De verscheidenheid aan wachtlijsten bij de palliatieve eenheden in Vlaanderen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "De verscheidenheid aan wachtlijsten bij de palliatieve eenheden in Vlaanderen"

Transcriptie

1 Katholieke Universiteit Leuven Departement Maatschappelijke Gezondheidszorg Centrum voor Ziekenhuis- en Verplegingswetenschap De verscheidenheid aan wachtlijsten bij de palliatieve eenheden in Vlaanderen Een onderzoek naar de achterliggende oorzaken van wachtlijsten bij palliatieve eenheden en de ethische impact hiervan op de betrokken zorgverleners Gommaar Truyens Promotor: Prof. Yvonne Denier Lezers: prof. C. Gastmans en prof. K. Dierickx Masterproef aangeboden tot het verkrijgen van de graad van Master in het management en het beleid van de gezondheidszorg Academiejaar

2 Dankwoord Het voltooien van deze masterproef was mij nooit gelukt zonder de hulp van enkele belangrijke personen. Allereerst wil ik graag mijn promotor, prof. Yvonne Denier, bedanken voor alle hulp, steun en vrijheid die zij mij gegeven heeft bij het voeren van dit onderzoek. Met haar verschillende interessante bemerkingen en invalshoeken werd dit voor mij een zeer leerrijke ervaring. Vervolgens gaat al mijn dank uit naar de veertien respondenten die zich bereid toonden voor een interview. Zonder hen had dit onderzoek nooit kunnen plaatsvinden. Ik ben hen dan ook zeer dankbaar dat zij zich een uurtje konden vrijmaken. Alle interviews draaiden uit op zeer leerrijke en boeiende gesprekken. Ik ben hen ook dankbaar voor de kleine rondleiding die ik telkens op de eenheid kreeg na het afnemen van het interview. Dit gaf mij de kans om eigenhandig een voeling te krijgen met de praktijk. Mijn dank gaat ook uit naar de medewerkers van de Federatie Palliatieve Zorg Vlaanderen vzw. Ik ben Paul Vanden Berghe, de directeur van de Federatie, heel dankbaar voor het aanreiken van dit interessant onderzoeksthema. Verder zijn Marc Aerts, Stafmedewerker Algemeen Beleid, en Let Dillen, Researchcoördinator, een grote hulp geweest bij het schrijven van dit werk. Zij hebben mij zeer relevante informatie aangereikt, alsook de contactgegevens van de verschillende respondenten. Met mijn verschillende vragen kon ik telkens bij hen terecht. Tenslotte ben ik mijn ouders en vrienden dankbaar voor de opbouwende commentaren, het geduld, de interesse en het vertrouwen in het voltooien van mijn masterproef. Met name Jente Mahieu en Timo Verheyden wil ik bedanken voor de vele tips, voor het onafhankelijk coderen van mijn interviews, en voor het nalezen van deze masterproef. 2

3 Abstract Tijdens de vergaderingen tussen de verschillende hoofdverpleegkundigen van de palliatieve eenheden in Vlaanderen kwam aan het licht dat nogal wat eenheden te kampen hadden met fluctuerende wachtlijsten. De specifieke omvang van dit probleem was echter niet gekend vermits er nog geen eerder onderzoek naar werd verricht. Dit onderzoek ging deze uitdaging aan. Er werd gewerkt volgens twee fasen: enerzijds werd met behulp van een online survey, aangevuld met telefonisch contact, nagegaan hoeveel van de dertig palliatieve eenheden in Vlaanderen een wachtlijst hanteren. Anderzijds werd er aan de hand van veertien diepte-interviews onderzoek gevoerd naar de mogelijke oorzaken van het ontstaan van deze wachtlijsten. Hieraan gekoppeld werd er ook gevraagd naar de ethische impact die het gebruik van wachtlijsten heeft op de betrokken zorgverleners, aangezien patiënten op dat moment in de rij staan om een zo menswaardig mogelijk levenseinde te krijgen, dat elders niet of nauwelijks haalbaar is vermits de complexe zorgnoden die zich voordoen. De survey bracht tot uiting dat alle dertig eenheden in Vlaanderen te maken krijgen met wachtlijsten, maar de gradatie ervan verschilt van eenheid tot eenheid. Zo worden bepaalde eenheden constant met wachtlijsten geconfronteerd, terwijl dit bij andere eenheden eerder sporadisch het geval is. Met behulp van de diepte-interviews werd er vervolgens getracht om de onderliggende oorzaken van deze wachtlijsten op te sporen. Een globaal capaciteitsprobleem blijkt de voornaamste verklaringsbron te zijn. Met betrekking tot de impact van de wachtlijsten is het opmerkelijk dat zo goed als alle hoofdverpleegkundigen aanhalen dat men er (nog) nauwelijks bij stilstaat, omdat het nu eenmaal hoort bij de uitoefening van hun functie. Sleutelwoorden: palliatieve zorg wachtlijsten palliatieve eenheden hoofdverpleegkundigen ethische impact thuiszorg 3

4 Inhoudstafel Dankwoord 2 Abstract 3 DEEL 1: Inleiding en probleemstelling 1.1 Inleiding Probleemstelling 7 DEEL 2: Literatuurstudie 2.1 Definitie van palliatieve zorg Palliatieve eenheden Wettelijke omkadering van de palliatieve eenheden Gegevens over de werking van palliatieve eenheden Knelpunten in het zorgaanbod van de palliatieve eenheden Wachtlijsten en wachttijden Gevolgen van wachtlijsten voor de betrokken zorgverleners 20 DEEL 3: Onderzoekopzet en methodologie 3.1 Onderzoeksvraag Methodologie Beschrijving van de respondenten 28 DEEL 4: Onderzoeksresultaten 4.1 Bespreking online survey Aantal erkende bedden Aantal patiënten op de wachtlijst per eenheid Gemiddelde duur dat patiënten moeten wachten per eenheid Bespreking resultaten diepte-interviews 34 4

5 4.2.1 Instroom van patiënten Overzicht van patiënten Overzicht van huidige wachtlijsten Ontstaan van wachtlijsten Organisatie van wachtlijsten Methode om wachtlijst te organiseren Exclusie criteria Doorstroming naar huis of woonzorgcentrum Doorverwijzen van patiënten naar andere palliatieve eenheden Mogelijkheid om op te schuiven op wachtlijst Ethische aspecten van wachtlijsten Mogelijke maatregelen tegen wachtlijsten Toekomst van wachtlijstproblematiek Samenvattende figuur Discussie Opmerkelijke vaststellingen Beperkingen van het onderzoek Beleidsaanbevelingen Aanbevelingen voor verder onderzoek Conclusie Bibliografie Bijlagen 65 5

6 DEEL 1: Inleiding en probleemstelling 1.1 Inleiding Voor velen onder ons is wachten een fenomeen waarmee men dagdagelijks geconfronteerd wordt. In veel situaties staan we daar dan eigenlijk ook niet meer bij stil. We wachten immers bij de bakker, op de bus, in de file, enz. Het hangt af van de persoon en de situatie welke invulling men aan dit wachten geeft. Voor de ene is wachten vooral een grote bron van frustratie, voor de ander een welgekomen moment om zijn gedachten te ordenen en zich te ontspannen. Dit maakt wachten tot een subjectief begrip dat verschillende inhouden kent naargelang hetgeen waar men op wacht. Maar wachten wordt echt frustrerend wanneer men moet wachten op goede zorg, waar iedereen nochtans recht op heeft. Verschillende media berichten de laatste tijd meer en meer over het wachten in de gezondheidszorg, getuige deze verschillende recente krantenkoppen: Vijfduizend gehandicapten wachten al twee jaar op zorg 1, Ouders kinderen met een handicap protesteren tegen wachtlijsten 2, Wachtlijsten voor rusthuizen 3, enzovoort. In deze context gaat het over patiënten met een dringende hulpvraag die in eerste instantie niet geholpen of opgenomen kunnen worden in de hiervoor beschikbare voorzieningen. De wachtlijst omvat twee grote onderdelen; het aantal wachtenden, en de duur dat patiënten moeten wachten vooraleer de gevraagde zorg verleend kan worden, ook wel aangeduid als de wachttijd. Het ontstaan van dergelijke wachtlijsten in onze gezondheidszorg steunt volgens Verschuere (2007) grotendeels op het feit dat het aanbod van de beschikbare voorzieningen ontoereikend is, waardoor de mensen met een zorgvraag voor een tijdje op de wachtlijst komen te staan tot er voor hen plaats is bij een voorziening op maat. patiënt1 Terug te vinden op de website van De Standaard: 2 Terug te vinden op de website van De Standaard: 3 Terug te vinden op de website van De Standaard: 6

7 Zoals hierboven reeds geschetst rapporteert de media regelmatig over het bestaan van dergelijke wachtlijsten in de gezondheidszorg, maar rond wachtlijsten bij palliatieve eenheden bleef het nog opmerkelijk stil. Tot dit artikel van 31 juli 2012: Wachtlijst voor palliatieve afdeling 4. In het artikel wordt er gewag gemaakt over deze stijgende problematiek in de regio Aalst-Dendermonde-Ninove, waar er maar liefst 38 personen wachten op een opname in één van de zes beschikbare bedden. Deze masterproef gaat dieper in op deze wachtlijstenproblematiek bij de verschillende palliatieve eenheden in Vlaanderen. Dit om een eerste beeld te schetsen van de omvang van de wachtlijsten, vermits dit onderwerp nog niet aan vorige studies werd onderworpen. 1.2 Probleemstelling De Federatie Palliatieve Zorg Vlaanderen vzw organiseert twee keer per jaar overlegmomenten voor de hoofdverpleegkundigen van alle palliatieve eenheden om enkele belangrijke thema s te bespreken. Tijdens één van die contactmomenten werd er gediscussieerd over het bestaan van wachtlijsten op de diverse eenheden. Men ondervond dat verscheidene eenheden ermee te maken kregen, maar men wist niet of dit opging voor alle eenheden in Vlaanderen. Ook de omvang en het optreden ervan bleek sterke verschillen te vertonen tussen de eenheden. In samenspraak met de medewerkers van de Federatie leek dit een interessant thema om verder te onderzoeken. Er werden drie prioriteiten vastgelegd waar dit onderzoek een antwoord moest op verschaffen. Zo diende er allereerst getracht worden om de omvang van de problematiek na te gaan: hoeveel van de dertig eenheden worden er geconfronteerd met wachtlijsten? Vervolgens werd gepoogd om enkele oorzaken aan te reiken die verantwoordelijk zijn voor het ontstaan van deze wachtlijsten. Tot slot werd er onderzocht worden welke impact wachtlijsten hebben op de betrokken zorgverleners. 4 Terug te vinden op de website van De Standaard: 7

8 DEEL 2: Literatuurstudie 2.1 Definitie van palliatieve zorg Het is belangrijk om kort een bondige omschrijving te geven van wat palliatieve zorg juist inhoudt. Op die manier wordt het voor de lezer duidelijk hoe dat men de specifieke taak van de palliatieve eenheden kan kaderen binnen de globale structuur van de gezondheidszorg. In de literatuur zijn er talrijke definities terug te vinden die palliatieve zorg kernachtig trachten te omschrijven. Veel auteurs verwijzen hierbij naar de meest recente definitie van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO 5 ). Interessanter is echter om na te gaan hoe palliatieve zorg omschreven wordt in het Belgisch Staatsblad. Daar kan men de wet betreffende palliatieve zorg van 14 juni 2002 terugvinden. Onder hoofdstuk II, artikel 2, kan de gehanteerde definitie worden teruggevonden 6 : Onder palliatieve zorg wordt verstaan: het geheel van zorgverlening aan patiënten waarvan de levensbedreigende ziekte niet langer op curatieve therapieën reageert. Voor de begeleiding van deze patiënten bij hun levenseinde is een multidisciplinaire totaalzorg van essentieel belang, zowel op het fysieke, psychische, sociale als morele vlak. Het belangrijkste doel van de palliatieve zorg is deze zieke en zijn naasten een zo groot mogelijke levenskwaliteit en maximale autonomie te bieden. Palliatieve zorg is erop gericht de kwaliteit van het resterende leven van deze patiënt en nabestaanden te waarborgen en te optimaliseren. De Corte et al. (2006) halen in dit verband aan dat de aangeboden zorg integraal, continu, actief en gericht moet zijn op de patiënt en zijn omgeving. De zorg focust specifiek op pijn- en symptoomcontrole. Daardoor kan palliatieve zorg aanzien worden als een gepersonaliseerde zorg op maat. Dit vereist interdisciplinaire samenwerking. De aandacht gaat hierbij uit naar somatische, psychologische, spirituele en sociale problemen. Het is een totaalzorg die erop gericht is om de dood 5 De definitie van de WHO betreffende palliatieve zorg kan men via deze link terugvinden: 6 Via deze link komt men rechtstreeks uit bij de definitie in het Belgisch Staatsblad: 8

9 noch te versnellen noch te vertragen (Cannaerts et al., 2000). Ook volgens Distelmans (2005) is het belangrijk om aan te geven dat palliatieve zorg gericht is op de symptomen in plaats van op de ongeneeslijke ziekte. Omdat terminale en chronische patiënten vaak moeilijkheden hebben met emoties en het sociaal netwerk, moet palliatieve zorg aandacht besteden aan de psychosociale, spirituele en familiale context. Palliatieve zorg heeft hierdoor niet alleen aandacht voor de ziekte, maar ook voor de patiënt en zijn familie. Cannaerts et al. (2000) stellen dat palliatieve zorg dus geen focus meer zal leggen op het herstel en de verbetering van de gezondheid, waardoor de intentie wegvalt om het stervensproces te vertragen of te verlengen. In deze context wijst onderzoek van Temel et al. (2010) erop dat een vroegtijdige inschakeling van palliatieve zorg er voor kan zorgen dat enerzijds de kwaliteit van leven en de stemming van de patiënt kunnen verbeteren, maar dat het anderzijds ook een positieve invloed heeft op de lengte van het resterende leven. Dit vooral dankzij een minder agressieve behandeling in deze laatste levensfase. Van Osselen et al. (2010) stellen dat de belangrijkste bevinding van het onderzoek van Temel inhoudt dat de patiënten die palliatieve zorg ontvingen gemiddeld twee en een halve maand langer leefden dan patiënten waarbij geen vroegtijdige palliatieve zorg werd ingezet. Concluderend kan gesteld worden dat de belangrijkste taak van palliatieve zorg erin bestaat om ondersteuning te bieden aan patiënten met het oog voor een zo actief en kwaliteitsvol leven tot aan de dood (Zuurmond, 2006). Ook Cannaerts et al. (2000) stelt dat de focus ligt op de kwaliteit van het resterende leven, voornamelijk door het wegvallen van het perspectief op genezing en de aanwezigheid van de nakende dood. De algemene duale focus van de zorgverleners zal volgens Zuurmond (2006) liggen op het wegnemen of voorkomen van het ondraaglijk lijden bij de patiënt en tegelijkertijd zoveel mogelijk ondersteuning bieden aan de familie. 9

10 2.2 Palliatieve eenheden De palliatieve zorg is op verschillende terreinen van de gezondheidszorg inzetbaar via de palliatieve zorgmodellen. Distelmans (2005) haalt aan dat deze modellen behoren tot de tweedelijnszorg. Vier modellen van gestructureerde palliatieve zorg worden hierbij onderscheiden. Het betreft de mobiele Palliatieve Support Teams (PST) in ziekenhuizen en hun equivalent, de palliatieve functies, in woonzorgcentra. De palliatieve thuiszorgequipes, de dagcentra en de palliatieve zorgeenheden (PZE) (De Corte et al., 2006). In Vlaanderen zijn er dertig palliatieve zorgeenheden, verspreid over de verschillende provincies. Het zijn thuisvervangende milieus voor terminale patiënten die palliatieve zorg behoeven die ze noch thuis, noch in de instelling waar ze verblijven kunnen verkrijgen. De situatie van patiënten die er verblijven wordt enerzijds gekenmerkt door een beperkte mantelzorg en een moeilijke sociale situatie. Anderzijds door een moeilijk zorgproces dat te complex of belastend is voor de professionele thuiszorg (Distelmans, 2005, Van den Block et al., 2008, Verbeek en Menten, 2010). Morbé & Van Liedekerke (2002) stellen dat het belang van palliatieve eenheden grotendeels ligt in hun complementariteit aan de thuiszorg. Dit door het voorzien van ondersteuning aan zowel de professionele thuiszorg als de mantelzorg. Bij afwezigheid van een goede sociale context bieden de eenheden een alternatief voor de verzorging thuis. De mogelijkheid om 24 uur op 24 uur thuis opgevangen te worden is immers niet vanzelfsprekend. Hun verzorging vormt namelijk een zware fysieke en emotionele belasting voor de thuisomgeving, die vaak niet opgewassen is tegen plotse crisissituaties. Een palliatieve eenheid kan hiervoor een oplossing bieden (Distelmans, 2005). Van Beek en Menten (2010) halen aan dat de patiënten in de palliatieve eenheden een bepaalde vergoeding moeten betalen voor de ziekenhuiskosten. De medische leiding van de dienst berust bij een geneesheer-specialist of een huisarts met bijzondere ervaring in de palliatieve zorg. De dienst moet steeds een beroep kunnen doen op geneesheren-specialist in de oncologie, de anesthesiologie en de geriatrie. Ook deze artsen dienen een bijzondere ervaring in de palliatieve verzorging te hebben. Met inbegrip van de hoofdverpleegkundige dient de dienst, per erkend bed, 10

11 over 1,5 VTE verpleegkundigen te beschikken, bijgestaan door voldoende verzorgend personeel (Federale Evaluatiecel Palliatieve Zorg, 2008). Dit verzorgend personeel bestaat uit verpleegkundigen, een psycholoog, een pastor, een lekenconsulent, een kinesist en verschillende vrijwilligers. Ook de familie is ten alle tijde welkom op de eenheid. Dergelijke gespecialiseerde eenheden hebben de opdracht om te voorzien in een specialistische totaalzorg in een huiselijke omgeving, afgestemd op de noden van patiënten en hun familie. Zo n 700 vrijwilligers zijn werkbaar op de verscheidene eenheden die ongeveer 3000 patiënten verzorgen tijdens hun laatste levensfase (De Corte et al, 2006, Distelmans, 2005) Wettelijke omkadering van de palliatieve eenheden In een K.B. van 15 juli 1997 worden de specifieke normen bepaald waaraan deze eenheden dienen te beantwoorden om erkend te worden. Zo dienen de palliatieve zorgeenheden te bestaan uit minimum zes en maximum twaalf bedden die ofwel verspreid zijn over verschillende ziekenhuisdiensten, ofwel in een zelfstandige entiteit ondergebracht zijn. Soms is de eenheid namelijk gehuisvest in een apart gebouw (bv. PZE Beveren-Waas, AZ Nikolaas), soms binnen hetzelfde gebouw van het ziekenhuis maar in een andere vleugel (bv. PZE Zele, AZ Sint-Blasius) of op een andere verdieping (bv PZE Jan Palfijn). Eenheden die zich op een andere locatie dan het ziekenhuis bevinden worden weleens aangeduid met de term hospice (bv. Coda hospice, Wuustwezel). Per ziekenhuis mag er slechts één eenheid van dit type bestaan (Federale Evaluatiecel Palliatieve Zorg, 2008). Distelmans (2005) haalt aan dat deze palliatieve eenheden vroeger vooral aanzien werden als eindstations waar patiënten naartoe gingen om te sterven. Tegenwoordig worden deze frequent gebruikt als tussenstation voor tijdelijke opnames, wat de mantelzorgers de kans geeft om even op adem te komen. De Federale Evaluatiecel Palliatieve Zorg (2008) haalt tenslotte ook aan dat de palliatieve eenheden aan een aantal architectonische en organisatorische normen moeten voldoen. De belangrijkste worden hier kort weergegeven. Zo moet er voldoende oppervlakte per bed voorzien zijn, dienen de kamers ruim en huiselijk te zijn, met beschikking over eigen sanitair en aangepast meubilair. Minstens de helft van de kamers moeten eenpersoonskamers te zijn. Elke kamer beschikt over telefoon, 11

12 radio- en Tv aansluiting en een oproepsysteem. Verder hoort de eenheid te beschikken over een aantal gemeenschappelijke ruimtes: een woonkamer met huiselijk karakter, een keuken, waartoe ook de familie toegang heeft, en een bureel voor de verpleegkundige equipe. Bovendien moet voor de familieleden de mogelijkheid bestaan om op de dienst te overnachten. Bezoek door familieleden is 24 uur op 24 uur mogelijk. Tot slot gebeurt de financiering van de Sp-bedden voor palliatieve zorg overeenkomstig de bepalingen van het K.B. van 25 april Het budget voor de ziekenhuizen wordt per budgetonderdeel uitbetaald. Voor de Sp-diensten voor palliatieve zorg zijn hoofdzakelijk de budgetonderdelen B1, B2 en C4 van belang: Onderdeel B1 dient volgende zogenaamde gemeenschappelijke diensten te dekken: algemene kosten, onderhoud, verwarming, administratie, was en linnen, voeding, internaat. Het budget B1 van de Sp-diensten voor palliatieve zorg wordt vastgesteld op ,03 (index op 1 januari 2002) per bed. Het onderdeel B2 omvat de kosten van het verplegend en verzorgend personeel, de kosten van de courante geneesmiddelen, de verbandmiddelen, de medische verbruiksgoederen, de producten voor de zorgverlening en het klein instrumentarium, de kosten van revalidatie, enzovoort. Aangezien B2 de kosten van het verplegend personeel en de courante medische producten dient te dekken, is dit onderdeel het grootste en zijn de regels om het beschikbare budget te verdelen het meest uitgebreid en verfijnd. Gezien het beperkte aantal Sp-bedden voor palliatieve zorg en gezien de strikte normen die opgelegd worden aan de palliatieve eenheden, werd voor de Spbedden voor palliatieve zorg een uniforme prijs bepaald voor onderdeel B2 van de ziekenhuisfinanciering, nl ,74 (indexcijfer 1 januari 2002) per bed. Voor de complexe berekening van het onderdeel C4 wordt er doorverwezen naar document van de Evaluatiecel 7 (Federale Evaluatiecel Palliatieve Zorg, 2008). 7 Het document is terug te vinden via deze website: https://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache:alb_g09vayaj:cms.kasper.be/accounts/15/a ttachments/rapporten/fed_evaluatiecel_mai_2008_rapport_2008_nl 12

13 2.2.2 Gegevens over de werking van palliatieve eenheden In het verslaggevingrapport registratie zijn een aantal interessante gegevens terug te vinden met betrekking tot de werking van de palliatieve zorgeenheden op basis van patiëntenregistratie. De hieronder besproken resultaten zijn gebaseerd op de gegevens van 27 van de 30 palliatieve eenheden in Vlaanderen die hun data beschikbaar hebben gesteld. Aantal patiënten Het aantal patiënten dat in 2010 op een palliatieve zorgeenheid in Vlaanderen verbleef bedroeg Gemiddeld werden er 16,97 patiënten per bed opgenomen. Er blijken regionale verschillen op te treden, maar op basis van de beschikbare cijfergegevens kan hiervoor geen verklaring gegeven worden Gemiddeld aantal 16,97 16,63 15,52 patiënten/bed Spreiding 11,17 23,17 11,29 24,42 9,63 23,27 Leeftijd van de patiënten Er blijken in Vlaanderen bijna geen jongeren op een palliatieve zorgeenheid te verblijven. In acht van de veertien netwerken verblijft er geen enkele persoon jonger dan 21 jaar op de eenheid. In drie van de veertien netwerken was er geen enkele persoon jonger dan 40 jaar. Vermoedelijk zou dit te verklaren zijn doordat er enerzijds weinig jongeren palliatieve zorg nodig hebben, en anderzijds door het bestaan van specifieke palliatieve supportteams voor deze jongeren waarvan er geen cijfergegevens beschikbaar zijn. Het merendeel van de patiënten, 64,41%, situeert zich in de leeftijdscategorie tussen 71 en 90 jaar. 8 Het document is terug te vinden via deze website: Vlaanderen/Word%20documenten/rapport%20registratie%202010%20versie% d oc 13

14 Leeftijd < 21 jaar 0,21% 0,21% 0,11% jaar 0,97% 1,01% 0,99% jaar 13,17% 12,65% 14,90% jaar 16,95% 18,16% 17,84% jaar 31,39% 33,09% 33,31% jaar 33,02% 30,15% 29,35% > 90 jaar 4,29% 4,74% 4,32% Hoofddiagnose bij opname Wat betreft de hoofddiagnose bij opname zijn er regionaal een aantal zeer grote verschillen waarneembaar. Bij vijf netwerken is er zelfs een duidelijke wijziging merkbaar ten opzichte van vorig jaar. Een verklaring hiervoor is niet gekend. Mogelijk heeft dit te maken met een andere manier van registreren, maar ook culturele verschillen kunnen een rol spelen. Hoofddiagnose Oncologisch 64,94% 64,72% 64,85% Niet oncologisch 17,53% 14,75% 15,47% Combinatie 17,53% 20,53% 19,68% Aantal overleden patiënten Van de patiënten die in 2010 op een eenheid verbleven, zijn er overleden. Dit wordt als een mogelijke indicatie aangegeven dat tijdelijke opnames op een palliatieve zorgeenheid in Vlaanderen niet gangbaar zijn. Hier moet wel een kanttekening bij geplaatst worden want uit de interviews bleek dat eenheden indien mogelijk, en afhankelijk van de wachtlijsten, geregeld tijdelijke opnames houden op de eenheid. Hierover later meer. De Federale Evaluatiecel Palliatieve Zorg (2008) geeft een interessant kijk op de gemiddelde verblijfsduur van patiënten op de palliatieve eenheden in Vlaanderen. Uit figuur 1 blijkt dat patiënten gemiddeld minder dan een maand in op een eenheid verblijven. 14

15 Figuur 1: Gemiddelde verblijfsduur in een Sp-bed voor palliatieve zorg (Bron: FOD Volksgezondheid DG1 Dienst Datamanagement MKG ) Knelpunten in het zorgaanbod van de palliatieve eenheden Tot slot haalt de Federale Evaluatiecel Palliatieve Zorg (2008) enkele knelpunten aan met betrekking tot het zorgaanbod van de palliatieve eenheden. Hier wordt er ook gewag gemaakt van het bestaan van wachtlijsten, maar niet over de omvang ervan. Zoals reeds eerder aangehaald zijn er immers geen data beschikbaar van eventuele wachtlijsten en wachttijden, vermits er nog geen eerder onderzoek naar werd verricht. In het verleden werd de behoefte voor het ganse Belgische rijk vastgelegd op maximaal 360 Sp-bedden voor palliatieve zorg, maar momenteel worden 379 bedden erkend en federaal gefinancierd. Ondanks deze toename van het aantal bedden bestaat er bij sommige eenheden een wachtlijst. Maar eerder dan het aantal Sp-bedden te verhogen, is het volgens de Evaluatiecel aangewezen om de palliatieve zorg in het thuismilieu en het woonzorgcentrum verder te versterken, zodat de patiënt maximaal in zijn vertrouwde milieu kan verzorgd worden en overlijden (Federale Evaluatiecel Palliatieve Zorg, 2008). In de diepte-interviews zal worden nagegaan of de hoofdverpleegkundigen deze redenering ook naar voren schuiven met betrekking tot het verminderen van de wachtlijstproblematiek. 15

16 2.3 Wachtlijsten en wachttijden Er zijn verschillende manier waarop men naar wachtlijsten en wachttijden kan kijken. Zoals Verschuere (2007) reeds aanhaalde ontstaat een wachtlijst doordat het aanbod van de beschikbare voorzieningen ontoereikend is voor het aantal zorgaanvragen. Hierdoor komt de patiënt op de wachtlijst te staan tot er een plaats is bij een betrokken voorziening. Vanuit een logistiek standpunt omschrijft men een wachttijd als de tijd tussen het vragen naar een product/dienst door de klant en het verwerven van dit product/deze dienst door de klant. Een wachttijd wordt binnen deze context dan ook altijd als een verloren tijd aanzien (Pintelon & Van Puyvelde, 2011). Toegepast op de context van de palliatieve zorgeenheden vertaald zich dat naar de tijd die verstrijkt tussen het moment waarop men, al dan niet telefonisch, een aanvraag doet voor opname en het ogenblik waarop iemand effectief wordt opgenomen op de eenheid. Ten Have et al. (2009) halen aan dat de wachtlijstproblematiek een complex fenomeen is binnen de gezondheidszorg. Er zijn veel factoren die bijdragen aan het ontstaan van een wachtlijst en het is onduidelijk wat kan verstaan worden onder een aanvaardbare wachttijd. Om de problematiek in kaart te brengen halen Pintelon en Van Puyvelde (2011) aan dat men hiervoor best beroep kan doen op een wachtlijnensysteem. Als we dit toepassen op een normale palliatieve eenheid, wordt de onderstaande figuur 2 verkregen: 16

17 Figuur (2): wachtlijnensystemen bij palliatieve eenheden Het traject dat palliatieve patiënten doorlopen kan afgeleid worden uit bovenstaande figuur (2) 9. Allereerst wordt er voor de patiënten een aanvraag tot opname ingediend. Dit kan door de familie, de huisarts, het palliatief supportteam, een verpleegkundige, enzovoort. Hierdoor komt men terecht bij de inputpopulatie van de eenheid. Als er op dat moment teveel aanvragen zijn in vergelijking met de beschikbare bedden, komt de patiënt op de wachtlijst te staan. Een nuance die hierbij gesteld moet worden is dat er een onderscheid wordt gemaakt tussen een passieve en actieve wachtlijst. Op de actieve wachtlijst staan patiënten die dringend een opname vereisen, terwijl de 9 Als basis voor het traject van de palliatieve patiënt wordt de informatiebrochure gebruikt van het UZ Gent, terug te vinden op volgende website: iatieve-eenhv10.pdf?mod=ajperes&cacheid=de209c804c3fe25683bab388be3aab10 17

18 patiënten op de passieve wachtlijst nog zo lang mogelijk thuis willen blijven maar zich reeds preventief aanmelden. Ten Have et al. (2009) stellen dat de zorginstellingen over het algemeen gezien hun wachtlijsten via twee verschillende werkwijzen gaan organiseren. Sommige instellingen hanteren het principe van wie het eerst komt, die het eerst maalt. Andere instellingen gaan de nood aan opname van de patiënt als criterium gebruiken. Hierbij aansluitend houden de verschillende zorginstellingen ook rekening met de urgentie omwille van de sociale indicatie. Dit wijst op het feit dat de draaglast voor de mantelzorger groter is geworden dan de draagkracht, wat kan leiden tot een totale ontwrichting van de mantelzorg. De auteurs stellen dat deze op behoeften en urgentie gebaseerde procedure als egalitaristisch worden getypeerd, vermits de personen met de grootste medische nood eerst worden geholpen. Dergelijk egalitarisme is echter strijdig met het eerste principe van gelijke behandeling zonder onderscheid tussen personen. Voor vele instellingen blijkt dit geen eenvoudige afweging. Met betrekking tot de wachttijd stellen Ten Have et al. (2009) dat het moeilijk te bepalen is wat nu juist een rechtvaardige wachttijd is. Wanneer deze een kritische lengte heeft overschreden kan ze immers niet langer als rechtvaardig aanzien worden. Met betrekking tot de palliatieve eenheden kan de opmerking gemaakt worden dat de wachttijden onrechtvaardig worden wanneer veel patiënten sterven nog voordat ze in de eenheid kunnen worden opgenomen, waar ze voor hun situatie immers de meest adequate zorg kunnen ontvangen. Bij de palliatieve eenheden is het aannemelijk dat de beperkte capaciteit, zoals in dit voorbeeld slechts zes erkende bedden, verantwoordelijk is voor de lange wachttijden. Het is echter niet eenvoudig om hieraan tegemoet te komen. Zo halen Pintelon en Van Puyvelde (2011) aan dat het zeer moeilijk is om de vraag naar een bepaalde dienst te verlagen in de zorgsector. Het is immers niet of nauwelijks te verantwoorden dat men het aantal patiënten zou proberen te verminderen. Om enigszins tegemoet te komen aan wachttijden voor patiënten kan men volgens de auteurs wel proberen om de organisatie van de wachtlijsten te verbeteren zodat er geen kostbare tijd verloren gaat. Maar ook deze oplossing valt moeilijk te implementeren binnen de verschillende palliatieve zorgeenheden. Ze beschikken immers over een beperkt aantal bedden en 18

19 een groot aantal patiënten dat hierop beroep wil doen. Bijkomstig is er ook niet echt sprake van het nastreven van een goede doorstroming vermits de meerderheid van de patiënten hier naartoe komen wanneer hun zorg te complex wordt voor andere zorginstellingen. Het doel van de eenheden is immers het toevoegen van kwaliteit aan de resterende levensdagen in plaats van deze proberen te verlengen. De meerderheid van deze palliatieve patiënten overlijdt dan ook binnen de eenheid. Een andere visie kan zijn om de selectiecriteria te vernauwen zodat er minder patiënten in aanmerking komen voor een opname. Wegens het bestaan van wettelijk intake criteria is ook dit niet zo eenvoudig implementeerbaar. Puur logistiek gezien zou men op zoek moeten gaan naar de optimale bedieningscapaciteit van de eenheid. Dit is een afweging tussen capaciteit en service. Deze valt echter ook niet zo eenvoudig te maken. Damen (2006) haalt hierbij aan dat wachtlijsten ook kunnen dienen om de patiënt en zijn naasten te laten voorbereiden op de toekomstige opname, of om na te denken over bijvoorbeeld eventuele alternatieven. De prioriteit van de eenheden zal er vooral in moeten bestaan om de omvang van de wachtlijsten zoveel mogelijk te beperken. Iedere eenheid heeft de afzonderlijke opdracht om na te gaan hoe men dat het best kan realiseren. Ten Have et al. (2009) stellen immers dat de maatschappij het wachten in de gezondheidszorg hoe langer hoe minder acceptabel vindt. Deze groeiende commotie wordt veroorzaakt door aangroei van het aantal mensen dat moet wachten op een voorziening, alsmede door de ernst waarmee deze mensen te kampen hebben. Damen (2006) stelt er pas echt problemen met wachtlijsten ontstaan wanneer de tijd die men moet wachten als onaanvaardbaar lang wordt ervaren. Met betrekking op de palliatieve eenheden is het niet of nauwelijks verdedigbaar dat patiënten op lange wachtenlijsten komen te staan die hen tegenhouden om op de voor hen meest menswaardige manier te sterven. Wat deze problematiek volgens Ten Have et al. (2009) nog ernstiger maakt is het feit dat door de vergrijzing en de medicalisering van de gezondheidszorg de druk op de verschillende zorgvoorzieningen nog zal toenemen. Hierdoor zijn de auteurs niet hoopvol ingesteld en concluderen zij dat men nog lang met wachtlijsten zal geconfronteerd worden. 19

20 2.3.1 Gevolgen van wachtlijsten voor de betrokken zorgverleners Als er vanuit een ethisch perspectief wordt gekeken naar het dilemma van de wachtlijsten bij palliatieve eenheden hebben we volgens Liégeois (2002) een intuïtief aanvoelen van wat wij goedvinden of niet. Deze morele intuïtie is een innerlijk en onmiddellijk aanvoelen van welke waarden en normen er op het spel staan in die bepaalde situatie. Een waarde zoals het verkrijgen van goede zorg vinden we allemaal belangrijk. Het ethisch aspect van wachtlijsten valt dus niet te onderschatten, en zeker niet wanneer het gaat om palliatieve zorg. De patiënten moeten immers wachten op een opname in een bepaalde instelling waar ze op dat moment het meest menswaardige levenseinde kunnen verkrijgen. Door hun zware zorgcomplexiteit is dat immers niet meer thuis mogelijk, waardoor een opname op de eenheid noodzakelijk wordt. Wanneer dat niet onmiddellijk mogelijk is, impliceert dit dat ze naar elders worden doorverwezen, meestal naar een bepaalde ziekenhuisafdeling, waar men niet in de mogelijkheid is om dezelfde totaalzorg te bieden. Ons moreel aanvoelen geeft aan dat dit niet correct is en indruist tegen het recht op goede palliatieve zorg voor iedereen. Het menswaardig perspectief komt hierdoor in gedrang vermits de patiënt op dat moment niet kan terugvallen op de meest menswaardige oplossing voor zijn aandoening. Vermits een onmiddellijke opname niet mogelijk is zou er volgens het ethisch perspectief toch een soortgelijke goede zorg moeten kunnen worden aangeboden op de plaats waar de patiënt verblijft in afwachting tot een opname op de palliatieve eenheid. In de praktijk blijkt dit echter niet het geval te zijn. Helemaal problematisch wordt het wanneer patiënten die op nog op de wachtlijst staan, overlijden. Dit houdt in dat ze niet de zorgen hebben verkregen waar ze eigenlijk recht op hadden. In het ziekenhuis is het, vooral door een personeelstekort, immers niet mogelijk om dezelfde goede zorgen te garanderen voor palliatieve patiënten als op de eenheid. Dit roept toch enkele cruciale vragen op met betrekking tot rechtvaardigheid. Hierdoor is het aannemelijk dat het niet kunnen aanbieden van goede palliatieve zorg, door het gegeven van de wachtlijsten bij palliatieve eenheden, een bepaalde weerslag kan hebben op de betrokken zorgverleners. Damen (2006) haalt aan dat het bestaan van wachtlijsten in de gezondheidszorg psychosociale gevolgen heeft op de betrokken 20

Palliatieve zorgen. Studentenbrochure

Palliatieve zorgen. Studentenbrochure Palliatieve zorgen Studentenbrochure 01. Inleiding Binnenkort loop je stage op de palliatieve eenheid en het palliatief support team (PST). Deze brochure is een voorbereiding op jouw stage. De bedoeling

Nadere informatie

palliatieve eenheid ten oever

palliatieve eenheid ten oever palliatieve eenheid ten oever Korte voorstelling Een palliatieve eenheid richt zich tot patiënten die ongeneeslijk ziek zijn, hiervoor geen behandeling meer krijgen en die een korte levensverwachting hebben.

Nadere informatie

Richtlijnen Palliatieve en Supportieve zorg

Richtlijnen Palliatieve en Supportieve zorg Laarbeeklaan 101 1090 Brussel Oncologisch Handboek Palliatieve zorg V1.2008 PALLIATIEVE ZORG: TOELICHTING EN PRAKTISCHE RICHTLIJNEN 1 Inleiding In 2002 werden drie wetten met betrekking tot de zorg voor

Nadere informatie

Zorgmogelijkheden in de palliatieve zorg

Zorgmogelijkheden in de palliatieve zorg Zorgmogelijkheden in de palliatieve zorg Inleiding Met deze brochure informeren we u graag over de mogelijkheden in de palliatieve zorg. Palliatieve zorg kan verleend worden op verschillende plaatsen:

Nadere informatie

2. De wettelijke bepaling op Palliatieve Support Teams (PST s)

2. De wettelijke bepaling op Palliatieve Support Teams (PST s) 2. De wettelijke bepaling op Palliatieve Support Teams (PST s) Alvorens met dit hoofdstuk te starten moeten er eerst twee zaken worden toegelicht. Ten eerste moet met de bespreking van de wettelijke bepaling

Nadere informatie

6. Palliatieve zorg, vroegtijdige zorgplanning en euthanasie

6. Palliatieve zorg, vroegtijdige zorgplanning en euthanasie 6. Palliatieve zorg, vroegtijdige zorgplanning en euthanasie 6.1 Palliatieve zorg Palliatieve zorg is de totaalzorg voor mensen met een levensbedreigende aandoening bij wie geen genezende behandeling meer

Nadere informatie

Als genezing niet meer mogelijk is

Als genezing niet meer mogelijk is Algemeen Als genezing niet meer mogelijk is www.catharinaziekenhuis.nl Patiëntenvoorlichting: patienten.voorlichting@catharinaziekenhuis.nl ALG043 / Als genezing niet meer mogelijk is / 06-10-2015 2 Als

Nadere informatie

Feedback rapport Kwaliteitsindicatoren palliatieve zorg. Fictief voorbeeld feedbackrapport TEAM X

Feedback rapport Kwaliteitsindicatoren palliatieve zorg. Fictief voorbeeld feedbackrapport TEAM X Feedback rapport Kwaliteitsindicatoren palliatieve zorg Fictief voorbeeld feedbackrapport TEAM X Auteurs: Kathleen Leemans, Joachim Cohen Contact: kleemans@vub.ac.be 02/477.47.64 De indicatorenset is ontwikkeld

Nadere informatie

Palliatieve zorg. 1. Wat is palliatieve zorg? 1.1 Definitie WHO 2002

Palliatieve zorg. 1. Wat is palliatieve zorg? 1.1 Definitie WHO 2002 Palliatieve zorg 1. Wat is palliatieve zorg? 1.1 Definitie WHO 2002 De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) heeft in 2002 een vernieuwde definitie van palliatieve zorg opgesteld: "Palliatieve zorg bevordert

Nadere informatie

Psychosociale aspecten bij longkankerpatiënten. Christine De Coninck Palliatief Support Team UZ Gent 1 december 2007

Psychosociale aspecten bij longkankerpatiënten. Christine De Coninck Palliatief Support Team UZ Gent 1 december 2007 Psychosociale aspecten bij longkankerpatiënten Christine De Coninck Palliatief Support Team UZ Gent 1 december 2007 Overzicht Inleiding Prevalentie psychosociale problemen Specifieke aspecten bij longkanker

Nadere informatie

I n f o r m a t i e v o o r p a t i ë n t e n. Zorgmogelijkheden in de palliatieve zorg

I n f o r m a t i e v o o r p a t i ë n t e n. Zorgmogelijkheden in de palliatieve zorg I n f o r m a t i e v o o r p a t i ë n t e n Zorgmogelijkheden in de palliatieve zorg 2 Inhoud Inl e i d i n g... 3 Ve r zo r g i n g t h u i s... 4 Ve r zo r g i n g o p een pa l l i at i e v e e e n

Nadere informatie

Visie : Palliatieve zorgen

Visie : Palliatieve zorgen Indien op een gegeven ogenblik een curatieve therapie geen hulp meer brengt en de mens zich geconfronteerd ziet met het onvermijdelijke, wordt hij bevangen door angst en pijn. Het is moeilijk om dragen,

Nadere informatie

Wat is palliatieve zorg? Waar denk je aan bij palliatieve zorg?

Wat is palliatieve zorg? Waar denk je aan bij palliatieve zorg? Wat is palliatieve zorg? Waar denk je aan bij palliatieve zorg? 2 Definitie Palliatieve zorg (WHO 2002) Palliatieve zorg is een benadering die de kwaliteit van leven verbetert van patiënten en hun naasten,

Nadere informatie

Logistiek management in de gezondheidszorg

Logistiek management in de gezondheidszorg Katholieke Universiteit Leuven Faculteit Geneeskunde Departement Maatschappelijke Gezondheidszorg Centrum voor Ziekenhuis- en Verplegingswetenschap Master in management en beleid van de gezondheidszorg

Nadere informatie

Handleiding voor het invullen van het Overdrachtsdocument palliatieve zorg

Handleiding voor het invullen van het Overdrachtsdocument palliatieve zorg Handleiding voor het invullen van het Overdrachtsdocument palliatieve zorg A. Algemeen Proactieve zorgplanning: markering Het palliatief overdrachtsdocument is bedoeld voor palliatieve patiënten. Vaak

Nadere informatie

Samenvatting Deel I Onderzoeksmethodologie in onderzoek naar palliatieve zorg in instellingen voor langdurige zorg

Samenvatting Deel I Onderzoeksmethodologie in onderzoek naar palliatieve zorg in instellingen voor langdurige zorg Samenvatting Palliatieve zorg is de zorg voor mensen waarbij genezing niet meer mogelijk is. Het doel van palliatieve zorg is niet om het leven te verlengen of de dood te bespoedigen maar om een zo hoog

Nadere informatie

De lange weg is vaak te kort.

De lange weg is vaak te kort. www.hhzhlier.be 1 h.-hartziekenhuis vzw De lange weg is vaak te kort. Dr. F. Krekelbergh Geriater Verantwoordelijke arts palliatieve zorgen Levenseinde is belangrijk moment Vroeg of laat Leven : veel verlieservaringen

Nadere informatie

Wat te doen als er niets meer aan te doen is? Over palliatieve zorg en ergotherapie

Wat te doen als er niets meer aan te doen is? Over palliatieve zorg en ergotherapie Groeien in leven en sterven Wat te doen als er niets meer aan te doen is? Over palliatieve zorg en ergotherapie Dr. Alexander Verstaen (psycholoog) Centrum PERENNIS Federatie Palliatieve Zorg Vlaanderen

Nadere informatie

Thuis in de laatste levensfase. Regionaal centrum voor palliatieve terminale zorg

Thuis in de laatste levensfase. Regionaal centrum voor palliatieve terminale zorg Thuis in de laatste levensfase Regionaal centrum voor palliatieve terminale zorg Wat is Hospice De Winde? Hospice De Winde is onderdeel van Zorggroep Solis. Zorggroep Solis verleent sinds 1267 zorg aan

Nadere informatie

Verantwoorde zorg in de palliatieve fase

Verantwoorde zorg in de palliatieve fase Verantwoorde zorg in de palliatieve fase Driekwart van de Nederlanders brengt de laatste fase van zijn leven door in een verpleeg- of verzorgingshuis, of met ondersteuning van thuiszorg. Verantwoorde zorg

Nadere informatie

De complexiteit van het thuis sterven

De complexiteit van het thuis sterven Universiteit Antwerpen Faculteit Politieke en Sociale Wetenschappen Academiejaar 2010-2011 MASTERPROEF Augustus 2011 De complexiteit van het thuis sterven Een onderzoek naar de knelpunten rond de palliatieve

Nadere informatie

Uw bijdrage maakt wel degelijk het verschil. Palliatief Netwerk Arrondissement Leuven

Uw bijdrage maakt wel degelijk het verschil. Palliatief Netwerk Arrondissement Leuven Uw bijdrage maakt wel degelijk het verschil Palliatief Netwerk Arrondissement Leuven Palliatieve zorg Palliatieve zorg is een intensieve, persoonlijke zorg voor zieken in hun laatste levensfase als er

Nadere informatie

Zorg rond het levenseinde

Zorg rond het levenseinde Groeningelaan 7 8500 Kortrijk Tel.nr. 056/24 52 71 Faxnr. 056/24.52.64 Zorg rond het levenseinde Zorg rond het levenseinde 12 Voor meer informatie over voorgaande onderwerpen, kan u contact opnemen met

Nadere informatie

COMMUNICEREN OVER HET LEVENSEINDE : WAAROM???

COMMUNICEREN OVER HET LEVENSEINDE : WAAROM??? Ik wil niet leven zoals een plant Als ik mijn familie niet meer ken, wil ik liever dood Ik wil niet afzien! Mijn broer denkt zus, en ik zo, wat moeten we nu doen? Hebben wij nu wel de juiste keuzes gemaakt?

Nadere informatie

Waar vindt terminale zorg plaats? Terminale zorg bij u thuis

Waar vindt terminale zorg plaats? Terminale zorg bij u thuis Terminale Zorg Wanneer u en uw naasten deze folder onder ogen krijgen, heeft u van uw behandelend arts te horen gekregen dat u ongeneeslijk ziek bent en uw levensverwachting beperkt is. De behandeling

Nadere informatie

minstens 80% van de respondenten akkoord + helemaal akkoord, minstens 80% van de respondenten niet akkoord + helemaal niet akkoord,

minstens 80% van de respondenten akkoord + helemaal akkoord, minstens 80% van de respondenten niet akkoord + helemaal niet akkoord, 4.7. Itemlijst postenquête PST-leden In het onderstaande deel bespreken we de itemlijst die in de enquête voor de leden van het PST was opgenomen. De itemlijst werd samengesteld op basis van de definities

Nadere informatie

Palliatieve zorg. Informatiebrochure patiënten

Palliatieve zorg. Informatiebrochure patiënten Palliatieve zorg Informatiebrochure patiënten 1. Wat is palliatieve zorg?...4 2. Wat is mantelzorg?...4 3. Waar verblijft u?...5 Palliatief supportteam...5 Palliatieve thuiszorg...5 Palliatieve eenheid...5

Nadere informatie

Beleidsplan Stichting Hospice Oudewater 2015

Beleidsplan Stichting Hospice Oudewater 2015 Beleidsplan Stichting Hospice Oudewater 2015 1. Inleiding. Het initiatief om te komen tot de oprichting van een hospice in de gemeente Oudewater stamt uit 2009. Deze wens, om in Oudewater te komen tot

Nadere informatie

Ongeneeslijk ziek. Samen uw zorg tijdig plannen

Ongeneeslijk ziek. Samen uw zorg tijdig plannen Ongeneeslijk ziek Samen uw zorg tijdig plannen Inhoudsopgave 1. Inleiding...3 1.1 Een naaste die met u meedenkt...3 1.2 Gespreksonderwerpen...3 2. Belangrijke vragen...3 2.1 Lichamelijke veranderingen...3

Nadere informatie

Een huis waar mensen in alle rust en waardigheid. hun laatste levensfase kunnen afsluiten,

Een huis waar mensen in alle rust en waardigheid. hun laatste levensfase kunnen afsluiten, Een huis waar mensen in alle rust en waardigheid hun laatste levensfase kunnen afsluiten, in een sfeer die de thuissituatie zoveel mogelijk benadert. Sinds ongeveer 20 jaar worden er in Nederland regelmatig

Nadere informatie

Palliatieve sedatie is geen euthanasie. Medische aspecten

Palliatieve sedatie is geen euthanasie. Medische aspecten Palliatieve sedatie is geen euthanasie Medische aspecten Hoe kwam deze richtlijn er? Werkgroep artsen met interesse in palliatieve zorg Uit meerdere regionale ziekenhuizen en 1 ste lijn Meerdere specialiteiten

Nadere informatie

Tijdig spreken over het levenseinde

Tijdig spreken over het levenseinde Tijdig spreken over het levenseinde foto (c) Ben Biondina voor DNA-beeldbank op www.laatzeelandzien.nl Cliëntenbrochure van Goedleven foto (c) Jan Kooren voor DNA-beeldbank op www.laatzeelandzien.nl 1.

Nadere informatie

Tijd voor de dood. Stilstaan bij en tijd nemen voor de dood Oprecht en stap voor stap afscheid nemen. Beleidsnotitie Palliatieve Zorg

Tijd voor de dood. Stilstaan bij en tijd nemen voor de dood Oprecht en stap voor stap afscheid nemen. Beleidsnotitie Palliatieve Zorg Beleidsnotitie Palliatieve Zorg Tijd voor de dood Stilstaan bij en tijd nemen voor de dood Oprecht en stap voor stap afscheid nemen Beleidsnotitie Tijd voor de dood Auteur(s) A.Trienekens Datum September

Nadere informatie

ONTHAALBROCHURE GERIATRIE

ONTHAALBROCHURE GERIATRIE ONTHAALBROCHURE GERIATRIE AFDELING A2 C2 - Patiëntinformatie - INHOUDSOPGAVE Inleiding. 1 1. Voorstelling afdeling geriatrie. 2 1.1 Doelstelling van uw verblijf. 2 1.2 Multidisciplinair team. 2 2. Werking

Nadere informatie

Vragenlijst voor patiënt en mantelzorger

Vragenlijst voor patiënt en mantelzorger Vragenlijst voor patiënt en mantelzorger 1. Waar verblijft u momenteel? 2. Waar zou u momenteel willen verblijven? 3. Wie van de volgende mensen heeft vorige week aan u hulp, verzorging of een behandeling

Nadere informatie

Wet- en Regelgeving rond de Palliatieve Zorg in Vlaanderen

Wet- en Regelgeving rond de Palliatieve Zorg in Vlaanderen Wet- en Regelgeving rond de Palliatieve Zorg in Vlaanderen In dit document wordt een samenvatting gegeven van de belangrijkste wet- en regelgeving met betrekking tot palliatieve zorg: 1. m.b.t. de zorgverlening

Nadere informatie

4.2. Evaluatie van de respons op de postenquêtes. In dit deel gaan we in op de respons op instellingsniveau en op respondentenniveau.

4.2. Evaluatie van de respons op de postenquêtes. In dit deel gaan we in op de respons op instellingsniveau en op respondentenniveau. 4.2. Evaluatie van de respons op de postenquêtes 4.2.1. Algemeen In dit deel gaan we in op de respons op instellingsniveau en op respondentenniveau. Instellingsniveau (vragenlijst coördinator) provincie,

Nadere informatie

Palliatieve sedatie 14 oktober 2015. Margot Verkuylen Specialist ouderengeneeskunde www.margotverkuylen.nl

Palliatieve sedatie 14 oktober 2015. Margot Verkuylen Specialist ouderengeneeskunde www.margotverkuylen.nl Palliatieve sedatie 14 oktober 2015 Margot Verkuylen Specialist ouderengeneeskunde www.margotverkuylen.nl Palliatieve sedatie in het hospice Veel kennis en ervaring Wat weten we over de praktijk? Dilemma

Nadere informatie

Informatieboekje Berkenrode, palliatieve zorg GGz Centraal, Zon & Schild. volwassenen pallatieve terminale zorg

Informatieboekje Berkenrode, palliatieve zorg GGz Centraal, Zon & Schild. volwassenen pallatieve terminale zorg Informatieboekje Berkenrode, palliatieve zorg GGz Centraal, Zon & Schild volwassenen pallatieve terminale zorg Inhoudsopgave Inleiding 2 Palliatieve unit locatie Zon & Schild 2 Visie en uitgangspunten

Nadere informatie

De palliatieve benadering als alternatief voor therapeutische verbetenheid? Dr. An Haekens P.K. Broeders Alexianen Tienen

De palliatieve benadering als alternatief voor therapeutische verbetenheid? Dr. An Haekens P.K. Broeders Alexianen Tienen De palliatieve benadering als alternatief voor therapeutische verbetenheid? Dr. An Haekens P.K. Broeders Alexianen Tienen Casus : terechte vragen!! Psychiatrie vandaag Vooruitgangsdenken Toename van diagnostische

Nadere informatie

II - Groeperingen en fusies in ziekenhuizen

II - Groeperingen en fusies in ziekenhuizen II - Groeperingen en fusies in ziekenhuizen 31 MEI 1989. - Koninklijk besluit houdende nadere omschrijving van de fusie van ziekenhuizen en van de bijzondere normen waaraan deze moet voldoen Gewijzigd

Nadere informatie

Psychosociale hulp voor patiënten met kanker

Psychosociale hulp voor patiënten met kanker Psychosociale hulp voor patiënten met kanker Beter voor elkaar Psychosociale hulp voor patiënten met kanker Inhoud Inleiding 2 Oncologieverpleegkundigen 3 Stomaverpleegkundigen 4 Geestelijke verzorging

Nadere informatie

Wat als ik niet meer beter word...

Wat als ik niet meer beter word... Wat als ik niet meer beter word... 1 Deze folder is bedoeld voor mensen die ongeneeslijk ziek zijn en voor hen die betrokken zijn bij een ziek familielid of een andere zieke naaste waarvan het levenseinde

Nadere informatie

Zorgpad Stervensfase

Zorgpad Stervensfase Zorgpad Stervensfase de laatste stand van zaken Lia van Zuylen, internist-oncoloog Kenniscentrum Palliatieve Zorg Erasmus MC, Rotterdam Inhoud Belang markering stervensfase Zorgpad Stervensfase Nieuwe

Nadere informatie

Bijlage B 2.1 Leidraad bij de kwalitatieve interviews 1

Bijlage B 2.1 Leidraad bij de kwalitatieve interviews 1 Bijlage B 2.1 Leidraad bij de kwalitatieve interviews 1 Toelichting (leidraad) bij de wijze waarop tekst is afgedrukt: CAPS Vet Normaal Cursief aanduiding van onderdelen de vraag zo stellen aspecten die

Nadere informatie

HET PALLIATIEF ZORGBELEID. Alles wat nog gedaan moet worden als men denkt dat er niets meer kan gedaan worden

HET PALLIATIEF ZORGBELEID. Alles wat nog gedaan moet worden als men denkt dat er niets meer kan gedaan worden HET PALLIATIEF ZORGBELEID Alles wat nog gedaan moet worden als men denkt dat er niets meer kan gedaan worden Palliatieve zorg is totaalzorg De term palliatie is afgeleid van het latijnse woord: pallium

Nadere informatie

Wat is palliatieve zorg? Pallium = Latijns woord voor mantel Palliatieve zorg, een mantel van warmte en bescherming

Wat is palliatieve zorg? Pallium = Latijns woord voor mantel Palliatieve zorg, een mantel van warmte en bescherming Wat is palliatieve zorg? Pallium = Latijns woord voor mantel Palliatieve zorg, een mantel van warmte en bescherming 1 Palliatieve zorg is de totale zorg voor de zorgvrager en zijn naasten vanaf het moment

Nadere informatie

Kwaliteit van leven toevoegen aan de tijd die men nog heeft. Hospice Marianahof. Avoord. Zorg en Wonen. Zoals u het wenst

Kwaliteit van leven toevoegen aan de tijd die men nog heeft. Hospice Marianahof. Avoord. Zorg en Wonen. Zoals u het wenst Kwaliteit van leven toevoegen aan de tijd die men nog heeft Hospice Marianahof Avoord Zorg en Wonen Zoals u het wenst 1 Welkom in marianahof Gastvrij thuis 4 Eigen regie 5 Aandacht 6 Multidisciplinair

Nadere informatie

Voor palliatieve zorg op maat

Voor palliatieve zorg op maat hospice de Populier Voor palliatieve zorg op maat Afscheid van het leven wordt beschouwd als een onderdeel van het leven. Daarmee krijgt ook palliatieve zorg steeds meer een plek in de samenleving. Hospice

Nadere informatie

Werkgroep Spirituele Zorg binnen de Palliatieve Zorg Regio Zuid-Gelderland

Werkgroep Spirituele Zorg binnen de Palliatieve Zorg Regio Zuid-Gelderland September 2011 Werkgroep Spirituele Zorg binnen de Palliatieve Zorg Regio Zuid-Gelderland Beleidsplan : Samenwerken aan Spirituele Zorg binnen de Palliatieve Zorg I. Achtergrond De palliatieve zorg ontwikkelt

Nadere informatie

Introductiebrochure voor studenten Palliatieve eenheid

Introductiebrochure voor studenten Palliatieve eenheid Introductiebrochure voor studenten Palliatieve eenheid Palliatieve zorg, Een zorg voor allen Elk mensenleven is eindig en ook de medische wetenschap kent zijn grenzen. Toch is de mens geneigd om deze grenzen

Nadere informatie

Zorgpad Stervensfase. Lia van Zuylen, internist-oncoloog. Kenniscentrum Palliatieve Zorg Erasmus MC, Rotterdam

Zorgpad Stervensfase. Lia van Zuylen, internist-oncoloog. Kenniscentrum Palliatieve Zorg Erasmus MC, Rotterdam Zorgpad Stervensfase Lia van Zuylen, internist-oncoloog Kenniscentrum Palliatieve Zorg Erasmus MC, Rotterdam Inhoud Herkenning stervensfase Inhoud van Zorgpad Stervensfase Onderzoeksresultaten Zorgpad

Nadere informatie

Richtlijnen Palliatieve en Supportieve zorg

Richtlijnen Palliatieve en Supportieve zorg Laarbeeklaan 101 1090 Brussel Oncologisch Handboek Euthanasie V1.2008 EUTHANASIE: TOELICHTING EN PRAKTISCHE RICHTLIJNEN 1 Inleiding In 2002 werden drie wetten met betrekking tot de zorg voor patiënten

Nadere informatie

Ziek zijn en (niet) genezen. Leuven 1-12-2011

Ziek zijn en (niet) genezen. Leuven 1-12-2011 Ziek zijn en (niet) genezen Leuven 1-12-2011 Johan Menten Walter Rombouts UZ Leuven - Goed ouder worden is een levenskunst. - Oudere mensen hebben vele zaken misschien minder in de hand, maar.zo lang mogelijk

Nadere informatie

Medische Beslissingen rond het levenseinde

Medische Beslissingen rond het levenseinde Medische Beslissingen rond het levenseinde Jo Lisaerde Eric Triau Maartje Wils Bewonersadviesraad 7 december 2011 Definitie Palliatieve Zorg Palliatieve zorg is een totaalzorg voor mensen die aan een ziekte

Nadere informatie

De terminale patiënt: Inleiding. Prof Dr Nele Van Den Noortgate Universitair Ziekenhuis Gent PUO VZA 6 november 2007

De terminale patiënt: Inleiding. Prof Dr Nele Van Den Noortgate Universitair Ziekenhuis Gent PUO VZA 6 november 2007 De terminale patiënt: Inleiding Prof Dr Nele Van Den Noortgate Universitair Ziekenhuis Gent PUO VZA 6 november 2007 Medische beslissingen bij levenseinde Type of deaths 1998 % of all death 2001 Intention

Nadere informatie

Samenvatting. Beleid en richtlijnen ten aanzien van beslissingen rond het levenseinde in Nederlandse zorginstellingen

Samenvatting. Beleid en richtlijnen ten aanzien van beslissingen rond het levenseinde in Nederlandse zorginstellingen Beleid en richtlijnen ten aanzien van beslissingen rond het levenseinde in Nederlandse zorginstellingen 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 196 Beleid en richtlijnen

Nadere informatie

Gecontroleerde sedatie:

Gecontroleerde sedatie: Gecontroleerde sedatie: een therapeutische mogelijkheid voor refractaire symptomen bij de terminale palliatieve patient? Dr. J. Menten Coördinator Palliatieve Zorg Kliniekhoofd Radiotherapie UZ Gasthuisberg-Leuven

Nadere informatie

Onbekend maakt onbemind

Onbekend maakt onbemind De bekendheid van palliatieve zorg bij de Vlaamse bevolking - een nulmeting Onbekend maakt onbemind Promotor: Prof. Guido Van Hal Onder begeleiding van: Trudie Van Iersel, Jessica Fraeyman Studenten: Elynn

Nadere informatie

1 Onze zorg voor uw laatste levensfase... 4 2 Palliatieve zorg; een mantel... 4 3 Palliatieve zorg afdeling... 5 4 Stervensfase... 5 4.

1 Onze zorg voor uw laatste levensfase... 4 2 Palliatieve zorg; een mantel... 4 3 Palliatieve zorg afdeling... 5 4 Stervensfase... 5 4. Versie 2-16 2 1 Onze zorg voor uw laatste levensfase... 4 2 Palliatieve zorg; een mantel... 4 3 Palliatieve zorg afdeling... 5 4 Stervensfase... 5 4.1 Zorgpad Stervensfase... 5 4.2 De cliënt als regisseur...

Nadere informatie

Zorgmogelijkheden in de palliatieve zorg

Zorgmogelijkheden in de palliatieve zorg Zorgmogelijkheden in de palliatieve zorg i n f o r m a t i e v o o r p a t i ë n t e n 2 Zorgmogelijkheden in de palliatieve zorg Z o r g m o g e l i j k h e d e n i n d e palliatieve zorg 3 Inleiding

Nadere informatie

Vroegtijdige zorgplanning

Vroegtijdige zorgplanning Vroegtijdige zorgplanning Manu Keirse Hoogleraar, Faculteit der Geneeskunde KU Leuven Ondervoorzitter Federatie Palliatieve Zorg Vlaanderen Het levenseinde voorzien 74 % sterven in zorgvoorzieningen 1/3

Nadere informatie

Samenvatting SAMENVATTING

Samenvatting SAMENVATTING SAMENVATTING Deze thesis beschrijft de ontwikkeling van palliatieve zorg in Roemenië en evalueert een nieuwe dienstverlening, i.c. palliatieve zorg thuis door een multidisciplinair team. Deze studie is

Nadere informatie

De Zorgmodule Palliatieve Zorg

De Zorgmodule Palliatieve Zorg De Zorgmodule Palliatieve Zorg - wat betekent dit voor de professional en zijn werkveld?- 2e regionale symposium palliatieve zorg s Hertogenbosch, 2 oktober 2014 Drs. Jaap R.G. Gootjes Alg. directeur /

Nadere informatie

Methoden van het Wetenschappelijk Onderzoek: Deel II Vertaling pagina 83 97

Methoden van het Wetenschappelijk Onderzoek: Deel II Vertaling pagina 83 97 Wanneer gebruiken we kwalitatieve interviews? Kwalitatief interview = mogelijke methode om gegevens te verzamelen voor een reeks soorten van kwalitatief onderzoek Kwalitatief interview versus natuurlijk

Nadere informatie

Informatiebrochure voor bewoners en familieleden rond Palliatieve zorgverlening in WZC de Bekelaar

Informatiebrochure voor bewoners en familieleden rond Palliatieve zorgverlening in WZC de Bekelaar Uw zorg, onze zorg Vallen en fixatie Palliatieve zorg Wondzorg Zorg voor de bewoner Incontinentiezorg Vroegtijdige zorgplanning Mentorschap Aandachtspersoon Voeding RZL Dementie Informatiebrochure voor

Nadere informatie

Pijn als verzorg -probleem

Pijn als verzorg -probleem Pijn als verzorg -probleem Mimmie Wouters Netwerk Palliatieve Zorg Aalst Dendermonde Ninove Pijnbestrijding bij palliatieve patiënten De huidige versie richtlijn Pijn werd in de periode van 2010-2013 geschreven

Nadere informatie

Resultaten interviews met patiënten Vervolgens wordt een korte samenvatting gegeven van de belangrijkste resultaten uit de gelabelde interviews.

Resultaten interviews met patiënten Vervolgens wordt een korte samenvatting gegeven van de belangrijkste resultaten uit de gelabelde interviews. Onderzoek nazorg afdeling gynaecologie UMCG (samenvatting) Jacelyn de Boer, Anniek Dik & Karin Knol Studenten HBO-Verpleegkunde aan de Hanze Hogeschool Groningen Jaar 2011/2012 Resultaten Literatuuronderzoek

Nadere informatie

het Domein patiëntenperspectief

het Domein patiëntenperspectief het Domein patiëntenperspectief omschrijving: Het effect van de behandeling op de levenskwaliteit van de patiënt, gemeten op basis van een combinatie van een objectieve (op basis van meetschalen) en een

Nadere informatie

Euthanasie Informatiebrochure voor patiënten en hun naasten

Euthanasie Informatiebrochure voor patiënten en hun naasten Euthanasie Informatiebrochure voor patiënten en hun naasten Palliatief Support Team 03 650 50 57 Inleiding Als u vragen heeft over beslissingen rond het levenseinde en meer bepaald over euthanasie, dan

Nadere informatie

Vrijwilligersondersteuning in het verzorgings- en verpleeghuis in de laatste levensfase 1

Vrijwilligersondersteuning in het verzorgings- en verpleeghuis in de laatste levensfase 1 Vrijwilligersondersteuning in het verzorgings- en verpleeghuis in de laatste levensfase 1 Beschrijving werkwijze 1 Gebaseerd op de eindevaluatie Vrijwilligersondersteuning in het verzorgings- en verpleeghuis

Nadere informatie

De stem van de patiënt in de ambulante chirurgie

De stem van de patiënt in de ambulante chirurgie De stem van de patiënt in de ambulante chirurgie Ilse Weeghmans Vlaams Patiëntenplatform vzw B.A.A.S. Congres 27 februari 2015 Neder-over-Heembeek Inhoud 1. Het Vlaams Patiëntenplatform vzw 2. Wat is een

Nadere informatie

In vuur en vlam Hoe voorkom je uit te doven? Een onderzoek naar burn-out en bevlogenheid bij hulpverleners

In vuur en vlam Hoe voorkom je uit te doven? Een onderzoek naar burn-out en bevlogenheid bij hulpverleners In vuur en vlam Hoe voorkom je uit te doven? Een onderzoek naar burn-out en bevlogenheid bij hulpverleners Colloquium psychosociale risico s Brussel, 23-09-2014 dr Sofie Vandenbroeck 2 Opdrachtgevers Federale

Nadere informatie

Gelukkig ondanks pijn: een online behandelprogramma voor mensen die lijden aan fibromyalgie of andere vormen van chronische pijn

Gelukkig ondanks pijn: een online behandelprogramma voor mensen die lijden aan fibromyalgie of andere vormen van chronische pijn Gelukkig ondanks pijn: een online behandelprogramma voor mensen die lijden aan fibromyalgie of andere vormen van chronische pijn Algemene informatie Dag in dag uit geconfronteerd worden met aanhoudende

Nadere informatie

Thuiszorg die bij ú past

Thuiszorg die bij ú past Thuiszorg die bij ú past www.evitazorg.nl Evita, thuiszorg die bij ú past Evita Zorg is een organisatie die professionele zorg en ondersteuning aan huis biedt. Volgens onze visie vraagt thuiszorg altijd

Nadere informatie

Samenvatting leerstof Geriatrie opleiding

Samenvatting leerstof Geriatrie opleiding Samenvatting leerstof Geriatrie opleiding Klinisch redeneren doen we in feite al heel lang. VUmc Amstel Academie heeft hiervoor een systematiek ontwikkeld, klinisch redeneren in 6 stappen, om gedetailleerd

Nadere informatie

Palliatie of Euthanasie: De Twilight Zone. Prof. Dr. Paul Clement Universitaire Palliatieve Zorgeenheid Leuven

Palliatie of Euthanasie: De Twilight Zone. Prof. Dr. Paul Clement Universitaire Palliatieve Zorgeenheid Leuven Palliatie of Euthanasie: De Twilight Zone Prof. Dr. Paul Clement Universitaire Palliatieve Zorgeenheid Leuven Situering Beslissingen rond het levenseinde Zeer vaak: Niet meer starten van (al dan niet medisch

Nadere informatie

Een pad op weg. Vroegtijdige zorgplanning. Ervaringen uit de praktijk Mimmie Wouters. Netwerk Palliatieve Zorgen Aalst Dendermonde Ninove vzw

Een pad op weg. Vroegtijdige zorgplanning. Ervaringen uit de praktijk Mimmie Wouters. Netwerk Palliatieve Zorgen Aalst Dendermonde Ninove vzw Een pad op weg Vroegtijdige zorgplanning Ervaringen uit de praktijk Mimmie Wouters Netwerk Palliatieve Zorgen Aalst Dendermonde Ninove vzw Sprong per sprong, van steen naar steen Wat zijn mijn ervaringen?

Nadere informatie

Evaluatierapport in het kader van het kwaliteitsdecreet Evaluatie van de zelfevaluatie Algemeen Ziekenhuis Sint-Dimpna

Evaluatierapport in het kader van het kwaliteitsdecreet Evaluatie van de zelfevaluatie Algemeen Ziekenhuis Sint-Dimpna Agentschap Inspectie Welzijn, Volksgezondheid en Gezin Afdeling Welzijn en Gezondheid Koning Albert II laan 35, bus 31, 1030 BRUSSEL Tel. 02 553 33 79 Fax 02 553 34 35 E-mail: inspectie@wvg.vlaanderen.be

Nadere informatie

Keten Palliatieve Zorg

Keten Palliatieve Zorg Keten Palliatieve Zorg Wat is palliatieve zorg? Palliatieve zorg begint wanneer iemand te horen heeft gekregen dat hij/zij ongeneeslijk ziek is en behandeling niet meer mogelijk is. Dat is een harde boodschap

Nadere informatie

SAMENVATTING. Samenvatting

SAMENVATTING. Samenvatting SAMENVATTING. 167 Met de komst van verpleegkundigen gespecialiseerd in palliatieve zorg, die naast de huisarts en verpleegkundigen van de thuiszorg, thuiswonende patiënten bezoeken om te zorgen dat patiënten

Nadere informatie

Huishoudelijk reglement voor de bezoekende huisarts

Huishoudelijk reglement voor de bezoekende huisarts J.B. Dekeyserstraat 70 3090 Overijse Erk.nr. ROB ce 1397 RVT vzb 395 Tel: 02/686.05.60 Fax: 02/686.06.96 Huishoudelijk reglement voor de bezoekende huisarts Art. 1. Dit reglement regelt de praktische werkafspraken

Nadere informatie

Liaison in de kinder en jeugdpsychiatrie

Liaison in de kinder en jeugdpsychiatrie Liaison in de kinder en jeugdpsychiatrie Kinder- en jeugdpsychiater : Dr Elfi Van den haute Hoofdverpleegkundige : Sandra Gissens Overzicht Betekenis liaison Biopsychosociaal: van model naar zorg Modellen

Nadere informatie

Evaluatie van het project Mantelluisteren academiejaar 2012-2013

Evaluatie van het project Mantelluisteren academiejaar 2012-2013 Evaluatie van het project Mantelluisteren academiejaar 212-21 In academiejaar 212-21 namen 5 mantelzorgers en 5 studenten 1 ste bachelor verpleegkunde (Howest, Brugge) deel aan het project Mantelluisten.

Nadere informatie

Ieder zijn waarheid. Dirk Hendrickx. oncologie (digestieve) palliatief support team. Coda Hospice Wuustwezel

Ieder zijn waarheid. Dirk Hendrickx. oncologie (digestieve) palliatief support team. Coda Hospice Wuustwezel Ieder zijn waarheid Dirk Hendrickx psycholoog AZ Klina Brasschaat oncologie (digestieve) palliatief support team Coda Hospice Wuustwezel Uitgangspunt: omgang met sterfelijkheid (Yalom, 2008) Er zijn mensen

Nadere informatie

Onderzoeksopzet. Marktonderzoek Klantbeleving

Onderzoeksopzet. Marktonderzoek Klantbeleving Onderzoeksopzet Marktonderzoek Klantbeleving Utrecht, september 2009 1. Inleiding De beleving van de klant ten opzichte van dienstverlening wordt een steeds belangrijker onderwerp in het ontwikkelen van

Nadere informatie

SAMEN IN GESPREK OVER ETHISCHE VRAAGSTUKKEN

SAMEN IN GESPREK OVER ETHISCHE VRAAGSTUKKEN WAT VINDT U BELANGRIJK? SAMEN IN GESPREK OVER ETHISCHE VRAAGSTUKKEN LEVEN OP EEN MANIER DIE BIJ U PAST Wat heeft u nodig om te kunnen leven op een manier die bij u past? Om u te leren kennen, gaan we met

Nadere informatie

MEER DOEN MET EVENVEEL. KOMT DE GRENS IN ZICHT?

MEER DOEN MET EVENVEEL. KOMT DE GRENS IN ZICHT? MEER DOEN MET EVENVEEL. KOMT DE GRENS IN ZICHT? Tendenzen over hoe werknemers in de ouderenzorg werken in de sector ervaren. 2 Juli 2015 Opzet van de bevraging De voorbije jaren is er een wijdverspreid

Nadere informatie

Wat deze uitgangspunten betekenen voor behandeling en verzorging in de laatste levensfase, wordt in het navolgende omschreven.

Wat deze uitgangspunten betekenen voor behandeling en verzorging in de laatste levensfase, wordt in het navolgende omschreven. Medisch Beleid Medisch ethisch beleid De waardigheid van de mens en de kwaliteit van leven staan centraal in de zorg van De Blije Borgh. Zo ook in de zorg tijdens de laatste levensfase van onze bewoners

Nadere informatie

Hospice De Wingerd. Heen en weer geslingerd Zonder rust noch duur Was ik maar een wingerd Had ik maar een muur. A. Roland Holst

Hospice De Wingerd. Heen en weer geslingerd Zonder rust noch duur Was ik maar een wingerd Had ik maar een muur. A. Roland Holst Hospice De Wingerd Hospice De Wingerd Heen en weer geslingerd Zonder rust noch duur Was ik maar een wingerd Had ik maar een muur. A. Roland Holst De Wingerd is een kleinschalige zorgvoorziening, gelegen

Nadere informatie

patiënteninformatie Oncologische revalidatie REVIVO GezondheidsZorg met een Ziel Foto: Ives Maes Flower Pot - courtesy Koraalberg

patiënteninformatie Oncologische revalidatie REVIVO GezondheidsZorg met een Ziel Foto: Ives Maes Flower Pot - courtesy Koraalberg i Foto: Ives Maes Flower Pot - courtesy Koraalberg patiënteninformatie Oncologische revalidatie REVIVO GezondheidsZorg met een Ziel Inhoud 1 Waarom oncorevalidatie? Hoe kan oncorevalidatie helpen?...

Nadere informatie

BelRAI- project: BelRAI en Thuiszorg

BelRAI- project: BelRAI en Thuiszorg BelRAI- project: BelRAI en Thuiszorg Noot vooraf: Deze leidraad werd geschreven voor thuiszorgorganisaties die deelnemen aan het BelRAI- project van de FOD Volksgezondheid, Veiligheid van de voedselketen

Nadere informatie

2-1-2014. De jongerenbox. Creatief en op maat communiceren met de AYA. Kwalitatief onderzoek. Inhoud. Inleiding

2-1-2014. De jongerenbox. Creatief en op maat communiceren met de AYA. Kwalitatief onderzoek. Inhoud. Inleiding De jongerenbox Creatief en op maat communiceren met de AYA Medewerkers: UZ Gent: E. Decoene, M. Quaghebeur, A. Raes, N. Nolf, V. Van De Velde, L. Dillen Universiteit Gent, afdeling verplegingswetenschappen

Nadere informatie

WELKOM OP DE OPNAME-EENHEID STEIGER

WELKOM OP DE OPNAME-EENHEID STEIGER WELKOM OP DE OPNAME-EENHEID STEIGER psychiatrisch ziekenhuis Bethaniënhuis Andreas Vesaliuslaan 39 2980 Zoersel Tel. 03 380 30 11 pzbethanienhuis@emmaus.be www.pzbethanienhuis.be Binnen en buiten met aandacht

Nadere informatie

Recent KB met aanpassing van het Zorgprogramma Geriatrie 19-03-2014 J.P.Baeyens. AZ Alma Eeklo

Recent KB met aanpassing van het Zorgprogramma Geriatrie 19-03-2014 J.P.Baeyens. AZ Alma Eeklo Recent KB met aanpassing van het Zorgprogramma Geriatrie 19-03-2014 J.P.Baeyens AZ Alma Eeklo Algemeen Verzorgenden zorgkundigen Verpleger verpleegkundige Hoofdverpleegkundige eenheid G: die op 1/5/2014

Nadere informatie

Referentiekader resultaten 2012-2013 Sint-Jozef Kessel

Referentiekader resultaten 2012-2013 Sint-Jozef Kessel Sint-Jozef Kessel Referentiekader resultaten 2012-2013 Sint-Jozef Kessel Voor het Vlaams Agentschap Zorg en Gezondheid startten we in 2013 met registraties van indicatoren die omschreven zijn in het referentiekader

Nadere informatie

Begeleidingsplan: in het kader van het Overleg rond een Patiënt met een Psychiatrische Problematiek SEL Zorgregio Gent vzw - RIZIV nr.

Begeleidingsplan: in het kader van het Overleg rond een Patiënt met een Psychiatrische Problematiek SEL Zorgregio Gent vzw - RIZIV nr. 1. Identificatie aanvrager Begeleidingsplan: in het kader van het Overleg rond een Patiënt met een Psychiatrische Problematiek Datum aanvraag: 04/09/2013... Naam aanvrager: TC... Organisatie/discipline:

Nadere informatie

Zorg in de laatste levensfase. Agnes van der Heide Afd. Maatschappelijke Gezondheidszorg Erasmus MC

Zorg in de laatste levensfase. Agnes van der Heide Afd. Maatschappelijke Gezondheidszorg Erasmus MC Zorg in de laatste levensfase Agnes van der Heide Afd. Maatschappelijke Gezondheidszorg Erasmus MC Verschillen Nederland buitenland Palliatieve zorg is geen specialisme Palliatieve zorg is in principe

Nadere informatie