a t e r d r u k Oplossingen voor mondiale waterproblemen Met de modernste technieken watertekorten en vervuiling te lijf

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "a t e r d r u k Oplossingen voor mondiale waterproblemen Met de modernste technieken watertekorten en vervuiling te lijf"

Transcriptie

1 W a t e r d r u k 5 Oplossingen voor mondiale waterproblemen Met de modernste technieken watertekorten en vervuiling te lijf

2 Colofon Oplossingen voor mondiale waterproblemen is een uitgave van de Vereniging van waterbedrijven in Nederland (Vewin), Rijswijk en Fugro Ingenieursbureau Leidschendam. Teksten Eindredactie Vormgeving Fotografie Theo Schmitz (Vewin), Job Nijman (Fugro) Philip Reedijk, Maas Communicatie, Rotterdam Martin Hoogmoed, Maas Communicatie, Rotterdam istock, Fugro, Vewin, Munday et al. Eerder verschenen publicaties in de Waterdruk-reeks zijn: Waterdruk 1 Infrastructuur drinkwatervoorziening Waterdruk 2 Beveiliging en crisispreparatie in de drinkwaterbedrijven Waterdruk 3 De kosten van drinkwater Waterdruk 4 De kwaliteit van drinkwater en drinkwaterbronnen Uitgave september 2010

3 Oplossingen voor mondiale waterproblemen Met de modernste technieken watertekorten en vervuiling te lijf

4 Oplossingen voor mondiale waterproblemen Inhoud Voorwoord 3 Schoon water is schaars 4 De grote waterkringloop 4 Mondiale problemen: bevolkingsgroei 6 Metacities 7 Landbouw gebruikt meeste water schreeuwt om oplossingen 8 Leven vraagt water 9 Zoeken naar duurzame oplossingen 9 Integraal waterbeheer 10 Waterschaarste door schaarste aan kennis 10 Investeer in kennis van de bodem 11 Het antwoord bestaat al 11 Vanuit de lucht 12 Meten is weten 13 MotionMaps 14 Ondergrondse watervoorraden in beeld via airborne geofysica 16 Internationale kennisdeling 16 Bijdrage aan blauw-groene evolutie 17 Voorbeeldprojecten Karteringsproject van het zoutgehalte van een rivierstelsel 18 Analyse van bodemdaling door grondwater onttrekking op basis van satellietdata 20 Karteren van waterhoudende breukstelsels met EM-metingen vanuit een helikopter 21 In kaart brengen van verontreinigingstrajecten en breukstelsels bij verlaten mijnen 24 Airborne elektromagnetisch (AEM) onderzoek naar grondwater en zoutwaterintrusie 27 2

5 Met de modernste technieken watertekorten en vervuiling te lijf Voorwoord Rijswijk, september 2010 Water is een voorwaarde voor leven. Elk leven, overal ter wereld. Maar veel levensvormen worden bedreigd. Waar vroeger voldoende water was, is er nu minder. Of juist te veel. En waar vroeger geen water was, wonen inmiddels miljoenen mensen en is veel water nodig. Het evenwicht is zoek. Het klimaat verandert, de natuur herschikt zich en stelt ons voor nieuwe uitdagingen. Eén daarvan is een nieuwe manier van leven met water. Daarbij gaat het om denken in méér dimensies; in combinaties van groen en blauw. Niet alleen in strijd met het wassende water, maar ook om het verlangen naar schoon water voor elke wereldburger. Vaak gaat dit hand in hand. Veel megacities zijn gebouwd op plaatsen die eigenlijk niet geschikt zijn om die enorme aantallen inwoners te herbergen: in delta s. Ze hebben een tekort aan schoon drinkwater en lopen grote risico s op overstromingen. De nieuwe strijd om het water is mondiaal, maar de oplossingen zijn lokaal. De Nederlandse waterbedrijven, verenigd in Vewin, beschikken over de ervaring, de kennis en de technologie om overal ter wereld te helpen. Fugro geeft het vinden van en het werken met water een nieuwe impuls. Tot in de meest afgelegen gebieden vanuit de lucht zoeken naar ondergronds water, naar opslag mogelijkheden of naar vervuilingsbronnen. Knowhow over schoon drinkwater voor miljoenen, in combinatie met kennis van de aardkorst en technische expertise voor het in kaart brengen van de ondergrond. Met als doel: leven in veiligheid en gezondheid voor iedereen. Theo Schmitz Vewin Job Nijman Fugro Water Services 3

6 Oplossingen voor mondiale waterproblemen Schoon water is schaars Water, energie, voedsel: drie zaken die in nauwe samenhang het succes van (menselijk) leven bepalen. Water als absolute voorwaarde voor leven. Schoon water betekent gezondheid. Slechts in enkele landen komt 24 uur per dag, 7 dagen in de week betrouwbaar en lekker drinkwater uit de kraan. Voor de meeste mensen op deze aarde is dat niet vanzelfsprekend. Van alle water op aarde is 97,5% zout. Van de resterende 2,5% is bijna driekwart bevroren of anderszins niet (of moeilijk) winbaar. Van het bruikbare zoete water heeft de landbouw zo n 70% nodig. Zoet water is dus zeer schaars. Een groot deel van het beschikbare zoete water op de wereld is verontreinigd. En de water kwaliteit wordt steeds slechter. Van vele kanten wordt het doel van Vewin schoon water voor iedereen bedreigd. De grote waterkringloop We kijken allereerst naar wat we noemen de grote watercyclus. Dat is de grote, hydrologische kringloop waar al het leven op aarde op is gebaseerd. Verdamping van oceaanwater, wolkenvorming, neerslag (en verdamping) boven de continenten en het terugstromen van die neerslag via rivieren en de ondergrond naar zee. Dit hydrosysteem heeft het leven op aarde mogelijk gemaakt. Overal ter wereld, in bergen, in rivierdalen en delta s geldt: zonder water geen leven. 4

7 Met de modernste technieken watertekorten en vervuiling te lijf Neerslag boven land km 3 Totale zoetwaterstroom naar zee km 3 Verdamping boven land km 3 Neerslag van zoutwater km 3 Grondwaterstroom km 3 Neerslag boven zee km 3 afvalwaterzuivering watersysteem drinkwater zuivering D r i n k w a t e r b e d r i j v e n geven samen met gemeenten en waterschappen vorm aan de waterketen. De drinkwaterbedrijven leveren drinkwater aan huishoudens en bedrijven, gemeenten verzorgen de inzameling van het afvalwater via de riolering en de waterschappen zorgen voor de (eind)zuivering in publieke rioolwaterzuiveringsinstallaties (rwzi s). Vóór lozing op de riolering zuiveren veel bedrijven hun afvalwater vóór in particuliere afvalwaterzuiveringsinstallaties (awzi s). Na zuivering in de rwzi wordt het schone water geloosd op het oppervlaktewater en komt het terug in het watersysteem. De waterschappen beheren het watersysteem en nemen maatregelen ten behoeve van een optimale waterk waliteit. Drink waterbedrijven sluiten de waterketen doordat zij op hun beurt uit het watersysteem water onttrekken als bron voor de drinkwaterbereiding. drinkwater distributie De grote cyclus wordt beïnvloed door vele kleine ketens. Meestal riolering ziet die kleine keten er zo uit: er wordt uit oppervlakte- of grondwater zoet water ingenomen, waarvan drinkwater wordt gemaakt. Na gebruik door burgers, boeren en bedrijven komt dat afvalwater in het riool terecht, waarna het wordt gezuiverd en weer in het oppervlaktewater komt. Daarna kunnen we het weer opnieuw gebruiken, bijvoorbeeld als irrigatie- en industriewater. 5

8 Oplossingen voor mondiale waterproblemen Mondiale problemen: bevolkingsgroei Veel megacities zijn gebouwd op plaatsen die niet geschikt zijn om tientallen miljoenen inwoners te herbergen. Door hun ligging in een delta hebben ze een tekort aan schoon drinkwater en lopen ze grote risico s op overstromingen. De nieuwe strijd om het water is mondiaal en de problemen zijn overal gelijk. Landen die hun groeiende aantallen inwoners moeten beschermen tegen onrustige rivieren met steeds meer overstromingen, en tegelijkertijd moeten voldoen aan de groeiende vraag naar schoon water. Landbouwgebieden komen steeds verder van de steden af te liggen. Het oprukken van zout water in rivieren, vervuilde bronnen of verontreinigingen in het oppervlaktewater waaruit drinkwater wordt ingenomen. Of een hooggelegen stad, op een bergplateau waar onvoldoende neerslag valt voor de groeiende vraag naar water, terwijl de rivieren steeds minder water aanvoeren door het terugtrekken van de gletsjers. Groei wereldbevolking in de tijd (Miljard) 12 Groei wereldbevolking in de tijd v. Chr. 200 v. Chr x Groei wereldbevolking 1950 / 2010 / 2050

9 Met de modernste technieken watertekorten en vervuiling te lijf Kustbevolking en kustlijn-aantasting Verband tussen bevolkingsconcentraties langs de kust en veranderingen in kustlijnen x Groei stedelijke bevolking 1950 / 2010 / 2050 Metacities Mensen wonen meer en meer in steden: meer dan 50% van de 7 miljard mensen op aarde. In steden aan kusten: 70% van de mensen woont minder dan 50 km van de kust. En die steden in de wereld groeien in razende tempo s: elke week tussen 2010 en 2050 groeit de stedelijke bevolking met een virtuele stad van inwoners. Waar te veel water wordt onttrokken, zakt de bodem. De stijgende zeespiegel en de dalende bodem geven enorme problemen in de delta s. Landbouw gebruikt meeste water Los van drinkwater voor de stadsbewoners is er in de delta s ook grote behoefte aan water voor veeteelt en landbouw. De stedelijke gebieden dijen uit, vaak zonder rekening te houden met de gevolgen daarvan voor de landbouw en het benodigde water. De geïrrigeerde landbouw is wereldwijd met 70% van het totale zoetwatergebruik de grootste afnemer. En die vraag neemt nog steeds toe. 7

10 Oplossingen voor mondiale waterproblemen Groei waterconsumptie 2500 Assessment 2000 Forecast Water consumption, km Agricultural Use Industrial Use Municipal Use Reservoirs In het belang van de landbouw moeten we snel actie ondernemen. Bijvoorbeeld door beter te weten waar water in de grond zit, waar we het ondergronds kunnen opslaan en hoe we het kunnen hergebruiken. Daarvoor is kennis van de bodem nodig. Er wordt op nationaal en mondiaal politiek niveau nog te weinig serieus geïnvesteerd in kennis over water en de gevolgen van uitputting van waterbronnen. Duurzaam watergebruik heeft nog geen prioriteit; in veel gebieden is water zelfs gratis schreeuwt om oplossingen Naar verwachting telt de aarde rond 2050 zo n 9 miljard inwoners, van wie dan 70% in (groot)stedelijke gebieden leeft. Tegelijkertijd hebben we te maken met Waterstress Gebieden met grotere vraag naar water dan aanbod. 8

11 Met de modernste technieken watertekorten en vervuiling te lijf de mondiale klimaatverandering met extreme weersomstandigheden, afwisseling van droogtes en overstromingen, bodemdaling en zeespiegelstijging. De druk op ruimte en natuurlijke hulpbronnen neemt steeds verder toe. Er ontstaat waterstress. Leven vraagt water Water is een primaire levensbehoefte voor alle mensen. De globale situatie rondom drinkwater wordt met de dag nijpender. Om voldoende drinkwater te kunnen maken wordt naast rivierwater ook grondwater in grote hoeveelheden opgepompt. De bevolkingsdruk overschrijdt op veel plaatsen het evenwichtspunt: er wordt meer water aan de bodem onttrokken dan regen of ondergrondse stromingen kunnen aanvullen. Met desastreuze gevolgen: zoals bodeminklinking en zoutintrusie. In sommige gebieden waar het grondwater al grotendeels zout is, wordt drinkwater uit zeewater gemaakt, maar dat is een bijzonder kostbaar en energieverslindend proces. Er wordt op nogal primitieve wijze gezocht naar nieuw water. Dit kost veel inspanning en levert te weinig op. Zonder extra inspanningen groeit dit probleem ons de komende jaren volledig boven het hoofd. Zoeken naar duurzame oplossingen Door de mondiale demografische, economische en klimatologische ontwikkelingen, zijn ook de problemen die lokale en nationale overheden tegenkomen HOLISTIC ANSWER per situ Rainwater harvesting Conservation/Demand man More types of water Reuse Storage Desalination End inertia New knowledge for consistent solutions (after Reiter, IWA) 9

12 Oplossingen voor mondiale waterproblemen hetzelfde. Hoe krijg ik het drinkwater voor mijn burgers schoon? Hoe zorg ik ervoor dat ik voldoende water heb voor de landbouw, de stad en de industrie? Hoe vervoer ik het water van plekken waar een overschot is naar plaatsen met een tekort? Hoe leg ik buffers aan voor drinkwater of noodbergingen voor overtollige neerslag? En, belangrijkste van alle vragen, hoe doe ik dat duurzaam en verantwoord, in het licht van de klimaatveranderingen en de rol die water daarbij speelt? Integraal waterbeheer Waterbeheerders moeten rekening houden met de belangen van mensen, natuur, milieu, landbouw en ruimtelijke ordening. Omdat we allemaal onderdeel zijn van de grote (water)kringloop, kent waterproblematiek zeer veel facetten. Integraal waterbeheer vraagt om lokale, nationale en internationale afstemming en samenwerking. In VN-verband speelt de World Health Organization een belangrijke rol. Want schoon water gaat over gezondheid en via de landbouw over voedsel. Als mensen gezond zijn, leiden ze een prettiger leven, leren en werken ze beter, presteren ze meer. Maar het gaat vaak ook over de watertechnologie rondom veiligheid: bescherming tegen hoogwaters, tsunami s of overstromingen. Waterschaarste door schaarste aan kennis Beslissers overal ter wereld hebben te weinig kennis van processen in de bodem en de diepere ondergrond. Of van de effecten op die bodem van het oppompen of juist infiltreren van water. Ook het gebrek aan kennis over de gevolgen van andere activiteiten in de bodem, zoals ondergrondse bouwactiviteiten, en het gebrek aan gegevens over de feitelijke situatie eisen hun tol. Hierdoor ontstaat vaak onherstelbare schade aan leefomgevingen, zoals bodemverzakking in Mexico City of Jakarta. Het is dan ook noodzakelijk dat de waterwetgeving in kwetsbare gebieden wordt aangepast aan de omstandigheden en dat waterbeheerders en drinkwaterbedrijven verplicht worden om langetermijnplannen te ontwikkelen en uit te voeren. Daarvoor moeten zij 10

13 Met de modernste technieken watertekorten en vervuiling te lijf zoveel mogelijk weten van water in de ondergrond: waar zit het, hoe stroomt het en waar kunnen we het opslaan? Investeer in kennis van de bodem Zonder forse extra inspanningen dreigt de kloof tussen deze problematiek en de nu bekende oplossingen alleen maar groter te worden. Extra inspanningen voor kennis van en gegevens over de watersystemen en -kwaliteiten in de bodem en diepere ondergrond zijn nodig. Wat zijn bijvoorbeeld de mogelijkheden om zoet water ondergronds op te slaan, zoals in de duinkust vóór Amsterdam? Zo n waterbel voorkomt tegelijkertijd zoutintrusie vanuit zee. A Natte vallei B Winkanaal C Winkanaal voor opslag/reserve D Drainageleiding E Infiltratiegeul Noordzee B E E E D C E A E C Amsterdam B Diepe putten Zout grondwater Zoet grondwater (TU Delft) Waterreservoir in de ondergrond. Het antwoord bestaat al Vewin en haar partners beschikken over de ervaring, de kennis en de technologie om overal ter wereld te helpen met lokale oplossingen. Op basis van bewezen technieken, die hun meerwaarde in de olie- en gasindustrie en de mijnbouw al decennia hebben aangetoond. Of het nu gaat om bescherming tegen ongewenst water, of juist het veiligstellen van de drinkwatervoorziening. Ook in de meest afgelegen gebieden kan vanuit de lucht of de ruimte worden gezocht naar ondergronds water, naar mogelijkheden voor lang- 11

14 Oplossingen voor mondiale waterproblemen Vervuild water Schoon water Mogelijke wateropslag Met elektromagnetisch bodemonderzoek kunnen zowel kansen als bedreigingen worden opgespoord. durige opslag of tijdelijke berging, naar vervuilingsbronnen of naar de exacte loop van een waterstelsel. Knowhow over schoon drinkwater voor miljoenen, gecombineerd met kennis van de aardkorst en technische expertise voor het in kaart brengen van de ondergrond. Met als doel: leven in veiligheid en gezondheid voor iedereen. Vanuit de lucht Al decennia zet het gespecialiseerde ingenieursbureau Fugro wereldwijd de meest geavanceerde meet- en calculatietechnieken in voor het vinden van ondergrondse voorraden olie, gas of andere delfstoffen. Vanuit de lucht kan Fugro tot diep onder het aardoppervlak kijken. Zo kunnen bestaande maar verborgen watervoorraden worden ontdekt, en ondergrondse ruimten of lagen die geschikt zijn om water tijdelijk in op te slaan. Ook kunnen ondergrondse structuren in kaart worden gebracht, die de stroom van grondwater beïnvloeden. Grote oppervlakten scant Fugro in korte tijd tot in detail. Op die manier kan de kwaliteit en het zoutgehalte van oppervlakte- en grondwater worden bepaald. Maar ook kunnen bijvoorbeeld verontreinigingen en hun bronnen worden opgespoord. 12

15 Met de modernste technieken watertekorten en vervuiling te lijf Waterstanden kunnen geheel automatisch worden gemonitord, niet alleen op zee (in verband met tsunami s), maar ook op rivieren en meren (in verband met grotere of kleinere rivierwaterafvoer). Elektromagnetisch bodemonderzoek vanuit een vliegtuig. Meten is weten Met haar waterdivisie benadert Fugro waterproblematiek vanuit een dubbele invalshoek. Het eerste is diepgaande kennis en begrip van de natuurlijke processen die met water te maken hebben. Niet alleen het proces van de grote waterkringloop, maar ook van het aardoppervlak, de aardkorst en uiteraard het grondwater. Eerst moet je goed begrijpen hoe al deze verschijnselen in elkaar zitten, hoe ze werken en elkaar onderling beïnvloeden, en wat de effecten zijn van (menselijke) verstoringen. Pas dan kun je rekenmodellen ontwikkelen waarmee je voor elke situatie betrouwbare adviezen kunt verstrekken over waterbeheer en watergebruik. Het tweede uitgangspunt is combineren. Fugro heeft diverse onderzoekstechnieken ontwikkeld en ingezet voor hydrogeologisch onderzoek. Maar de onderzoeksresultaten worden pas echt interessant als ze worden gekoppeld aan de 13

16 Oplossingen voor mondiale waterproblemen modernste datamanagementsystemen voor opslag, uitwisseling en combinatie van verschillende soorten historische en nieuwe informatie. MotionMaps Al vanaf 1993 wordt het aardoppervlak voortdurend ingemeten door radarsatellieten. Ingenieursbureaus Met de juiste & interpretatie Innovaties van de metingen kunnen de bewegingen nummer van de bodem en van kwetsbare objecten tot op de millimeter nauwkeurig in kaart Achtergrondzetting worden gebracht. Deze en radarbeelden zakking van zijn objecten afkomstig in kaart van Envisat, met radar de satelliet van de Europese Ruimtevaartorganisatie ESA. De satelliet passeert ongeveer eenmaal per maand. Dit geeft een groot aantal radarreflecties van objecten op de bodem (figuren A, B, C). MotionMap Het klinkt onwaarschijnlijk, maar het is echt mogelijk. Met radarbeelden vanuit een satelliet kunnen tot op de millimeter nauwkeurig achtergrondzettingen en zakking van kwetsbare objecten in kaart worden gebracht. A B C Eerste radarbeeld Tweede radarbeeld na zetting Extra deel in fase is zetting De data wordt door middel van geavanceerde verwerking van radarbeelden verkregen. Deze radarbeelden zijn afkomstig van Envisat, de satelliet van de Europese Ruimtevaartorganisatie (ESA). De satelliet passeert ongeveer eenmaal per maand en dit geeft een groot aantal radarreflecties op van objecten aan en op de bodem. Door geavanceerde technieken (zie kader Hoe wordt er precies gemeten?) zijn radargolven, van punten die keer op keer een reflectie geven, uitgewerkt naar een gemiddelde verticale verplaatsing in de tijd van dat betreffende punt. De reflecties van punten die geregeld in hoogte wijzigen, zoals opslagterreinen en woonwijken in aanbouw, zijn uitgefilterd. MotionMap is de enige manier om verticale beweging over de afgelopen periode in een gebied of op een locatie in kaart te brengen. Deze historische gegevens kunnen vanaf 1993 tot heden worden opgevraagd. Overzicht MotionMap van Rotterdam. Duidelijk te zien is de achtergrondzetting van de Waalhaven, die ook bij de gemeente bekend is 23 CT0410 Motion.indd :42 14

17 Met de modernste technieken watertekorten en vervuiling te lijf De analysetechniek wordt Persistant Scatterer InSAR (PSI) genoemd. Interferometric Synthetic Aperture Radar (InSAR) betekent dat radargolven, die satellieten op verschillende tijdstippen hebben uitgezonden, met elkaar worden vergeleken. Hieruit kunnen verplaatsingen van een object op het aardoppervlak worden geanalyseerd. Een persistant scatterer (PS) is een reflectiepunt dat elke keer wanneer de satelliet overvliegt, een reflectie geeft van het radarbeeld. De PSI-techniek vergelijkt verschillen in de fase (op radargolflengte-niveau) voor elk PS-reflectiepunt in de database van radarbeelden. Aan de hand daarvan wordt de individuele beweging van elk reflectiepunt afgeleid. De geanalyseerde data wordt in MotionMaps gepresenteerd, zoals hieronder een beeld van Rotterdam. Overzicht MotionMap van Rotterdam. Duidelijk te zien is de achtergrondzetting van de Waalhaven. 15

18 Oplossingen voor mondiale waterproblemen Ondergrondse watervoorraden in beeld via airborne geofysica Met airborne geofysica wordt driedimensionale gebiedsdekkende informatie van de Secondary EM field generated from waterbody Saline or fresh groundwater Primary EM field from transmitter loop Conductive cover rocks Bedrock bodem verzameld en in kaart gebracht. Vanuit een vliegtuig of helikopter wordt met behulp van elektromagnetische technieken onder andere de geleidbaarheid van de bodem onderzocht. Met deze gegevens kunnen voorspellingen worden gedaan over de locatie, de omvang en de kwaliteit (zoutgehalte en verontreiniging) van ondergrondse zoetwaterbekkens. Met airborne geofysica kunnen in korte tijd grote gebieden worden onderzocht tot diepten van enkele honderden meters. Dat is vele malen efficiënter dan met traditionele opsporingsmethoden. Door de gebiedsdekkende informatie te koppelen aan de uitkomsten van gedetailleerd lokaal veldonderzoek, zoals boringen en peilbuizen, wordt een zeer compleet beeld van de hydrologische en bodemkundige situatie verkregen. Deze methode kan overal ter wereld snel worden ingezet, vooral in afgelegen of ontoegankelijke gebieden. Internationale kennisdeling Op verschillende plekken in Noord- en Zuid-Amerika, Australië, Europa en Azië voert Fugro al uiteenlopende projecten uit op watergebied. Maar er zijn wereldwijd nog duizenden potentiële exploratiegebieden, waar de plaatselijke waterbeheerders geen kennis hebben van de nieuwste onderzoeksmethodieken. Daarin komt langzaam verandering. De Nederlandse Drinkwaterwet geeft de drinkwatersector ruimte om 1% van haar omzet te besteden aan water gerelateerde projecten in de Derde Wereld. Als vertegenwoordiger van deze sector ziet Vewin het als haar missie om de in Nederland opgebouwde expertise op het gebied van (drink)water toegankelijk te maken en ter beschikking te stellen aan de 16

19 Met de modernste technieken watertekorten en vervuiling te lijf internationale samenleving. Daarom is Vewin samen met Fugro Water Services een internationale voorlichtingscampagne gestart. Dankzij de nieuwe methode kunnen de drinkwaterbedrijven met hun brede kennis en bedrijven zoals Fugro elkaar versterken in deze stormachtige ontwikkeling van de drinkwatervoorziening in de wereld. Bijdrage aan blauw-groene evolutie Er wordt momenteel door veel betrokkenen gezocht naar oplossingen voor alle voorkomende problemen. Kun je brak water betaalbaarder zoet maken met nano-membranen? Kun je met geautomatiseerde monitoring van waterstanden op zeeën, meren of rivieren voorspellingen doen over risicovolle hoogwaters? Kunnen we de sterker wisselende rivierwaterafvoeren in ons voordeel gebruiken door water op te vangen en beter verdelen in de tijd? Hoe vaak kun je water hergebruiken? Hoe kunnen we nog slimmer worden? Onze sterke kant is het vinden van oplossingen die slimmer dan slim zijn. Tegelijkertijd beschikken we over bewezen technologie die op grote schaal kan worden ingezet om nieuwe watervoorraden te ontdekken, om problemen met bestaande watervoorzieningen of vervuilingen in kaart te brengen en om transport- en opslagmogelijkheden voor water te faciliteren, enzovoort. Samen met mondiaal opererende partijen zoals Fugro denken en werken wij aan mogelijke extra stappen op het gebied van water en landbouw: de blauw-groene evolutie. Werken aan een nieuwe wereld; het kan even duren, maar we zijn optimistisch. Samen gaat het ons lukken! 17

20 De Oplossingen voor voorbeelden mondiale waterproblemen Voorbeeld 1 Murray-rivier corridor, Victoria en New South Wales (Australië) Karteringsproject van het zoutgehalte van een rivierstelsel De Australische regering heeft 20 miljoen dollar uitgetrokken voor de kartering van het zoutgehalte in het Murray Darling stroomgebied. Hierbij werken de Catchment Management Authorities (CMA s) van Mallee, North Central, Murray en Lower Murray Darling samen met het Australische Ministerie van Milieu en Waterbeheer en het Ministerie van Landbouw, Visserij en Bosbouw, via het Bureau of Rural Sciences (BRS). Onderdeel van dit brede programma is een project om grondbeheerders meer inzicht te geven in de stroming van het grondwater en de locatie van zoutafzettingen langs de River Murray Corridor voor gebieden in Victoria en New South Wales. De helikopters vliegen met een snelheid van ongeveer 110 km per uur, zo n 60 m boven de grond, waarbij de bird circa 30 m boven de grond hangt. 18

21 Met de modernste technieken watertekorten en vervuiling te lijf (CSIRO) CDI (Conductivity Depth Image of geleidbaarheids-dieptebeeld). BRS en Geoscience Australia (GA) hebben, samen met de grondbeheerders en hydrogeologen van de staten Victoria en New South Wales en de CMA s, zeven prioriteitsgebieden geïdentificeerd voor onderzoek met elektromagnetische karteringsmethoden vanuit de lucht (AEM). Deze AEM-technologie wordt gebruikt om de geologie en vindplaatsen van zoutafzetting langs de River Murray Corridor te onderzoeken, vanaf de grens met South Australia tot aan Gunbower, ten noordwesten van Echuca. Elektromagnetisch onderzoek vanuit de lucht (AEM) AEM is een geofysische onderzoeksmethode vanuit de lucht die werd ontwikkeld voor de mijnindustrie om geleidende ertsafzettingen te lokaliseren en in kaart te brengen. Hierbij worden afwijkingen in de elektrische geleidbaarheid in de bodem gemeten. Bij dit project is de elektrische geleidbaarheid gemeten vanuit een helikopter, die een torpedovormige bird met een elektromagnetische ontvanger en zender aan boord heeft. De zender zendt elektromagnetische signalen naar de grond. De signalen die de ontvanger krijgt, geven de elektrische geleidbaarheid van de bodem aan. Afwijkingen in de sterkte van het signaal kunnen worden geïnterpreteerd om zo zoutafzettingen en andere ondergrondse geologische kenmerken te identificeren. 19

22 De Oplossingen voor voorbeelden mondiale waterproblemen Voorbeeld 2 Bodemdaling in Las Vegas, Nevada (USA) Analyse van bodemdaling door grondwateronttrekking op basis van satellietdata De snelgroeiende stad Las Vegas ligt in een semi-aridegebied met zeer weinig water. Men heeft hier de afgelopen decennia zulke enorme hoeveelheden grondwater opgepompt dat grote delen van het stedelijke gebied zijn verzakt. Innovatieve remote sensing-technologieën zoals InSAR kunnen dan worden gebruikt om bewegingen (zettingen) van de grond en objecten die te maken hebben met grondwateronttrekking te detecteren, in kaart te brengen en te monitoren. Als aan deze satellietdata andere relevante meetgegevens worden toegevoegd ontstaat waardevolle informatie die beleidsmakers kunnen gebruiken bij hun beslissingen om de problemen te lijf te gaan. InSAR is gebaseerd op verwerken van de reflecties van radargolven door objecten of vlakken aan het aardoppervlak. Op deze manier kunnen bewegingen in de orde van grootte van meters tot millimeters over maanden, jaren of decennia (vanaf 1992) in kaart worden gebracht. Het kan daarbij om gebieden gaan van km 2, of juist kleine locaties, overal ter wereld. Perspectiefbeeld van Las Vegas, met de contouren van een 28 mm diepe oppervlaktevervorming, op basis van InSAR. Inzet: de InSAR-data geïntegreerd met regionale geologische en geohydrologische gegevens. 20

23 De voorbeelden Met modernste technieken watertekorten en vervuiling te lijf Voorbeeld 3 Waterkartering in het noordoosten van Brazilië Karteren van waterhoudende breukstelsels met EM-metingen vanuit een helikopter In 2001 verleenden de geologische dienst van Brazilië, de geologische dienst van Canada en het Canadees Bureau voor Internationale Ontwikkeling hun steun aan een waterkarteringsproject in het noordoosten van Brazilië. Het gebied huisvest 25 miljoen mensen, kampt met een onzekere watervoorziening en wordt regelmatig getroffen door droogte. Fugro Airborne Surveys werd ingehuurd om een elektromagnetisch (EM) onderzoek per helikopter uit te voeren in drie gebieden: Juá-Irauçuba, Samambaia en Serinha. Het doel was de bruikbaarheid van elektromagnetisch luchtonderzoek te testen bij de kartering van waterhoudende breukstelsels in gebieden met kristallijngesteente, om geschikte locaties voor het boren van putten met een hoog rendement te vinden. Het grondwater in het kristallijngesteente van het noordoosten van Brazilië is enigszins brak en zou naar verwachting als geleider reageren op het opgewekte elektromagnetische veld. Grondwaterdistributie in het Samambaia-gebied in Brazilië. 21

24 Oplossingen voor mondiale waterproblemen Het luchtonderzoek bestond uit een elektromagnetisch en magnetisch onderzoek dat vanuit een Fugro-helikopter werd uitgevoerd. De elektromagnetische systemen van Fugro voor de kartering van geleidingsvermogen zijn uitgerust met vijf of zes spoelparen van uiteenlopende frequenties. Geen ander EM-systeem voor luchtonderzoek beschikt over zo n groot frequentiebereik (380 Hz tot 101 khz) en zo n brede spoelscheiding. Het dieptebereik van de metingen is een functie van de EM-frequentie. De systemen bieden een optimaal frequentiebereik en een hoge resolutie voor de kartering van het geleidingsvermogen van geologie, met een grote mate van nauwkeurigheid. Geologie van het Samambaia-gebied De zuidwestelijke gebieden worden gedomineerd door orthogneis en migmatiet (lichtgekleurd op de kaart links op pagina 21), terwijl in het noordoosten paragneis en andere metasedimenten (donkere gebieden) overheersen. Let op de kwartsietlaag die van NO naar ZW loopt en het gebied splitst (stippellijn). Let ook op het grote aantal breuken en breuklijnen die van N naar NW lopen en op sommige plaatsen de kwartsietlaag doorkruisen. Geologen ter plaatse hebben lange tijd verondersteld dat de kwartsietlaag die door de regio loopt als waterkering fungeert, waardoor het grondwater zich aan de noordkant verzamelt en een zuidwaartse stroming wordt belemmerd. Waterputten ten noorden van het kwartsiet leveren daarom meestal veel water, terwijl de putten ten zuiden droogstaan of een laag rendement hebben. 22

Water is onmisbaar! actieve mkb/kmo s. Dankzij EU-beleid meer banen en groei in de watersector. JOUW MENING TELT EN JOUW ACTIES OOK

Water is onmisbaar! actieve mkb/kmo s. Dankzij EU-beleid meer banen en groei in de watersector. JOUW MENING TELT EN JOUW ACTIES OOK Dankzij EU-beleid meer banen en groei in de watersector. 9 000 actieve mkb/kmo s bijna 500 000 banen JOUW MENING TELT Met het waterbeleid en de maatregelen van de EU krijgt iedereen inspraak door middel

Nadere informatie

Bijlage 1. Geohydrologische beschrijving zoekgebied RBT rond Bornerbroek

Bijlage 1. Geohydrologische beschrijving zoekgebied RBT rond Bornerbroek Bijlage 1 Geohydrologische beschrijving zoekgebied RBT rond Bornerbroek Bijlagel Geohydrologische beschrijving zoekgebied RBT rond Bornerbroek Bodemopbouw en Geohydrologie Inleiding In deze bijlage wordt

Nadere informatie

3 havo 4 water, 2 t/m 4

3 havo 4 water, 2 t/m 4 3 havo 4 water, 2 t/m 4 Mozambique: soms te veel India: vaak te weinig De blauwe planeet: alles stroomt Welke kringloop heeft de meeste betekenis voor de mens en waarom? De lange kringloop (B) omdat deze

Nadere informatie

Landelijke dag Burkina Faso Platform 2010 Workshop Water

Landelijke dag Burkina Faso Platform 2010 Workshop Water Landelijke dag Burkina Faso Platform 2010 Workshop Water 6 november 2010 Sander de Haas Piet Keijzer Introductie Sander de Haas, (geo)hydroloog werkzaam bij PWN Waterleidingbedrijf Noord-Holland. Mede-oprichter

Nadere informatie

WATER IN BURKINA. Van Bron tot Gebruiker. Waar: Albeda College Datum: 06 11 2010

WATER IN BURKINA. Van Bron tot Gebruiker. Waar: Albeda College Datum: 06 11 2010 WATER IN BURKINA Van Bron tot Gebruiker Waar: Albeda College Datum: 06 11 2010 Onderwerpen Oppervlaktewater Grondwater Geologie in grote lijnen Ondiep en diep Grondwater Putten en Boringen Waar maak je

Nadere informatie

Aantal pagina's 5. Doorkiesnummer +31(0)88335 7160

Aantal pagina's 5. Doorkiesnummer +31(0)88335 7160 Memo Aan Port of Rotterdam, T.a.v. de heer P. Zivojnovic, Postbus 6622, 3002 AP ROTTERDAM Datum Van Johan Valstar, Annemieke Marsman Aantal pagina's 5 Doorkiesnummer +31(0)88335 7160 E-mail johan.valstar

Nadere informatie

AANSLUITING CURRICULUMVOORSTEL WATEREDUCATIE GROEP 7-8

AANSLUITING CURRICULUMVOORSTEL WATEREDUCATIE GROEP 7-8 1 KLIKPLAAT WAT IS WATER Lesblad Wat is water Water, ijs en waterdamp Oplossen Sterk water Drijven en zinken Zoet en zout Overal is water INHOUD LESMODULE: [DOMEIN WATER EN LEVEN] Leerling geeft water

Nadere informatie

The Freshmaker. 1. Inleiding. 2. Beschrijving van de maatregel. 3. Hydrologische haalbaarheid Methoden Metingen Modellen. 4.

The Freshmaker. 1. Inleiding. 2. Beschrijving van de maatregel. 3. Hydrologische haalbaarheid Methoden Metingen Modellen. 4. The Freshmaker 1. Inleiding 2. Beschrijving van de maatregel 3. Hydrologische haalbaarheid Methoden Metingen Modellen 4. Resultaten 1 1 Inleiding The Freshmaker Zoetwateroverschotten inzetbaar bij droogte

Nadere informatie

Klimaateffectschetsboek West-en Oost-Vlaanderen NATHALIE ERBOUT ZWEVEGEM, 5 DECEMBER 2014

Klimaateffectschetsboek West-en Oost-Vlaanderen NATHALIE ERBOUT ZWEVEGEM, 5 DECEMBER 2014 Klimaateffectschetsboek West-en Oost-Vlaanderen NATHALIE ERBOUT ZWEVEGEM, 5 DECEMBER 2014 Klimaateffectschetsboek Scheldemondraad: Actieplan Grensoverschrijdende klimaatbeleid, 11 september 2009 Interregproject

Nadere informatie

Open en gesloten WKO systemen. Open systemen

Open en gesloten WKO systemen. Open systemen Open en gesloten WKO systemen Open systemen Een kenmerk van open systemen is dat er grondwater onttrokken en geïnfiltreerd wordt. Er wordt een onderscheid gemaakt tussen doubletsystemen, monobronsystemen

Nadere informatie

Raineo : de oplossing voor het beheer van regenwater Vanaf nu is wateroverlast geen natuurverschijnsel, maar een keuze!

Raineo : de oplossing voor het beheer van regenwater Vanaf nu is wateroverlast geen natuurverschijnsel, maar een keuze! Raineo : de oplossing voor het beheer van regenwater Vanaf nu is wateroverlast geen natuurverschijnsel, maar een keuze! Parkeren of aanleggen? 2 Raineo : wateroverlast is een keuze! Wij ervaren allemaal

Nadere informatie

3D modellering bij de Geologische Dienst Nederland

3D modellering bij de Geologische Dienst Nederland 3D modellering bij de Geologische Dienst Nederland Michiel van der Meulen Jan Gunnink Erik Simmelink 1 maatschappelijk thema schaarste duurzaamheid veiligheid kwaliteit van leven overheidsbestedingen concurrentiekracht

Nadere informatie

Grondwater beïnvloedt kwaliteit Limburgse beken

Grondwater beïnvloedt kwaliteit Limburgse beken Grondwater beïnvloedt kwaliteit Limburgse beken Resultaten WAHYD Hoe zit het in elkaar: afkijken bij Noord-Brabant In het onderzoeksproject WAHYD (Waterkwaliteit op basis van Afkomst en HYDrologische systeemanalyse)

Nadere informatie

Specialist in lekdetectie en geofysisch onderzoek

Specialist in lekdetectie en geofysisch onderzoek Specialist in lekdetectie en geofysisch onderzoek www.texplor.nl BENELUX Texplor Benelux bv is gespecialiseerd in (permanente) lekdetectie op het gebied van milieu, bouw en civiel. Texplor voert geofysische

Nadere informatie

Samenvatting. Geothermische energie uit Trias aquifers in de ondergrond van Noord-Brabant

Samenvatting. Geothermische energie uit Trias aquifers in de ondergrond van Noord-Brabant 1 Samenvatting Geothermische energie uit Trias aquifers in de ondergrond van Noord-Brabant De gemeenten Breda, Tilburg en Helmond hebben in samenwerking met de Provincie Noord-Brabant, Brabant Water en

Nadere informatie

NEDERLAND IN BEWEGING - Aardobservatie, NAP, bodemdaling - Prof.dr.ir. P.J.G. Teunissen DEOS TU Delft en NCG-KNAW

NEDERLAND IN BEWEGING - Aardobservatie, NAP, bodemdaling - Prof.dr.ir. P.J.G. Teunissen DEOS TU Delft en NCG-KNAW NEDERLAND IN BEWEGING - Aardobservatie, NAP, bodemdaling - Prof.dr.ir. P.J.G. Teunissen DEOS TU Delft en NCG-KNAW Nederland-Waterland Nederland is beroemd om zijn strijd tegen het water. Het ontstaan van

Nadere informatie

Samenvatting. Figuur 1: Onderzoeksgebied in paars

Samenvatting. Figuur 1: Onderzoeksgebied in paars Samenvatting Geothermie duurzame energiebron De lat voor verduurzaming in de woningbouw, tuinbouw en industrie ligt hoog. Het blijkt uit onderzoek en praktijk dat geothermie een zeer kosteneffectieve manier

Nadere informatie

een veelzijdige aak Stansvorm

een veelzijdige aak Stansvorm S c h o o n d r i n k w at e r een veelzijdige aak Stansvorm Schoon drinkwater, een veelzijdige taak Oppervlaktewater speelt een belangrijke rol in vele economische en maatschappelijke facetten van onze

Nadere informatie

Achtergrondartikel grondwatermeetnetten

Achtergrondartikel grondwatermeetnetten Achtergrondartikel grondwatermeetnetten Wat is grondwater Grondwater is water dat zich in de ondergrond bevindt in de ruimte tussen vaste deeltjes, zoals zandkorrels. Indien deze poriën geheel met water

Nadere informatie

Naam: WATER. pagina 1 van 8

Naam: WATER. pagina 1 van 8 Naam: WATER Geen leven zonder water Zonder water kun je niet leven. Als je niet genoeg drinkt, krijgt je dorst. Als je dorst hebt, heeft je lichaam water tekort. Je raakt dit water vooral kwijt door te

Nadere informatie

Verdroging: tegen gaan van verdroging in het algemeen door beperken van verharding, ruimte voor infiltratie, hydrologisch neutraal ontwikkelen etc.

Verdroging: tegen gaan van verdroging in het algemeen door beperken van verharding, ruimte voor infiltratie, hydrologisch neutraal ontwikkelen etc. WATERTOETSPROCES Globale checklist waterbelangen in de ruimtelijke ordening Bij het watertoetsproces let het waterschap op alle wateraspecten. Doorgaans krijgen het voorkomen van wateroverlast en de zorg

Nadere informatie

Eindexamen vmbo gl/tl aardrijkskunde 2011 - II

Eindexamen vmbo gl/tl aardrijkskunde 2011 - II Beoordelingsmodel Vraag Antwoord Scores Aan het juiste antwoord op een meerkeuzevraag wordt 1 scorepunt toegekend. De Nederlanders en hun vakantiebestemmingen 1 maximumscore 2 foto 1 = A foto 2 = B foto

Nadere informatie

De uitkomsten van het onderzoek van TAUW en de toetsing aan het huidige beleid, zijn in deze memo samengevat.

De uitkomsten van het onderzoek van TAUW en de toetsing aan het huidige beleid, zijn in deze memo samengevat. MEMO Datum : 24 mei 2016 Aan Van : Stadsdeelcommissie Noord : Hans van Agteren Onderwerp : Grondwateroverlast Enschede Noord Inleiding In het Gemeentelijk RioleringsPlan (GRP) zijn zeven gebieden benoemd

Nadere informatie

Het gebruik van de BRO bij de uitvoering van ondergrondprojecten

Het gebruik van de BRO bij de uitvoering van ondergrondprojecten Ing Peter Dorsman IGWR drs. Denise Maljers TNO Bouw en Ondergrond Het gebruik van de BRO bij de uitvoering van ondergrondprojecten Hoe zouden we RandstadRail Statenwegtrace nu doen. Inhoud Het IGWR RandstadRail

Nadere informatie

[Hanssen, 2001] R F Hanssen. Radar Interferometry: Data Interpretation and Error Analysis. Kluwer Academic Publishers, Dordrecht 2001.

[Hanssen, 2001] R F Hanssen. Radar Interferometry: Data Interpretation and Error Analysis. Kluwer Academic Publishers, Dordrecht 2001. Hoe werkt het? Beeldvormende radar maakt het mogelijk om dag en nacht, ook in bewolkte omstandigheden, het aardoppervlak waar te nemen vanuit satellieten. De radar zendt duizenden pulsen per seconde uit,

Nadere informatie

Leerlingenbundel: Waterschaarste het spel

Leerlingenbundel: Waterschaarste het spel Leerlingenbundel: Waterschaarste het spel Millenniumdoelstelling 7: Een duurzaam leefmilieu 1 Inhoud Voorwoord... 3 Waterproblemen in Namibië... 4 Acties ter plaatse... 7 Waterschaarste... 8 Voeg de afbeelding

Nadere informatie

Remote Sensing. Betere informatie voor duurzamer, doelmatiger en klimaatrobuuster waterbeheer

Remote Sensing. Betere informatie voor duurzamer, doelmatiger en klimaatrobuuster waterbeheer Remote Sensing Betere informatie voor duurzamer, doelmatiger en klimaatrobuuster waterbeheer 2016 25 Remote Sensing Betere informatie voor duurzamer, doelmatiger en klimaatrobuuster waterbeheer Waterschappen

Nadere informatie

SAMENVATTING. www.woerden.nl/onderwerpen/wonen-en-leefomgeving/grondwaterstand en funderingen

SAMENVATTING. www.woerden.nl/onderwerpen/wonen-en-leefomgeving/grondwaterstand en funderingen SAMENVATTING Aanleiding In het westelijke deel van het Schilderskwartier zijn de woningen gefundeerd op houten palen met betonopzetters. Uit onderzoeken in de jaren 90 is gebleken dat de grondwaterstand

Nadere informatie

Bodemverontreiniging en grondwaterbeheerssysteem Chemours, Baanhoekweg Dordrecht.

Bodemverontreiniging en grondwaterbeheerssysteem Chemours, Baanhoekweg Dordrecht. Memo Dossier Zaaknummer 200433 Kenmerk D-16-1539473 Datum 17 maart 2016 Onderwerp Bodemverontreiniging en grondwaterbeheerssysteem Chemours, Baanhoekweg Dordrecht. Inleiding In deze memo wordt uitleg gegeven

Nadere informatie

Roestig land. De Wijstgronden

Roestig land. De Wijstgronden Roestig land De Wijstgronden Verslag van de lezing en excursie van Professor R. T. van Balen en Nico Ettema voor de Werkgroep Geologie en Landschap. Bedafse Bergen, Uden. 10.00-1600 uur. Een mooie herfstdag.

Nadere informatie

economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen

economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen REDD+ een campagne voor bewustwording van suriname over haar grootste kapitaal Wat is duurzaam gebruik van het bos: Duurzaam

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2004 - II

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2004 - II Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. OMGAAN MET NATUURLIJKE HULPBRONNEN figuur 1 De kringloop van het water R * ** ** ** ** ** ** ** * S ** * ** ** * P Q LAND ZEE T

Nadere informatie

2014 PROTOS en Solidagro met de medewerking van Dwagulu Dekkente Lay-out door MadebyHanna.com - ontwikkeld door Mediaraven vzw

2014 PROTOS en Solidagro met de medewerking van Dwagulu Dekkente Lay-out door MadebyHanna.com - ontwikkeld door Mediaraven vzw 2014 PROTOS en Solidagro met de medewerking van Dwagulu Dekkente Lay-out door MadebyHanna.com - ontwikkeld door Mediaraven vzw 1. ALLES IS WATER Alles is water. We zijn letterlijk omringd door water. Water

Nadere informatie

Bodem & Klimaat. Op weg naar een klimaatbestendig bodembeheer

Bodem & Klimaat. Op weg naar een klimaatbestendig bodembeheer Bodem & Klimaat Op weg naar een klimaatbestendig bodembeheer Jaartemperaturen en warmterecords in De Bilt sinds het begin van de metingen in 1706 Klimaatverandering KNMI scenarios Zomerse dagen Co de Naam

Nadere informatie

Lesbrief. Watersysteem. Droge voeten en schoon water. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta

Lesbrief. Watersysteem. Droge voeten en schoon water. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Lesbrief Watersysteem Droge voeten en schoon water www.wshd.nl/lerenoverwater Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Droge voeten en schoon water Waterschappen zorgen ervoor dat jij en ik droge

Nadere informatie

Invloed van menselijke ingrepen en klimaatsverandering op de evolutie van zoet-zoutwaterverdeling in het Vlaamse kustgebied

Invloed van menselijke ingrepen en klimaatsverandering op de evolutie van zoet-zoutwaterverdeling in het Vlaamse kustgebied Invloed van menselijke ingrepen en klimaatsverandering op de evolutie van zoet-zoutwaterverdeling in het Vlaamse kustgebied Luc Lebbe Onderzoeksgroep Grondwatermodellering Vakgebied Geologie en Bodemkunde

Nadere informatie

Iv-Water. Ingenieursbureau met Passie voor Techniek

Iv-Water. Ingenieursbureau met Passie voor Techniek Iv-Water Ingenieursbureau met Passie voor Techniek Passie voor Techniek Advies gebaseerd op inhoudelijke kennis Iv-Water Water is van essentieel belang voor al het leven op aarde, maar het kan ook een

Nadere informatie

DE BLAUWE AARDE. College 1 Water als leven brengend molecuul

DE BLAUWE AARDE. College 1 Water als leven brengend molecuul DE BLAUWE AARDE College 1 Water als leven brengend molecuul BLAUWE AARDE Uw docent Kees Boele PROGRAMMA 1. Water als leven brengend molecuul 2. Leven in zee 3. Leven in sloot en plas 4. Water in een rugzak,

Nadere informatie

De kustpolders: Hoe behoud een essentiële stap is richting duurzame ontwikkeling

De kustpolders: Hoe behoud een essentiële stap is richting duurzame ontwikkeling De kustpolders: Hoe behoud een essentiële stap is richting duurzame ontwikkeling Prof. dr. Patrick Meire Universiteit Antwerpen Ecosystem management research group De polders, tussen de kust en zandig/zandlemig

Nadere informatie

Geachte mevrouw Franke,

Geachte mevrouw Franke, Retouradres:, Aan de griffier van de vaste commissie voor Economische Zaken, Landbouw & Innovatie T.a.v. mevrouw drs. M.C.T.M. Franke Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG 2500EA Onderwerp Rondetafelgesprek inzake

Nadere informatie

Drinkwater hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/52482

Drinkwater hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/52482 Auteur VO-content Laatst gewijzigd 02 May 2016 Licentie CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/52482 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

DSI regenwater infiltratie.

DSI regenwater infiltratie. DSI regenwater infiltratie. De adequate oplossing van een actueel probleem. Klimaatverandering. Het klimaat verandert. Met als gevolg een toename van de duur en frequentie van wateroverlast, verkeersonveiligheid

Nadere informatie

Koreaanse ICT geleidt water van regen tot kraan

Koreaanse ICT geleidt water van regen tot kraan Innovatie Attaché Seoel Peter Wijlhuizen, mei 2014, meer informatie: pw@nost-korea.com Koreaanse ICT geleidt water van regen tot kraan Inleiding Met bijna twee maal zoveel neerslag als Nederlands, lijkt

Nadere informatie

Stromingsbeeld Rotterdam

Stromingsbeeld Rotterdam Rotterdam centraal en Provenierswijk Bert de Doelder 17-4-2014 Stromingsbeeld Rotterdam Z Maas Freatische grondwaterstand N diepe polders NAP 6,2 m holocene deklaag NAP -5 m 1e watervoerend pakket 1e

Nadere informatie

Middelburg Polder Tempelpolder. Polder Reeuwijk. Reeuwijk. Polder Bloemendaal. Reeuwijksche Plassen. Gouda

Middelburg Polder Tempelpolder. Polder Reeuwijk. Reeuwijk. Polder Bloemendaal. Reeuwijksche Plassen. Gouda TNO Kennis voor zaken : Oplossing of overlast? Kunnen we zomaar een polder onder water zetten? Deze vraag stelden zich waterbeheerders, agrariërs en bewoners in de Middelburg-Tempelpolder. De aanleg van

Nadere informatie

Waterkringloop hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie.

Waterkringloop hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. Auteur VO-content Laatst gewijzigd Licentie Webadres 16 December 2016 CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/52481 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs Maken

Nadere informatie

Drinkwater - Mavo 2. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie.

Drinkwater - Mavo 2. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. Drinkwater - Mavo 2 Auteur Laatst gewijzigd Licentie Webadres Ruben Eisses 20 March 2016 CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/73903 Dit lesmateriaal is gemaakt

Nadere informatie

Droge emmers, natte voeten

Droge emmers, natte voeten Droge emmers, natte voeten Environmental & Technical sustainability 1 november 2013 Dick Bouman/Aqua for All Het weer Het klimaat Het weer wordt gekenmerkt door extremen; geen jaar zonder weer-record Dagpieken,

Nadere informatie

Deltares. Enabling Delta Life

Deltares. Enabling Delta Life Profiel Deltares Deltares is een kennisinstituut met hoogwaardige kennis over water, bodem en ondergrond. Deltares draagt wereldwijd bij aan een veilig, schoon en duurzaam leven in delta s, kust- en riviergebieden.

Nadere informatie

14. Geohydrologie Zuidbuurt eemnes Tauw Kenmerk N001-4524746BTM-V01 06-12-2007

14. Geohydrologie Zuidbuurt eemnes Tauw Kenmerk N001-4524746BTM-V01 06-12-2007 14. Geohydrologie Zuidbuurt eemnes Tauw 06-12-2007 Notitie Concept Contactpersoon Maaike Bevaart Datum 6 december 2007 Geohydrologie Zuidbuurt Eemnes 1 Inleiding Ter voorbereiding op de ontwikkeling van

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2003 - I

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2003 - I Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. OMGAAN MET NATUURLIJKE HULPBRONNEN figuur 1 De kringloop van het water A B LAND ZEE 2p 1 In figuur 1 staat de kringloop van het

Nadere informatie

De mogelijke effecten van het boren naar en het winnen van schaliegas op de Nederlandse leefomgeving Robin Hummel

De mogelijke effecten van het boren naar en het winnen van schaliegas op de Nederlandse leefomgeving Robin Hummel De mogelijke effecten van het boren naar en het winnen van schaliegas op de Nederlandse leefomgeving Robin Hummel R.C.A. Hummel. Alle rechten voorbehouden. Overzicht Doel van het onderzoek Wat is schalie(gas)

Nadere informatie

De (on)zichtbare waterbodem inzichtelijk gemaakt.

De (on)zichtbare waterbodem inzichtelijk gemaakt. De (on)zichtbare waterbodem inzichtelijk gemaakt. Brede informatie over het aanwezige sediment in de waterbodem biedt kansen voor nuttige toepassingen. Medusa Koos de Vries devries@medusa-online.com Tel:

Nadere informatie

spm Water

spm Water spm1530 - Water http://grfixds.deviantart.com/art/save-water-save-life-171768754 spm1530 - Water Onderdeel van systeem aarde : Hydrosfeer/Lithosfeer nationaal/regionaal/continentaal/globaal het watersysteem

Nadere informatie

Watermanagement en het stuwensemble Nederrijn en Lek. Voldoende zoetwater, bevaarbare rivieren

Watermanagement en het stuwensemble Nederrijn en Lek. Voldoende zoetwater, bevaarbare rivieren Watermanagement en het stuwensemble Nederrijn en Lek Voldoende zoetwater, bevaarbare rivieren Rijkswaterstaat beheert de grote rivieren in Nederland. Het stuwensemble Nederrijn en Lek speelt hierin een

Nadere informatie

Energie uit drinkwater en afvalwater

Energie uit drinkwater en afvalwater Energie uit drinkwater en afvalwater Inhoud 1. De cyclus van de stedelijke drinkwatervoorziening en afvalwater 2. Installeren van een turbine in het drinkwaternet 2.1. De druk in drinkwaternetten 2.2.

Nadere informatie

Bouwlokalen INFRA. Het riool in Veghel. Veghel in cijfers en beeld (1) Veghel in cijfers en beeld (2) Veghel in cijfers en beeld (3)

Bouwlokalen INFRA. Het riool in Veghel. Veghel in cijfers en beeld (1) Veghel in cijfers en beeld (2) Veghel in cijfers en beeld (3) Bouwlokalen INFRA Innovatie onder het maaiveld / renovatie van rioolstelsels Het riool in Veghel Jos Bongers Beleidsmedewerker water- en riolering Gemeente Veghel 21 juni 2006 Veghel in cijfers en beeld

Nadere informatie

De projectlocatie ligt globaal op de coördinaten: X = 140.650 en Y = 447.600.

De projectlocatie ligt globaal op de coördinaten: X = 140.650 en Y = 447.600. Bijlage I Technische beoordeling van de vergunningsaanvraag van Ontwikkelingsverband Houten C.V. voor het onttrekken van grondwater ten behoeve van de bouw van een parkeerkelder onder het nieuw realiseren

Nadere informatie

Klimaatadaptatie in Zwolle (IJsselvechtdelta)

Klimaatadaptatie in Zwolle (IJsselvechtdelta) Agenda Stad Concernstaf CSADV Stadhuis Grote Kerkplein 15 Postbus 538 8000 AM Zwolle Telefoon (038) 498 2092 www.zwolle.nl Klimaatadaptatie in Zwolle (IJsselvechtdelta) Hoe houden we onze delta leefbaar

Nadere informatie

Genoeg water voor iedereen

Genoeg water voor iedereen Genoeg water voor iedereen eerlijk verdeeld - betaalbaar - schoon - duurzaam Of je nu rijk bent of arm, als je een dag niet drinkt heb je dorst. Niemand kan zonder water. Met genoeg en schoon water hebben

Nadere informatie

Zeeniveau Waarnemingen door School at Sea a/b Regina Maris

Zeeniveau Waarnemingen door School at Sea a/b Regina Maris Zeeniveau Waarnemingen door School at Sea a/b Regina Maris Versie 1.0b d.d. 24 October 2011 Hans van der Marel, TU Delft (h.vandermarel@tudelft.nl), ++31 15 2784907 Inleiding Het bepalen van de actuele

Nadere informatie

Problemen met water hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/52486

Problemen met water hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/52486 Auteur VO-content Laatst gewijzigd 25 May 2016 Licentie CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/52486 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

Betreft: WWF project Cedla (VU en Object Vision). Onderdeel geologie Suriname

Betreft: WWF project Cedla (VU en Object Vision). Onderdeel geologie Suriname Betreft: WWF project Cedla (VU en Object Vision). Onderdeel geologie Suriname DD: 12 februari 2013 Voor: Pitou van Dijck, CEDLA Van: Ronnie Lassche, Mathilde Molendijk (VU) Aanleiding We gaan ervan uit

Nadere informatie

Risico's en veiligheid

Risico's en veiligheid Risico's en veiligheid Nationaal Symposium Schoon Fossiel voor Nederland Mart van Bracht, Directeur Kennis, TNO B&O Infrastructuur voor schoonfossiele energie Risicobeheersing Operationele fase Post-operationele

Nadere informatie

KLIMAATVERANDERING. 20e eeuw

KLIMAATVERANDERING. 20e eeuw KLIMAATVERANDERING 20e eeuw Vraag De temperatuur op aarde is in de afgelopen honderd jaar gestegen met 0.2-0.5 C 0.6-0.9 C Antwoord De temperatuur op aarde is in de afgelopen honderd jaar gestegen met

Nadere informatie

ABiodiversiteit en natuur & landschap in de samenleving

ABiodiversiteit en natuur & landschap in de samenleving ABiodiversiteit en natuur & landschap in de samenleving Voorzichtig herstel bedreigde soorten Verdere achteruitgang functioneren van ecosystemen en biodiversiteit Meer aandacht voor natuur als basisvoorwaarde

Nadere informatie

Samenvatting 203 Klimaatverandering leidt volgens de voorspellingen tot een toename van de mondiale temperatuur en tot veranderingen in de mondiale waterkringloop. Deze veranderingen in de waterkringloop

Nadere informatie

Kennisinnovaties slappe bodems

Kennisinnovaties slappe bodems Kennisinnovaties slappe bodems Agenda 10 min 15 min 15 min 5 min Introductie Enrico Moens (program manager Climate and Sustainability bij Grontmij) Leon van Paassen (assistant professor Geo- Engineering

Nadere informatie

Ondergrondse opslag. Kansen en dilemma s

Ondergrondse opslag. Kansen en dilemma s Ondergrondse opslag Kansen en dilemma s Nut en noodzaak? 2 Historisch perspectief Aanname alles is optimaal geregeld, water volgt functie; Nu voldoende water door externe aanvoer; Weinig urgentie voor

Nadere informatie

Impact van rwzi s op geneesmiddelconcentra5es in kwetsbaar oppervlaktewater

Impact van rwzi s op geneesmiddelconcentra5es in kwetsbaar oppervlaktewater Impact van rwzi s op geneesmiddelconcentra5es in kwetsbaar oppervlaktewater Lieke Coppens (KWR; Copernicus Ins4tuut Universiteit Utrecht), Jos van Gils (Deltares), Thomas ter Laak (KWR; Wageningen Universiteit),

Nadere informatie

Speech Maxime Verhagen bij 50-jarig jubileum GMB Openluchtmuseum Arnhem, donderdagmiddag 5 september 2013

Speech Maxime Verhagen bij 50-jarig jubileum GMB Openluchtmuseum Arnhem, donderdagmiddag 5 september 2013 Speech Maxime Verhagen bij 50-jarig jubileum GMB Openluchtmuseum Arnhem, donderdagmiddag 5 september 2013 Geachte aanwezigen, Nederland heeft een al sterke internationale reputatie als het om deltatechnologie

Nadere informatie

Onderzoeksrapportage naar het functioneren van de IT-Duiker Waddenweg te Berkel en Rodenrijs

Onderzoeksrapportage naar het functioneren van de IT-Duiker Waddenweg te Berkel en Rodenrijs Notitie Contactpersoon ir. J.M. (Martin) Bloemendal Datum 7 april 2010 Kenmerk N001-4706565BLL-mya-V02-NL Onderzoeksrapportage naar het functioneren van de IT-Duiker Waddenweg te Berkel en Rodenrijs Tauw

Nadere informatie

HOOFDSTUK 3. Oppervlaktewater

HOOFDSTUK 3. Oppervlaktewater HOOFDSTUK 3 Oppervlaktewater Het oppervlaktewater in het Schelde-stroomgebied wordt ingedeeld in waterlichamen. Deze indeling is belangrijk, want voor ieder waterlichaam moeten doelstellingen geformuleerd

Nadere informatie

Projectnummer: C01012.100139.0400/LB. Opgesteld door: Tristan Bergsma. Ons kenmerk: 078572453:0.2. Kopieën aan: Cees-Jan de Rooi (gd)

Projectnummer: C01012.100139.0400/LB. Opgesteld door: Tristan Bergsma. Ons kenmerk: 078572453:0.2. Kopieën aan: Cees-Jan de Rooi (gd) MEMO ARCADIS NEDERLAND BV Beaulieustraat 22 Postbus 264 6800 AG Arnhem Tel 026 3778 911 Fax 026 4457 549 www.arcadis.nl Onderwerp: Beknopte watersysteemanalyse de Knoop, Doetinchem Arnhem, 29 juli 2015

Nadere informatie

De Friese Waterketen: samen besparen!

De Friese Waterketen: samen besparen! De Friese Waterketen: samen besparen! Weet u het antwoord? Drinkwater; waar halen we dit vandaan? Hoeveel water gebruikt u per dag? Auto naar de wasstraat of zelf wassen? Waterbelasting, rioolheffing,

Nadere informatie

Zoet-zout kartering van de Zeeuwse bodem. Project FRESHEM Zeeland

Zoet-zout kartering van de Zeeuwse bodem. Project FRESHEM Zeeland Zoet-zout kartering van de Zeeuwse bodem Project FRESHEM Zeeland Zoet-zout kartering Onderwerpen: Wat? Waarom? Hoe? Wie? Werkwijze Waar? Wanneer? Wat levert het op? Wat bieden we? Wensen? 2 Zoet-zout kartering

Nadere informatie

Problemen met water vmbo12. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie.

Problemen met water vmbo12. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. Auteur VO-content Laatst gewijzigd 13 October 2016 Licentie CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/63438 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs Maken

Nadere informatie

Stand van zaken na een half jaar opvolging van de grondwaterpeilen

Stand van zaken na een half jaar opvolging van de grondwaterpeilen Stand van zaken na een half jaar opvolging van de grondwaterpeilen Sinds eind december worden de grondwaterpeilen geregistreerd in 22 peilputten in de Zwinomgeving. Door het continu opvolgen van de schommelingen

Nadere informatie

Vermilion Oil & Gas Netherlands BV Aardgas productie Oppenhuizen. MFC t Harspit Oppenhuizen 26 mei 2015

Vermilion Oil & Gas Netherlands BV Aardgas productie Oppenhuizen. MFC t Harspit Oppenhuizen 26 mei 2015 Vermilion Oil & Gas Netherlands BV Aardgas productie Oppenhuizen MFC t Harspit Oppenhuizen 26 mei 2015 PROGRAMMA 20.00 uur Opening 20.10 uur Presentatie 21.15 uur Vragen 22.00 uur Afsluiting 2 Inhoud Introductie:

Nadere informatie

Infrastructuur. GEO-ONDERZOEK Relevante grond(water)parameters en bodemopbouw

Infrastructuur. GEO-ONDERZOEK Relevante grond(water)parameters en bodemopbouw Infrastructuur Advies en ondersteuning binnen de gehele infraketen GEO-ONDERZOEK Relevante grond(water)parameters en bodemopbouw GEO-INFORMATIE Actuele situatie van het project en de omgeving gedetailleerd

Nadere informatie

Drainage. Horizontaal en Verticaal. www.infiltratie.com. Ontdek de mogelijkheden van regenwater. Regenwater. Woningbouw. Regenwater.

Drainage. Horizontaal en Verticaal. www.infiltratie.com. Ontdek de mogelijkheden van regenwater. Regenwater. Woningbouw. Regenwater. Drainage Horizontaal en Verticaal Woningbouw Drinkwater utiliteitsbouw Grijswater Afkoppelen & infiltratie Afvalwater Breaktanks DEHOUST Tanks www.infiltratie.com Ontdek de mogelijkheden van regenwater

Nadere informatie

Meer met minder. Waterschaarste en grotere vraag naar voedsel. Laan van Staalduinen, Algemeen directeur LEI. 6 juni 2012

Meer met minder. Waterschaarste en grotere vraag naar voedsel. Laan van Staalduinen, Algemeen directeur LEI. 6 juni 2012 Meer met minder Waterschaarste en grotere vraag naar voedsel Laan van Staalduinen, Algemeen directeur LEI 6 juni 2012 Inhoud presentatie Mondiale trends die van invloed zijn op toekomstige watervraag Nationale

Nadere informatie

d rm Neder wa e landopg

d rm Neder wa e landopg Opgewarmd Nederland deel Natuur, water en landbouw: aanpassen Ecosystemen en klimaat Water, mens en landschap: eeuwenlang een gevaarlijk samenspel Polders, sloten en plassen: binnenwateren in beweging

Nadere informatie

Innovation Concepts B.V. Nieuwsbrief 2012-01 Versie NL

Innovation Concepts B.V. Nieuwsbrief 2012-01 Versie NL Algemeen Innovation Concepts B.V. is bijna twee jaar geleden opgezet door Pol Knops en Keesjan Rijnsburger. We zijn al ruim twee jaar bezig met het onderzoeken van diverse toepassingen van CO 2 binding

Nadere informatie

Productie van drinkwater uit oppervlaktewater m.b.v. energie-efficiënte membraanfiltratie- technieken

Productie van drinkwater uit oppervlaktewater m.b.v. energie-efficiënte membraanfiltratie- technieken Productie van drinkwater uit oppervlaktewater mbv energie-efficiente membraanfiltratie-technieken Productie van drinkwater uit oppervlaktewater m.b.v. energie-efficiënte membraanfiltratie- technieken Subsidieregeling

Nadere informatie

Infiltratieblok DA88 met inspectie mogelijkheid. Infiltratiekratten

Infiltratieblok DA88 met inspectie mogelijkheid. Infiltratiekratten Infiltratieblok DA88 met inspectie mogelijkheid Infiltratiekratten Eigentijds infiltreren De laatste decennia is er een aanzienlijke toename aan bebouwde oppervlakte (bebouwing en bestrating). Hierdoor

Nadere informatie

BEVOLKINGSGROEI De bevolking groeit snel aan in de Arabische Wereld. De trek naar de stad veroorzaakt een snelle verstedelijking!

BEVOLKINGSGROEI De bevolking groeit snel aan in de Arabische Wereld. De trek naar de stad veroorzaakt een snelle verstedelijking! C. De vraag stijgt Hoofdstuk 1: water in de Arabische Wereld BEVOLKINGSGROEI De bevolking groeit snel aan in de Arabische Wereld. De trek naar de stad veroorzaakt een snelle verstedelijking! VERANDEREND

Nadere informatie

Teaser. Pieter Vermeer Exit ready E: pc.vermeer@exitready.nl T: + 31(0)85 0600 320 M: + 31(0)6 1011 8222 Teaser Milan InnoVincY Pagina 1

Teaser. Pieter Vermeer Exit ready E: pc.vermeer@exitready.nl T: + 31(0)85 0600 320 M: + 31(0)6 1011 8222 Teaser Milan InnoVincY Pagina 1 Teaser T: + 31(0)85 0600 320 M: + 31(0)6 1011 8222 Teaser Milan InnoVincY Pagina 1 Missie Transformeren van landbouw waardeketens en verhogen van de productie van gewassen door het verstrekken van betaalbare

Nadere informatie

HiFi over 8,33 khz channel spacing? Ik dacht het niet.

HiFi over 8,33 khz channel spacing? Ik dacht het niet. HiFi over 8,33 khz channel spacing? Ik dacht het niet. Op veler verzoek heb ik me verdiept in het fenomeen 8,33 khz. Waarom komt dit op ons af, en wat betekent dit voor de techniek van zenders en ontvangers.

Nadere informatie

AquaPath Module 4 DUURZAME LEVENSSTIJLEN EN WATER

AquaPath Module 4 DUURZAME LEVENSSTIJLEN EN WATER AquaPath Module 4 DUURZAME LEVENSSTIJLEN EN WATER SAMENVATTING Weet je dat de meeste van onze dagelijkse activiteiten, inclusief voedsel, kleding en reizen, een hoog waterverbruik betekenen en daarmee

Nadere informatie

Programma Water en klimaatveranderingen

Programma Water en klimaatveranderingen Programma Water en klimaatveranderingen Ger Renkens / Luuk Postmes 7 juni 2016 Doel Beschermen van de volksgezondheid en het milieu en het leveren van een bijdrage aan het in stand houden en verbeteren

Nadere informatie

De meest optimale installatie is een zuinige installatie. Daarvoor dienen 3 componenten goed op elkaar te worden afgesteld:

De meest optimale installatie is een zuinige installatie. Daarvoor dienen 3 componenten goed op elkaar te worden afgesteld: Besteco wil aan de hand van een korte, eenvoudige uitleg algemene informatie verstrekken omtrent warmtepompinstallaties en waar de aandachtspunten liggen. De meest optimale installatie is een zuinige installatie.

Nadere informatie

Milieuvervuiling. Planet

Milieuvervuiling. Planet Milieuvervuiling Planet 44 45 Milieuvervuiling Milieuvervuiling is al decennialang een Europees thema. Het is ook een thema waarop winst is geboekt; mede dankzij Europese regelgeving is de vervuiling aanzienlijk

Nadere informatie

Integraal waterbeheer

Integraal waterbeheer lesdag onderwerp docent(en) Ochtend module 1: Waterkwantiteit & Middag module 2: Waterkwaliteit Lesdag 1 Ochtend - Integraal waterbeheer - Historisch perspectief - Modern waterbeheer, WB21 en KRW - Integrale

Nadere informatie

Gevolgen van klimaatverandering voor Nederland

Gevolgen van klimaatverandering voor Nederland Gastcollege door Sander Brinkman Haagse Hogeschool Climate & Environment 4 september 2008 Introductie Studie Bodem, Water en Atmosfeer, Wageningen Universiteit Beroepsvoorbereidendblok UNFCCC CoP 6, Den

Nadere informatie

Waterschaarste vmbo-kgt34. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie.

Waterschaarste vmbo-kgt34. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. Auteur VO-content Laatst gewijzigd 21 October 2016 Licentie CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/82669 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs Maken van Kennisnet.

Nadere informatie

grondwater doorgrond wat kunt u doen tegen grondwateroverlast?

grondwater doorgrond wat kunt u doen tegen grondwateroverlast? grondwater doorgrond wat kunt u doen tegen grondwateroverlast? grondwater doorgrond Grondwater bestaat uit regenwater en oppervlaktewater dat in de bodem is weg gezakt en kwelwater dat onder druk uit lager

Nadere informatie

Index. Dankwoord Voorwoord 1

Index. Dankwoord Voorwoord 1 Index Dankwoord VII Voorwoord 1 Hoofdstuk I: Inleiding 3 1 Vraagstelling 3 2 Onderzoek naar antieke watervoorziening 3 3 Onderzoeksmethode 4 4 Systeemkunde 5 Introductie 5 Welke systeemkunde? 6 Basisprincipes

Nadere informatie

Helder, schoon... Rivierwater. Het belang van schoon oppervlaktewater in Nederland

Helder, schoon... Rivierwater. Het belang van schoon oppervlaktewater in Nederland Helder, schoon... Rivierwater Het belang van schoon oppervlaktewater in Nederland Introductie door Peter Stoks, directeur RIWA Het belang van schoon oppervlaktewater Schoon water. We kunnen niet zonder.

Nadere informatie

Watertoets De Cuyp, Enkhuizen

Watertoets De Cuyp, Enkhuizen Watertoets De Cuyp, Enkhuizen Definitief Bouwfonds Ontwikkeling Grontmij Nederland B.V. Alkmaar, 6 april 2009 Verantwoording Titel : Watertoets De Cuyp, Enkhuizen Subtitel : Projectnummer : 275039 Referentienummer

Nadere informatie