Het Voka-kenniscentrum bestudeert de. Strategisch product omgeving. voor burgers en bedrijven. Dat levert langetermijninzichten

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Het Voka-kenniscentrum bestudeert de. Strategisch product omgeving. voor burgers en bedrijven. Dat levert langetermijninzichten"

Transcriptie

1 Voka-studie 04 juni 06 Elektriciteit nu en in de toekomst - Strategisch product voor burgers en bedrijven Voka - studie 04 Het Voka-kenniscentrum bestudeert de maatschappelijke Elektriciteit nu evoluties en en analyseert in de toekomst de sociaaleconomische Strategisch product omgeving. voor burgers en bedrijven Dat levert langetermijninzichten op die vandaag reeds relevant zijn: op de directietafel, maar ook voor politici en academici.

2

3 Inhoud Woord vooraf 2 Deel 1. Elektriciteit voor bedrijven en burgers Elektriciteit is van levensbelang 5 Wat maakt elektriciteit anders? Evoluties op de elektriciteitsmarkt Conclusie: Wat bij ongewijzigd beleid? 30 Deel 2. Opties voor de toekomst Optie 1: Importeren Optie 2: Fossiele brandstoffen Optie 3: Groene elektriciteit Optie 4: Kernenergie Conclusie: Energiemix 69 Deel 3. Beleidsvoorstellen Een stabiel en rechtszeker investeringskader Uitbouw en beheer van het elektriciteitsnet Voorbereiding op een Europese elektriciteitsmarkt 86 Het Fins model: een consortium 90 Deel 4. Bijlagen Lijst van de stuurgroep rond elektriciteit Lijst van de expertengroep rond elektriciteit Bibliografie 99 Colofon 104

4 2 Woord vooraf Deze Voka-studie behandelt een onderwerp dat op het eerste gezicht atypisch is voor een ondernemingsorganisatie. De meeste bedrijven - en zeker de meeste burgers - liggen immers niet wakker van elektriciteit. Die komt uit het stopcontact, en daar denken we meestal niet verder bij na. Pas als de elektriciteit uitvalt, de prijzen stijgen of de media berichten over de mogelijke gevolgen van fusies, beseffen we dat elektriciteit meer is dan een verzameling van stopcontacten. Nochtans is elektriciteit een zeer belangrijke grondstof voor onze bedrijven. Voor álle bedrijven, want wie heeft er geen licht of computer nodig? Maar bovenal voor de energie-intensieve bedrijven, die elektriciteit gebruiken om hun productieprocessen aan te drijven. We kunnen het belang van elektriciteit voor onze economie dan ook moeilijk overschatten. En dat geldt zeker voor Vlaanderen, dat relatief meer chemische en staalbedrijven huisvest dan andere regio s. Maar onze elektriciteitsbevoorrading dreigt de komende jaren in het gedrang te komen. Onze huidige productiecapaciteit volstaat nu al niet meer, en de vraag naar elektriciteit blijft stijgen. Bovendien is het voor onze concurrentiekracht van het grootste belang dat wij voor onze elektriciteit niet meer betalen dan onze concurrenten in de buurlanden. Tegelijkertijd is het Europese elektriciteitslandschap zich volop aan het vormen. Vlaanderen heeft heel wat troeven om een belangrijke rol te spelen in dat landschap, zoals onze geografische ligging in het hart van het Europese elektriciteitsnetwerk. Als we onze troeven volop willen uitspelen, moeten we nu in actie komen. We moeten nu onze bevoorrading verzekeren, én ons voorbereiden op een belangrijke rol in Europa. Daarom hebben we ons binnen Voka met experten van elektriciteitsproducenten, leveranciers, gebruikers en de academische wereld gebogen over hoe het toekomstig elektriciteitslandschap er in Vlaanderen moet uitzien. We zijn in consensus en dat is zeker niet onbelangrijk - tot vier conclusies gekomen, die tegelijkertijd ambitieuze doelstellingen zijn. Een eerste doelstelling ligt voor de hand: de leveringszekerheid en de spanningskwaliteit van onze elektriciteit dienen gewaarborgd te blijven. Daarvoor moeten we niet alleen rekening houden met de stijgende vraag naar elektriciteit, maar ook met de Europese infrastructuur en de mogelijkheden en de beperkingen van de uitwisseling. We moeten binnen Europa dus een sterke positie innemen. Opnieuw streven naar een nettoexport van elektriciteit door ons land is daarbij in elk geval beter dan, zoals nu, elektriciteit importeren. Ook de tweede doelstelling is gericht op een sterke positie in de toekomst: we moeten ons blijvend verzekeren van een goede marktwerking. Netbeheerders en regulatoren moeten hun werking

5 3 daar op afstemmen. De overheid moet zorgen voor een degelijk flankerend beleid, dat steunt op rechtszekerheid en op een stabiele regelgeving. Zo zal de overheid de samenwerking in consortia en de participatie in productieeenheden faciliteren. Het samenspel van deze factoren zal borg staan voor onze competitiviteit. Daarbij aansluitend volgt de derde doelstelling: het overheidsbeslag op het product elektriciteit dient transparant te zijn. Bovendien mag het niet hoger liggen dan in de ons omliggende landen, waarmee we direct concurreren. Uit vergelijkende studies van de Vlaamse overheid blijkt dat vandaag vooral voor de energie-intensieve bedrijven het omgekeerde waar is: we zijn hierin dus niet competitief. De elektriciteitsfactuur in België en Vlaanderen wordt dan ook teveel gebruikt voor allerhande overheidsinkomsten. De vierde maar zeker niet minst belangrijke doelstelling heeft een tweeledig facet. Enerzijds willen we het energie-efficiënt werken daadkrachtig stimuleren en blijven belonen. Anderzijds moeten we streven naar een mix van energiebronnen waarmee we elektriciteit produceren. Nieuwe technologieën verdienen daarin hun plaats, maar dan wel op een transparante en duurzame basis. In deze Voka-studie leest u hoe we deze vier doelstellingen in de praktijk kunnen waarmaken, in een snel evoluerende Europese markt. Als we hierin slagen, betekent dit niet alleen dat we ons voor de komende decennia verzekeren van duurzame elektriciteit aan de meest competitieve prijs. Het betekent ook dat we duurzame arbeidsplaatsen in Vlaanderen - die vandaag sterk afhankelijk zijn van de kostenfactor elektriciteit - kunnen blijven waarborgen. Philippe Muyters gedelegeerd bestuurder Voka, Vlaams netwerk van ondernemingen John Dejaeger gedelegeerd bestuurder BASF Antwerpen ondervoorzitter Voka, Vlaams netwerk van ondernemingen voorzitter van de Voka-stuurgroep rond elektriciteit

6 4 Burgers en bedrijven zijn in toenemende mate afhankelijk van elektriciteit. Zeker voor de energieintensieve bedrijven is elektriciteit een noodzakelijke grondstof om te kunnen produceren. En dus kunnen we er maar beter voor zorgen dat er twee dingen niet gebeuren: stroom die wegvalt en te dure elektriciteit. Een aantal evoluties op de elektriciteitsmarkt kan die afhankelijkheid - en daarmee de druk op de prijs en de leveringszekerheid - bovendien nog vergroten. Als we niet snel ingrijpen, zal elektriciteit een schaars, duur en instabiel product worden. Deel 1. Elektriciteit voor bedrijven en burgers 1.1 Elektriciteit is van levensbelang 5 Stroompannes 10 Stijgende elektriciteitsprijzen 13 Wat maakt elektriciteit anders? Evoluties op de elektriciteitsmarkt Vraag en aanbod in België Grondstoffen: geopolitieke instabiliteit Naar een Europese elektriciteitsmarkt Conclusie: Wat bij ongewijzigd beleid? 30 Deel 2. Opties voor de toekomst 32 Deel 3. Beleidsvoorstellen 72 Deel 4. Bijlagen 96

7 1.1 Elektriciteit is van levensbelang Lichten branden als je op de schakelaar duwt, een computer werkt als de stekker in het stopcontact zit, om naar de radio te luisteren moet je enkel op de on-knop van het toestel duwen, Hoewel we er amper bij stilstaan, speelt elektriciteit een grote rol in ons leven. We rekenen er elke dag opnieuw op dat een hele reeks elektrische toestellen ons comfort zullen verhogen (verlichting, airconditioning, parlofoon, ), ons ontspanning zullen bezorgen (televisie, computer, hifi, ) of ons helpen bij het huishouden (stofzuiger, mixer, oven, ). Zowat alle Vlaamse huishoudens beschikken dan ook over een koelkast, een stofzuiger, een strijkijzer, een wasmachine en een televisie. Ook een microgolfoven (87%), een video (82%), een computer (72%) en een vaatwasmachine (52%) zijn behoorlijk populair. 1 Al die toestellen gebruiken elektrische energie, en dus hoeft het niet te verwonderen dat het elektriciteitsgebruik van de huishoudens in Vlaanderen onafgebroken stijgt. Waar we in 1990 nog 9,34 TWh gebruikten, 2 lag het huishoudelijk elektriciteitsgebruik in 2004 met 11,58 TWh bijna een kwart hoger. 3 En terwijl elektriciteit in 1990 nog goed was voor 13,6% van het huishoudelijk energiegebruik, lag dat aandeel in 2004 al op 16,2%. 4 We zijn zeer afhankelijk van elektrische toestellen en dus van elektriciteit, en die afhankelijkheid is de afgelopen jaren alleen maar toegenomen. Het hoeft weinig betoog dat ook bedrijven sterk afhankelijk zijn van elektriciteit. Een bankkantoor of een winkel kan onmogelijk klanten bedienen als er geen elektriciteit is, een schrijnwerkerij kan geen hout zagen (al was het maar omdat er dan geen licht is in de werkplaats), een transportbedrijf kan de ritten van zijn vrachtwagens nog maar moeilijk plannen, een boekhoudkantoor kan niet meer aan de boeken die op computer staan, een garagist zal wielbouten van wagens met de hand moeten losvijzen omdat hij geen perslucht meer heeft, heel wat metsers kunnen geen mortel meer draaien, Zowat alle bedrijven uit de dienstensector (goed voor bijna 70% van ons bruto binnenlands product) gebruiken computers, en die hebben nu eenmaal elektriciteit nodig - net zoals faxen, telefooncentrales, liften, verlichting, en ga zo maar door. Onze industrie hangt zo mogelijk nog meer af van elektriciteit dan de dienstensector. In heel wat productieprocessen is energie immers een noodzakelijke grondstof. Net 1) VLAAMSE GEMEENSCHAP en SIGNIFICANT, Energiegebruik in huishoudens in Vlaanderen, Resultaten enquête ) Ter vergelijking: 1 TWh is MWh en kwh. Een diepvrieskist van 450 liter gebruikt per jaar 250 tot 800 kwh, een koelkast van 170 liter met A-label gebruikt per jaar 110 tot 325 kwh. 3) Deze waarden komen overeen met 33,620 petajoule (PJ) en met 41,694 PJ. 4) DE GROOTE, W., PUTSEYS, L., STALPAERT, L. en VAN HECKE, E., Milieu- en Natuurrapport Vlaanderen, MIRA Achtergronddocument 2005, Huishoudens, Vlaamse Milieumaatschappij, oktober 2005.

8 zoals pakweg inkt om een boek te drukken, of water om frisdrank te produceren. Vooral de chemische sector, de metaalsector (inclusief staal), en de papier- en voedingssector zijn sterk afhankelijk van energie, en van elektriciteit in het bijzonder. Die vier sectoren staan immers samen in voor 61% van het energetisch energiegebruik van de industrie in Vlaanderen. 5 Het aandeel van de chemie- en de metaalbedrijven ligt in onze economie overigens een pak hoger dan in de ons omringende landen. Zo herbergt de haven van Antwerpen met bedrijven zoals BASF, Bayer, Degussa, de grootste chemische cluster in Europa en na Houston in Texas de tweede grootste chemische cluster wereldwijd. Als we de verkoop in de chemiesector uitdrukken als procent van het bruto binnenlands product, komen we voor België op 16,66%. Dat is aanzienlijk meer dan Nederland (7,49%), Duitsland (6,41%), Frankrijk (5,59%) en het Verenigd Koninkrijk (3,20%). 6 Hetzelfde beeld gaat op voor de staalsector als we het aantal geproduceerde ton staal delen door het bruto binnenlands product (cijfers in miljoen euro): België (43,55), Duitsland (21,04), Nederland (14,48), Frankrijk (12,74), het Verenigd Koninkrijk (8,68). 7 Figuur 1.1. Belang van staal en chemie voor België (cijfers van 2003) ,55 B 16,66 21,04 7,49 14,48 12,74 6,41 5,59 8,68 NL D FR VK 3,2 staal (ton gedeeld door bbp) staal (ton gedeeld door bbp) chemie (verkoop als % van bbp) chemie (verkoop als % van bbp) Bron: VLAAMSE GEMEENSCHAP, Vergelijkende studie van de industriële gebruikerskosten voor elektriciteit in Vlaanderen, Nederland, Frankrijk, Duitsland en het Verenigd Koninkrijk, Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap, Afd. Natuurlijke Rijkdommen en Energie, januari ) MOONS, K., VAN GERVEN, T., VAN DER BRUGGEN, B. en VAN HOOSTE, H., MIRA (2005) Milieurapport Vlaanderen, Achtergronddocument 2005, Industrie, Vlaamse Milieumaatschappij, ) Cijfers van 2003, uit VLAAMSE GEMEENSCHAP, Vergelijkende studie van de industriële gebruikerskosten voor elektriciteit in Vlaanderen, Nederland, Frankrijk, Duitsland en het Verenigd Koninkrijk, Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap, Afd. Natuurlijke Rijkdommen en Energie, januari ) Cijfers van 2003, uit VLAAMSE GEMEENSCHAP, Vergelijkende studie van de industriële gebruikerskosten voor elektriciteit in Vlaanderen, Nederland, Frankrijk, Duitsland en het Verenigd Koninkrijk, Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap, Afd. Natuurlijke Rijkdommen en Energie, januari 2005.

9 We hebben dus meer energie-intensieve bedrijven, en daardoor is onze economie - en de jobs die ermee samengaan - meer afhankelijk van energie dan de economie in andere Europese landen. Dat blijkt ook uit het jaarverslag van de Nationale Bank: in 2000 lag het aandeel van de energie in de productiekosten van de Belgische industrie op 4,4%. Enkel in Nederland lag dat aandeel hoger (5,2%). In Finland (3,6%), Oostenrijk (3,2%), Duitsland (3%), Frankrijk (2,8%) en Denemarken (2,3%) lag het lager. 8 Als we dan specifiek kijken naar het belang van elektriciteit voor onze industrie, blijkt dat nergens zo hoog als in België. 9 Onze industrie had in 2003 per miljoen euro toegevoegde waarde die ze creëerde, immers 53 eenheden 10 elektriciteit nodig. In Nederland lag dat op 40, in Frankrijk op 36, in Duitsland op 34 en in Denemarken op 25. Ook als we kijken naar het elektriciteitsverbruik ten opzichte van het bruto binnenlands product van Vlaanderen, blijkt dat elektriciteit als grondstof voor onze industrie veel belangrijker is dan voor de industrie in de ons omringende landen. Om een miljoen euro bbp te produceren is in Vlaanderen immers 343 MWh elektriciteit nodig, in Frankrijk 266 MWh, in het Verenigd Koninkrijk 262 MWh, in Nederland 241 MWh en in Duitsland 235 MWh. 11 In Vlaanderen produceren we dus net die producten en diensten die veel elektriciteit vergen. Dat ligt niet aan een inefficiënt gebruik van de elektriciteit. Uit verslagen van de commissie benchmarking blijkt immers dat de Vlaamse industrie gemiddeld tot de wereldtop behoort qua energie-efficiëntie. 12 De Vlaamse industrie legt de lat ook steeds hoger en blijft zoeken naar manieren om haar energie-efficiëntie te verbeteren. Figuur 1.2. Elektriciteitsgebruik ten opzichte van bbp (cijfers van 2003) VL NL D FR VK MWh nodig voor 1 mio euro bbp MWh nodig voor 1 mio euro bbp Bron: VLAAMSE GEMEENSCHAP, Vergelijkende studie van de industriële gebruikerskosten voor elektriciteit in Vlaanderen, Nederland, Frankrijk, Duitsland en het Verenigd Koninkrijk, Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap, Afd. Natuurlijke Rijkdommen en Energie, januari ) NATIONALE BANK VAN BELGIË, Jaarverslag, ) Berekening op basis van cijfers van Eurostat. 10) De eenheden verwijzen hier naar TOE: ton olie equivalenten. 11) VLAAMSE GEMEENSCHAP, Vergelijkende studie van de industriële gebruikerskosten voor elektriciteit in Vlaanderen, Nederland, Frankrijk, Duitsland en het Verenigd Koninkrijk, Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap, Afd. Natuurlijke Rijkdommen en Energie, januari ) COMMISSIE BENCHMARKING VLAANDEREN, Jaarverslag 2004 en Evaluatieverslag , 2004.

10 Wat maakt elektriciteit anders? Elektriciteit is geen product als een ander. Je kan in de winkel geen zakje elektriciteit kopen en het mee naar huis nemen. Een ander belangrijk verschil tussen een gewoon product en het product elektriciteit is dat je dit laatste niet kan opslaan. Een gewoon product kan je in de hoeveelheden die je wenst, aankopen en bewaren. Met elektriciteit kan dit niet. Je kan elektriciteit (elektrische energie) wel omzetten in andere vormen van energie. Als je elektriciteit omzet naar bijvoorbeeld chemische energie, kan je de elektriciteit opslaan in een batterij. Je hebt dan wel twee keer omzettingsverliezen: een keer als je de elektrische energie omzet naar chemische, en een keer als je het omgekeerde doet. Bovendien kan je ook elektriciteit verliezen bij de opslag zelf. Elektriciteit wordt opgewekt door elektronen die tegen elkaar duwen. Als je het licht aanknipt, maak je de weg vrij voor de elektronen en komen er miljoenen en miljoenen elektronen per seconde door de draad achter dat licht. Via kabels worden huizen en bedrijven voorzien van elektriciteit. Tussen dat begin- en eindpunt legt elektriciteit een lange weg af. De productie van elektriciteit gebeurt in elektriciteitscentrales door de omzetting van een primaire energiebron als aardgas, steenkool of uranium, of eerder decentraal zoals met warmtekrachtkoppeling (WKK), wind of zon. Het vermogen dat zo n centrale heeft om elektriciteit op te wekken wordt uitgedrukt in megawatt (MW). Dat is de productiecapaciteit van een centrale. De elektrische energie die geproduceerd wordt, wordt uitgedrukt in megawatt uur (MWh) of terawatt uur (TWh of 1 miljoen MWh). Dit is de productie. 1 miljoen MWh komt ongeveer overeen met de elektriciteitsbehoefte van gezinnen op jaarbasis. Als de elektriciteit is opgewekt, wordt de stroom getransporteerd over een hoogspanningsnet. Dat is de transmissie van elektriciteit. In België beheert Elia het hoogspanningsnet. Elia zorgt ervoor dat die energie van de producenten tot bij de distributienetbeheerders, de industriële grootverbruikers en de verkeersinfrastructuur geraakt. Elia beheert het transport voor het hoogspanningsnet boven 70 kv en staat daarnaast ook in voor de distributie van elektriciteit op spanningen tussen 26 en 70 kv. Bedrijven met een elektriciteitsverbruik van meer dan 41 GWh per jaar - bijvoorbeeld uit de basischemie, de staalsector of de verwerkende nijverheid - maken gebruik van netten met een spanning van tussen 63 kv en 150 kv (respectievelijk en volt).

11 Er moet altijd een evenwicht zijn tussen wat aan elektriciteit geproduceerd wordt en wat er afgenomen wordt. Als er geen evenwicht is, kan de netspanning variëren, de frequentie veranderen en uiteindelijk zelfs de stroom uitvallen. Het vermogen bepaalt hoe krachtig de transport- en distributienetten moeten zijn. Als de afnemers een bepaald vermogen nodig hebben of de producenten een bepaald vermogen op het net moeten kunnen zetten, dan moeten de netten dat maximumvermogen kunnen transporteren. De tijd dat een bepaald vermogen door de netten gaat, geeft de hoeveelheid energie dat getransporteerd wordt. Vervolgens wordt de elektriciteit door de distributienetbeheerders regionaal of lokaal verdeeld over midden- of laagspanningslijnen. Middenspanningslijnen hebben een spanningsniveau tussen 400 V en 30 kv. Laagspanningslijnen hebben een spanningsniveau van 230 V of 400 V. Via de distributienetbeheerders krijgen gezinnen en bedrijven die geen grootverbruikers zijn, elektriciteit. Die wordt gekocht bij een leverancier. De distributie van elektriciteit naar gezinnen en bedrijven wordt in België verzorgd door intercommunales. Dat zijn samenwerkingsverbanden tussen verschillende gemeentes. Er zijn twee soorten intercommunales: zuivere en gemengde. Het kapitaal van gemengde intercommunales is in handen van gemeenten en een privé-bedrijf, terwijl de zuivere intercommunales alleen gemeenten hebben als aandeelhouder. Sinds de liberalisering van de elektriciteitsmarkt wordt de prijs in het algemeen vrij bepaald door het spel van vraag en aanbod. De prijs is sterk afhankelijk van de afnamekarakteristieken (dat zijn het volume, het spanningsniveau, het tijdstip van afname, ) en van de context op de markt (de verhouding tussen vraag en aanbod, het prijsniveau van de primaire energie, ). De prijs voor de levering aan eindafnemers omvat een vergoeding van de producent en leverancier, heffingen en kosten die door de overheid worden opgelegd en een netvergoeding. Het tarief dat Elia en de distributienetbeheerders aanrekenen voor het transport en de distributie van de elektrische stroom wordt vastgelegd door de CREG. Dat is de federale Commissie voor de Regulering van de Elektriciteit en het Gas. Op Vlaams niveau reguleert de VREG de elektriciteitsmarkt en de gasmarkt, maar niet de prijs. De VREG is de Vlaamse Reguleringsinstantie voor de Elektriciteitsen de Gasmarkt.

12 10 Onze bedrijven zijn dus, net zoals burgers, zeer sterk afhankelijk van elektriciteit. Dat geldt natuurlijk voor alle bedrijven in heel Europa, maar toch nog meer voor onze industrie. De concurrentiekracht van onze economie is dus voor een groot stuk afhankelijk van elektriciteit. En dus kunnen we er maar beter voor zorgen dat er twee dingen niet gebeuren: stroom die wegvalt en stroom die niet meer te betalen is. Stroompannes Omdat de veiligheid van de renners niet meer gegarandeerd was, hebben we de koers afgelast. 13 Aan het woord is wedstrijddirecteur Patrick Sercu van de Zesdaagse van Gent. De wielerbaan werd eind november 2005 plots in het duister gehuld, nadat een stroompanne een deel van Gent trof. Die panne was een van de twaalf pannes die de Gentse regio eind vorig jaar te verwerken kreeg. Die zorgden voor heel wat onaangename gevolgen: verkeer dat chaotisch verliep omdat de verkeerslichten uitvielen, mensen die uit liften bevrijd moesten worden, Of winkels die noodgedwongen de deuren moesten sluiten, zoals Joris Elegeert, eerste verkoper van een Gentse Colruyt, getuigt: Plots werd het donker in onze winkel. Voor de veiligheid van onze klanten moesten we dus wel de deuren sluiten. Bovendien lag ook het hele informaticasysteem plat. Afrekenen was dus niet langer mogelijk. Wel lieten we de aanwezige klanten nog hun inkopen doen. Elegeert voegt daaraan toe: Een paar uur vroeger dicht betekent een paar uur minder inkomsten. 14 Een voorbeeld van wat een stroomuitval betekent voor een energie-intensief bedrijf is wat er op zondag 9 april 2006 gebeurde bij chemiereus BASF. Na een defect viel op de hele site in Antwerpen de stroom uit. Josse Abrahams van BASF: Het incident veroorzaakte geen schade aan de installaties zelf, maar ze moeten eerst gecontroleerd worden voor ze weer kunnen worden opgestart. Van de 54 installaties op de site hangen er heel wat met elkaar samen, dus die controle kan een tijdje duren. Het heropstarten gebeurt ook niet zomaar met één druk op de knop, maar gebeurt geleidelijk aan. Een gedeelte van de installaties lag uiteindelijk vier dagen stil, wat volgens Jan Van Doorslaer van BASF een zaak van verschillende miljoenen euro was. 15 De stroom was nochtans maar even uitgevallen. Stroompannes moeten dus niet lang duren om grote economische schade te veroorzaken. Stroompannes bezorgen huishoudens veel overlast en voor de meeste bedrijven betekenen ze een aanzienlijke derving van inkomsten. Maar voor industriële bedrijven betekent een stroomuitval mogelijk een financiële ramp. Voor hen betekent het wegvallen van de stroom immers meer dan niet kunnen produceren tijdens de periode dat er geen stroom is. Machines die in volle productie plots zonder stroom vallen, kunnen meestal niet zomaar opnieuw opgestart worden. Ze moeten vaak eerst gereinigd worden (bijvoorbeeld omdat een smeltproces onderbroken is en het 13) Stroompanne legt ook Zesdaagse stil, De Standaard, 26 november ) Honderden gezinnen zonder stroom na ontploffing, De Standaard, 25 oktober ) Brand kost BASF miljoenen, De Standaard, 11 april 2006.

13 11 gestolde materiaal eerst verwijderd moet worden), de veiligheid moet gecontroleerd worden, Bovendien kan het uitvallen van een deel van de productieketen voor aanzienlijke problemen zorgen in de rest van de keten. Als een toeleverancier bijvoorbeeld geen autosturen meer kan maken omdat de stroom weggevallen is, zullen er bij de autofabriek ook geen afgewerkte wagens meer van de band rollen. Een volledige stroomuitval van het hoogspanningsnet veroorzaakt enorm veel kosten. Die worden voor België berekend op maar liefst 50 tot 128 miljoen euro per uur zonder elektriciteit. Als er een dag geen stroom is, betekent dat dus een kost van 1,2 tot meer dan 3 miljard euro. Met andere woorden: één dag zonder stroom kost ons 0,4% tot meer dan 1% van ons bruto binnenlands product! 16 Uit een studie van de VREG, de Vlaamse energieregulator, blijkt dat het in Vlaanderen goed meevalt met stroomonderbrekingen op het distributienet. Gemiddeld valt een Vlaamse stroomgebruiker één keer om de twee jaar zonder elektriciteit, en als de stroom uitvalt duurt dat gemiddeld 26 minuten. 17 Onderbrekingen zijn vaak het gevolg van graafwerkzaamheden waarbij elektriciteitskabels geraakt worden. Ook het onderhoud van de netten en de investeringen in die netten hebben een invloed op de frequentie en de duurtijd van stroomonderbrekingen. Daarom is het belangrijk dat er voldoende geïnvesteerd wordt in de elektriciteitsnetten. Anders bestaat het risico dat stroompannes meer zullen voorkomen door een veroudering van die netten (kabels, transformatoren, elektronica, ) en door de toenemende belasting. Een andere oorzaak van stroomonderbrekingen ligt in het internationale netwerk waarvan ons hoogspanningsnet deel uitmaakt. De verschillende stromen op dat internationale net zijn moeilijk te plannen. Elektriciteit volgt nu eenmaal de weg van de minste weerstand, en die weg verschilt vaker wel dan niet van wat er op voorhand gepland wordt. 18 Het gevolg daarvan is dat bepaalde hoogspanningslijnen op sommige momenten overbelast dreigen te worden, waardoor ze uitgeschakeld moeten worden of waardoor de stroom via andere lijnen gaat lopen. Die worden op hun beurt dan weer overbelast, zodat er een domino-effect dreigt. Zo n domino-effect vond plaats op maandag 27 oktober 2003 tussen zes uur en acht uur s avonds. 19 De windcentrales in het noorden van Duitsland leverden toen onvoorzien een pak meer vermogen aan het Duitse net. Dat vermogen werd afgeleid naar Nederland, waardoor er maar liefst meer dan MW vermogen meer dan gepland de grens Duitsland- Nederland overstak, en vervolgens de grenzen tussen Nederland en België, België en Frankrijk en Frankrijk en Duitsland (zie ook Figuur 1.3). 16) Bij optimistische schattingen van de kosten van black-outs wordt uitgegaan van de volgende formule: bbp/200 per dag. 17) SERTYN, P., Waarom het elektriciteitsnet niet met haken en ogen aaneenhangt, De Standaard, 25 februari ) Dit zijn de loop flows: de verschillen tussen de geplande uitwisseling van elektriciteit tussen landen en de uiteindelijke werkelijke stromen. 19) BELMANS, R., Status praesens and future developments of the electricity market in Europe, presentatie bij Voka op 7 november 2005.

14 12 Figuur 1.3. Onvoorziene stromen door teveel wind in Duitsland North South B Elia 2320 F 2283 NL 2384 TENNET 4327 D RWE 729 CENTREL PSE RTE A E 1492 CH ETRANS 92 APG REE 147 P REN 437 I GRTN ELES Bron: BELMANS, R., Status praesens and future developments of the electricity market in Europe, presentatie bij Voka op 7 november Deze onvoorziene stromen duwden het hoogspanningsnet in de Benelux tot tegen het randje van zijn kunnen, waardoor er op die maandagavond een groot risico op blackout bestond. Netten die overbelast worden, moeten immers uitgeschakeld worden om erger te voorkomen. Met andere woorden: zelfs een probleem in het noorden van Duitsland kan er op zeer korte tijd voor zorgen dat wij zonder elektriciteit vallen, met alle (financiële) gevolgen vandien. Naast stroomonderbrekingen speelt ook de kwaliteit van de stroom een belangrijke rol. Die kwaliteit heeft alles te maken met de spanning van de stroom op de transmissieen distributienetten. Die spanning moet zo constant mogelijk blijven. Heel wat apparatuur en machines 20 zijn immers zo fijn afgesteld dat een spanningsdip in het beste geval hun werking in gevaar brengt, en in het slechtste geval schade aanricht. Als een elektronische sturing van een industrieel productieproces uitvalt door een plotse spanningsdip, valt ook het productieproces stil. Ook in dat geval moet dat hele proces opnieuw opgestart worden, met enorme kosten tot gevolg. Daarbij komt dat het netbeheer moeilijker werd omdat er meer internationaal transport van elektriciteit is. Tegelijkertijd zorgt de toenemende populariteit van bijvoorbeeld warmtekrachtkoppeling en windenergie ervoor dat elektriciteit meer decentraal 20) In DIDDEN, M., Techno-Economic Analysis of Methods to Reduce Damage Due to Voltage Dips, KU Leuven, 2003 wordt gesteld dat vooral toerentalgeregelde aandrijvingen en computers gevoelig zijn voor spanningsdips, net zoals thyristorgestuurde gelijkstroommotoren, netgekoppelde inductiemotoren en contactoren.

15 13 wordt geproduceerd. Ook dat maakt het technisch moeilijker om de spanning op een constant niveau te houden. Stijgende elektriciteitsprijzen Elektriciteit is als grondstof voor de ondernemingen in België enorm belangrijk. De prijs van die elektriciteit weegt in de concurrentiekracht van onze bedrijven meer door dan in de economie van de ons omringende landen. Voor onze bedrijven is het dus van het grootste belang dat zij hun elektriciteit kunnen inkopen aan competitieve prijzen. Als ze hun elektriciteit duurder moeten betalen dan hun concurrenten in de buurlanden is dat een belangrijk concurrentienadeel. België mag dan een kleine speler zijn op de Europese elektriciteitsmarkt, er is geen enkel ander land waar de prijzen van die markt zo n grote invloed hebben op de economie. De prijs die de gebruikers (burgers én bedrijven) uiteindelijk betalen voor hun elektriciteit, is de optelsom van de basisprijs of commodity (de prijs voor de productie van elektriciteit), de prijzen voor transmissie en distributie, en daarbij nog eens de verschillende heffingen en kosten 21 opgeteld. In tabel 1.4 vergelijken we de elektriciteitsprijs van de gebruikers 22 in Vlaanderen met wat de gebruikers in enkele andere Europese landen betalen. In figuur 1.5 nemen we dezelfde cijfers op, maar dan grafisch voorgesteld. Tabel 1.4. Relatieve positie van de totale elektriciteitskost in Vlaanderen ten opzichte van Frankrijk, Duitsland, Nederland en het Verenigd Koninkrijk. Vlaanderen=100. Cijfers van 2004, met Elia-heffing maar zonder CO 2 -kosten. GWh VL FR D NL VK ,1 100,5 91, ,8 89,9 96, ,7 104,2 93,5 105,8 >41 (63-70 kv) ,4 100,7 107,8 129,8 >41 (150 kv) ,9 88,9 114,3 132,5 Bron: VLAAMSE GEMEENSCHAP, Vergelijkende studie van de industriële gebruikerskosten voor elektriciteit in Vlaanderen, Nederland, Frankrijk, Duitsland en het Verenigd Koninkrijk, Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap, Afd. Natuurlijke Rijkdommen en Energie, januari ) Federale heffingen: bijdragen voor CREG, OCMW, Kyoto-Fonds en nucleair passief, toeslag voor beschermde klanten. Regionale heffing: gebruik openbaar domein. Regionale openbare dienstverplichting: REG. Financiering van lokale overheden: Elia-heffing. 22) 0-1 GWh: huishoudens en kleine dienstenbedrijven, zoals bijvoorbeeld een kleine supermarkt GWh: kleine productiebedrijven en grote dienstenbedrijven, zoals bijvoorbeeld een hypermarkt GWh: grotere productiebedrijven. >41 GWh (63-70 kv): grote bedrijven, bijvoorbeeld uit de verwerkende nijverheid. >41 GWh (150 kv): energie-intensieve bedrijven, bijvoorbeeld uit de basischemie of de staalsector.

NOTA (Z)140109-CDC-1299

NOTA (Z)140109-CDC-1299 Commissie voor de Regulering van de Elektriciteit en het Gas Nijverheidsstraat 26-38 1040 Brussel Tel.: 02/289.76.11 Fax: 02/289.76.09 COMMISSIE VOOR DE REGULERING VAN DE ELEKTRICITEIT EN HET GAS NOTA

Nadere informatie

van 31 augustus 2006

van 31 augustus 2006 Vlaamse Reguleringsinstantie voor de Elektriciteits- en Gasmarkt North Plaza B Koning Albert II-laan 7 B-1210 Brussel Tel. +32 2 553 13 79 Fax +32 2 553 13 50 Email: info@vreg.be Web: www.vreg.be Persmededeling

Nadere informatie

Afschakelplan en Stroomtekort 2014

Afschakelplan en Stroomtekort 2014 Afschakelplan en Stroomtekort 2014 Komt het tot afschakelen? Wat is het afschakelplan / Ben ik erbij betrokken? Verloop van het afschakelplan 2 13. 225 MW De afnamepiek op het net van Elia in 2013: 13.225

Nadere informatie

De kleur van stroom: de milieukwaliteit van in Nederland geleverde elektriciteit

De kleur van stroom: de milieukwaliteit van in Nederland geleverde elektriciteit De kleur van stroom: de milieukwaliteit van in geleverde elektriciteit Feiten en conclusies uit de notitie van ECN Beleidsstudies Sinds 1999 is de se elektriciteitsmarkt gedeeltelijk geliberaliseerd. In

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 29 023 Voorzienings- en leveringszekerheid energie Nr. 178 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der

Nadere informatie

Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso,

Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso, Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 22 mei 2013 Nieuwe omstandigheden op de wereldwijde energiemarkt

Nadere informatie

Kernenergie: Kan België zonder?

Kernenergie: Kan België zonder? Kernenergie: Kan België zonder? Marktonderzoeks-, studie- & consultancy-bureau mbt hernieuwbare energie - Marktstudies over energiemarkten - Opleidingen over (hernieuwbare) energie - Haalbaarheidsstudies,

Nadere informatie

Kernenergie in de Belgische energiemix

Kernenergie in de Belgische energiemix Kernenergie in de Belgische energiemix 1. Bevoorradingszekerheid De energie-afhankelijkheid van België is hoger dan het Europees gemiddelde. Zo bedroeg het percentage energie-afhankelijkheid van België

Nadere informatie

Toepassing van tarieven voor injectie. op het distributienet

Toepassing van tarieven voor injectie. op het distributienet Commissie voor de Regulering van de Elektriciteit en het Gas Toepassing van tarieven voor injectie op het distributienet Natalie Cornelis - Directie Controle prijzen en rekeningen 1 STUDIES VAN DE CREG

Nadere informatie

Energieprijzen in vergelijk

Energieprijzen in vergelijk CE CE Oplossingen voor Oplossingen milieu, economie voor milieu, en technologie economie en technologie Oude Delft 180 Oude Delft 180 611 HH Delft 611 HH Delft tel: tel: 015 015 150 150 150 150 fax: fax:

Nadere informatie

Samenvatting voor beleidsmakers

Samenvatting voor beleidsmakers Road book towards a nuclear-free Belgium. How to phase out nuclear electricity production in Belgium? rapport door Alex Polfliet, Zero Emissions Solutions, in opdracht van Greenpeace Belgium Samenvatting

Nadere informatie

Elektrisch tekenen: begeleiding

Elektrisch tekenen: begeleiding Elektrisch tekenen: begeleiding Vakinhoud: Deel I: residentieel Elektrische schema s leren lezen en tekenen AREI Oefeningen Deel II: industrieel Industriële motorschakelingen Oefeningen In het labo maken

Nadere informatie

Aanbeveling. Benchmarking elektriciteitskosten Vaststellingen en aanbevelingen

Aanbeveling. Benchmarking elektriciteitskosten Vaststellingen en aanbevelingen Brussel, 15 juni 2005 150605_Aanbeveling_Benchmarking_Elektriciteitskosten Aanbeveling Benchmarking elektriciteitskosten Vaststellingen en aanbevelingen Inhoud Inhoud... 2 1. Situering van de nota... 3

Nadere informatie

Benchmarking study of electricity prices between Belgium and neighboring countries Persconferentie

Benchmarking study of electricity prices between Belgium and neighboring countries Persconferentie Benchmarking study of electricity prices between Belgium and neighboring countries Persconferentie Juni 2014 Doelstellingen en draagwijdte van de benchmarking study De voornaamste doelstelling van de studie

Nadere informatie

Bijlage 1: Berekening realisatie 9% duurzaam in 2010

Bijlage 1: Berekening realisatie 9% duurzaam in 2010 Bijlage 1: Berekening realisatie 9% duurzaam in 2010 Toelichting bij de doelstelling van 9% duurzame elektriciteit: - De definitie van de 9% doelstelling is conform de EU richtlijn duurzame elektriciteit

Nadere informatie

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - November 2015

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - November 2015 M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - November 2015 Geachte relatie, Bijgaand ontvangt u de maandelijkse marktmonitor van Energy Services. De Marktmonitor is een maandelijkse uitgave van Energy Services.

Nadere informatie

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort Historisch perspectief 1945-1970 Keerpunten in de jaren 70 oliecrisis en milieu Tsjernobyl (1986) ramp door menselijke fouten Kyoto protocol (1997) (CO 2 en global warming problematiek) Start alternatieven

Nadere informatie

Position Paper Contact Datum Inleiding Bestaande meerkosten

Position Paper Contact Datum Inleiding Bestaande meerkosten Position Paper: Meerkosten op elektriciteit: toestand 2015 Contact: Emilie Butaye (Federatie van de Glasindustrie) +32 2 542 61 29 emilie.butaye@vgi-fiv.be Datum: 22/09/2015 Inleiding In deze position

Nadere informatie

De prijs van de elektriciteit per tariefcomponent *** Persconferentie 5 juli 2006

De prijs van de elektriciteit per tariefcomponent *** Persconferentie 5 juli 2006 De prijs van de elektriciteit per tariefcomponent *** Persconferentie 5 juli 2006 Guido CAMPS Directeur Controle van de prijzen en rekeningen op de elektriciteitsmarkt Commissie voor de Regulering van

Nadere informatie

Integratie van grootschalig windvermogen in het Nederlandse elektriciteitssysteem

Integratie van grootschalig windvermogen in het Nederlandse elektriciteitssysteem Integratie van grootschalig windvermogen in het Nederlandse elektriciteitssysteem Consequenties voor de balanshandhaving en oplossingsrichtingen Engbert Pelgrum, TenneT TSO B.V. Symposium Cogen Nederland

Nadere informatie

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - Oktober 2015

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - Oktober 2015 M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - Oktober 2015 Geachte relatie, Bijgaand ontvangt u de maandelijkse marktmonitor van Energy Services. De Marktmonitor is een maandelijkse uitgave van Energy Services.

Nadere informatie

DE ENERGIEPRIJZEN 5 JAAR NA DE LIBERALISERING

DE ENERGIEPRIJZEN 5 JAAR NA DE LIBERALISERING Voka - Kamer van Koophandel Oost- Vlaanderen Bedrijvenclusters 2009 1 DE ENERGIEPRIJZEN 5 JAAR NA DE LIBERALISERING Voka-Kamer van Koophandel 2009 2 1 DE VRIJE ENERGIEMARKT 1 Productie 2 Transport 3 Regulatoren

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamerder Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage

De Voorzitter van de Tweede Kamerder Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamerder Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage Directoraat-generaal Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag

Nadere informatie

Impact maatschappelijke rol van Eandis op nettarieven

Impact maatschappelijke rol van Eandis op nettarieven 31 maart 2011 Impact maatschappelijke rol van Eandis op nettarieven 1. Inleiding: samenstelling energiefactuur In de verbruiksfactuur van de energieleverancier zijn de kosten van verschillende marktspelers

Nadere informatie

Zelfs met hoge energieprijzen op de internationale markten kan de stijging van de eindfactuur van de Belgische verbruiker worden ongedaan gemaakt

Zelfs met hoge energieprijzen op de internationale markten kan de stijging van de eindfactuur van de Belgische verbruiker worden ongedaan gemaakt Persbericht Commissie voor de Regulering van de Elektriciteit en het Gas Nijverheidsstraat 26-38 1040 Brussel Tel. 02/289.76.11 Fax 02/289.76.09 18 januari 2008 Zelfs met hoge energieprijzen op de internationale

Nadere informatie

Patrick Backx 12 november 2014. Wat(t) als..

Patrick Backx 12 november 2014. Wat(t) als.. Patrick Backx 12 november 2014 Wat(t) als.. AC DC De elektriciteit, die wij uit het stopcontact halen, kan moeilijk in grote hoeveelheden opgeslagen worden. Als een verbruiker elektriciteit vraagt, moet

Nadere informatie

Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening:

Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening: Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening: Betaalbaar & betrouwbaar? Robert Harmsen ECN Beleidsstudies COGEN Symposium Zeist 22 oktober 2004 Een blik naar de toekomst (1) Four Futures

Nadere informatie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie Duorsume enerzjy yn Fryslân Energiegebruik en productie van duurzame energie 1 15 11 oktober 1 Inhoud Management Essay...3 1 Management Essay De conclusies op één A4 De provincie Fryslân heeft hoge ambities

Nadere informatie

Auteurs:E. Benz, C. Hewicker, N. Moldovan, G. Stienstra, W. van der Veen

Auteurs:E. Benz, C. Hewicker, N. Moldovan, G. Stienstra, W. van der Veen 30920572-Consulting 10-0198 Integratie van windenergie in het Nederlandse elektriciteitsysteem in de context van de Noordwest Europese elektriciteitmarkt Eindrapport Arnhem, 12 april 2010 Auteurs:E. Benz,

Nadere informatie

Leveringszekerheid. Wat als morgen het licht uitgaat?

Leveringszekerheid. Wat als morgen het licht uitgaat? Leveringszekerheid Wat als morgen het licht uitgaat? Inhoudstafel Samenvatting Enkele definities Net voldoende aanbod Leveringszekerheid Wat kunnen wij doen? Wat kan u doen? Conclusie Samenvatting Een

Nadere informatie

ENERGIEPRIJZEN VAN ELEKTRICITEIT EN AARDGAS VOOR KMO S EN ZELFSTANDIGEN PER LEVERANCIER EN PER PRODUCT

ENERGIEPRIJZEN VAN ELEKTRICITEIT EN AARDGAS VOOR KMO S EN ZELFSTANDIGEN PER LEVERANCIER EN PER PRODUCT ENERGIEPRIJZEN VAN ELEKTRICITEIT EN AARDGAS VOOR KMO S EN ZELFSTANDIGEN PER LEVERANCIER EN PER PRODUCT - - - overzicht jongste 6 maanden met vergelijking tov duurste/goedkoopste product op de Belgische

Nadere informatie

Nationale Energieverkenning 2014

Nationale Energieverkenning 2014 Nationale Energieverkenning 2014 Remko Ybema en Pieter Boot Den Haag 7 oktober 2014 www.ecn.nl Inhoud Opzet van de Nationale Energieverkenning (NEV) Omgevingsfactoren Resultaten Energieverbruik Hernieuwbare

Nadere informatie

CO2-monitor 2013 s-hertogenbosch

CO2-monitor 2013 s-hertogenbosch CO2-monitor 2013 s-hertogenbosch Afdeling Onderzoek & Statistiek Maart 2013 2 Samenvatting In deze monitor staat de CO2-uitstoot beschreven in de gemeente s-hertogenbosch. Een gebruikelijke manier om de

Nadere informatie

VLAANDEREN PARTICULIERE KLANTEN

VLAANDEREN PARTICULIERE KLANTEN Tariefkaart Geldig voor de contracten gesloten in OKTOBER 2015 in VLAANDEREN PARTICULIERE KLANTEN Pagina 1 : Aanbod Poweo Fix Elektriciteit Pagina 5 : Aanbod Poweo Fix Gas Pagina 8 : Kortingen Uitgebracht

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

VLAANDEREN PROFESSIONELE KLANTEN

VLAANDEREN PROFESSIONELE KLANTEN Tariefkaart Geldig voor de contracten gesloten in OKTOBER 2015 in VLAANDEREN PROFESSIONELE KLANTEN Pagina 1 : Aanbod Poweo Fix Elektriciteit Pagina 5 : Aanbod Poweo Fix Gas Pagina 8 : Kortingen Uitgebracht

Nadere informatie

ADVIES DIENST REGULERING

ADVIES DIENST REGULERING DIENST REGULERING ADVIES DR-20060228-42 betreffende Het voorstel van uitbreiding van het nachttarief tot het weekend voor netgebruikers die zijn aangesloten op het laagspanningsnet vanaf 1 januari 2007

Nadere informatie

ENERGIEPRIJZEN VOOR DE RESIDENTIELE CONSUMENT VAN ELEKTRICITEIT EN AARDGAS PER LEVERANCIER EN PER PRODUCT

ENERGIEPRIJZEN VOOR DE RESIDENTIELE CONSUMENT VAN ELEKTRICITEIT EN AARDGAS PER LEVERANCIER EN PER PRODUCT ENERGIEPRIJZEN VOOR DE RESIDENTIELE CONSUMENT VAN ELEKTRICITEIT EN AARDGAS PER LEVERANCIER EN PER PRODUCT - - - overzicht jongste 6 maanden met vergelijking tov duurste/goedkoopste product op de Belgische

Nadere informatie

Reken op ons! Donkere wolken boven de zonnepanelen (vervolg)

Reken op ons! Donkere wolken boven de zonnepanelen (vervolg) 10/12/2010 Donkere wolken boven de zonnepanelen (vervolg) Vlaams minister van Energie Freya Van den Bossche vind koppigheid een slechte eigenschap voor een regering en gaat in op het voorstel van de sector

Nadere informatie

ENERGIEPRIJZEN VOOR DE RESIDENTIELE CONSUMENT VAN ELEKTRICITEIT EN AARDGAS PER LEVERANCIER EN PER PRODUCT

ENERGIEPRIJZEN VOOR DE RESIDENTIELE CONSUMENT VAN ELEKTRICITEIT EN AARDGAS PER LEVERANCIER EN PER PRODUCT ENERGIEPRIJZEN VOOR DE RESIDENTIELE CONSUMENT VAN ELEKTRICITEIT EN AARDGAS PER LEVERANCIER EN PER PRODUCT - - - overzicht jongste 6 maanden met vergelijking tov duurste/goedkoopste product op de Belgische

Nadere informatie

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Referentiescenario De WETO-studie (World Energy, Technology and climate policy Outlook 2030) bevat een referentiescenario

Nadere informatie

ENERGIE- OBSERVATORIUM. Kerncijfers 2010 60%

ENERGIE- OBSERVATORIUM. Kerncijfers 2010 60% ENERGIE- OBSERVATORIUM Kerncijfers 2010 20% 80% 60% 40% Federale Overheidsdienst Economie, K.M.O., Middenstand en Energie Vooruitgangstraat 50 1210 BRUSSEL Ondernemingsnr.: 0314.595.348 http://economie.fgov.be

Nadere informatie

TB141-E Introductie in Energie & Industriesystemen

TB141-E Introductie in Energie & Industriesystemen TB141-E Introductie in Energie & Industriesystemen Oefententamen 1 Aanwijzingen: Lees de vragen vooraf door en deel de beschikbare tijd in voor beantwoording van de vragen. Dit tentamen beslaat 20 meerkeuzevragen

Nadere informatie

NOTA (Z)150122-CDC-1398

NOTA (Z)150122-CDC-1398 Commissie voor de Regulering van de Elektriciteit en het Gas Nijverheidsstraat 26-38 1040 Brussel Tel.: 02/289.76.11 Fax: 02/289.76.09 COMMISSIE VOOR DE REGULERING VAN DE ELEKTRICITEIT EN HET GAS NOTA

Nadere informatie

Mevrouw Dutordoir, Meneer Kroll, Meneer Fouchier, Dames en heren,

Mevrouw Dutordoir, Meneer Kroll, Meneer Fouchier, Dames en heren, TOESPRAAK DOOR KRIS PEETERS VLAAMS MINISTER-PRESIDENT EN VLAAMS MINISTER VAN ECONOMIE, BUITENLANDS BELEID, LANDBOUW, ZEEVISSERIJ EN PLATTELANDSBELEID 24 februari 2011 WKK Electrabel EON - Degussa Mevrouw

Nadere informatie

van 28 februari 2006

van 28 februari 2006 Vlaamse Reguleringsinstantie voor de Elektriciteits- en Gasmarkt North Plaza B Koning Albert II-laan 7 B-1210 Brussel Tel. +32 2 553 13 79 Fax +32 2 553 13 50 Email: info@vreg.be Web: www.vreg.be Persmededeling

Nadere informatie

Datum 12 september 2014 Betreft Beantwoording van vragen inzake de precaire situatie wat betreft de energievoorziening in België

Datum 12 september 2014 Betreft Beantwoording van vragen inzake de precaire situatie wat betreft de energievoorziening in België > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage Directoraat-generaal Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag

Nadere informatie

STUDIE (F)110519-CDC-1047

STUDIE (F)110519-CDC-1047 Niet vertrouwelijk Commissie voor de Regulering van de Elektriciteit en het Gas Nijverheidsstraat 26-38 1040 Brussel Tel. : 02/289.76.11 Fax : 02/289.76.09 COMMISSIE VOOR DE REGULERING VAN DE ELEKTRICITEIT

Nadere informatie

Regulering van en toezicht op het distributienetbeheer

Regulering van en toezicht op het distributienetbeheer Regulering van en toezicht op het distributienetbeheer Duurzame energienetten in Vlaanderen 23/03/2010 Dirk Marginet Vlaamse Reguleringsinstantie voor de Elektriciteits- en Gasmarkt Inhoudsopgave Rol decentrale

Nadere informatie

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - December 2015

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - December 2015 M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - December 2015 Geachte relatie, Bijgaand ontvangt u de maandelijkse marktmonitor van Energy Services. De Marktmonitor is een maandelijkse uitgave van Energy Services.

Nadere informatie

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - Mei 2016

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - Mei 2016 M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - Mei 2016 Geachte relatie, Bijgaand ontvangt u de maandelijkse marktmonitor van Energy Services. De Marktmonitor is een maandelijkse uitgave van Energy Services.

Nadere informatie

Emissiekentallen elektriciteit. Kentallen voor grijze en niet-geoormerkte stroom inclusief upstream-emissies

Emissiekentallen elektriciteit. Kentallen voor grijze en niet-geoormerkte stroom inclusief upstream-emissies Emissiekentallen elektriciteit Kentallen voor grijze en niet-geoormerkte stroom inclusief upstream-emissies Notitie: Delft, januari 2015 Opgesteld door: M.B.J. (Matthijs) Otten M.R. (Maarten) Afman 2 Januari

Nadere informatie

Moedige overheden. Stille kampioenen = ondernemingen. Gewone helden = burgers

Moedige overheden. Stille kampioenen = ondernemingen. Gewone helden = burgers Moedige overheden Stille kampioenen = ondernemingen Gewone helden = burgers Vaststellingen Onze welvaart kalft af Welvaartscreatie Arbeidsparticipatie Werktijd Productiviteit BBP Capita 15-65 Bevolking

Nadere informatie

Vormingspakket Energie

Vormingspakket Energie De weg van de energie 5 Elektriciteit en aardgas leggen een hele weg af voor wij er thuis gebruik van kunnen maken. Verschillende spelers op de energiemarkt zorgen ervoor dat we over voldoende energie

Nadere informatie

Elektriciteitsprijzen in Vlaanderen in vergelijking met de buurlanden

Elektriciteitsprijzen in Vlaanderen in vergelijking met de buurlanden Elektriciteitsprijzen in Vlaanderen in vergelijking met de buurlanden Guido Camps Directeur voor de controle op de prijzen en de rekeningen op de elektriciteitsmarkt Vlaams Parlement, 10 mei 2005 1 Deel

Nadere informatie

Energie voor morgen, vandaag bij GTI

Energie voor morgen, vandaag bij GTI Energie voor morgen, vandaag bij GTI Jet-Net docentendag 5 juni 2008 GTI. SMART & INVOLVED GTI is in 2009 van naam veranderd: GTI heet nu Cofely SLIMME ENERGIENETWERKEN, NU EN MORGEN 2008 2010 Centrale

Nadere informatie

ENERGIEPRIJZEN VOOR DE RESIDENTIELE CONSUMENT VAN ELEKTRICITEIT EN AARDGAS PER LEVERANCIER EN PER PRODUCT

ENERGIEPRIJZEN VOOR DE RESIDENTIELE CONSUMENT VAN ELEKTRICITEIT EN AARDGAS PER LEVERANCIER EN PER PRODUCT ENERGIEPRIJZEN VOOR DE RESIDENTIELE CONSUMENT VAN ELEKTRICITEIT EN AARDGAS PER LEVERANCIER EN PER PRODUCT - - - overzicht jongste 6 maanden met vergelijking tov duurste/goedkoopste product op de Belgische

Nadere informatie

BRUSSEL-HOOFDSTAD PARTICULIERE KLANTEN

BRUSSEL-HOOFDSTAD PARTICULIERE KLANTEN Tariefkaart Geldig voor de contracten gesloten in AUGUSTUS 2015 in BRUSSEL-HOOFDSTAD PARTICULIERE KLANTEN Pagina 1 : Aanbod Poweo Fix Elektriciteit Pagina 5 : Aanbod Poweo Fix Gas Pagina 8 : Kortingen

Nadere informatie

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers Net voor de Toekomst Frans Rooijers Net voor de Toekomst 1. Bepalende factoren voor energie-infrastructuur 2. Scenario s voor 2010 2050 3. Decentrale elektriciteitproductie 4. Noodzakelijke aanpassingen

Nadere informatie

Advies van de Vlaamse Reguleringsinstantie voor de Elektriciteits- en Gasmarkt. van 7 oktober 2003

Advies van de Vlaamse Reguleringsinstantie voor de Elektriciteits- en Gasmarkt. van 7 oktober 2003 Vlaamse Reguleringsinstantie voor de Elektriciteits- en Gasmarkt North Plaza B Koning Albert II-laan 7 B-1210 Brussel Tel. +32 2 553 13 53 Fax +32 2 553 13 50 Email: info@vreg.be Web: www.vreg.be Advies

Nadere informatie

Tariefontwikkeling Energie 08 2015

Tariefontwikkeling Energie 08 2015 In dit bericht geeft Ploos Energieverlening (Ploos) haar visie op verschenen nieuwsberichten aangaande ontwikkelingen energietarieven van de afgelopen maand. Het betreft de analyses van verschillende partijen

Nadere informatie

ENERGIE- OBSERVATORIUM. Kerncijfers 2013 20% 80% 60% 40%

ENERGIE- OBSERVATORIUM. Kerncijfers 2013 20% 80% 60% 40% ENERGIE- OBSERVATORIUM Kerncijfers 2013 20% 80% 60% 40% Deze brochure wordt gepubliceerd met als doel door een efficiënt en doelgericht gebruik van de statistische gegevens, van marktgegevens, van de databank

Nadere informatie

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Bron 1: Elektrische auto s zijn duur en helpen vooralsnog niets. Zet liever in op zuinige auto s, zegt Guus Kroes. 1. De elektrische auto is in

Nadere informatie

BELEIDSOPTIES NUL-ENERGIEWONING

BELEIDSOPTIES NUL-ENERGIEWONING 1 BELEIDSOPTIES NUL-ENERGIEWONING IN HET KADER VAN DE BELANGSTINGSAFTREK HEEFT DE FEDERALE REGERING EEN DEFINITIE GEPUBLICEERD OVER DE NULEREGIEWONING Bij nader toezien was dit een foutieve en zeer contraproductieve

Nadere informatie

Bouwstenen voor een nieuw energiebeleid. De uitdagingen in het energiebeleid. CD&V voorzitter Jo Vandeurzen

Bouwstenen voor een nieuw energiebeleid. De uitdagingen in het energiebeleid. CD&V voorzitter Jo Vandeurzen Bouwstenen voor een nieuw energiebeleid De uitdagingen in het energiebeleid CD&V voorzitter Jo Vandeurzen CD&V-studiedag, Vlaams Parlement 29 april 2006 Als ik zeg dat onze moderne westerse samenleving

Nadere informatie

BRUSSEL-HOOFDSTAD PROFESSIONELE KLANTEN

BRUSSEL-HOOFDSTAD PROFESSIONELE KLANTEN Tariefkaart Geldig voor de contracten gesloten in OKTOBER 2015 in BRUSSEL-HOOFDSTAD PROFESSIONELE KLANTEN Pagina 1 : Aanbod Poweo Fix Elektriciteit Pagina 5 : Aanbod Poweo Fix Gas Pagina 8 : Kortingen

Nadere informatie

MAANDELIJKSE BOORDTABEL ELEKTRICITEIT EN AARDGAS - JANUARI

MAANDELIJKSE BOORDTABEL ELEKTRICITEIT EN AARDGAS - JANUARI GROOTHANDELSMARKT Bron 10/2014 Evolutie 11/2014 Evolutie 12/2014 Evolutie Energie afgenomen van Elia-net [1] Synergrid GWh 6.720 6.682 DNB Synergrid GWh 4.409 4.521 nog niet beschikbaar Andere klanten

Nadere informatie

Onderzoek. Wie is de grootste producent van duurzame elektriciteit in Nederland 2012. Auteur: C. J. Arthers, afd. Corporate Responsibility, Essent

Onderzoek. Wie is de grootste producent van duurzame elektriciteit in Nederland 2012. Auteur: C. J. Arthers, afd. Corporate Responsibility, Essent Onderzoek Wie is de grootste producent van duurzame elektriciteit in Nederland 2012 Auteur: C. J. Arthers, afd. Corporate Responsibility, Essent Datum: 9 september 2013 Vragen of reacties kunt u sturen

Nadere informatie

Windenergie goedkoper dan kernenergie!

Windenergie goedkoper dan kernenergie! Go Wind - Stop nuclear Briefing 1 26 june 2002 Windenergie goedkoper dan kernenergie! Electrabel geeft verkeerde informatie over kostprijs van kernenergie en windenergie. Electrabel beweert dat windenergie

Nadere informatie

Samenvatting van de studie uitgevoerd door CO 2 logic in opdracht van de MIVB

Samenvatting van de studie uitgevoerd door CO 2 logic in opdracht van de MIVB Vergelijking van de CO 2 -uitstoot per vervoermiddel in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest Samenvatting van de studie uitgevoerd door CO 2 logic in opdracht van de MIVB 100% Gerecycleerd papier Januari

Nadere informatie

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - juni 2012

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - juni 2012 M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - juni 2012 Geachte relatie, Bijgaand ontvangt u de maandelijkse marktmonitor van Energy Services. De Marktmonitor is een maandelijkse uitgave van Energy Services.

Nadere informatie

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 Gas als zonnebrandstof Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 1 Inhoudsopgave 1 2 3 4 5 Introductie Meer hernieuwbare energie Extra hernieuwbare energie in Nederland? Verkennen

Nadere informatie

INSCHATTING VAN DE IMPACT VAN DE KILOMETERHEFFING VOOR VRACHTVERVOER OP DE VOEDINGSINDUSTRIE. Studie in opdracht van Fevia

INSCHATTING VAN DE IMPACT VAN DE KILOMETERHEFFING VOOR VRACHTVERVOER OP DE VOEDINGSINDUSTRIE. Studie in opdracht van Fevia INSCHATTING VAN DE IMPACT VAN DE KILOMETERHEFFING VOOR VRACHTVERVOER OP DE VOEDINGSINDUSTRIE Studie in opdracht van Fevia Inhoudstafel Algemene context transport voeding Enquête voedingsindustrie Directe

Nadere informatie

Inventaris hernieuwbare energie in Vlaanderen 2013

Inventaris hernieuwbare energie in Vlaanderen 2013 1 Beknopte samenvatting van de Inventaris duurzame energie in Vlaanderen 2013, Deel I: hernieuwbare energie, Vito, februari 2015 1 1 Het aandeel hernieuwbare energie in 2013 bedraagt 5,8 % Figuur 1 zon-elektriciteit

Nadere informatie

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - oktober 2012

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - oktober 2012 M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - oktober 2012 Geachte relatie, Bijgaand ontvangt u de maandelijkse marktmonitor van Energy Services. De Marktmonitor is een maandelijkse uitgave van Energy Services.

Nadere informatie

Hoge energieprijzen. Mazout blijft een voordelige brandstof.

Hoge energieprijzen. Mazout blijft een voordelige brandstof. Hoge energieprijzen. Mazout blijft een voordelige brandstof. Dit document zal u helpen een beter inzicht te krijgen in de verbruikskosten, in een huishoudelijke omgeving, voor de verschillende energiebronnen.

Nadere informatie

Duurzame energie in balans

Duurzame energie in balans Duurzame energie in balans Duurzame energie produceren en leveren binnen Colruyt Group I. Globale energievraag staat onder druk II. Bewuste keuze van Colruyt Group III. Wat doet WE- Power? I. Globale energievraag

Nadere informatie

Europese schakel NorNedvoor de toekomst

Europese schakel NorNedvoor de toekomst NorNedvoor de Europese schakel toekomst NorNed Europese schakel voor de toekomst Elektriciteit is vanzelfsprekend in ons dagelijks leven. Zonder er verder bij stil te staan gaat het licht aan, pruttelt

Nadere informatie

Power to gas onderdeel van de energietransitie

Power to gas onderdeel van de energietransitie Power to gas onderdeel van de energietransitie 10 oktober 2013 K.G. Wiersma Gasunie: gasinfrastructuur & gastransport 1 Gastransportnet in Nederland en Noord-Duitsland Volume ~125 mrd m 3 aardgas p/j Lengte

Nadere informatie

MIJN ENERGIEFACTUUR? (ALG 01)

MIJN ENERGIEFACTUUR? (ALG 01) MIJN ENERGIEFACTUUR? (ALG 01) Hoe lees en ontcijfer ik mijn energiefactuur? 1. INLEIDING In België en in de meeste Europese landen wordt de beschikbaarheid van energie als vanzelfsprekend beschouwd in

Nadere informatie

Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA

Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA Verplicht aandeel hernieuwbare energie in nieuwbouw Vanaf 1 januari 2014 moet elke nieuwe woning, kantoor

Nadere informatie

OBSERVATORIUM VAN DE GAS- EN ELEKTRICITEITSPRIJZEN BRUSSELS HOOFDSTEDELIJK GEWEST

OBSERVATORIUM VAN DE GAS- EN ELEKTRICITEITSPRIJZEN BRUSSELS HOOFDSTEDELIJK GEWEST OBSERVATORIUM VAN DE GAS- EN ELEKTRICITEITSPRIJZEN BRUSSELS HOOFDSTEDELIJK GEWEST 4 de kwartaal 2012 + Januari 2013 Inleiding Hoewel de CREG (de federale regulator) bevoegd is voor de tarieven, publiceert

Nadere informatie

van 11 december 2007

van 11 december 2007 Vlaamse Reguleringsinstantie voor de Elektriciteits- en Gasmarkt Graaf de Ferrarisgebouw Koning Albert II-laan 20 bus 19 B - 1000 BRUSSEL e-mail : info@vreg.be tel. : +32 2 553 13 53 fax : +32 2 553 13

Nadere informatie

Elektrische energie. energie01 (1 min, 47 sec)

Elektrische energie. energie01 (1 min, 47 sec) Elektrische energie In huishoudens is elektrische energie de meest gebruikte vorm van energie. In Nederland zijn bijna alle huizen aangesloten op het netwerk van elektriciteitskabels. Achter elk stopcontact

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2012 2013 32 813 Kabinetsaanpak Klimaatbeleid op weg naar 2020 Nr. 54 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der

Nadere informatie

Energieverbruik gemeentelijke gebouwen

Energieverbruik gemeentelijke gebouwen MILIEUBAROMETER: INDICATORENFICHE ENERGIE 1/2 Samenwerkingsovereenkomst 2008-2013 Milieubarometer: Energieverbruik gemeentelijke gebouwen Indicatorgegevens Naam Definitie Meeteenheid Energieverbruik gemeentelijke

Nadere informatie

Tool Burgemeestersconvenant Actualisatie nulmeting 2011 & inventaris 2012

Tool Burgemeestersconvenant Actualisatie nulmeting 2011 & inventaris 2012 17/11/2014 Tool Burgemeestersconvenant Actualisatie nulmeting 2011 & inventaris 2012 Kadering» VITO actualiseert jaarlijks, in opdracht van LNE, CO 2 -inventaris gemeenten» Taken voorzien in actualisatie

Nadere informatie

Beslissing van de Vlaamse Reguleringsinstantie voor de Elektriciteits- en Gasmarkt. van 15 april 2008

Beslissing van de Vlaamse Reguleringsinstantie voor de Elektriciteits- en Gasmarkt. van 15 april 2008 Vlaamse Reguleringsinstantie voor de Elektriciteits- en Gasmarkt Graaf de Ferrarisgebouw Koning Albert II-laan 20 bus 19 B - 1000 BRUSSEL e-mail : info@vreg.be tel. : +32 2 553 13 53 fax : +32 2 553 13

Nadere informatie

Liberalisering van de energiemarkten. Algemene context. Dag 1:

Liberalisering van de energiemarkten. Algemene context. Dag 1: Liberalisering van de energiemarkten Algemene context Dag 1: Agenda van de opleiding I. Energieprijzen II. Institutionele context van de energie in België III. Organisatie van de elektriciteit- en gasmarkt

Nadere informatie

Drijfveren en noden van professionele groene stroom consumenten.

Drijfveren en noden van professionele groene stroom consumenten. Drijfveren en noden van professionele groene stroom consumenten. Een visie vanuit de industriële sector Alex Polfliet Zaakvoerder Zero Emission Solutions : facts and figures Gevestigd in Aalst Opgericht

Nadere informatie

20 Transportbalans 06

20 Transportbalans 06 2 Transportbalans 6 Vol energie In deze uitgave maakt TenneT TSO B.V. de balans op over 26 inzake de voornaamste technische bedrijfsresultaten. Niet alleen zijn gegevens vermeld over onze infrastructurele

Nadere informatie

Macro-economische impact van hernieuwbare energie productie in België

Macro-economische impact van hernieuwbare energie productie in België Macro-economische impact van hernieuwbare energie productie in België SAMENVATTING Context van het onderzoek september 2014 Hernieuwbare energie is één van de belangrijkste oplossingen die door de beleidsmakers

Nadere informatie

trends en ervaringen

trends en ervaringen 5 "ntwi''elingen op de energiemar't in het 3uitenland trends en ervaringen 1 "ondiale trends van marktmacht naar staatsmacht "e sterk gestegen vraag en onvoldoende 0itbreiding van de prod04tie- 4apa4iteit

Nadere informatie

Reguleren is balanceren

Reguleren is balanceren De energieketen Reguleren is balanceren afnemers netbeheerders producenten efficiëntie betaalbaarheid betrouwbaarheid milieuvriendelijkheid Te bespreken reguleringsmaatregelen Onderdeel energieketen Type

Nadere informatie

ASPIRAVI. Windpark Haaltert

ASPIRAVI. Windpark Haaltert ASPIRAVI Windpark Haaltert SAMEN GEDREVEN DOOR DE WIND WINDPARK HAALTERT Windpark Haaltert: Projectlocatie Projectkenmerken Timing van de werken Investeer mee via Aspiravi Samen cvba Aankoop van groene

Nadere informatie

MAANDELIJKSE BOORDTABEL ELEKTRICITEIT EN AARDGAS - SEPTEMBER 2015 -

MAANDELIJKSE BOORDTABEL ELEKTRICITEIT EN AARDGAS - SEPTEMBER 2015 - GROOTHANDELSMARKT Bron 06/2015 Evolutie 07/2015 Evolutie 08/2015 Evolutie Consumptie Energie afgenomen van Elia-net [1] Synergrid GWh 6.109 6.098 DNB Synergrid GWh 3.817 3.782 nog niet beschikbaar Andere

Nadere informatie

Impact van efficiënte openbare verlichting op de CO 2 uitstoot

Impact van efficiënte openbare verlichting op de CO 2 uitstoot Impact van efficiënte openbare verlichting op de CO 2 uitstoot CE4 N35N 13.5.29 Samenvatting Drie scenario s om de hoeveelheid CO 2 te berekenen, die niet uitgestoten wordt als er energie bespaard wordt

Nadere informatie

Demand response: een opportuniteit voor professionele gebruikers. SGF Smart Energy Solutions BASF 22 January 2013

Demand response: een opportuniteit voor professionele gebruikers. SGF Smart Energy Solutions BASF 22 January 2013 Demand response: een opportuniteit voor professionele gebruikers SGF Smart Energy Solutions BASF 22 January 2013 Overzicht 1. Wie is EDF Luminus 2. De uitdaging 3. De oplossing Corporate Presentation -

Nadere informatie