEBEURT HIER? Hieronder staan beelden uit de film. Maak er zelf korte bijschriften bij.

Werkblad Introductie. 1. WAT GEBEURT HIER? Hieronder staan beelden uit de film. Maak er zelf korte bijschriften bij. Werkblad Introductie 1. WAT GEBEURT HIER? Hieronder staan beelden uit de film. Maak er zelf korte bijschriften bij. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 2. PETJE OP, PETJE AF: WAAR OF NIET? Zijn de volgende zinnen

Nadere informatie

TULPENGEKTE. 1. Streep door wat niet van toepassing is.

TULPENGEKTE. 1. Streep door wat niet van toepassing is. TULPENGEKTE Je leraar of lerares heeft je een tulpenbol laten zien. Zo n bol stop je in de herfst in de grond, en in de lente groeit er een tulp uit. Niets bijzonders zou je zeggen. Maar vierhonderd jaar

Nadere informatie

Samenvatting Gouden Eeuw DEF

Samenvatting Gouden Eeuw DEF Samenvatting Gouden Eeuw DEF Week 1DEF: Gouden Eeuw algemeen Info: De Gouden Eeuw (1600-1700) De 17 e eeuw wordt Gouden Eeuw genoemd, omdat er in Nederland veel geld werd verdiend. Vooral door de handel.

Nadere informatie

GROTE-LIJN-OVERZICHT VAN TIJDVAKKEN BEHANDELD IN LEERJAAR 1

GROTE-LIJN-OVERZICHT VAN TIJDVAKKEN BEHANDELD IN LEERJAAR 1 GROTE-LIJN-OVERZICHT VAN TIJDVAKKEN BEHANDELD IN LEERJAAR 1 Tijdvak Jagers en boeren; van de eerste mensen 3000 v. C. prehistorie; van de eerste mensen - 3000 v.c. Samenlevingstype: eerst jagers/verzamelaars,

Nadere informatie

germaans volk), een sterke Franse groepering. Ze verkochten haar aan de Engelsen die haar beschuldigden van ketterij (het niet-geloven van de kerk).

germaans volk), een sterke Franse groepering. Ze verkochten haar aan de Engelsen die haar beschuldigden van ketterij (het niet-geloven van de kerk). Jeanne d'arc Aan het begin van de 15de eeuw slaagden de Fransen er eindelijk in om de Engelsen uit hun land te verdrijven. De strijd begon met een vrouw die later een nationale heldin werd, van de meest

Nadere informatie

1. Het begrip kan weg, omdat de overgebleven begrippen. Het begrip kan ook weg, omdat de overgebleven begrippen

1. Het begrip kan weg, omdat de overgebleven begrippen. Het begrip kan ook weg, omdat de overgebleven begrippen Welk Woord Weg Dynamiek en Stagnatie Aanloop 1. commerciële landbouw moedernegotie malthusiaanse spanning - nijverheid 2. waterschappen feodaliteit gilden - Hanze 3. stapelmarkt nijverheid Nederlanden

Nadere informatie

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson De Jefferson Bijbel Thomas Jefferson Vertaald en ingeleid door: Sadije Bunjaku & Thomas Heij Inhoud Inleiding 1. De geheime Bijbel van Thomas Jefferson 2. De filosofische president Het leven van Thomas

Nadere informatie

Landenspel. Duur: 30 minuten. Wat doet u?

Landenspel. Duur: 30 minuten. Wat doet u? Landenspel Korte omschrijving werkvorm: In deze opdracht wordt de klas verdeeld in vijf groepen. Iedere groep krijgt een omschrijving van een land en een instructie van de opdracht. In het lokaal moeten

Nadere informatie

DE FAMILIE VAN LOON 130 _

DE FAMILIE VAN LOON 130 _ DE FAMILIE VAN LOON Mooi idee: je familie en huis jarenlang laten portretteren door schilders en fotografen. De roemrijke familie Van Loon uit Amsterdam deed dat. De indrukwekkende stapel familieportretten

Nadere informatie

Rijksuniversiteit Groningen Voormeting kennis en argumentatie

Rijksuniversiteit Groningen Voormeting kennis en argumentatie Rijksuniversiteit Groningen Voormeting kennis en argumentatie Instructie onderdeel kennis: Hieronder staan 22 vragen over tijdvak 6 en 7. Probeer de vragen zo goed mogelijk te beantwoorden. Omcirkel met

Nadere informatie

Den Haag Scheveningen Delft

Den Haag Scheveningen Delft Den Haag Scheveningen Delft Zaterdag en zondag 21 en 22 juni 2008 met bezoek aan Mauritshuis Museum Beelden aan zee Vermeercentrum V.V.A. afdeling Brussel G. Gilsonstraat 55, 1090 Brussel tel. 02-479.32.32

Nadere informatie

Hoofdstuk 2. Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden 1515-1648 De Nederlanden in de tijd voor Karel V Het grondgebied van het huidige Nederland

Hoofdstuk 2. Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden 1515-1648 De Nederlanden in de tijd voor Karel V Het grondgebied van het huidige Nederland Hoofdstuk 2. Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden 1515-1648 De Nederlanden in de tijd voor Karel V Het grondgebied van het huidige Nederland behoorde sinds 925 tot het Duitse Rijk. In de 14 de en

Nadere informatie

Leergang Nederlandse Geschiedenis, deel 3 De Republiek (1477-1795)

Leergang Nederlandse Geschiedenis, deel 3 De Republiek (1477-1795) Leergang Nederlandse Geschiedenis, deel 3 De Republiek (1477-1795) 1 NL 3 Programma 1. Inleiding: het Wilhelmus, overzicht 2. Erasmus, Luther, de wederdopers en Calvijn 3. Van Groot Privilege (1477) tot

Nadere informatie

Invuloefening bij de film Literatuurgeschiedenis de renaissance

Invuloefening bij de film Literatuurgeschiedenis de renaissance Invuloefening bij de film Literatuurgeschiedenis de renaissance 25 oktober 2015 Kijk naar de film over middelnederlandse literatuur op www.onlinenederlands.nl of https://www.youtube.com/watch?v=yfqn4qnllei

Nadere informatie

KIJKROUTE IN VREDESNAAM

KIJKROUTE IN VREDESNAAM ONDERHANDELEN VECHTEN COLOFON Deze kijkroute is gemaakt voor kinderen vanaf 8 jaar en hun ouders, bij de tentoonstelling In Vredesnaam. De Vrede van Utrecht 1713. Deze tentoonstelling staat van 12 april

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - II

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - II Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen In 1792 begon de eerste Coalitieoorlog. 1p 1 Welk politiek doel streefde Oostenrijk met de strijd tegen Frankrijk na? Gebruik

Nadere informatie

Naam: FLORIS DE VIJFDE

Naam: FLORIS DE VIJFDE Naam: FLORIS DE VIJFDE Floris V leefde van 1256 tot 1296. Hij was een graaf, een edelman. Nederland zag er in de tijd van Floris V heel anders uit dan nu. Er woonden weinig mensen. Verschillende edelen

Nadere informatie

Kopstukken. Vorsten, regenten & burgers. Hollanders in beeld

Kopstukken. Vorsten, regenten & burgers. Hollanders in beeld Kopstukken Vorsten, regenten & burgers Hollanders in beeld VORSTEN, REGENTEN & BURGERS Wie liet er een portret van zich maken? In de Gouden Eeuw ging het goed met Holland. Burgers werden steeds rijker.

Nadere informatie

quiz De Nederlandse geschiedenis

quiz De Nederlandse geschiedenis quiz De Nederlandse Wie is de eerste troonopvolger van koningin Beatrix? A. Prins Filip B. Prins Willem-Alexander C. Prinses Máxima Wie is de eerste troonopvolger van koningin Beatrix? A. Prins Filip B.

Nadere informatie

Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor het Christendom. Naam:

Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor het Christendom. Naam: Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor het Christendom Naam: Het Christendom Hallo, dit is de vragenlijst die hoort bij de website over geestelijke stromingen. Je kunt de website vinden

Nadere informatie

geschiedenis geschiedenis

geschiedenis geschiedenis Examen HAVO 2009 tijdvak 2 woensdag 24 juni 9.00-12.00 uur tevens oud programma geschiedenis geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 29 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Oefenexamen II vwo De Republiek in een tijd van vorsten, 1477-1702

Oefenexamen II vwo De Republiek in een tijd van vorsten, 1477-1702 Oefenexamen II vwo 1 Het gewest Holland werd in de zestiende eeuw een sterk verstedelijkt gebied. Leg uit: a. waarom de moedernegotie voor het voortbestaan van dit verstedelijkte gebied absoluut noodzakelijk

Nadere informatie

Kastelen in Nederland

Kastelen in Nederland Kastelen in Nederland J In ons land staan veel kastelen. Meer dan honderd. De meeste van die kastelen staan in het water. Bijvoorbeeld midden in een meer of een heel grote vijver. Als er geen water was,

Nadere informatie

TIJDLIJN VAN DE MIDDELEEUWEN TIJDLIJN

TIJDLIJN VAN DE MIDDELEEUWEN TIJDLIJN e-book Deze serie bestaat uit... 978-94-6175-209-3 (HB) 978-94-6175-153-9 (HB) 978-94-6175-963-4 (e-book) 978-94-6175-967-2 (e-book) 978-94-6175-210-9 (HB) 978-94-6175-155-3 (HB) 978-94-6175-154-6 (HB)

Nadere informatie

De Republiek in een tijd van vorsten

De Republiek in een tijd van vorsten De Republiek in een tijd van vorsten De volgende gebeurtenissen houden verband met oorlogen en godsdienstvervolgingen in de zestiende en zeventiende eeuw: 1 Net als Jacobus II vluchten nonnen van het klooster

Nadere informatie

Geschiedenisproefwerk groep 7 Hoofdstuk 5 Een nieuwe wereld: Amerika

Geschiedenisproefwerk groep 7 Hoofdstuk 5 Een nieuwe wereld: Amerika Geschiedenisproefwerk groep 7 Hoofdstuk 5 Een nieuwe wereld: Amerika In het vroegere Amerika woonden Indianenstammen. Columbus ontdekte dit land van de Indianen in 1492. Het waren de Azteken, de Inca s

Nadere informatie