1.2 Organisatorisch Netbeheerders

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "1.2 Organisatorisch. 1.2.1 Netbeheerders"

Transcriptie

1 1.2 Organisatorisch Auteur E. Bouwhuis, december2010 De organisatie van alle belangen rondom de ontwikkeling van Smart Grid vraagt de grootste aandacht, omdat alles goed op elkaar moet aansluiten. Achtereenvolgend worden vanuit verschillende stakeholders de belangen belicht Netbeheerders Netbeheerders zijn wettelijk verantwoordelijk voor de aanleg van voldoende capaciteit van de elektrische netten alsmede de gasnetten. Tevens zijn de netbeheerders verantwoordelijk voor de andere benodigde infrastructuur (zoals de ICT infrastructuur die afstanduitlezing van meters mogelijk moet maken). Netbeheerders hebben geen commerciële taak, maar een maatschappelijk doel en zijn derhalve wettelijk als monopolie geclassificeerd omdat elektrische netten niet met andere elektrische netten kunnen concurreren. De consument is gebaat bij een zo universeel mogelijk elektriciteitsnet van een aanvaardbare kwaliteit. Voor storingen in de levering van elektriciteit is de netbeheerder primair verantwoordelijk. Netbeheerders streven naar een optimale benutting van de infrastructuur om daarmee de transport- en distributiekosten zo laag mogelijk te houden. Dit betekent dat een plotselinge ontwikkeling van bijvoorbeeld elektrisch vervoer in een bepaald gebied de nodige aandacht vraagt in het beschikbaar stellen van netcapaciteit. Ditzelfde geldt voor de aanleg van warmtepompen, WarmteKoudeOpslag-installaties, inpassing van microwkk s etc. Kortom, waar significant afgeweken wordt van de klassieke vraagpatronen heeft een netbeheerder een belang in de beperking van piekmomenten teneinde investeringen in de distributiecapaciteit uit te kunnen stellen. Dit om de bestaande distributiecapaciteit meer optimaal te kunnen benutten. Belangrijkste partijen rond de netbeheerders zijn, naast de aangesloten afnemers op het net: de brancheorganisaties EnergieNed en Netbeheer Nederland, TenneT, Gasunie, KEMA, Gastec, de energiehandelsbeurzen APX/Endex, de leveranciers, de projectontwikkelaars, aannemers; de verschillende overheden: EU (met standaardisatie, regelgeving, marktwerking), rijk (met stimuleringsplannen, regelgeving, marktwerking), provincie (met economische stimuleringsplannen en streekplannen) en gemeenten (met ruimtelijke ordening en gebiedsontwikkeling); technische universiteiten (Delft/Eindhoven/Twente); aan de overheid gelieerde partijen zoals de mededingingsautoriteit NMa, consumentenautoriteit en het AgentschapNL Leveranciers, Lokale Duurzame Energiebedrijven (LDE s)

2 Leveranciers zijn in competitie met andere leveranciers in een vrije markt. Leveranciers hebben als marktpartij de taak het energiecontract (al dan niet met eventuele toegevoegde services) met afnemers te sluiten teneinde de levering van energie aan afnemers te garanderen. Het belang van leveranciers bij Smart Grid ligt voornamelijk in de levering van toegevoegde diensten op basis van nieuwe mogelijkheden met de slimme meter. Bijvoorbeeld onderscheidende tarieven en herkomst informatie. Lokale Duurzame Energiebedrijven (zogenaamde LDE s) proberen zich als nieuwe leveranciers en lokale producenten in de markt te onderscheiden met de levering van energie van lokale bronnen aan lokale markten in een soort community. Op dit moment (2010) is er volop discussie over de rentabiliteit van LDE s omdat elke LDE op zoek is naar schaalvoordelen voor de administratieve afwikkeling van de energielevering. Hiertoe zijn enkele aanbieders in de markt actief die deze diensten overnemen. Hierna wordt uitgelegd hoe de LDE s invloed op de energiemarkt verliezen. LDE s hebben minder financiële mogelijkheden dan de grotere energiebedrijven om de klanten te bereiken. Grote energiebedrijven werken met commerciële televisiereclames, acties via callcenters, allianties met grote natuurorganisaties en billboardcampagnes. Bijvoorbeeld algemene groene energie aanbieden tegen gelijke kosten als energie van centrales op uranium, kolen en gas. LDE s moeten van de lokale gemeenschap het vertrouwen winnen door lokale kennis en lokaal vertrouwen. De relatief kleinschalige energieleveranciers zoals LDE s worden met een aantal vaste kosten geconfronteerd die omgeslagen moeten worden naar de afnemers. Er zullen ten behoeve van de LDE s collectieve administratieve diensten georganiseerd moeten worden. Hoe dit georganiseerd zal gaan worden hangt onder meer af van een aantal experimenten, die onder andere te maken hebben met de bereidwilligheid van vrije afnemers om deel te gaan nemen aan de LDE s. De introductie van Smart Grid maakt deel uit van deze experimenten. Het is niet ondenkbaar dat voor de lokale diensten voor energie-uitwisseling gebruik gemaakt wordt van de overschotten van Prosumenten*, die via een lokaal energieaccount aan andere consumenten of Prosumenten beschikbaar wordt gesteld. In het werken binnen de lokale gemeenschap met lokale energiebronnen schuilt de kracht van LDE s. Maar er is nog een bijzonderheid, namelijk de Prosumenten die een energieoverschot willen leveren aan de buurman met een energietekort. Wie levert welke kilowattuur aan wie en tegen welke kosten? Overheid (EU, rijk, provincie, gemeente, ANL, NMa) De overheid is de belangrijkste stakeholder in de ontwikkeling van de juiste condities voor het tot stand komen van Smart Grid, met name voor de wet- en regelgeving en stimuleringsprogramma s. De overheid is daarbij in samenspraak met de politiek (wettelijke borging), het kaderstellende orgaan voor de doelstellingen met betrekking tot energiebesparing en de ontwikkeling van duurzame energieproductie. Voor de energiebesparing werkt de overheid aan regels ter verbetering van energie-efficiëntie van producten zowel op kleinschalig als grootschalig niveau. Kleinschalig is bijvoorbeeld energielabels op verlichting en koelkasten en grootschalig is bijvoorbeeld voor de woningbouw en utiliteitsbouw met regels voor de isolatiekwaliteit etc. Samenwerking van overheden en vertegenwoordigers van het bedrijfsleven is noodzakelijk om een evenwichtige marktontwikkeling te ondersteunen. Daarnaast is het voor de overheid noodzakelijk om goed zicht te houden op de technologische ontwikkelingen: de slimme netwerken, de slimme meter alsmede de architectuur van het

3 administratieve systeem. Vanuit de rijksoverheid zijn het ministerie van Economische Zaken, het directoraat Energie en Telecom, de Energiekamer en het AgentschapNL de belangrijkste partijen die vanuit het publieke belang de ontwikkelingen afstemmen en monitoren. Voor de samenwerking van kennisinstellingen, onderwijs&wetenschap, overheid en bedrijfsleven is de bijdrage vanuit het onderwijs, de wetenschap en de aanverwante onderzoeksinstellingen van groot belang. Ook is de overheid samen met marktpartijen verantwoordelijk voor het voorbereiden van de maatschappij op de komst van nieuwe technologieën. Provinciale overheden kunnen in samenspraak met vertegenwoordigers van regionaal bedrijfsleven (Kamer van Koophandel en brancheorganisaties) initiatieven ondersteunen voor de ontwikkeling van kennis ten dienste van Smart Grid. Gemeenten zijn belangrijke partners in de contacten met marktspelers. Ze spelen een belangrijke rol in de relatie met de ruimtelijke ontwikkeling. Daarnaast zijn gemeenten vaak stimulator in de afstemming van lokale partijen zoals woningbouwverenigingen, industrieterreinen en onderwijsinstellingen. Vaak zijn gemeenten met een groot aantal gebouwen ook marktpartij en hebben daarmee een rol in de stimulering van innovaties en maatregelen voor energiebesparing. De NMa ziet als marktmeester toe op de juiste naleving van de wet- en regelgeving. Ze is voor marktpartijen daarom de belangrijkste partij om de levendige wet- en regelgeving rondom markten te ontwikkelen en af te stemmen. Met name bij de elektriciteits- en gasmarkten wordt via de NMa Energiekamer aparte regelgeving (de zogenaamde codes) ontwikkeld om via dit proces sneller wet en regelgeving te kunnen ontwikkelen. Dit gebeurt steeds binnen het kader van de elektriciteitswet en de gaswet. De Energiekamer consulteert geregeld de stakeholders in de markt, rapporteert haar bevindingen over hetgeen getoetst wordt en geeft feiten en visie op belangrijke marktontwikkelingen Kennisinstituten Kennisinstituten zoals TNO en ECN kunnen een belangrijke bijdrage leveren vanuit de kenniswerkers die vanuit de laboratoria en proefgebieden ervaring hebben opgedaan op verschillende vlakken op technische, juridische, economische en maatschappelijke terreinen. Dezelfde instituten kunnen door deelname aan internationale projecten deze kennis uitwisselen met andere landen binnen en buiten Europa en ook zorgen voor afstemming van wetenschappelijk onderzoek, met name in technische zin. ECN en met name TNO voeren echter naast technische ook andere programma s op voornoemde deelgebieden. De bevindingen van deze instituten vormen op hun beurt ook weer voor een onafhankelijke visie (rapportage) naast de visie van de brancheorganisaties. Dit geldt op het gebied van Smart Grid met name voor partijen als KEMA, Uneto-VNI en anderen. Daarnaast zijn de instituten een belangrijke afnemer van de uitstroom uit onderwijs en wetenschap Bouwbedrijven Bouwbedrijven zijn de stuwende kracht achter de bouwprojecten die de basis vormen van één van de belangrijkste condities op de menselijke behoeftepiramide van Maslov: onderdak en structuur. Deze partijen bedienen de markt die wordt voorbereid door

4 Ruimtelijke Ordening (overheden) en ontwikkelaars van woningbouw, utiliteitsprojecten en grote infrastructurele werken. Met name in de woningbouw en utiliteit is de laatste decennia groeiende aandacht voor de factor energie, niet alleen vanuit de installatiebranche met innovatieve technieken, maar ook vanuit de Bouw. De bouwbedrijven zijn op zichzelf niet altijd de initiërende partij in de bouwproductie, maar werken op basis van zekere marktvraag. Bouwbedrijven zijn daarom afhankelijk van ontwikkelingen van (woning)bouwprogramma s van derden zoals provincies en gemeenten en van eisen aan de EPC (de 2011 EPC-eis nieuwbouw is 0,6 en gaat naar EPC 0,0 in 2020) en andere eisen zoals de NEN 7120 Energieprestatie van gebouwen. De mate van zelfopwekking bepaalt mede de EPC en ook warmteterugwinning. Hierbij zijn regels van belang vanuit de Breeam en de Dutch Green Building Council. Met name aspecten van de gebieds- en systeemgrens zijn voor de duurzame energieproductie van belang. Dat wil zeggen, in die zin dat de opwek van elektriciteit binnen de systeemgrens mag worden meegeteld als eigen productie mis dat aan bepaalde voorwaarden voldoet. Eveneens van belang is de inzet van warmtepompen en bij nieuwbouw-projecten ook de mate van lokale stimulansen voor de elektrisch vervoer. Dit alles betekent dat de economische ontwikkeling en conjunctuur van invloed zijn op de drukte in de bouwbedrijven. Hierin ligt de aanleiding voor de overheid om kennis samen te brengen als anticyclische investering tijdens de periode van (ongewenste) rust binnen de bouw. Building Brains is het resultaat van één van deze initiatieven vanuit de rijksoverheid. De Utiliteitsbouw is de sector die ongeveer alles doet behalve woningbouw en infrastructuren. Kortom, de gebouwen die deel uitmaken van de groep van scholen, sporthallen, winkels & winkelcomplexen, fabrieken, kantoren, stations, ziekenhuizen, magazijnen, kazernes etc. etc. Opmerkelijk in deze groep is de afwezigheid van directe betrokkenheid van eindgebruikers en de op het eerste oog relatief geringe relatie met het fenomeen Smart Grids. Echter vanuit de relatief grote aandacht voor gebouwbeheerssystemen vanuit deze groep vormt de utiliteit juist een zeer interessante doelgroep voor de Smart Grids. Deze is niet alleen interessanter om naar te kijken naar de energie-efficiency (isolatie en slim ruimtegebruik qua energiegebruik, warmteterugwinning en preferente groepen. Maar ook vanuit kostenbesparing bij implementatie, omdat veelal wegens de indeling in logisch geordende elektrische installaties energiemanagementsystemen zich relatief gemakkelijk laten implementeren Synergie Het fenomeen slimme netwerken heeft de aandacht van al deze bovengenoemde spelers. Bij het publiek zijn verwachtingen gewekt over Smart Grids. De ontwikkelingen in Smart Grids staan niet op zichzelf en moeten gezien worden in samenhang met algemeen maatschappelijke ontwikkelingen. Een belangrijk voorbeeld daarvan is de discussie over de invoering van Slimme Meters met betrekking tot de privacy, waarin de overheid via de Commissie Bescherming Persoongegevens (CBP) een belangrijke rol speelt en waar wetenschappelijke instituten soms harde noten kraken. Voorbeelden hiervan: de OV-chipkaart en de beveiliging van de slimme meter via de Universiteit Nijmegen. De belangrijkste drijfveer om aan synergie (waarbij het totaal meer oplevert dan de som

5 der delen) te werken is: dat op de lange termijn een gemeenschappelijk nut in het perspectief blijft staan. Dit nut is meervoudig en wordt op diverse plaatsen in dit werkje nader omschreven. In het kort een kleine opsomming: energiebesparing, koppeling met lokale bronnen, spreiding van gelijktijdige energievraag, verlengen levensduur van netten met beperkte capaciteit, betere benutting van gelijktijdige energie- en warmtevraag, betere benutting van lokaal opgewekte (rest-)warmte, comfort en gemak (via domotica en automatisch energiemanagement), voordeel van lagere kosten in aansluitcapaciteit en energiegebruik, band met natuurlijke bronnen zoals wind en zon. 2.2 Smart Grid in relatie tot Producenten Auteur E. Bouwhuis, december2010 De Nederlandse producenten bedienen in beginsel de Nederlandse vraag naar elektriciteit. Maar omdat het elektriciteitsnet Europees is gekoppeld wordt over de buitenlandverbindingen (via het 380 kilovoltnet) ook een aanzienlijke hoeveelheid geïmporteerd en geëxporteerd. Het saldo van deze import en export bedroeg in het jaar 2009 ca 5 terawattuur (5% van het landelijk energiegebruik). De Nederlandse vraag naar elektrische energie bedroeg in 2009 ongeveer 100 Terawattuur (360 Petajoule). Deze energie werd voor ongeveer 40 % opgewekt in de grotere centrales en voor ongeveer 60% door decentrale opwekking (productie uit WKK, biomassa, wind, water en zon). Een gemiddelde grote productie-eenheid (schoorsteen, ketel, stoomturbine en generator) van een grotere centrale is typisch ongeveer 600 megawatt. De jaarproductie ligt dan in de ordegrootte van 8000 uur keer 600 megawatt is ca 4,8 terawattuur. Elektrische centrales hebben vaak meerdere eenheden, 4 tot 6. De centrales draaien op basis van programma s die zijn afgesproken over het algemeen in bilaterale contracten met energieleveranciers. Voor het deel wat daarin niet is afgesproken zijn centrales vrij om de elektriciteitsvraag via de dagmarkten te bedienen die in het algemeen via de elektriciteitsbeurs verlopen. Voor een klein deel moeten de centrales verplicht een kleine hoeveelheid regelvermogen (vrij ruimte ten opzichte van de maximale inzet) vrijhouden voor stuursignalen vanuit het elektriciteitssysteem zelf. Tenslotte mag ook niet alle vermogen door de centrale aan marktpartijen verkocht worden. Centrales zijn verplicht om een zekere reserveruimte ten opzichte van de maximale productie te houden. Dit is nodig voor de onbalanssystematiek van de landelijke netbeheerder TenneT. TenneT organiseert hiermee op kwartierbasis de nodige correcties op de nationaal afgesproken uitwisseling met het buitenland. De gekozen centrale levert dan reservevermogen tegen een door TenneT vastgestelde vergoeding. Het deel van de productie wat via de elektriciteitsbeurs wordt verhandeld (APX-ENDEX) wordt op de beurs gerelateerd aan de eveneens niet in vooraf vastgestelde afwijkingen in de elektriciteitsvraag. Aanbieders en vragers van energie geven aan de beurs volume en prijs en op zowel dagbasis als uurbasis wordt gehandeld in elektrische energie. De elektriciteitsbeurzen worden via gebruikmaking van de fysieke

6 mogelijkheden van het Europese koppelnet tevens in toenemende mate met elkaar gekoppeld. Sinds eind 2010 is er sprake van één beursvloer voor de handel in elektrische energie voor de Centraal West Europese Elektriciteitsmarkt (CWE regio): Frankrijk, Duitsland en de Benelux. De CWE regio wordt gekoppeld aan de NE regio. De NE regio is de Noord Europese elektriciteitsmarkt, bestaande uit: Noorwegen, Zweden, Finland en Denemarken. Dit betekend onder andere dat de volatiliteit van de prijs ten opzichte van het verleden sterk is gedempt. Het prijsniveau van de verhandelde energie ligt in de ordegrootte van EUR 55 per megawattuur en hoogste waarden liggen een factor 20% hoger. Veel hangt af van de juiste voorspelbaarheid van de energievraag en het energieaanbod. De sinds 2009 waargenomen trend dat de totale Nederlandse elektriciteitsconsumptie daalde is sinds januari 2010 gekenterd en laat aan het einde van 2010 een groei zien van ca 3,5% ten opzichte van Dit heeft als consequentie dat de markt voor de bouw van productievermogen aantrekt. Dit is goed merkbaar aan de bouwkoorts van elektriciteitscentrales. Buitenlandse markten laten soortgelijke trends zien. De relatief lange bouwtijden voor centrales met name voor de bouwvergunning en de complexe verhouding met klimaat en milieubeleidslijnen vragen om oplossingen voor de elektrische energievoorziening. De politiek is gevoelig voor signalen uit de maatschappij maar is tevens bewust dat de maatschappij meer energie vraagt. De toenemende maatregelen voor energiebesparing en toenemende aandacht voor slimme netwerken om energie-efficiënte te bevorderen is daarom belangrijk.

7 Met slimme netwerken die werken op basis van actuele prijssignalen wordt het mogelijk interactiviteit te ontwikkelen met de elektriciteitsvraag. In feite is er dan sprake van een miniaturisering van de elementen in de elektriciteitsmarkt van vraag en aanbod. Een relatief nieuw en belangrijk element vormt het relatief onvoorspelbare aanbod van elektriciteit van windparken en zonnepanelen. Het is met zonnepanelen weliswaar juist dat op de productie op de daken van de woningen de energie direct in de woningen of het lokale elektriciteitsnet kan worden opgenomen, maar per saldo beweegt de energievraag van woonwijken met grotere volatiliteit dan in woonwijken zonder zonnepanelen. Kortom de karakteristieke vraag -patronen van woonwijken met zonnepanelen zijn afwijkend van die van klassieke woonwijken. Wanneer dit op dorps- of stadsniveau eveneens zo gaat plaatsvinden zal zich dat vertalen in een grotere lokale prijsvolatiliteit, die in de toekomst zorgen baart met betrekking tot de transport en distributiefunctionaliteiten van de huidige (gekoppelde) elektriciteitsnetwerken. Met de ontwikkeling van niet direct geografisch verbonden elektriciteitsmarkten waarin bepaalde wijze van duurzame productie en bepaalde consumptie met elkaar worden verbonden, kunnen deelnemers worden aangesloten die participeren middels intelligente vraagsturing. Voorbeelden hiervan zijn projecten die de levering van groene energie aan elektrisch vervoer verzorgen, waarbij de koppeling met de vraag via stuursignalen plaatsvindt op basis van het actuele aanbod van groene energie. Hiervoor is het voor de flexibiliteit nodig dat het voertuig elektrisch of qua actieradius over de nodige bufferruimte beschikt. Ditzelfde wordt uitgeprobeerd met warmtepompen, die dan voor de flexibiliteit over de nodige bufferruimte moeten beschikken. Door verdere ontwikkeling van (embedded) ICT/Energie systemen zal de hoeveelheid beïnvloedbare vraag gestaag toenemen. 2.4 Smart Grid in relatie tot Prosumenten Auteur E. Bouwhuis, december2010 De definitie van prosument is een aansluiting op het elektriciteitsnet welke een deel van de tijd energie aan het net levert en een ander deel energie van het net ontvangt. In dit hoofdstuk volgt nadere informatie over dit onderwerp. Met de komst van de Slimme Meter wordt het eenvoudiger om in de verschillende digitale telregisters van de meter een registratie bij te houden (op elk moment) hoeveel energie wordt uitgewisseld tussen de aansluiting en het openbare net. Zowel van het net naar de consument als andersom van de consument naar het net. Bij dat laatste is de afnemer dan producent, vandaar de naam prosument. De eerste prosumenten waren in feite de tuinders, met name die in het Westland. Deze tuinders pasten decentrale energieopwekking toe door middel van Warmte Kracht Koppeling (WKK). Deze WKK-systemen waren in de jaren negentig van de vorige eeuw in opkomst als vervanging van de klassieke ketelsystemen die noodzakelijk waren voor de

8 verwarming van tuinbouwkassen. Voor de WKK systemen werden dieselmotoren van vrachtwagens (en soms motoren van tanks voor defensie en later ook scheepsmotoren) omgebouwd tot gasmotor. Deze zorgt voor de verwarming (WARMTE) en daarnaast is de gasmotor via de as verbonden met een generator die elektriciteit opwekt (KRACHT). De elektriciteit was voor de verlichting van de gewassen en teelt in de kassen. Hierbij werd aanvankelijk in zogenaamd eilandbedrijf gewerkt. Dit wil zeggen dat er dan geen koppeling was met het elektriciteitsnet. In de loop van de jaren negentig werden de motoren speciaal verder ontwikkeld voor gebruik met de toepassing van een vast toerental. Deze sets werden in de verdere ontwikkeling als complete units aan de markt aangeboden, inclusief de koppeling met het lokale laagspanningsnet of via een transformatorhuisje aan het middenspanningsnet. Met de komst van deze sets werden WKK s ook interessant voor andere toepassing dan bij tuinders, zoals de verwarming van grotere gebouwcomplexen zoals kazernes en bejaardenhuizen. Via de doorontwikkeling in de laboratoria van Gasunie Research en partners werd deze combinatie rond de eeuwwisseling verder geminiaturiseerd in de vorm van de micro-wkk die dan eveneens dienst kon doen op kleinere schaal van een huishouden. Inmiddels zijn micro-wkk s commercieel in de verkoop vanuit de klassieke aanbieders van verwarmingsketels (de verbeterd rendementsketels en hoogrendementsketels) en zodoende wordt de micro-wkk in de volksmond ook wel de HRe-ketel genoemd. Er is nu sprake van een gasmotor die de warmte levert voor de verwarming van de centrale verwarming en het tapwater. De as levert de kracht voor de aandrijving van de generator, die de kracht omzet in elektrische energie. Met het voortschrijdend inzicht in hoe de decentrale energieproductie zich met de nieuwe ontwikkelingen zal gaan gedragen, ook met bijdrage van lokale zonne-energie productie en kleinschalige windenergieproductie, is de behoefte ontstaan om de term prosument in te voeren voor algemeen begrip naast de klassieke positie als producent en consument. De ontwikkeling van samenwerkende WKK s bij de tuinders in de elektrische energievoorziening leidde tot studies die aanvankelijk gegroepeerd werden als virtual power plant. In dit concept werd de gezamenlijke elektriciteitsproductie, die aanvankelijk als restproduct van de warmtebehoefte werd beschouwd, administratief samengesteld als een grotere centrale en werd daarmee speler op de elektriciteitsmarkt. Op deze wijze kreeg de elektriciteitsproductie een grotere rol ten opzichte van de warmteproductie van de WKK. De regeling vroeg zodoende om meer buffercapaciteit voor warmte om daarmee enige flexibiliteit te organiseren in de levering van elektrische energie. Om in de decentrale opwekking van elektrische energie een heldere positie te ontwikkelen voor de rol van deze nieuwe producenten is nadere wetgeving ontwikkeld in de elektriciteitswet In de wet en regelgeving werd georganiseerd dat alle aanbieders van vermogensvraag en vermogensaanbod zogenaamde programmaverantwoordelijkheid kregen. Deze eis zorgde ervoor dat vanaf een bepaalde vermogensgrootte voor elke volgende dag moest worden opgegeven hoeveel vermogen men op de aansluiting(en) verwachtte, per uur en per kwartier. Voor kleinverbruikers werd deze rol overgenomen door de leverancier.

9 Voor de middelgrote verbruikers leidde al deze ontwikkelingen tot een grotere rol in de automatisering van verschillende functies in relatie tot verschillende energieomstandigheden. En al doende kregen ICT-aanbieders, wetenschappelijke instituten, netbeheerders, energiehandelaren en energieleveranciers te maken met een toenemende mate van gekoppelde ICT systemen, waar uiteindelijk de term Smart Grids mee werd bevestigd. Hiermee komt de relatie tussen Smart Grids en prosumenten in beeld in technische zin. Over hoe de relatie organisatorisch is geregeld wordt omschreven in hoofdstuk 1.2. In de Smart Grids is technisch gezien vooral de communicatie een factor van belang. Niet alleen van actuele meetgegevens, maar ook de voorspelling van vraag en aanbod en weersvoorspellingen en metadata, die alle van invloed zijn op de balancering en sturing van vraag en aanbod. Dat al deze gegevens door een slim systeem ergens verwerkt moet worden om vervolgens sturing te geven aan vraag en aanbod vraagt om een brede samenwerking van alle stakeholders. Het slimme systeem als centraal systeem zou op zich te kwetsbaar zijn, dus is voor de verwerking van alle gegevens een Smart Grid systeem nodig wat deze gegevens zo decentraal en autonoom mogelijk kan verwerken tot stuursignalen aan bestuurbare elementen in vraag en aanbod van energie (inclusief buffer-systemen). Voor een uitgebalanceerde verdeling van warmte via warmtenetten is over het algemeen een relatief klein geografisch gebied in beeld, omdat warmte over grotere gebieden te veel verliezen heeft. Voor de aansturing van lokale opwekking van WKK s, mini-wkk s of micro-wkk s of voor de aansturing van warmtepompen (en ook elektrische voertuigen of andere elektrische opslagsystemen), is een lokaal werkend buffersysteem (op micro, mini of wijkniveau) vaak wenselijk om flexibiliteit te bieden aan de afstemming van vraag en aanbod. Voor afstemming van vraag en aanbod van elektrische energie is er minder noodzaak om geografisch te kijken. Met Smart Grids voor (enkel) elektriciteit is het dus gemakkelijker om met (digitale) gemeenschappen (communities) samen te werken, die samen een soort virtuele centrale (virtual power plant) kunnen vormen in samenhang met de energievraag en de energieuitwisseling via een virtuele koppeling met de rest van het elektrische net.

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen De toekomst van de energievoorziening Gemeenten, provincies, bedrijven en projectontwikkelaars gaan zich steeds meer richten op duurzame energiedoelstellingen,

Nadere informatie

6 Pijler 4: Het energietransportnetwerk gereedmaken

6 Pijler 4: Het energietransportnetwerk gereedmaken 6 Pijler 4: Het energietransportnetwerk gereedmaken 6.1 Aanpassingen van de infrastructuur in Nederland De energietransitie kan ingrijpende gevolgen hebben voor vraag en aanbod van energie en voor de netwerken

Nadere informatie

De opkomst van all-electric woningen

De opkomst van all-electric woningen De opkomst van all-electric woningen Institute for Business Research Jan Peters Directeur Asset Management Enexis Inhoud Beeld van de toekomst Veranderend energieverbruik bij huishoudens Impact op toekomstige

Nadere informatie

26-11-2010. In balans met Smart Grids Willem Kooiman 29 november 2010. Team Smart Grids. Stelling! Inhoud. Wat is Smart Grid

26-11-2010. In balans met Smart Grids Willem Kooiman 29 november 2010. Team Smart Grids. Stelling! Inhoud. Wat is Smart Grid Team s John v.d. Ven, DLV GE Marco Polet Priva Sjoerd Leij Yacht Maarten Pennings NXP Marc Vlemmings NXP In balans met s Willem Kooiman 29 november 2010 Johan Hugh Egbert Irin Hans Euson Maaskant Bouwhuis

Nadere informatie

TKI Tender en programmalijnen Switch2SmartGrid. Programmalijnen en speerpunten 2014

TKI Tender en programmalijnen Switch2SmartGrid. Programmalijnen en speerpunten 2014 TKI Tender en programmalijnen Switch2SmartGrid Programmalijnen en speerpunten 2014 Programmalijnen en aandachtspunten 1. Energiemanagement voor fleibiliteit van energiesysteem 2. Informatie en control

Nadere informatie

Energietransitie biedt kansen in de gebouwde omgeving

Energietransitie biedt kansen in de gebouwde omgeving Energietransitie biedt kansen in de gebouwde omgeving Enexis: energie in goede banen Even if you doubt the evidence, providing incentives for energy-efficiency and clean energy are the right thing to do

Nadere informatie

Evoluties in het energielandschap. Peter De Pauw

Evoluties in het energielandschap. Peter De Pauw Evoluties in het energielandschap Peter De Pauw Inhoud We consumeren meer energie We produceren zelf elektriciteit We zullen anders consumeren We gebruiken de netten op een andere manier 2 3 december 2015

Nadere informatie

De slimme meter. Informatie over de nieuwe energiemeter

De slimme meter. Informatie over de nieuwe energiemeter De slimme meter Informatie over de nieuwe energiemeter De slimme meter in vogelvlucht Alle huishoudens in Nederland krijgen een nieuw soort energiemeter aangeboden: de zogenaamde slimme meter. Deze digitale

Nadere informatie

De slimme meter. Informatie over de nieuwe energiemeter

De slimme meter. Informatie over de nieuwe energiemeter De slimme meter Informatie over de nieuwe energiemeter De slimme meter in vogelvlucht Alle huishoudens in Nederland krijgen een nieuw soort energiemeter aangeboden: de zogenaamde slimme meter. Deze digitale

Nadere informatie

Het energiesysteem verduurzaamt (Bron: ECN, Energie-Nederland en Netbeheer Nederland)

Het energiesysteem verduurzaamt (Bron: ECN, Energie-Nederland en Netbeheer Nederland) Het energiesysteem verduurzaamt (Bron: ECN, Energie-Nederland en Netbeheer Nederland) De energievoorziening gaat veranderen. De energiemarkten zijn sterk in beweging en dat leidt tot onzekerheden. De energiesector

Nadere informatie

Slimme Netten. Martijn Bongaerts: - voorzitter Projectgroep Smart Grids Netbeheer Nederland - manager Innovatie, Liander

Slimme Netten. Martijn Bongaerts: - voorzitter Projectgroep Smart Grids Netbeheer Nederland - manager Innovatie, Liander Slimme Netten Martijn Bongaerts: - voorzitter Projectgroep Smart Grids Netbeheer Nederland - manager Innovatie, Liander Netbeheer Nederland (1) Netbeheer Nederland brancheorganisatie van alle elektriciteit-

Nadere informatie

NVN 7125 Berekenen energiebesparende gebiedsmaatregelen als onderdeel van de EPC-eis

NVN 7125 Berekenen energiebesparende gebiedsmaatregelen als onderdeel van de EPC-eis NVN 7125 Berekenen energiebesparende gebiedsmaatregelen als onderdeel van de EPC-eis 11 oktober 2011 Bert Elkhuizen Cofely Energy Solutions Definities NEN 7120: nieuwe norm voor het bepalen van de energieprestatie

Nadere informatie

Slimme energiemeters vanaf 1.1.2012 ingevoerd

Slimme energiemeters vanaf 1.1.2012 ingevoerd Regelingen en voorzieningen CODE 5.1.4.22 Slimme energiemeters vanaf 1.1.2012 ingevoerd bronnen vraag en antwoord ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie (EL&I), 23.2.2011, www.rijksoverheid.nl

Nadere informatie

Roadmap Smart Grids Mar$jn Bongaerts Frits Verheij 12 februari 2014

Roadmap Smart Grids Mar$jn Bongaerts Frits Verheij 12 februari 2014 1 Roadmap Smart Grids Mar$jn Bongaerts Frits Verheij 12 februari 2014 Inhoud 2 1. Innovatietafel aanloop naar TKI Switch2SmartGrids 2. Actieplan Duurzame Energievoorziening link naar E-akkoord 3. Toekomstbeelden

Nadere informatie

Smart Grids proeftuinen. Innovatieprogramma Intelligente Netten (IPIN)

Smart Grids proeftuinen. Innovatieprogramma Intelligente Netten (IPIN) Smart Grids proeftuinen Innovatieprogramma Intelligente Netten (IPIN) Smart Grids proeftuinen Innovatieprogramma Intelligente Netten (IPIN) Smart Grids proeftuinen Innovatieprogramma Intelligente Netten

Nadere informatie

allander Gesprek met Friese Statenleden over groeistrategie Alliander Leeuwarden, 5 maart 2014

allander Gesprek met Friese Statenleden over groeistrategie Alliander Leeuwarden, 5 maart 2014 Gesprek met Friese Statenleden over groeistrategie Alliander ] allander Leeuwarden, 5 maart 2014 Ir. Peter Molengraaf Voorzitter Raad van Bestuur Raad van Bestuur Alliander 1 Toename decentrale opwek de

Nadere informatie

De toekomst van de netten

De toekomst van de netten De toekomst van de netten Speelveld, energieneutrale wijk, rol van smart grids dr. C. (Cor) Leguijt, presentatie Kivi-Niria, 8 okt. 2013 Inhoud de toekomst van de netten Kort: over CE Delft De hoeken van

Nadere informatie

All about Energy College Doel van dit ronde tafel gesprek

All about Energy College Doel van dit ronde tafel gesprek All about Energy College Doel van dit ronde tafel gesprek Een gezamenlijk project definiëren, dat samen met ons netwerk succesvol kan worden gerealiseerd. Het definiëren van uw Roadmap naar 26 mei 2025

Nadere informatie

Het Slimme energienet..zx ronde 25 januari 2015

Het Slimme energienet..zx ronde 25 januari 2015 Het Slimme energienet..zx ronde 25 januari 2015 De laatste tijd worden we overspoeld door marketing verhalen over de slimme meter en het slimme energienet. Men stelt dat met de komst van de slimme meter

Nadere informatie

Interpretatie Eletriciteitswet 1998 art. 1 lid 2

Interpretatie Eletriciteitswet 1998 art. 1 lid 2 Interpretatie Eletriciteitswet 1998 art. 1 lid 2 In het laatste kwartaal van 2011 hebben gemeenten, provincies en waterschappen een brief ontvangen van hun netbeheerder betreffende artikel 1, tweede lid,

Nadere informatie

Lokale energiecoöperatie

Lokale energiecoöperatie Lokale energiecoöperatie Stuwende kracht achter de de duurzame energietransitie van onderaf 1 Inhoud I. Visie II. De Energie Coöperatie III. Eemflow Energie VOF 2 Van Klimaat beleid naar Energie transitie

Nadere informatie

Wij brengen energie. Waar mensen licht en warmte nodig hebben

Wij brengen energie. Waar mensen licht en warmte nodig hebben Wij brengen energie Waar mensen licht en warmte nodig hebben Energie in goede banen De beschikbaarheid van energie bepaalt in grote mate hoe we leven: hoe we wonen, werken, produceren en ons verplaatsen.

Nadere informatie

Energie voor morgen, vandaag bij GTI

Energie voor morgen, vandaag bij GTI Energie voor morgen, vandaag bij GTI Jet-Net docentendag 5 juni 2008 GTI. SMART & INVOLVED GTI is in 2009 van naam veranderd: GTI heet nu Cofely SLIMME ENERGIENETWERKEN, NU EN MORGEN 2008 2010 Centrale

Nadere informatie

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST NOORD-NEDERLAND: PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST PROEFTUIN ENERGIE- TRANSITIE REGIONALE PARTNER IN DE EUROPESE ENERGIE UNIE Noord-Nederland is een grensoverschrijdende proeftuin

Nadere informatie

Figuur 1: De ontwikkeling van de kostprijs van zonne-energie en batterijen versus de consumentenprijs van elektriciteit

Figuur 1: De ontwikkeling van de kostprijs van zonne-energie en batterijen versus de consumentenprijs van elektriciteit Energiebedrijven op zoek naar toegevoegde waarde De transitie naar een hernieuwbaar en deels decentraal energielandschap zal zich doorzetten. De vervanging van de centrale elektriciteitsproductie door

Nadere informatie

Groeiplan voor warmte. een initiatief van provincies, gemeenten en sector

Groeiplan voor warmte. een initiatief van provincies, gemeenten en sector Groeiplan voor warmte een initiatief van provincies, gemeenten en sector 27 november 2015 De Provincies Gelderland, Zuid-Holland, Noord-Holland, en Limburg, Metropoolregio Rotterdam Den Haag, de Gemeenten

Nadere informatie

De rol van biomassa in de energietransitie.

De rol van biomassa in de energietransitie. De rol van biomassa in de energietransitie. Bert de Vries Plaatsvervangend directeur-generaal Energie, Telecom en Mededinging, Ministerie van Economische Zaken Inhoud 1. Energieakkoord 2. Energietransitie

Nadere informatie

1 juni 2011 Minisymposium Groen Gas W. Deddens

1 juni 2011 Minisymposium Groen Gas W. Deddens 1 juni 2011 Minisymposium Groen Gas W. Deddens Agenda. Wie is RENDO Duurzaam? Voorbeeld project Toekomst duurzame energie projecten icm groen gas 2 RENDO Duurzaam. Aantal medewerkers : RENDO totaal ca.

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

Energietransitie en schaalvoordelen

Energietransitie en schaalvoordelen Energietransitie en schaalvoordelen Samenvatting McKinsey-onderzoek Oktober 2013 CONTEXT Recent is door McKinsey, in opdracht van Alliander, een onderzoek uitgevoerd naar de vraag: Wat zijn de voordelen

Nadere informatie

Net voor de toekomst. Frans Rooijers directeur CE Delft rooijers@ce.nl

Net voor de toekomst. Frans Rooijers directeur CE Delft rooijers@ce.nl Net voor de toekomst Frans Rooijers directeur CE Delft rooijers@ce.nl CE Delft Onafhankelijk onderzoek en advies sinds 1978 Energie, Transport en Grondstoffen Economische, technische en beleidsmatige expertise

Nadere informatie

Grootschalige energie-opslag

Grootschalige energie-opslag Er komt steeds meer duurzame energie uit wind Dit stelt extra eisen aan flexibiliteit van het systeem Grootschalige opslag is één van de opties om in die flexibiliteit te voorzien Uitgebreid onderzoek

Nadere informatie

Grootschalige energie-opslag

Grootschalige energie-opslag Er komt steeds meer duurzame energie uit wind Dit stelt extra eisen aan flexibiliteit van het systeem Grootschalige opslag is één van de opties om in die flexibiliteit te voorzien TenneT participeert in

Nadere informatie

25/03/2013. Overzicht

25/03/2013. Overzicht Micro-WKK: basisbegrippen en toepassingsmogelijkheden Tine Stevens, Vlaams Energieagentschap Regiovergadering Provincie West-Vlaanderen 12 en 14/03/2013 2 Warmte-krachtkoppeling (WKK) De gelijktijdige

Nadere informatie

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op?

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op? Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Groen gas Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 100 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 3 PJ. Extra inspanning 200 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 6 PJ.

Nadere informatie

Inpassing van duurzame energie

Inpassing van duurzame energie Inpassing van duurzame energie TenneT Klantendag Erik van der Hoofd Arnhem, 4 maart 2014 doelstellingen en projecties In de transitie naar duurzame energie speelt duurzame elektriciteit een grote rol De

Nadere informatie

Duurzame energie in balans

Duurzame energie in balans Duurzame energie in balans Duurzame energie produceren en leveren binnen Colruyt Group I. Globale energievraag staat onder druk II. Bewuste keuze van Colruyt Group III. Wat doet WE- Power? I. Globale energievraag

Nadere informatie

Warmtekrachtkoppeling Wat, waarom en wanneer? Tine Stevens COGEN Vlaanderen Studiedag Slimme netten en WKK 29 februari 2012

Warmtekrachtkoppeling Wat, waarom en wanneer? Tine Stevens COGEN Vlaanderen Studiedag Slimme netten en WKK 29 februari 2012 Voor kwaliteitsvolle WarmteKrachtKoppeling in Vlaanderen Warmtekrachtkoppeling Wat, waarom en wanneer? Tine Stevens COGEN Vlaanderen Studiedag Slimme netten en WKK 29 februari 2012 1 COGEN Vlaanderen Doelstelling:

Nadere informatie

Nederland wordt slimmer met energie

Nederland wordt slimmer met energie Nederland wordt slimmer met energie SPEECH Bert de Vries, plv. Directeur-generaal Energie, Telecom en Mededinging, NEBC 8 juni (uitgesproken door Jaco Stremler (plv. directeur Energie en Duurzaamheid)

Nadere informatie

Slimme netten net wel, of net niet? Presentatie Smart Grids MVO Bijeenkomst Oostburg Zeeland. Cofely Energy & Infra

Slimme netten net wel, of net niet? Presentatie Smart Grids MVO Bijeenkomst Oostburg Zeeland. Cofely Energy & Infra Slimme netten net wel, of net niet? Presentatie Smart Grids MVO Bijeenkomst Oostburg Zeeland Cofely Energy & Infra INHOUD Voorstellen Waarom eigenlijk Smart Grids? De transitie naar Smart Grids Verschillende

Nadere informatie

Intelligente netten & energieopslag

Intelligente netten & energieopslag Intelligente netten & energieopslag Samenvatting Door de opkomst van decentrale opwekkers worden elektriciteitsnetten steeds complexer en moeilijker om technisch te beheersen. ICT kan hier uitkomst bieden

Nadere informatie

De rol van TenneT in de transitie naar duurzame energie. Peter Nieuwenhuijse Arnhem, 29 juni 2011

De rol van TenneT in de transitie naar duurzame energie. Peter Nieuwenhuijse Arnhem, 29 juni 2011 De rol van TenneT in de transitie naar duurzame energie Peter Nieuwenhuijse Arnhem, 29 juni 2011 TenneT TSO Elektriciteitstransporteur in Nederland en een deel van Duitsland In Nederland: Alle netten op

Nadere informatie

Enexis. De veranderende rol van de netbeheerder. Peter Vermaat Voorzitter Raad van Bestuur Enexis. 12 november 2015

Enexis. De veranderende rol van de netbeheerder. Peter Vermaat Voorzitter Raad van Bestuur Enexis. 12 november 2015 Enexis De veranderende rol van de netbeheerder Peter Vermaat Voorzitter Raad van Bestuur Enexis 12 november 2015 Rol Enexis in de elektriciteitsketen Elektriciteitscentrale voor de opwek van elektriciteit

Nadere informatie

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Warmte in Nederland Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Warmte kost veel energie Warmtevoorziening is verantwoordelijk voor bijna 40% van het energiegebruik in Nederland.

Nadere informatie

Flexibiliteit op de elektriciteitsmarkt

Flexibiliteit op de elektriciteitsmarkt Flexibiliteit op de elektriciteitsmarkt Achtergrond Industriële demand response is één van de mogelijke aanbieders van flexibiliteit op de elektriciteitsmarkten van de toekomst en ook nu al. Dit heeft

Nadere informatie

Leeswijzer Smart Grid Pilots. Handvatten voor toepassing wet- en regelgeving

Leeswijzer Smart Grid Pilots. Handvatten voor toepassing wet- en regelgeving Leeswijzer Smart Grid Pilots. Handvatten voor toepassing wet- en regelgeving Deze leeswijzer geeft een overzicht van de inhoud van het rapport Smart Grid pilots. Handvatten voor toepassing wet- en regelgeving.

Nadere informatie

Leeswijzer Tarievencode Elektriciteit

Leeswijzer Tarievencode Elektriciteit Leeswijzer Tarievencode Elektriciteit Doel leeswijzer TarievenCode... 2 Aansluittarieven (hoofdstuk 2 TarievenCode)... 2 2. Twee soorten aansluittarieven... 2 2.. Eenmalig aansluittarief afhankelijk van

Nadere informatie

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Nationaal Expertisecentrum Warmte maakt duurzame warmte en koude mogelijk Warmte in Nederland Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk In opdracht van 1 Warmte kost veel energie

Nadere informatie

certificeert duurzame energie

certificeert duurzame energie certificeert duurzame energie Met het certificeren van duurzame energie voorzien we deze energieproductie van een echtheidscertificaat. Dit draagt wezenlijk bij aan het goed functioneren van de groeneenergiemarkt.

Nadere informatie

Decentrale energievoorziening onder lokaal beheer. Visie VREG

Decentrale energievoorziening onder lokaal beheer. Visie VREG Decentrale energievoorziening onder lokaal beheer Visie VREG 30/03/09, IST Vlaamse Reguleringsinstantie voor de Elektriciteits- en Gasmarkt Bedenkingen bij eindrapport Inhoud Analyse van marktrollen en

Nadere informatie

Smart Grids. Ernst ten Heuvelhof 10-1-2011. Challenge the future. Delft University of Technology

Smart Grids. Ernst ten Heuvelhof 10-1-2011. Challenge the future. Delft University of Technology Smart Grids Ernst ten Heuvelhof Smart Grids Twee-richtingsverkeer stroom in laagspanningsnet Real time prijzen stroom zichtbaar voor afnemers Taskforce Smart Grids Ingesteld door Minister van EZ Secretariaat

Nadere informatie

Van consumer naar prosumer - het juridische kader Prof. Dr. Hans Vedder

Van consumer naar prosumer - het juridische kader Prof. Dr. Hans Vedder 16-11-2011 1 Van consumer naar prosumer - het juridische kader Prof. Dr. Hans Vedder 16-11-2011 2 Overzicht Van Consumer naar Prosumer De beschermde afnemer die een actieve gebruiker van het net wordt

Nadere informatie

De Warmtewet, gaan we nu echt voor besparing en verduurzaming of hebben we een bureaucratisch monster?

De Warmtewet, gaan we nu echt voor besparing en verduurzaming of hebben we een bureaucratisch monster? De Warmtewet, gaan we nu echt voor besparing en verduurzaming of hebben we een bureaucratisch monster? Drs ing Teus van Eck Biomassabijeenkomst Bodegraven, 7 mei 2009 Warmte is de grootste post in de

Nadere informatie

Inventarisatie juridische vragen en belemmeringen IPIN-projecten

Inventarisatie juridische vragen en belemmeringen IPIN-projecten Inventarisatie juridische vragen en belemmeringen IPIN-projecten Inventarisatie juridische vragen en belemmeringen IPIN-projecten Conclusies en aanbevelingen (uit Rapport TNO september 2013 in opdracht

Nadere informatie

5.3.03. Elektriciteit

5.3.03. Elektriciteit 5.3.03 Elektriciteit Inhoudsopgave 1. Inleiding 2. Beschrijving van de capaciteit van het huidige net 3. Lange termijn visie op de capaciteitsvraag en vertaling hiervan naar transport scenario s 4. Inschatting

Nadere informatie

PERSDOSSIER. Slimme energie voor A1 Bedrijvenpark Deventer

PERSDOSSIER. Slimme energie voor A1 Bedrijvenpark Deventer PERSDOSSIER Slimme energie voor A1 Bedrijvenpark Deventer Inleiding De gemeente Deventer heeft de ambitie een energieneutraal bedrijvenpark te ontwikkelen aan de A1 ten zuiden van Deventer. Op vrijdag

Nadere informatie

Eneco Groep. Duurzame energie voor iedereen

Eneco Groep. Duurzame energie voor iedereen Eneco Groep Duurzame energie voor iedereen Duurzame koploper Eneco is het grootste energiebedrijf van Nederland in publieke handen. Onze missie is betaalbare duurzame energie mogelijk maken die altijd,

Nadere informatie

Externe warmtelevering, EMG, EPC en energielabel

Externe warmtelevering, EMG, EPC en energielabel 13 oktober 2010 - Warmtenetwerk Externe warmtelevering, EMG, EPC en Hans van Wolferen Externe warmtelevering, EPC en Achtergrond, doelstelling Getrapte eis Invoering EMG ontwikkeling en inhoud 2 Huidige

Nadere informatie

Vol gas op weg naar een duurzame energietoekomst

Vol gas op weg naar een duurzame energietoekomst Vol gas op weg naar een duurzame energietoekomst Innovaties op gasgebied Hans Overdiep en Henk Ensing GasTerra B.V. VSK 2014 Onderwerpen - Verleden, heden en toekomst (aard)gas - Wikipedia, Gas en Energie

Nadere informatie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie Duorsume enerzjy yn Fryslân Energiegebruik en productie van duurzame energie 1 15 11 oktober 1 Inhoud Management Essay...3 1 Management Essay De conclusies op één A4 De provincie Fryslân heeft hoge ambities

Nadere informatie

achtergrond Ineens Wilde Iedereen Zelf Stroom Opwekken. Maar Toen Gebeurde Er Dit. FORUM 25.09.14

achtergrond Ineens Wilde Iedereen Zelf Stroom Opwekken. Maar Toen Gebeurde Er Dit. FORUM 25.09.14 Ineens Wilde Iedereen Zelf Stroom Opwekken. Maar Toen Gebeurde Er Dit. 18 De stroom valt uit. Eén dag windstilte plus een flink wolkendek en de stroomtoevoer stokt. Ineens zitten we zonder licht, computers,

Nadere informatie

Definitielijst HG- Certificatensysteem

Definitielijst HG- Certificatensysteem Definitielijst HG- Certificatensysteem versie 2.0 december 2009 1 In de in de Overeenkomst HG-Certificatensysteem hebben de met een hoofdletter aangeduide begrippen de betekenis als hieronder beschreven:

Nadere informatie

Grootschalige PV, stimulansen voor, en vanuit het bedrijfsleven. Marc Kok, directeur Energie Service Noord West

Grootschalige PV, stimulansen voor, en vanuit het bedrijfsleven. Marc Kok, directeur Energie Service Noord West Grootschalige PV, stimulansen voor, en vanuit het bedrijfsleven Marc Kok, directeur Energie Service Noord West Trends:: Stijgende prijzen? foto: epa Duitse zon drukt dagprijs Nederlandse stroom 31-01-2012

Nadere informatie

Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder

Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder Voor kwaliteitsvolle WarmteKrachtKoppeling in Vlaanderen Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder 16/12/2010 Cogen Vlaanderen Daan Curvers COGEN Vlaanderen Houtige biomassa in de landbouw 16

Nadere informatie

Datum 26 oktober 2012 Betreft Beantwoording vragen Kamerlid Mulder (CDA) over capaciteitsheffing energieleveranciers

Datum 26 oktober 2012 Betreft Beantwoording vragen Kamerlid Mulder (CDA) over capaciteitsheffing energieleveranciers > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA 's-gravenhage Directoraat-generaal Energie, Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594

Nadere informatie

Wat vraagt de energietransitie in Nederland?

Wat vraagt de energietransitie in Nederland? Wat vraagt de energietransitie in Nederland? Jan Ros Doel/ambitie klimaatbeleid: Vermindering broeikasgasemissies in 2050 met 80 tot 95% ten opzichte van 1990 Tussendoelen voor broeikasgasemissies Geen

Nadere informatie

Projectbureau Herstructurering Tuinbouw Bommelerwaard

Projectbureau Herstructurering Tuinbouw Bommelerwaard Projectbureau Herstructurering Tuinbouw Bommelerwaard Gemeente Maasdriel commissie Ruimte 9 januari 2013 Teun Biemond Jan Woertman 1 Inhoud 1. Voorstellen 2.Herstructurering en Duurzaamheid 3.Duurzame

Nadere informatie

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers Net voor de Toekomst Frans Rooijers Net voor de Toekomst 1. Bepalende factoren voor energie-infrastructuur 2. Scenario s voor 2010 2050 3. Decentrale elektriciteitproductie 4. Noodzakelijke aanpassingen

Nadere informatie

Geothermie. traditioneel energiebedrijf?

Geothermie. traditioneel energiebedrijf? 31 maart 2010 T&A Survey Congres Geothermie Duurzame bron voor een traditioneel energiebedrijf? Hugo Buis Agenda Duurzame visie & ambities Waarom kiest Eneco voor Geothermie? Stand van zaken Markten Pro

Nadere informatie

Energizing the city: Almere energy axis

Energizing the city: Almere energy axis Inhoud Energizing the city: Almere energy axis... 3 Van Noord/West naar Zuid/Ooost... 4 Energie die stroomt door de as... 5 Focus on knowledge & education... 6 Focus on innovation & experiments... 7 Focus

Nadere informatie

Denktank vernieuwing energiemarkt. Frans Rooijers

Denktank vernieuwing energiemarkt. Frans Rooijers Denktank vernieuwing energiemarkt Frans Rooijers Agenda Kennismaking Stand van zaken Problemen Oplossingen Werkwijze Afspraken 2 Deelnemers? Stichting Natuur & Milieu - ECF Ministerie EZ E.On APX TenneT

Nadere informatie

De Minor Energie en ICT aan de Hanzehogeschool Groningen. 30 jan 2014 Driebergen-Zeist / Antropia. Rolf Velthuys R.J.Velthuijs@pl.hanze.

De Minor Energie en ICT aan de Hanzehogeschool Groningen. 30 jan 2014 Driebergen-Zeist / Antropia. Rolf Velthuys R.J.Velthuijs@pl.hanze. De Minor Energie en ICT aan de Hanzehogeschool Groningen 30 jan 2014 Driebergen-Zeist / Antropia Rolf Velthuys R.J.Velthuijs@pl.hanze.nl Overzicht Onderwijs en Onderzoek aan de Hanzehogeschool Groningen

Nadere informatie

actueel FORUM #03/12.02.09

actueel FORUM #03/12.02.09 actueel 18 Straks zonder stroom? Binnenkort is een groot deel van de energiebedrijven in buitenlandse handen... Tekst: Remko Ebbers, Jiska Vijselaar Foto: Marcel van den Bergh/Hollandse Hoogte en Robin

Nadere informatie

Decentrale energieopwekking en slimme netten vanuit het perspectief van de regulator

Decentrale energieopwekking en slimme netten vanuit het perspectief van de regulator Decentrale energieopwekking en slimme netten vanuit het perspectief van de regulator Energie in de Noorderkempen 29/05/2010 Thierry Van Craenenbroeck Directeur netbeheer Vlaamse Reguleringsinstantie voor

Nadere informatie

Zonder Energieopslag geen Energietransitie. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel WKO-Manifestatie / 30 Oktober 2013

Zonder Energieopslag geen Energietransitie. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel WKO-Manifestatie / 30 Oktober 2013 Zonder Energieopslag geen Energietransitie Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel WKO-Manifestatie / 30 Oktober 2013 Duurzame Energie Koepel 6 brancheorganisaties (wind, zon, bodemenergie, bio, warmtepompen,

Nadere informatie

Ontwerpregeling subsidiebedragen WKK 2006

Ontwerpregeling subsidiebedragen WKK 2006 Handelend na overleg met de Minister van Financiën en de Staatssecretaris van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer; Gelet op artikel 72p, tweede lid, van de Elektriciteitswet 1998; Besluit:

Nadere informatie

Resultaten en vooruitzichten voor het Vlaamse beleidsplatform Slimme netten

Resultaten en vooruitzichten voor het Vlaamse beleidsplatform Slimme netten Resultaten en vooruitzichten voor het Vlaamse beleidsplatform Slimme netten Thierry Van Craenenbroeck First Belgian Smart Grid Day 18/10/2012 Vlaamse Regulator van de Elektriciteits- en Gasmarkt Kader

Nadere informatie

WKK en decentrale energie systemen, in Nederland

WKK en decentrale energie systemen, in Nederland WKK en decentrale energie systemen, in Nederland Warmte Kracht Koppeling (WKK, in het engels CHP) is een verzamelnaam voor een aantal verschillende manieren om de restwarmte die bij elektriciteitsproductie

Nadere informatie

Energie inkopen in de zorg: keuzes maken

Energie inkopen in de zorg: keuzes maken Energie inkopen in de zorg: keuzes maken Het inkopen van energie is complex. Sinds de liberalisering van de energiemarkt is niets doen eigenlijk geen optie; afnemers moeten zelf actief zijn op de energiemarkt

Nadere informatie

Regio-overleg milieu. HERNIEUWBARE ENERGIE EN KLIMAAT Inleiding. Ingelmunster 14 maart 2013. Dominiek Vandewiele

Regio-overleg milieu. HERNIEUWBARE ENERGIE EN KLIMAAT Inleiding. Ingelmunster 14 maart 2013. Dominiek Vandewiele Regio-overleg milieu HERNIEUWBARE ENERGIE EN KLIMAAT Inleiding Ingelmunster 14 maart 2013 Dominiek Vandewiele agenda 8:30 onthaal en inleiding 8:45 Inleiding: Europese, Vlaamse en lokale beleidsprioriteiten

Nadere informatie

Onderzoeksproject Slimme Meters. VREG Brussel, 12 april 2010

Onderzoeksproject Slimme Meters. VREG Brussel, 12 april 2010 Onderzoeksproject Slimme Meters VREG Brussel, 12 april 2010 Eandis staat voor significante uitdagingen op het niveau van regelgeving, markttendensen en kostenefficiëntie Overzicht uitdagingen organisatie

Nadere informatie

Is flexibiliteit het nieuwe goud?

Is flexibiliteit het nieuwe goud? Is flexibiliteit het nieuwe goud? Presentatie Congres Duurzaam Gebouwd 13 november 2014 Enexis Elektriciteit: 2,7 miljoen aangeslotenen 135,000 km MS / LS 53,000 stations Gas: 2,1 miljoen aangeslotenen

Nadere informatie

De slimme meter Klaar voor de toekomst

De slimme meter Klaar voor de toekomst De slimme meter Klaar voor de toekomst met de slimme meter bent u klaar voor de toekomst Endinet maakt haar energienetten klaar voor de toekomst. Net als de auto-, de telefoonen bankindustrie worden ook

Nadere informatie

COGEN Vlaanderen vzw. Doelstelling: actief meewerken aan de ontwikkeling van kwaliteitsvolle WKK Expertisecentrum Expertiseverstrekking naar leden

COGEN Vlaanderen vzw. Doelstelling: actief meewerken aan de ontwikkeling van kwaliteitsvolle WKK Expertisecentrum Expertiseverstrekking naar leden Voor kwaliteitsvolle WarmteKrachtKoppeling in Vlaanderen WKK voor ruimteverwarming Algemene principes van WKK Tine Stevens COGEN Vlaanderen Studiedag VIBE 12 november 2010 1 COGEN Vlaanderen vzw Doelstelling:

Nadere informatie

Notitie Betreft Power2Nijmegen Inleiding figuur 1: overzicht ecodorp Vraagstelling

Notitie Betreft Power2Nijmegen Inleiding figuur 1: overzicht ecodorp Vraagstelling Notitie Aan : Ad Vlems, Bert Lagerweij Van : Arjan van Bon Datum : 28 augustus 2012 Kopie : Anne Pronk Onze referentie : 9X3809.A2/N00001/110412/Nijm2 HASKONING NEDERLAND B.V. BUILDINGS Betreft : Power2Nijmegen

Nadere informatie

Is uw organisatie grootverbruiker van gas en/of elektriciteit? In deze brochure vindt u belangrijke informatie voor uw aansluiting. www.enduris.

Is uw organisatie grootverbruiker van gas en/of elektriciteit? In deze brochure vindt u belangrijke informatie voor uw aansluiting. www.enduris. Is uw organisatie grootverbruiker van gas en/of elektriciteit? In deze brochure vindt u belangrijke informatie voor uw aansluiting www.enduris.nl Wanneer wordt u aangemerkt als grootverbruiker? U valt

Nadere informatie

Energiebesparing in de bouw

Energiebesparing in de bouw Energiebesparing in de bouw - Overheidsbeleid - Wettelijke kaders - Praktische omzetting Bijdragen van: ing. W.Baartman ir. J.Ouwehand Wetgeving en overheidsbeleid Transitie naar een duurzame energiehuishouding

Nadere informatie

Europese schakel NorNedvoor de toekomst

Europese schakel NorNedvoor de toekomst NorNedvoor de Europese schakel toekomst NorNed Europese schakel voor de toekomst Elektriciteit is vanzelfsprekend in ons dagelijks leven. Zonder er verder bij stil te staan gaat het licht aan, pruttelt

Nadere informatie

Energie neutrale Gebiedsontwikkeling

Energie neutrale Gebiedsontwikkeling Energie neutrale Gebiedsontwikkeling Dag van de Projectontwikkeling Pieter Hameetman, directeur 23 mei 2013 Koninklijke BAM Groep nv Energie neutrale gebiedsontwikkeling Energienota = 0 Betekend communiceren

Nadere informatie

Ontwikkelingen naar een duurzame energiemarkt. Klaas Hommes, TenneT 28 juni 2014

Ontwikkelingen naar een duurzame energiemarkt. Klaas Hommes, TenneT 28 juni 2014 Ontwikkelingen naar een duurzame energiemarkt Klaas Hommes, TenneT 28 juni 2014 Transitie Veranderingen in productie Veranderingen in balancering Nieuwe kansen Vergroening 20-03-2013 2 Ontwikkeling: transitie

Nadere informatie

MEMO Gasloze wijk Meerstad Groningen

MEMO Gasloze wijk Meerstad Groningen MEMO Gasloze wijk Meerstad Groningen Onderwerp Onderbouwing gasloze wijk Meerstad Aan Martin Klooster, Gemeente Groningen Van Jappe Goud, W/E adviseurs Datum 9 april 2010 1 Inleiding In Groningen wordt

Nadere informatie

Inrichting marktplaats voor Flexines

Inrichting marktplaats voor Flexines Inrichting marktplaats voor Flexines Binnen een huishouden is voortdurend behoefte aan energie, die wellicht deels zelf kan worden opgewekt, en deels moet worden ingekocht. Of, zoals steeds meer gebeurt,

Nadere informatie

Green Deal van Netbeheer Nederland met de Rijksoverheid

Green Deal van Netbeheer Nederland met de Rijksoverheid Green Deal van Netbeheer Nederland met de Rijksoverheid Ondergetekenden: 1. De Minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties en de Staatssecretaris

Nadere informatie

MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008

MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008 MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008 Er is de komende jaren een fundamentele verandering van onze energievoorziening nodig om het hoofd te bieden aan de mondiale uitdagingen op energiegebied: de

Nadere informatie

Positioning paper Warmtepompen in smart grids

Positioning paper Warmtepompen in smart grids Positioning paper Warmtepompen in smart grids Maart 2013 2 Positioning paper Dit document is bedoeld om beslissers en beleidsmakers binnen netwerkbeheerders, centrale en decentrale overheden, grotere installatiebedrijven,

Nadere informatie

Regulering van en toezicht op het distributienetbeheer

Regulering van en toezicht op het distributienetbeheer Regulering van en toezicht op het distributienetbeheer Duurzame energienetten in Vlaanderen 23/03/2010 Dirk Marginet Vlaamse Reguleringsinstantie voor de Elektriciteits- en Gasmarkt Inhoudsopgave Rol decentrale

Nadere informatie

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Energietransitie Papierketen De ambities binnen Energietransitie Papierketen: Halvering van het energieverbruik per eindproduct in de keten per

Nadere informatie

Contactpersoon -. -. ~~

Contactpersoon -. -. ~~ /fiijby Dordrecht Retouradres: Postbus 8 3300 AA DORDRECHT Aan Gemeentebestuur Spuiboulevard 300 3311 GR DORDRECHT.. F (078) 639 8080 de gemeenteraad www.dordrecht.nl Contactpersoon -. -. ~~ R - Sweers

Nadere informatie