KENNIS VAN GEZONDHEIDSWERKERS ROND

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "KENNIS VAN GEZONDHEIDSWERKERS ROND"

Transcriptie

1

2 KENNIS VAN GEZONDHEIDSWERKERS ROND BORSTVOEDING Wat ze vandaag (al?) weten en morgen (nog?) moeten leren, om overmorgen voedende moeders succesvol te begeleiden Jill Adams, socioloog en auteur Anne Dedry, eindredacteur en afgevaardigd bestuurder Een project van vzw De Bakermat september 2006 Expertisecentrum Kraamzorg en Praktijk voor Vroedkunde. Een onderzoek in opdracht van Kind en Gezin Vzw De Bakermat Redingenstraat Leuven - Tel. 016/ Verantwoordelijke uitgever: Anne Dedry 2

3 VOORWOORD INLEIDING Situering Zeven Punten Plan ter bescherming, promotie en ondersteuning van borstvoeding in de maatschappelijke gezondheidszorg OPZET VAN DE BEVRAGING Methodologie Vragenlijsten Steekproef en respons Kraamverzorg(st)ers Kinderverzorg(st)ers en verantwoordelijken kinderdagverblijf Regioverpleegkundigen Kind en Gezin Vroedvrouwen in de thuiszorg Huisartsen Gynaecologen Pediaters Opvangouders Respons samengevat PROFIEL VAN DE GEZONDHEIDSWERKERS Kraamverzorg(st)ers en kinderverzorg(st)ers Kraamverzorg(st)ers A. Geslacht en leeftijd...18 B. Scholing en begeleiding...19 C. Borstvoedingsbeleid...23 Kinderverzorg(st)ers...24 A. Geslacht en leeftijd...24 B. Scholing en begeleiding...25 C. Borstvoedingsbeleid Paramedici en medici...30 Verantwoordelijken erkend kinderdagverblijf...30 A. Geslacht en leeftijd...30 B. Scholing en begeleiding...31 C. Borstvoedingsbeleid...35 Regioverpleegkundigen Kind en Gezin

4 A. Geslacht en leeftijd...37 B. Scholing en begeleiding...37 C. Borstvoedingsbeleid...42 Vroedvrouwen werkzaam in de thuiszorg...43 A. Geslacht en leeftijd...43 B. Bijscholing en begeleiding...43 C. Borstvoedingsbeleid...48 Huisartsen...49 A. Geslacht en leeftijd...49 B. Scholing en begeleiding...49 C. Borstvoedingsbeleid...53 Gynaecologen...54 A. Geslacht en leeftijd...54 B. Scholing en begeleiding...55 C. Borstvoedingsbeleid...59 Pediaters 60 A. Geslacht en leeftijd...60 B. Scholing en begeleiding...61 C. Borstvoedingsbeleid Opvangouders...66 A. Geslacht en leeftijd...66 B. Scholing en begeleiding...66 C. Borstvoedingsbeleid Samenvatting profiel KENNIS VAN DE GEZONDHEIDSWERKERS ROND BORSTVOEDING Basisregels voor een goede borstvoeding: voeden op vraag en exclusieve borstvoeding 73 Vragen en antwoorden bij dit thema...75 Tijd tussen de voedingen...75 Aandeel moeders dat niet kan voeden...77 Onvoldoende melkproductie - tijd tussen voedingen...79 Onvoldoende melkproductie - aantal voedingen...81 Onvoldoende melkproductie - frequent voeding vragen...83 Vraag: Onvoldoende melkproductie - tijd tussen voedingen (opvangouders)...85 Weegcontroles...86 Nachtvoedingen...87 Bijvoeden met kunstmelk wanneer de moeder ongerust is...89 Bescherming darmpjes...90 Bijvoeden met water tijdens zomermaanden...92 Effect van bijvoeden met kunstvoeding op lange termijn...94 Bijvoeden met een kopje

5 Aandachtspunten bij de kennis over basisregels voor borstvoeding Anatomie en fysiologie Vragen en antwoorden bij dit thema Omvang borsten en melkproductie Toeschietreflex Onderscheid voor- en achtermelk Voeding van de moeder en kwaliteit moedermelk Verdragen van voedingsstoffen door de baby - voeding van de moeder Allergie - risico op koemelkeiwitallergie Aandachtspunten bij anatomie en fysiologie van borstvoeding Problemen bij borstvoeding Vragen en antwoorden bij dit thema Het ontstaan van tepelkloven Tepelhoedje ter preventie van tepelkloven Fout aanleggen van de baby Groeispurt en frequentie van de voeding Reflux Borstontsteking Behandeling borstontsteking Compatibiliteit borstvoeding en antibioticum Schimmelinfectie - behandeling baby en moeder Schimmelinfectie diep in de borst Schimmelinfectie - compatibiliteit behandeling en borstvoeding Compatibiliteit antihypertensiva en borstvoeding Aandachtspunten bij problemen omtrent borstvoeding Begeleiding van borstvoeding op lange termijn Vragen en antwoorden bij dit thema Buitenshuis werken of studeren Bewaren moedermelk - koelkast Bewaren moedermelk - diepvriezer Opwarmen moedermelk Bewaren moedermelk - opdeling in verschillende lagen Waterig uitzicht moedermelk Bewaren moedermelk - verandering geur Anti-infectieuze eigenschappen bij lang voeden Introductie vaste voeding Exclusieve borstvoeding tot 6 maanden en ijzersuppletie

6 Duur van de borstvoeding Borstvoeding en zwangerschap Afbouwen van de borstvoeding Aandachtspunten bij de begeleiding van borstvoeding op lange termijn SYNTHESE: AANDACHTSPUNTEN VOOR DE GEZONDHEIDSWERKERS Aandachtspunten bij de basisregels voor borstvoeding Aandachtspunten bij anatomie en fysiologie van borstvoeding Aandachtspunten bij problemen omtrent borstvoeding Aandachtspunten bij de begeleiding van borstvoeding op lange termijn Overzicht aandachtspunten CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN Kraamverzorg(st)ers Kinderverzorgsters en verantwoordelijken van een erkend kinderdagverblijf Vroedvrouwen werkzaam in de thuiszorg en regioverpleegkundigen van Kind en Gezin Artsen Opvangouders Aanbevelingen Algemeen besluit REFERENTIES BIJLAGEN Bijlage 1: Vragenlijst voor kraam-en kinderverzorgsters Bijlage 2: Vragenlijst voor (para)medici Bijlage 3: Vragenlijst voor opvangouders Bijlage 4: Leden Projectopvolgingsgroep

7 VOORWOORD Wat (absolute) waarheden genoemd worden, zijn in werkelijkheid afspraken, is een gevleugelde uitspraak van Harry Mulisch. Dit onderzoek pretendeert niet om absolute waarheden te verkondigen rond borstvoeding, en wil nog minder gezondheidswerkers beoordelen als goede of slechte hulpverlener, noch groepen gezondheidswerkers onderling vergelijken. Dit onderzoek wil bijdragen tot meer inzicht in Vlaanderen in de kennis rond borstvoeding van de diverse groepen gezondheidswerkers die zwangere en borstvoedende moeders begeleiden. Kennis is immers de moeder van de wetenschap. Dit rapport is een uitnodiging aan elk van de 9 bevraagde groepen zorgverstrekkers om op basis van de resultaten te kiezen voor opleiding en specifieke bijscholing. De vragenlijsten werden zorgvuldig samengesteld door een multidisciplinaire opvolgingsgroep, op voorzet van vzw De Bakermat, en de steekproeven zijn aselect getrokken met medewerking van de diverse beroepsorganisaties en representatieve voorzieningen. De keuze van de vragen en de motivering van de (correcte) antwoorden, zijn onderbouwd door internationale literatuur, waarbij wij meestal de WHO-standpunten als wetenschappelijk aanvaarde standaarden gehanteerd hebben. Niet om hiermee de absolute waarheid rond borstvoeding te prediken, maar om een brede internationale consensus als uitgangspunt te nemen voor een streven naar evidence based afspraken waar gezondheidswerkers zich beter bij zullen voelen en voedende vrouwen baat bij kunnen hebben. Bij de items waarover minder eensgezindheid bestaat, wordt telkens in de inleiding gemotiveerd voor welke (meerderheids)strekking wij gekozen hebben. Als dit rapport dan ook kan leiden tot meer Vlaamse neuzen in dezelfde richting bij het begeleiden van voedende moeders en tot meer opleiding en bijscholing voor de gezondheidswerkers, is de opdracht geslaagd. 7

8 Wij houden eraan volgende organisaties te bedanken voor het ter beschikking stellen van adressen van respondenten of het verdelen van enquêtes : Kind & Gezin, de Wetenschappelijke Vereniging der Vlaamse Huisartsen, de Vlaamse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie, de Vlaamse Vereniging voor Kindergeneeskunde, de Expertisecentra Kraamzorg, de diensten voor thuiszorg (Landelijke Thuiszorg, Familiezorg West-Vlaanderen, Reddie Teddy, Solidariteit voor het Gezin), en de diensten voor opvanggezinnen ( Solidariteit voor het Gezin, Landelijke Kinderopvang, KAV, Reddie Teddy West- en Oost-Vlaanderen). Dit rapport kwam tot stand dankzij Auteur : Jill Adams. Redactie : Anne Dedry, Veerle Van Bocxstaele, Magda Verbeelen, Lies Versavel. Projectopvolgingsgroep : Kind & Gezin, Expertisecentra Kraamzorg, Vlaamse Organisatie van Vroedvrouwen, Nationaal Verbond van Katholieke Vlaamse Verpleegkundigen en Vroedvrouwen, Gynaecologie UZ Gent, IBCLC, Wetenschappelijke Vereniging der Vlaamse Huisartsen, La Leche League, vzw Borstvoeding, leden Raad van Bestuur De Bakermat. Logistieke ondersteuning : Annelies Asselbergs, Karel Bergmans, Inge Delagey, Alena Heyvaert, Rita Pauwels, Natalie Peeters, Erik Penen. Wij wensen u veel leesgenot. Dr. Jo Lisaerde, voorzitter De Bakermat Anne Dedry, afgevaardigd bestuurder 8

9 1. INLEIDING 1.1. Situering Dat borstvoeding de meest natuurlijke en beste voeding voor baby s is, staat buiten twijfel. Borstvoeding heeft onmiskenbare fysieke en emotionele gezondheidsvoordelen voor zowel baby als moeder. De World Health Organization (WHO) stelt: Moedermelk is de ideale voeding voor baby s en staat garant voor een gezonde groei en ontwikkeling van zuigelingen. Borstvoeding geven maakt integraal deel uit van het voortplantingsproces en heeft belangrijke implicaties voor de gezondheid van moeders. Exclusieve borstvoeding is de optimale voeding voor zuigelingen tot de leeftijd van zes maanden. Vanaf dan is het aangeraden dat kinderen naast de bijvoeding moedermelk blijven drinken tot en met het tweede levensjaar of langer 1. Het creëren van een borstvoedingsvriendelijk klimaat en ondersteunen van alle inspanningen die daartoe gedaan worden, kan bijgevolg enkel worden aangemoedigd. In 1992 lanceerden de WHO en UNICEF wereldwijd het Baby Friendly Hospital Initiative (BFHI) ter bevordering van de borstvoeding. De basis voor dit project ligt beschreven in de Ten Steps to Successful Breastfeeding waarbij het accent ligt op de verbetering van de begeleiding en ondersteuning van borstvoeding in de zorginstellingen. Concreet betekent dit dat het BFHI zorginstellingen informeert en begeleidt opdat zij zouden voldoen aan de internationale criteria van een kwalitatief goed borstvoedingsbeleid. Deze ondersteuning krijgt vorm door het uitreiken van een kwaliteitscertificaat na een externe evaluatie. De effectiviteit van deze Ten Steps werd reeds wetenschappelijk aangetoond 2. Het BFHI werd in 171 landen gelanceerd. In België is het Federaal Borstvoedingscomité verantwoordelijk voor het toezicht op de toekenning van het kwaliteitslabel Babyvriendelijk Ziekenhuis. In het Verenigd Koninkrijk werd naar analogie met het BFHI een certificaat uitgewerkt voor de maatschappelijke gezondheidszorg, namelijk The Seven Points Plan for the Protection, Promotion and Support of Breastfeeding in Community Health Care Settings. In Nederland werd dit concept in samenwerking met een aantal thuiszorgorganisaties, vertaald als Zeven stappen voor ondersteuning van borstvoeding in de Jeugdgezondheidszorg, ontwikkeld om het langdurig geven van borstvoeding te bevorderen. 1 World Health Organization (z.d.). Nutrition. Infant and Young Child. Exclusive Breastfeeding. Geneva. 2 World Health Organization (1998). Evidence for the Ten Steps to Successful Breastfeeding, pp WHO/CHD/98.9. Geneva: WHO. 9

10 De Stichting Zorg voor Borstvoeding informeert instellingen, adviseert en begeleidt bij de implementatie van de zeven stappen. Na een externe beoordeling, die gebaseerd is op de Internationale Criteria voor het BFHI, kan een instelling het Zorg voor Borstvoeding certificaat voor de Jeugdgezondheidszorg verwerven Zeven Punten Plan ter bescherming, promotie en ondersteuning van borstvoeding in de maatschappelijke gezondheidszorg In opdracht van Kind en Gezin zal vzw De Bakermat 4 een borstvoedingsproject uitwerken dat is aangepast aan de specifieke situatie in Vlaanderen. Uitgangspunt hiervoor is het Zeven Punten Plan ter bescherming, promotie en ondersteuning van borstvoeding in de maatschappelijke gezondheidszorg (cfr. kader). Dit Zeven Punten Plan sluit aan op het Babyvriendelijk Ziekenhuis Initiatief en de 10 vuistregels rond de start van borstvoeding. Het vormt één geheel. Dit Zeven Punten Plan lijkt erg op het hierboven beschreven Nederlandse Zeven Stappen Plan, maar kreeg in overleg met Kind en Gezin een Vlaamse invulling. Zeven Punten Plan ter bescherming, promotie en ondersteuning van borstvoeding in de maatschappelijke gezondheidszorg Een Borstvoedingsvriendelijke Organisatie voldoet aan de volgende Zeven Punten: 1. Er is een borstvoedingsbeleid op papier dat standaard bekend gemaakt wordt aan alle medewerkers. 2. Alle betrokken medewerkers leren de vaardigheden aan die noodzakelijk zijn voor de uitvoering van dat beleid. 3. Alle zwangere cliënten/patiënten worden ingelicht over het belang en de praktijk van borstvoeding geven. 4. Vrouwen die borstvoeding geven worden daarin gestimuleerd en ondersteund. 5. Aan vrouwen die borstvoeding geven wordt uitgelegd dat het kind tot de leeftijd van ongeveer zes maanden over het algemeen geen andere voeding nodig heeft dan moedermelk en dat de borstvoeding gecombineerd met andere voedingsmiddelen daarna kan doorgaan zolang moeder en kind dat wensen. 6. Er wordt voorlichting gegeven over de mogelijkheden van het combineren van borstvoeding met werk of studie buitenshuis. 7. Er worden contacten onderhouden met andere organisaties en zorgverleners en de ouders worden verwezen naar borstvoedingsorganisaties. 3 Stichting Zorg voor Borstvoeding Nederland (2002). Model plan-van-aanpak voor verbetering van het borstvoedingsbeleid. Krimpen aan de Lek: Stichting Zorg voor Borstvoeding Nederland. 4 Vzw De Bakermat is ontstaan als kraamcentrum in 1983, en vanaf 1993 versterkt met een groepspraktijk van vroedvrouwen die zwangere koppels en pas bevallen ouders pre- en postnataal begeleiden. De Bakermat is recentelijk (2003) ook door Kind en Gezin erkend als expertisecentrum kraamzorg, en heeft daarnaast vanaf 2005 als derde kernactiviteit de opdracht om in partnerschap met Kind en Gezin, borstvoeding in Vlaanderen op de kaart te zetten. 10

11 Tijdens dit drie jaar durende project zal vzw De Bakermat dit Zeven Punten Plan lanceren met behulp van verschillende acties: Begeleiden van de organisaties betrokken bij borstvoeding in de maatschappelijke gezondheidszorg naar het behalen van het certificaat Borstvoedingsvriendelijke organisatie. Een wetenschappelijk onderbouwd éénvormig borstvoedingsbeleid opstellen voor de maatschappelijke gezondheidszorg en opleidingspakketten voor deze sector uitwerken. Een wetenschappelijk onderbouwd instrument uitwerken om tijdens de kraamperiode de moeders te detecteren die een risico lopen vroegtijdig te stoppen met borstvoeding. Een inventaris rond afkolven actualiseren en up-to-date houden. Een Vlaamse website over borstvoeding ontwikkelen (www.wegwijsborstvoeding.be) met professionelen als doelgroep Oprichten van een multidisciplinaire projectopvolgingsgroep, met vertegenwoordigers uit verschillende beroepsgroepen rond borstvoeding, die zorgt voor begeleiding en bijsturing (zie bijlage 4). Teneinde dit project en de implementatie ervan wetenschappelijk te onderbouwen zal in eerste instantie de Vlaamse borstvoedingssituatie nader in kaart worden gebracht. De bevraging van de situatie in Vlaanderen zal dienst doen als voormeting en omvat twee luiken. Enerzijds worden de Vlaamse gezondheidswerkers die betrokken zijn bij de zorg rond borstvoeding bij het jonge kind bevraagd. Er wordt gepeild naar hun kennis rond borstvoeding en naar het bestaande borstvoedingsbeleid en de opleidingsmogelijkheden bij praktijken, diensten en organisaties betrokken bij de zorg rond borstvoeding. Anderzijds wordt bij moeders nagegaan welke de succesfactoren zijn voor het langdurig voeden (6 maanden en langer), en zal dezelfde bevraging bij moeders die korter gevoed hebben, toelaten om beide groepen op een aantal cruciale punten te vergelijken. Dit rapport stelt de resultaten van het onderzoek bij de Vlaamse gezondheidswerkers voor. Samen met de resultaten van het grootschalig onderzoek bij borstvoedende moeders, zullen deze gegevens een waardevolle basis zijn om ondersteunende maatregelen voor te stellen en uit te werken voor een borstvoedingsvriendelijk klimaat in Vlaanderen. Door beide luiken als één geheel te benaderen, zullen noden van zorgverstrekkers en zorgvragers bovendien optimaal op elkaar kunnen afgestemd worden. 11

12 2. OPZET VAN DE BEVRAGING Gezondheidswerkers vervullen een belangrijke rol in het begeleiden en ondersteunen van borstvoeding. Tijdens de zwangerschap, en zowel voor als na de kraamperiode kan de moeder immers bij de huisarts, pediater, gynaecoloog, vroedvrouw, kraamverzorg(st)er, kinderverzorg(st)er, verantwoordelijke van een kinderdagverblijf, regioverpleegkundige van Kind en Gezin of opvangouder te rade gaan met vragen of problemen rond borstvoeding. Voorgaand buitenlands onderzoek toonde reeds aan dat moeders die zich gesteund weten door de gezondheidswerkers in hun omgeving, meer zelfvertrouwen hebben en langer voeden. Deze ondersteuning kan zowel bestaan uit bevestiging, als uit het geven van gerichte informatie Als Vlaanderen een breed ondersteunend netwerk voor borstvoeding wil uitbouwen zal op de eerste plaats iedereen, van kraamverzorgende tot arts, van een degelijke opleiding rond borstvoeding moeten kunnen genieten. Alvorens opleidings- of bijscholingspakketten rond borstvoeding samen te stellen, willen we aan de hand van deze enquête nagaan hoe het met de kennis van de verschillende Vlaamse gezondheidswerkers staat. De resultaten zullen aantonen of en welke lacunes er zijn in de kennis rond borstvoeding, en hoe ze staan tegenover het begeleiden van borstvoedende moeders. Naast het overdragen van kennis zal er in de later samen te stellen opleidings- of bijscholingspakketten ook aandacht zijn voor de attitude van gezondheidswerkers ten aanzien van borstvoeding Methodologie Binnen de maatschappelijke gezondheidszorg hebben we drie verschillende doelgroepen geïdentificeerd en samengebracht onder de noemer gezondheidswerkers. Artsen (huisartsen, gynaecologen, pediaters), vroedvrouwen werkzaam in de thuiszorg, regioverpleegkundigen bij Kind en Gezin, en verantwoordelijken van erkende kinderdagverblijven maken een eerste groep uit. De tweede groep bestaat uit kraamverzorg(st)ers en kinderverzorg(st)ers. Een laatste groep, de opvangouders, rekenen we eerder tot de semi-professionelen en bevragen we gericht met behulp van items uit hun dagdagelijkse praktijk bij de ondersteuning van borstvoedende moeders. 5 Dillaway, H.E. and M.E. Douma (2004). Are Pediatric Offices Supportive of Breastfeeding? Discrepancies between Mothers and Healthcare Professionals Reports. Clinical Pediatrics, 43, pp Khoury, A.J., Hinton, A., Mitra, A.K., Carothers, C. and Foretich, C. (2002). Improving Breastfeeding Knowledge, Attitudes, and Practices of WIC Clinic Staff. Public Health Reports, 117, pp Freed, G., Clark, S., Sorensen, J. Lohr, J., Cefalo R., and P. Curtis (1995). National Assessment of Physicians Breastfeeding Knowledge, Attitudes, Training and Experience. JAMA, 273 (6), pp Humenick, S., Hill, P. and P. Spiegelberg (1998). Breastfeeding and Health Professional Encouragement. Journal of Human Lactation, 14 (4), pp

13 Voor elk van deze drie groepen werd aldus een specifieke vragenlijst opgesteld. De vragenlijsten werden per post en waar het kon elektronisch verspreid (dit was het geval voor de meeste vroedvrouwen en voor de regioverpleegkundigen van Kind en Gezin). Deze vragenlijsten werden op dezelfde manier verwerkt Vragenlijsten 9 Op basis van literatuurstudie en van ervaringen uit de dagelijkse praktijk werden er drie verschillende vragenlijsten opgesteld voor de verschillende beroepsgroepen. Met deze inhoudelijke differentiatie in de vragenlijsten willen we beantwoorden aan de verschillende rol van begeleiding of de periode waarin de zorgverlener met borstvoeding te maken heeft. De meest beperkte vragenlijst werd voorgelegd aan de opvangouders; we rekenen hen eerder tot de semi-professionele gezondheidswerkers. Voor deze respondentengroep ligt de nadruk vooral op de kenmerken van afgekolfde melk en het bewaren ervan. De vragenlijst voor de kraam- en kinderverzorg(st)ers bevat voornamelijk algemene vragen over de basisregels voor een goede borstvoeding. Voor de medici en de paramedici werden bijkomende vragen opgenomen. Deze vragen spitsen zich toe op mogelijke problemen bij borstvoeding, zoals borstontsteking en schimmelinfecties en de al dan niet medicinale behandeling ervan Steekproef en respons We beogen met dit onderzoek in eerste instantie het optekenen van een stand van zaken en het blootleggen van een aantal tendensen inzake de kennis en attitude omtrent borstvoeding. Statistische veralgemening of onderlinge vergelijking van de groepen behoort niet tot de doelstellingen. Het bevragen van de afzonderlijke groepen gezondheidswerkers laat toe om per respondentengroep een aantal werkpunten te identificeren waaraan tegemoet kan worden gekomen bij het opstellen van opleidings- en bijscholingspakketten. Op deze manier wil dit project een optimale ondersteuning voorbereiden bij de begeleidende rol die de diverse gezondheidswerkers voor voedende moeders vervullen. Met deze bevraging brengen we wellicht enkel de kennis van de meest gemotiveerde gezondheidswerkers in kaart, hetgeen de resultaten zo mogelijk nog meer gewicht geeft. We wijzen verder ook op de rol van het gebrek aan eensluidende adviezen rond borstvoeding ter verklaring voor bepaalde resultaten. Vaak dienen gezondheidswerkers zich te houden aan wettelijke bepalingen die gegeven worden vanuit bevoegde instanties, en zorgen tegenstrijdigheden tussen de bepalingen van verschillende instanties enerzijds en/of tegenstrijdigheden binnen de vakliteratuur anderzijds ervoor dat de onderzoeksresultaten voor nuancering vatbaar zijn. Bij de meeste 9 De drie verschillende vragenlijsten zijn terug te vinden in de bijlagen. 13

14 items evenwel zijn er duidelijke wetenschappelijk aanvaarde standaarden van waaruit we konden vertrekken om onze correct of fout stellingname te kunnen staven. In wat volgt bespreken we voor iedere beroepsgroep de wijze van steekproeftrekking en respons. Voor het trekken van steekproeven kregen we de medewerking van verschillende beroepsorganisaties of werkgevers. Voor elk van de afzonderlijke beroepsgroepen werd een responsaantal van 100 nagestreefd. Kraamverzorg(st)ers Via de databanken van alle Expertisecentra Kraamzorg in Vlaanderen werden de thuiszorgorganisaties die kraamhulp aanbieden geïnventariseerd, alsook het aantal kraamverzorg(st)ers dat per provincie werkzaam is bij deze organisaties. Deze cijfers lieten toe om een verdeling van het aantal kraamverzorg(st)ers per dienst en per provincie op te maken. Vervolgens werd van elk van de vijf diensten de medewerking gevraagd. Dit resulteerde in twee pistes: enerzijds ontvingen we van sommige diensten de nodige thuisadressen van kraamverzorg(st)ers om de vragenlijsten per post te versturen. Anderzijds werd aan sommige diensten een pakket vragenlijsten met begeleidende brief verstuurd, om ze op toevallige wijze onder hun kraamverzorg(st)ers te verdelen. Uit het oorspronkelijke bestand van 442 kraamverzorg(st)ers werd een steekproef van 242 getrokken. Midden juli 2005 werden de enquêtes verstuurd. Voor iedere vragenlijst werd telkens een aparte retourenveloppe voorzien. De totale respons voor de groep kraamverzorg(st)ers bedraagt 63%: 152 van de 242 gecontacteerde kraamverzorg(st)ers namen deel aan het onderzoek. Kinderverzorg(st)ers en verantwoordelijken kinderdagverblijf De kinderverzorg(st)ers en verantwoordelijken van erkende kinderdagverblijven werden samen gecontacteerd via de kinderdagverblijven. Via Kind en Gezin ontvingen we een overzicht van al de 337 door Kind en Gezin erkende kinderdagverblijven in Vlaanderen. Hieruit werd een toevallige steekproef van 150 kinderdagverblijven getrokken. Medio juli 2005 werd aan elk kinderdagverblijf een omslag toegezonden met daarin een begeleidende brief, een vragenlijst voor de verantwoordelijke en een vragenlijst voor een kinderverzorg(st)er. Omdat de vragenlijst voor de kinderverzorg(st)ers inhoudelijk verschilt van deze voor de verantwoordelijken en we vergissingen wilden voorkomen, werd met verschillende kleuren van vragenlijsten gewerkt. Ook werd voor elke vragenlijst een aparte retourenveloppe voorzien. In de begeleidende brief werd gevraagd om de kinderverzorg(st)er op toevallige wijze aan te duiden (meerbepaald de eerstvolgende die verjaarde en aanwezig was). Begin september werden per post 40 rappels aan de kinderdagverblijven verstuurd. 14

15 Door de verantwoordelijken van erkende kinderdagverblijven werden er uiteindelijk 101 vragenlijsten teruggestuurd. Hiermee behaalden we voor de verantwoordelijken van kinderdagverblijven een respons van 67%. Daarnaast werden er 103 vragenlijsten teruggezonden door de kinderverzorg(st)ers waardoor de respons voor deze beroepsgroep 69% bereikte. Regioverpleegkundigen Kind en Gezin We ontvingen van Kind en Gezin 120 adressen van regioverpleegkundigen die op dat ogenblik actief aan het werk waren (d.w.z. niet in zwangerschapsverlof, ziekteverlof of dergelijke). Er werden begin augustus 120 elektronische uitnodigingen voor het invullen van de vragenlijst verstuurd. Eind augustus werd er een herinneringsmail verstuurd, en in september deed Kind en Gezin een extra oproep tot medewerking. 91 regioverpleegkundigen vulden uiteindelijk de vragenlijst in, wat een respons van 76% oplevert. Vroedvrouwen in de thuiszorg Met de medewerking van de VLOV (Vlaamse Organisatie voor Vroedvrouwen), het NVKVV (Nationaal Verbond van Katholieke Verpleegkundigen en Vroedvrouwen) en de Expertisecentra Kraamzorg werd een inventaris opgemaakt van alle vroedvrouwen die gekend staan als werkzaam in de thuiszorg. Het ging in totaal om 154 vroedvrouwen. Omdat het hier een beperkte groep betrof, werden alle vroedvrouwen aangeschreven. De vroedvrouwen van wie het adres bekend was (67 vroedvrouwen) werden eind augustus 2005 elektronisch gecontacteerd, de andere per post (87 vroedvrouwen). Er werd één herinneringsmail verstuurd naar de groep vroedvrouwen die elektronisch werd bevraagd. 79 vroedvrouwen beantwoordden de vragenlijst, waardoor een respons van 51% werd bereikt. Vermits ook de totale populatie slechts een kleine groep betreft, beschouwen we deze respons als voldoende. Huisartsen Met de medewerking van de WVVH (Wetenschappelijke Vereniging voor Vlaamse Huisartsen) bekwamen we 300 adressen van huisartsen. Het ging om een toevallige steekproef onder actieve huisartsen waarbij rekening werd gehouden met een correcte spreiding naar geslacht, leeftijd en woonplaats. Eind juli 2005 werden 200 enquêtes per post verstuurd. Medio september 2005 werden er 100 bijkomende enquêtes verzonden. Van de 300 verstuurde vragenlijsten werden er uiteindelijk 93 teruggezonden, waardoor een respons van 31% werd bereikt. Hoewel de respons met 31% laag ligt, werd het streefaantal respondenten van 100 nagenoeg wel bereikt. 15

16 Gynaecologen We ontvingen een toevallige steekproef van 300 gynaecologen via de VVOG (Vlaamse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie). Hierbij werd rekening gehouden met geslacht, leeftijd en territoriale spreiding. Medio september 2005 werden 300 enquêtes verstuurd. De uiteindelijke respons resulteerde in 49 ingevulde enquêtes, of een respons van 16%. Voor deze beroepsgroep hebben we niet alleen met een lage respons, maar eveneens met een klein aantal respondenten te maken. De resultaten voor deze gezondheidswerkers dienen dan ook met grote voorzichtigheid geïnterpreteerd te worden. Pediaters Van de VVK (Vlaamse Vereniging voor Kindergeneeskunde) ontvingen we een toevallige steekproef van 300 kinderartsen. Er werd rekening gehouden met de spreiding naar geslacht, leeftijd en woonplaats. De vragenlijsten werden eind juli 2005 per post verstuurd. Van de 300 verstuurde vragenlijsten werden er 81 teruggezonden. De respons bedraagt 27%. Ook hier stellen we een lage respons vast, maar werd desalniettemin het streefdoel van 100 respondenten wel benaderd. Opvangouders De enquêtes voor de opvangouders werden verstuurd naar door Kind en Gezin erkende diensten voor opvangouders. Hiervoor werd een steekproef getrokken waarin zowel grote als kleine diensten zijn vertegenwoordigd, en waarbij rekening werd gehouden met de provinciale spreiding. Deze 33 diensten werden telefonisch om hun medewerking gevraagd. Zij reageerden allen positief en kozen ervoor om de enquêtes via de verantwoordelijke van de dienst bij de opvangouders te laten verspreiden. Begin augustus werden er 200 enquêtes in pakketten verstuurd naar de verantwoordelijken van de diensten, met een begeleidende brief waarin werd gevraagd om de enquêtes op toevallige wijze uit te delen aan de opvangouders (meer bepaald de eerstvolgende die bezocht werden). De diensten waarvan we geen ingevulde enquêtes ontvingen, werden eind augustus nogmaals gecontacteerd. Er kan een respons van 46% worden opgetekend, wat betekent dat 92 opvangouders de vragenlijst hebben ingevuld en teruggezonden en het vooropgestelde responsaantal van 100 zo goed als bereikt werd. 16

17 Respons samengevat Het aantal verstuurde enquêtes, het aantal ingevulde enquêtes die werden teruggestuurd en de respons per beroepsgroep worden samengevat in onderstaande tabel: Tabel 1: Respons per beroepsgroep Aantal verstuurd Aantal ingevuld Respons in procent Kraamverzorg(st)ers Kinderverzorg(st)ers Verantwoordelijken kinderdagverblijf Regioverpleegkundigen Kind en Gezin Vroedvrouwen in de thuiszorg Huisartsen Gynaecologen Pediaters Opvangouders

18 3. PROFIEL VAN DE GEZONDHEIDSWERKERS Deze paragraaf schetst het profiel van de gezondheidswerkers die in ons onderzoek werden bevraagd. Bij de interpretatie van de onderzoeksresultaten is het immers van belang om zicht te hebben op de samenstelling van de onderzoekspopulatie. We bespreken voor elke beroepsgroep allereerst het geslacht van de respondenten en hun leeftijdsverdeling. Verder maken we aan de hand van een aantal vragen een stand van zaken op met betrekking tot de reeds gevolgde opleiding of bijscholing van de gezondheidswerkers, hun houding ten aanzien van het begeleiden van voedende moeders, hun professionele en persoonlijke ervaringen met borstvoeding, de aard van de vragen die moeders hen stellen en hun doorverwijzingsbeleid. Tenslotte wordt er ook gepeild naar de reeds bestaande beleidsmatige inspanningen die door hun organisatie, voorziening of praktijk worden gedaan voor het ondersteunen van borstvoeding Kraamverzorg(st)ers en kinderverzorg(st)ers Kraamverzorg(st)ers A. Geslacht en leeftijd Zowat alle van de 152 bevraagde kraamverzorg(st)ers zijn vrouwen, onder de respondenten is er één man. Onderstaande grafiek geeft de leeftijdsverdeling van de respondentengroep weer. Grafiek 1 : Leeftijdsverdeling kraamverzorg(st)ers 100% 80% 60% 47% 40% 20% 0% 30% 15% 7% 1% Geen antwoord 18

19 De gemiddelde leeftijd van de kraamverzorg(st)ers bedraagt 39 jaar. Bijna de helft van de respondenten (47%) bevindt zich in de leeftijdsgroep van 40 tot 49-jarigen. De jongste respondent in voorliggend onderzoek is 25 jaar, terwijl de oudste 57 jaar is. Hiermee verschillen de kraamverzorg(st)ers in ons onderzoek niet van het profiel van de totale groep verzorgenden in de thuiszorg. Uit onderzoek van de Vlaamse Federatie van Verzorgenden (2003) blijkt immers dat in de thuiszorg 40% veertigers en 15% vijftigers werken 10. B. Scholing en begeleiding Om een bilan te kunnen opmaken inzake de nood aan bijscholing over borstvoeding en een zo volledig mogelijk beeld te schetsen, stelden we hierover een aantal vragen vanuit verschillende invalshoeken. Allereerst vroegen we of de respondenten reeds een bijkomende opleiding of bijscholing rond borstvoeding volgden. Grafiek 2 : Bijkomende opleiding of bijscholing 100% 80% 60% 40% 20% 40% 49% 11% 0% Geen Opleiding of bijscholing Geen antwoord Iets minder dan de helft van de bevraagde kraamverzorg(st)ers (49%) volgde een bijkomende opleiding of bijscholing. 4 op 10 respondenten geeft aan geen bijkomende opleiding of bijscholing rond borstvoeding gevolgd te hebben. Vervolgens werd gevraagd naar de mening van de respondenten ten aanzien van het begeleiden van borstvoeding en de nood aan bijkomende opleiding: 10 Vlaamse Federatie van Verzorgenden vzw (2003). Duizendpoot. 10 jaar later, p

20 Grafiek 3 : Mening begeleiding en opleiding rond borstvoeding Het hoort bij mijn taak/opdracht om voedende moeders te begeleiden 9% 9% 82% Ik geef regelmatig advies rond borstvoeding 10% 31% 59% Ik voel mij bekwaam om advies te geven bij borstvoeding 19% 18% 63% Ik kreeg voldoende opleiding om advies te geven rond borstvoeding 16% 34% 50% Ik heb nood aan bijscholing over borstvoeding 18% 22% 59% 0% 20% 40% 60% 80% 100% Ja Nee Geen antwoord De bevraagde kraamverzorg(st)ers zijn het er duidelijk over eens dat het begeleiden van voedende moeders tot hun taak/opdracht behoort. 8 op 10 respondenten beaamt deze stelling. Het percentage respondenten dat ook daadwerkelijk op regelmatige basis advies geeft ligt echter lager: 6 op 10 antwoordt ja. Bijna 1 op 3 kraamverzorg(st)ers zegt niet op regelmatige basis raad aan voedende moeders te geven. Zowat 6 op 10 kraamverzorg(st)ers voelt zich bekwaam om advies te geven bij borstvoeding. Bijna 1 op 5 laat deze vraag echter onbeantwoord en laat hiermee in het midden of ze zich al dan niet bekwaam voelen. Wanneer wordt gevraagd of zij hiervoor voldoende opleiding kregen, antwoordt de helft van de kraamverzorgsters ja. Ook hier laat een aanzienlijke groep deze vraag onbeantwoord (16%). Verder zien we echter dat bijna 6 op 10 respondenten aangeeft nood te hebben aan bijscholing over borstvoeding. 22% zegt geen nood te hebben aan bijscholing en 18% van de respondenten doet hierover geen uitspraak. Hoewel 5 op 10 kraamverzorg(st)ers dus zegt dat ze reeds voldoende opleiding kregen, zeggen iets meer respondenten toch nood aan bijscholing te hebben (59%). Verder werd de respondenten gevraagd naar het aantal jaren ervaring dat ze hebben met het begeleiden van borstvoeding. 20

Model plan-van-aanpak voor verbetering van het borstvoedingsbeleid met als uitgangspunt de Tien vuistregels voor het welslagen van de borstvoeding

Model plan-van-aanpak voor verbetering van het borstvoedingsbeleid met als uitgangspunt de Tien vuistregels voor het welslagen van de borstvoeding Model plan-van-aanpak voor verbetering van het borstvoedingsbeleid met als uitgangspunt de Tien vuistregels voor het welslagen van de borstvoeding Zorg voor borstvoeding certificering Postbus 2047 2930

Nadere informatie

30 jaar De Bakermat, 20 jaar vroedvrouwenpraktijk, 10 jaar expertisecentrum kraamzorg viering 15 maart 2013

30 jaar De Bakermat, 20 jaar vroedvrouwenpraktijk, 10 jaar expertisecentrum kraamzorg viering 15 maart 2013 30 jaar De Bakermat, 20 jaar vroedvrouwenpraktijk, 10 jaar expertisecentrum kraamzorg viering 15 maart 2013 Geachte leden van de Raad van Bestuur en medewerkers van De Bakermat, Geachte rector Mark Waer,

Nadere informatie

info voor de ouders man, vrouw en kind Naar huis... Ontslagbrochure borstvoeding

info voor de ouders man, vrouw en kind Naar huis... Ontslagbrochure borstvoeding info voor de ouders man, vrouw en kind Naar huis... Ontslagbrochure 01. Borstvoedingsbeleid in het UZ Gent De 10 vuistregels Op onze materniteit wordt begeleid aan de hand van de 10 vuistregels voor het

Nadere informatie

Ontslagbrochure borstvoeding

Ontslagbrochure borstvoeding man, vrouw en kind info voor de ouders Naar huis... Ontslagbrochure borstvoeding UZ Gent, Materniteit Borstvoeding 1 Het borstvoedingsbeleid in het UZ Gent 1.1 De 10 vuistregels Op onze materniteit wordt

Nadere informatie

KNOV-Visie. Voeding van de pasgeborene. Utrecht 2015

KNOV-Visie. Voeding van de pasgeborene. Utrecht 2015 1 5 KNOV-Visie Voeding van de pasgeborene Utrecht 015 6 1 7 8 9 10 11 1 1 1 15 16 17 18 19 0 1 5 6 7 8 9 0 1 5 6 7 8 9 0 CLIËNTE De cliënte en haar partner maken een geïnformeerde keuze over de voeding

Nadere informatie

Kansarme moeders en de eerste voedingskeuze voor hun kind. Rudy De Cock, Hannie Serlet en Sofie Mestdagh

Kansarme moeders en de eerste voedingskeuze voor hun kind. Rudy De Cock, Hannie Serlet en Sofie Mestdagh Kansarme moeders en de eerste voedingskeuze voor hun kind Rudy De Cock, Hannie Serlet en Sofie Mestdagh Opbouw workshop Schets van het project Aanleiding Doelgroep Doelstellingen Fasen Fase 1: vooronderzoek

Nadere informatie

4.2. Evaluatie van de respons op de postenquêtes. In dit deel gaan we in op de respons op instellingsniveau en op respondentenniveau.

4.2. Evaluatie van de respons op de postenquêtes. In dit deel gaan we in op de respons op instellingsniveau en op respondentenniveau. 4.2. Evaluatie van de respons op de postenquêtes 4.2.1. Algemeen In dit deel gaan we in op de respons op instellingsniveau en op respondentenniveau. Instellingsniveau (vragenlijst coördinator) provincie,

Nadere informatie

Model plan-van-aanpak voor verbetering van het borstvoedingsbeleid van de verloskundige praktijk

Model plan-van-aanpak voor verbetering van het borstvoedingsbeleid van de verloskundige praktijk Model plan-van-aanpak voor verbetering van het borstvoedingsbeleid van de verloskundige praktijk met als uitgangspunt de Tien vuistregels voor het welslagen van de borstvoeding Zorg voor borstvoeding certificering

Nadere informatie

AZ Sint-Lucas, een hart voor borstvoeding

AZ Sint-Lucas, een hart voor borstvoeding AZ Sint-Lucas, een hart voor borstvoeding Betrouwbare zorg betekent voor een babyvriendelijk ziekenhuis dat 1. het een beleid heeft over zuigelingenvoeding volgens de internationale borstvoedingsrichtlijnen

Nadere informatie

nr. 680 van LIES JANS datum: 29 mei 2015 aan JO VANDEURZEN Borstvoeding - Promotiecampagnes SCHRIFTELIJKE VRAAG

nr. 680 van LIES JANS datum: 29 mei 2015 aan JO VANDEURZEN Borstvoeding - Promotiecampagnes SCHRIFTELIJKE VRAAG SCHRIFTELIJKE VRAAG nr. 680 van LIES JANS datum: 29 mei 2015 aan JO VANDEURZEN VLAAMS MINISTER VAN WELZIJN, VOLKSGEZONDHEID EN GEZIN Borstvoeding - Promotiecampagnes Borstvoeding wordt vanuit de Vlaamse

Nadere informatie

Borstvoeding in de kinderopvang

Borstvoeding in de kinderopvang Informatiebrochure Borstvoeding in de kinderopvang wegwijs borstvoeding de Bakerma www.debakermat.be - www.wegwijsborstvoeding.be VZW Moedermelk is goed voor de baby, de moeder, het gezin en de maatschappij.

Nadere informatie

Borstvoedingspaspoort

Borstvoedingspaspoort Borstvoedingspaspoort Voor u ligt het borstvoedingspaspoort Een document waarmee wij willen proberen om de borstvoedingsperiode voor u en uw kind zo goed mogelijk te laten verlopen. Dit paspoort zorgt

Nadere informatie

Uittreksel van de nieuwe Baby Friendly Nederland Standaarden voor Verloskundige Praktijken

Uittreksel van de nieuwe Baby Friendly Nederland Standaarden voor Verloskundige Praktijken Uittreksel van de nieuwe Baby Friendly Nederland Standaarden voor Verloskundige Praktijken Indicatoren Standaard 1 - Beleid, scholing, prenatale informatie en ketenzorg De tekst in licht grijs is niet

Nadere informatie

Borstvoedingsbeleid MC Zuiderzee

Borstvoedingsbeleid MC Zuiderzee Borstvoedingsbeleid MC Zuiderzee Afdeling verloskunde Patiënteninformatie Borstvoedingsbeleid MC Zuiderzee Inhoudsopgave: 1 Inleiding 2 Vuistregels 3 Vragen 4 Nog even op een rijtje 1 Inleiding Deze folder

Nadere informatie

INFORMATIEAVOND BORSTVOEDING

INFORMATIEAVOND BORSTVOEDING INFORMATIEAVOND BORSTVOEDING Waarom kiezen voor borstvoeding Voordelen voor de baby Voordelen voor de moeder Nadelen?... Basis van borstvoeding Borstvoeding, een kwestie van hormonen: Toeschietreflex oxytocine

Nadere informatie

Afkolven van moedermelk

Afkolven van moedermelk Afkolven van moedermelk Het afkolven van moedermelk Moedermelk wordt gemaakt op basis van vraag en aanbod. Om de melkproductie op gang te brengen en op peil te houden dient u net zo vaak te kolven als

Nadere informatie

Strategie 2: bevorderen van gezond bewegen en evenwichtige voeding in de leefomgeving van zuigelingen en jonge kinderen

Strategie 2: bevorderen van gezond bewegen en evenwichtige voeding in de leefomgeving van zuigelingen en jonge kinderen Strategie 2: bevorderen van gezond bewegen en evenwichtige voeding in de leefomgeving van zuigelingen en jonge kinderen 2.1Interventies die borstvoeding promoten Borstvoeding is de meest natuurlijke manier

Nadere informatie

23. WAT MAG JE VERWACHTEN VAN EEN BORSTVOEDINGSVERENIGING?

23. WAT MAG JE VERWACHTEN VAN EEN BORSTVOEDINGSVERENIGING? 23. WAT MAG JE VERWACHTEN VAN EEN BORSTVOEDINGSVERENIGING? Een borstvoedingsorganisatie is een vereniging van moeders die zelf ervaring hebben met borstvoeding en graag deze kennis en ervaring willen delen.

Nadere informatie

1 jaar Zoet Zwanger: Vlaanderen in actie tegen diabetes

1 jaar Zoet Zwanger: Vlaanderen in actie tegen diabetes Kabinet Jo Vandeurzen Vlaams minister van Welzijn, Volksgezondheid en Gezin 11 oktober 2010 1 jaar Zoet Zwanger: Vlaanderen in actie tegen diabetes Het project Zoet Zwanger moet vrouwen die zwangerschapsdiabetes

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG > Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Parnassusplein 5 2511 VX Den Haag T 070 340 79 11 F 070 340

Nadere informatie

Borstvoeding binnen MAM's kinderopvang

Borstvoeding binnen MAM's kinderopvang Borstvoeding binnen MAM's kinderopvang Borstvoeding is de beste voeding voor een pasgeboren baby. Maar ook na deze eerste weekjes raad WHO /Unicef het volgende aan: Advies: - Eerste 6 maanden exclusief

Nadere informatie

Borstvoeding in het TweeSteden ziekenhuis

Borstvoeding in het TweeSteden ziekenhuis Borstvoeding in het TweeSteden ziekenhuis Het TweeSteden ziekenhuis wil kwalitatief goede zorg bieden ten aanzien van de borstvoeding. U kunt rekenen op de juiste begeleiding bij het aanleggen en het kolven.

Nadere informatie

Preventie van wiegendood bij zuigelingen

Preventie van wiegendood bij zuigelingen Preventie van wiegendood bij zuigelingen Edith Hesse Wetenschappelijk Instituut Volksgezondheid Operationele Directie Volksgezondheid en surveillance J. Wytsmanstraat, 14 B - 1050 Brussel 02 / 642 57 71

Nadere informatie

Klanttevredenheidsonderzoek DBC COPD - Eerste lijn (2011)

Klanttevredenheidsonderzoek DBC COPD - Eerste lijn (2011) Klanttevredenheidsonderzoek DBC COPD - Eerste lijn (2011) Inhoudsopgave Verslag 2-4 Grafieken 5-10 Samenvatting resultaten 11-16 Bijlage - Vragenlijst 17+18 Cohesie Cure and Care Hagerhofweg 2 5912 PN

Nadere informatie

Beleid zuigelingenvoeding

Beleid zuigelingenvoeding Beleid zuigelingenvoeding Kliniek Sint-Jan juli 2007 Beleid zuigelingenvoeding in de Kliniek Sint-Jan Uitgeschreven op 07/07/2007. Op te volgen door alle gezondheidswerkers die instaan voor de moeder-

Nadere informatie

Evaluatie van het project Mantelluisteren academiejaar 2012-2013

Evaluatie van het project Mantelluisteren academiejaar 2012-2013 Evaluatie van het project Mantelluisteren academiejaar 212-21 In academiejaar 212-21 namen 5 mantelzorgers en 5 studenten 1 ste bachelor verpleegkunde (Howest, Brugge) deel aan het project Mantelluisten.

Nadere informatie

BORSTVOEDING TIJDENS DE KRAAMZORG - EN DAARNA? PRESENTATIE OVER BORSTVOEDINGSBELEID DAG VOOR DE KRAAMZORG - 9 SEPTEMBER 2014 MARTINA SCHIPPERS, IBCLC

BORSTVOEDING TIJDENS DE KRAAMZORG - EN DAARNA? PRESENTATIE OVER BORSTVOEDINGSBELEID DAG VOOR DE KRAAMZORG - 9 SEPTEMBER 2014 MARTINA SCHIPPERS, IBCLC BORSTVOEDING TIJDENS DE KRAAMZORG - EN DAARNA? PRESENTATIE OVER BORSTVOEDINGSBELEID DAG VOOR DE KRAAMZORG - 9 SEPTEMBER 2014 MARTINA SCHIPPERS, IBCLC INHOUD 1. BORSTVOEDINGSBELEID: HOE IS HET ONTSTAAN?

Nadere informatie

Borstvoeding is... INFORMATIE VOOR PATIËNTEN

Borstvoeding is... INFORMATIE VOOR PATIËNTEN Borstvoeding is... INFORMATIE VOOR PATIËNTEN 2 INHOUDSTAFEL 1. Beste ouders 4 2. Waarom kiezen voor borstvoeding? 5 3. Prenatale lessen over borstvoeding 5 4. Op het Verloskwartier 6 5. Op de Kraamafdeling

Nadere informatie

Rapportage cliëntervaringsonderzoek CQI Kraamzorg. Kraamzorg JoNa BV

Rapportage cliëntervaringsonderzoek CQI Kraamzorg. Kraamzorg JoNa BV Rapportage cliëntervaringsonderzoek CQI Kraamzorg Kraamzorg JoNa BV Uitgevoerd door Kraamzorg Prestatie Monitor (Qualizorg B.V.) Periode: Van 01 01 2013 t/m 31 12 2013 Geaccrediteerd door : Inleiding In

Nadere informatie

Borstvoeding geven aan een meerling

Borstvoeding geven aan een meerling Borstvoeding geven aan een meerling Afdeling verloskunde Over Alrijne Zorggroep Het Diaconessenhuis Leiden en Rijnland Zorggroep (Rijnland Ziekenhuis en de verpleeghuizen Leythenrode en Oudshoorn) zijn

Nadere informatie

Samen werken aan betere geboortezorg voor moeder en kind!

Samen werken aan betere geboortezorg voor moeder en kind! Samen werken aan betere geboortezorg voor moeder en kind! Samen verder, samen beter! Iedere vrouw heeft recht op professionele geboortezorg die haar en haar gezin in het proces van kinderwens, zwangerschap,

Nadere informatie

checklist borstvoeding

checklist borstvoeding checklist borstvoeding Inleiding U gaat binnenkort bevallen, of u bent bevallen en verblijft samen met uw kind in het OLVG (op de kraam- of kinderafdeling). U heeft besloten borstvoeding te gaan geven.

Nadere informatie

Borstvoeding Informatie over lactatiekundige begeleiding. Afdeling Gynaecologie / Kindergeneeskunde

Borstvoeding Informatie over lactatiekundige begeleiding. Afdeling Gynaecologie / Kindergeneeskunde Borstvoeding Informatie over lactatiekundige begeleiding Afdeling Gynaecologie / Kindergeneeskunde Borstvoeding is de meest natuurlijke voeding, speciaal aangepast aan uw kind. Door de juiste informatie

Nadere informatie

PEILING MELKVOEDING VAN ZUIGELINGEN 2015

PEILING MELKVOEDING VAN ZUIGELINGEN 2015 PEILING MELKVOEDING VAN ZUIGELINGEN 2015 Borstvoeding is de beste voeding als het gaat om de gezondheid van moeder en kind. De WHO adviseert het eerste half jaar na de geboorte uitsluitend borstvoeding

Nadere informatie

PERSTEKST. Borstvoeding en werken : het thema van de Wereldborstvoedingsweek 2012

PERSTEKST. Borstvoeding en werken : het thema van de Wereldborstvoedingsweek 2012 PERSTEKST UITREIKING VAN DE PRIJZEN BORSTVOEDINGSVRIENDELIJKE WERKGEVER en BORSTVOEDINGSVRIENDELIJKE KINDEROPVANG 2012 én LANCERING VAN DE POSTER BORSTVOEDING EN WERKEN Aan de vooravond van de Wereldborstvoedingsweek

Nadere informatie

info voor de ouders man, vrouw en kind Naar huis... Ontslagbrochure kunstvoeding

info voor de ouders man, vrouw en kind Naar huis... Ontslagbrochure kunstvoeding info voor de ouders man, vrouw en kind Naar huis... Ontslagbrochure kunstvoeding Inhoud 01 Inleiding... 04 02 Hoe maak ik thuis de flesjes hygiënisch en veilig klaar?... 04 03 Hoeveel maak ik klaar?...

Nadere informatie

16. MOGELIJKE BORSTVOEDINGSPROBLEMEN: VOORKOMEN EN BEHANDELEN

16. MOGELIJKE BORSTVOEDINGSPROBLEMEN: VOORKOMEN EN BEHANDELEN 16. MOGELIJKE BORSTVOEDINGSPROBLEMEN: VOORKOMEN EN BEHANDELEN 16.1. Pijn aan de tepel en tepelkloven Pijn aan de tepel wordt altijd veroorzaakt door een verkeerde zuigtechniek van de baby. Wanneer je baby

Nadere informatie

Zorgpad Zwangerschapsdiabetes

Zorgpad Zwangerschapsdiabetes Zorgpad Zwangerschapsdiabetes Projectdossier kwaliteitsprijs Rode Kruis 2012 Verloskunde, endocrinologie, diëtiek, pediatrie O.L.Vrouwziekenhuis Aalst-Asse-Ninove natascha.deprez@olvz-aalst.be paul.van.crombrugge@olvz-aalst.be

Nadere informatie

Belg tevreden over arts Transparantie en kostprijs blijven pijnpunt

Belg tevreden over arts Transparantie en kostprijs blijven pijnpunt Belg tevreden over arts Transparantie en kostprijs blijven pijnpunt Bijlage Naar aanleiding van het vijftigjarig bestaan van de ziekte- en invaliditeitsverzekering heeft CM de tevredenheid van de Belgen

Nadere informatie

Participatie van cliënten laat nog te wensen over. Dit geldt ook voor de eenduidige voorlichting aan (aanstaande) zwangeren en hun partners.

Participatie van cliënten laat nog te wensen over. Dit geldt ook voor de eenduidige voorlichting aan (aanstaande) zwangeren en hun partners. VSV s op koers 83% van de VSV s heeft een gezamenlijke visie opgesteld, waarbij moeder en kind centraal staan. Dat blijkt uit een inventarisatie die het CPZ samen met ActiZ heeft laten doen. Centrale vraagstelling

Nadere informatie

Borstvoeding en diabetes

Borstvoeding en diabetes Borstvoeding en diabetes Albert Schweitzer ziekenhuis februari 2015 pavo 1166 Inleiding In deze folder leest u adviezen over het geven van borstvoeding als u diabetes heeft. Deze adviezen kunnen u helpen

Nadere informatie

Rapport. Roken en Zwangerschap. Jordy van der Steen. B-1272 Juli 2002. Bestemd voor: DEFACTO voor een rookvrije toekomst Den Haag

Rapport. Roken en Zwangerschap. Jordy van der Steen. B-1272 Juli 2002. Bestemd voor: DEFACTO voor een rookvrije toekomst Den Haag nipo het marktonderzoekinstituut Postbus 247 1000 ae Amsterdam Grote Bickersstraat 74 Telefoon (020) 522 54 44 Fax (020) 522 53 33 Email info@nipo.nl Internet www.nipo.nl Rapport Roken en Zwangerschap

Nadere informatie

Welke voeding gaat u uw baby geven?

Welke voeding gaat u uw baby geven? Welke voeding gaat u uw baby geven? Inleiding Nu u zwanger bent, heeft u veel keuzes te maken. Zo gaat u bijvoorbeeld kiezen welke voeding u aan uw baby gaat geven. De beste voeding voor uw baby is borstvoeding.

Nadere informatie

Tips bij afkolven en bewaren van moedermelk

Tips bij afkolven en bewaren van moedermelk man, vrouw en kind info voor de ouders Tips bij afkolven en bewaren van moedermelk Inhoud 01 Inleiding... 04 02 Materiaal... 04 03 Techniek... 05 04 Tips om de melkproductie gunstig te beïnvloeden... 06

Nadere informatie

De verpleegkundige als melder van bijwerkingen?

De verpleegkundige als melder van bijwerkingen? De verpleegkundige als melder van bijwerkingen? Verslag van de resultaten van een enquête maart 2016 De verpleegkundige als melder van bijwerkingen? Samenvatting 3 1 Inleiding 4 2 Enquête 5 3 Resultaten

Nadere informatie

VOEDING & BEWEGING DOELSTELLING & AANPAK. Dr. V. Stevens Vlaams Instituut voor Gezondheidspromotie. Gezondheidsconferentie 08

VOEDING & BEWEGING DOELSTELLING & AANPAK. Dr. V. Stevens Vlaams Instituut voor Gezondheidspromotie. Gezondheidsconferentie 08 VOEDING & BEWEGING DOELSTELLING & AANPAK Dr. V. Stevens Vlaams Instituut voor Gezondheidspromotie Gezondheidsconferentie 08 1. DE NIEUWE GEZONDHEIDSDOELSTELLING VOEDING & BEWEGING HOOFDDOELSTELLING Het

Nadere informatie

Klanttevredenheidsonderzoek DBC Diabetes Mellitus Eerste lijn

Klanttevredenheidsonderzoek DBC Diabetes Mellitus Eerste lijn Inleiding: Sinds 1 januari 2008 wordt in Noord-Limburg de diabeteszorg in de eerste lijn door Cohesie Cure and Care georganiseerd. De diabeteszorg wordt als DBC Diabetes Mellitus Eerste Lijn op gestructureerde

Nadere informatie

Onderwerp: Afkolven van moedermelk

Onderwerp: Afkolven van moedermelk Onderwerp: 1 Vuistregel 5 van het WHO en Unicef: Aan vrouwen wordt uitgelegd hoe zij de melkproductie en stand kunnen houden, zelfs als de baby van de moeder gescheiden moet worden. Doel: Het op gang brengen

Nadere informatie

Feedback rapport Kwaliteitsindicatoren palliatieve zorg. Fictief voorbeeld feedbackrapport TEAM X

Feedback rapport Kwaliteitsindicatoren palliatieve zorg. Fictief voorbeeld feedbackrapport TEAM X Feedback rapport Kwaliteitsindicatoren palliatieve zorg Fictief voorbeeld feedbackrapport TEAM X Auteurs: Kathleen Leemans, Joachim Cohen Contact: kleemans@vub.ac.be 02/477.47.64 De indicatorenset is ontwikkeld

Nadere informatie

NT2-docent, man/vrouw met missie

NT2-docent, man/vrouw met missie NT2docent, man/vrouw met missie Resultaten van de bevraging bij NT2docenten Door Lies Houben, CTOmedewerker Brede evaluatie, differentiatie, behoeftegericht werken, De NT2docent wordt geconfronteerd met

Nadere informatie

Rapportage Enquête Mantelzorgondersteuning 2012

Rapportage Enquête Mantelzorgondersteuning 2012 Rapportage Enquête Mantelzorgondersteuning 2012 November 2012 Inhoudsopgave Samenvatting... 3 Inleiding... 4 Onderzoeksopzet... 4 Doel... 4 Aanpak... 4 Blok I: Algemene gegevens... 5 Figuur 1: Leeftijd...

Nadere informatie

Het beroep van loontrekkende kinesitherapeut in de sector van de gezondheidszorg

Het beroep van loontrekkende kinesitherapeut in de sector van de gezondheidszorg 2013 Het beroep van loontrekkende kinesitherapeut in de sector van de gezondheidszorg Ipsos Public Affairs 24/06/2013 1 Het beroep van loontrekkende kinesitherapeut in de sector van de gezondheidszorg

Nadere informatie

Samen Psychische Klachten De Baas. Uitnodiging symposium. Borstvoeding en depressie MST Enschede Spectrumzaal. Dinsdag 21 april 2015 17.30-22.

Samen Psychische Klachten De Baas. Uitnodiging symposium. Borstvoeding en depressie MST Enschede Spectrumzaal. Dinsdag 21 april 2015 17.30-22. Samen Psychische Klachten De Baas Uitnodiging symposium Borstvoeding en depressie MST Enschede Spectrumzaal Dinsdag 21 april 2015 17.30-22.15 uur Samen psychische klachten de baas Wij zijn blij u te kunnen

Nadere informatie

Redactie M.M. Wagenaar-Fischer, N. Heerdink-Obenhuijsen, M. Kamphuis, J. de Wilde

Redactie M.M. Wagenaar-Fischer, N. Heerdink-Obenhuijsen, M. Kamphuis, J. de Wilde Samenvatting van de JGZ Richtlijn secundaire preventie kindermishandeling. Handelen bij een vermoeden van kindermishandeling Samenvatting voor het management Redactie M.M. Wagenaar-Fischer, N. Heerdink-Obenhuijsen,

Nadere informatie

De vrouwen hebben dan ook een grotere kans op werkloosheid (0,39) dan de mannen uit de onderzoekspopulatie (0,29).

De vrouwen hebben dan ook een grotere kans op werkloosheid (0,39) dan de mannen uit de onderzoekspopulatie (0,29). In het kader van het onderzoek kreeg de RVA de vraag om op basis van de door het VFSIPH opgestelde lijst van Rijksregisternummers na te gaan welke personen op 30 juni 1997 als werkloze ingeschreven waren.

Nadere informatie

Geniet in alle rust van je baby.

Geniet in alle rust van je baby. Geniet in alle rust van je baby. Volle Maan. De dienst kraamzorg van Familiehulp. Kraamzorg Volle Maan. Extra thuiszorg voor jou en je baby. Ben je in blijde verwachting? Of ben je net de trotse ouder

Nadere informatie

OPINIEONDERZOEK VLAANDEREN: ACTUELE MAATSCHAPPELIJKE THEMA S OKTOBER 2013 TECHNISCH-STATISTISCH RAPPORT

OPINIEONDERZOEK VLAANDEREN: ACTUELE MAATSCHAPPELIJKE THEMA S OKTOBER 2013 TECHNISCH-STATISTISCH RAPPORT OPINIEONDERZOEK VLAANDEREN: ACTUELE MAATSCHAPPELIJKE THEMA S OKTOBER 2013 TECHNISCH-STATISTISCH RAPPORT Dit technisch-statistisch rapport omvat de technische specificaties, conform de aanbevelingen van

Nadere informatie

Klanttevredenheid consultatiebureaus Careyn

Klanttevredenheid consultatiebureaus Careyn Klanttevredenheid consultatiebureaus Careyn Klanten van Careyn over het consultatiebureau Inhoud: 1. Conclusies 2. Algemene dienstverlening 3. Het inloopspreekuur 4. Telefonische dienstverlening 5. Persoonlijk

Nadere informatie

Charter voor borstvoeding

Charter voor borstvoeding Charter voor borstvoeding Borstvoeding draagt bij aan: de gezondheid van kind en moeder verkleining van sociaal-economische gezondheidsverschillen besparing in de kosten voor de gezondheidszorg Enkele

Nadere informatie

Criteria en Interne Beoordeling voor de verloskundige praktijk

Criteria en Interne Beoordeling voor de verloskundige praktijk Criteria en Interne Beoordeling voor de verloskundige praktijk 1 Inhoud 1. De weg naar het certificaat 'Zorg voor Borstvoeding 2 2. Het borstvoedingbeleid 7 3. De Internationale Criteria voor 'Zorg voor

Nadere informatie

De Sociale plattegrond

De Sociale plattegrond De Sociale plattegrond Sector: Begeleiding jonge kinderen Spreker: Krista De Vos (Kind en Gezin) Kind en Gezin Kleine kinderen, wij maken er werk van! 1 Voorgeschiedenis 1919: Nationaal Werk voor het Kinderwelzijn

Nadere informatie

Profiel en tevredenheid van uitzendkrachten. In samenwerking met

Profiel en tevredenheid van uitzendkrachten. In samenwerking met Profiel en tevredenheid van uitzendkrachten. 2012 In samenwerking met 1 547.259 uitzendkrachten 547.259 motieven 2 Inhoudstafel 1. Uitzendarbeid vandaag 2. Doel van het onderzoek 3. De enquête 4. De verschillende

Nadere informatie

Hoofdstuk 1. Inleiding.

Hoofdstuk 1. Inleiding. 159 Hoofdstuk 1. Inleiding. Huisartsen beschouwen palliatieve zorg, hoewel het maar een klein deel van hun werk is, als een belangrijke taak. Veel ongeneeslijk zieke patiënten zijn het grootse deel van

Nadere informatie

Vragenlijsten diepte-interviews

Vragenlijsten diepte-interviews Interview guides Vragenlijsten diepte-interviews Prepartum interview Inleiding Hoe gaat het met u en met uw zwangerschap 1. Zwangerschap en voorbereiding op de bevalling Hoe is uw gezondheid (fysiek, mentaal)

Nadere informatie

Afdeling Verloskunde, locatie WKZ. Borstvoeding geven aan een meerling

Afdeling Verloskunde, locatie WKZ. Borstvoeding geven aan een meerling Afdeling Verloskunde, locatie WKZ Borstvoeding geven aan een meerling 1 Inleiding Voor u ligt de katern van de afdeling Verloskunde en Neonatologie van het UMC Utrecht. Dit katern geeft u informatie over

Nadere informatie

INHOUD BORSTVOEDING: PROBLEMEN 1. PROBLEEMSTELLING INLEIDING 25/11/13 BIJ HET AANHAPPEN, GEVOLGEN EN BEHANDELING. Inleiding

INHOUD BORSTVOEDING: PROBLEMEN 1. PROBLEEMSTELLING INLEIDING 25/11/13 BIJ HET AANHAPPEN, GEVOLGEN EN BEHANDELING. Inleiding BORSTVOEDING: PROBLEMEN BIJ HET AANHAPPEN, GEVOLGEN EN BEHANDELING Joke Muyldermans Vroedvrouw MSc, lactatiekundige IBCLC Vzw De Bakermat 2 Inleiding INHOUD Basisprincipes van het drinken aan de borst

Nadere informatie

Klanttevredenheidsonderzoek Zorgprogramma DM - Eerste lijn (2013)

Klanttevredenheidsonderzoek Zorgprogramma DM - Eerste lijn (2013) Klanttevredenheidsonderzoek Zorgprogramma DM - Eerste lijn (2013) Inhoudsopgave Verslag Samenvatting resultaten Bijlage - Vragenlijst Cohesie Cure and Care Hagerhofweg 2 5912 PN VENLO +31 (77) 3203736

Nadere informatie

PATIËNTEN INFORMATIE. Borstvoeding en diabetes

PATIËNTEN INFORMATIE. Borstvoeding en diabetes PATIËNTEN INFORMATIE Borstvoeding en diabetes Algemeen Door middel van deze folder informeert het Maasstad Ziekenhuis u over het geven van borstvoeding bij Diabetes Mellitus aan uw baby. Het geven van

Nadere informatie

borstvoeding, het gaat lukken Gertie Roberts lactatiekundige IBCLC

borstvoeding, het gaat lukken Gertie Roberts lactatiekundige IBCLC borstvoeding, het gaat lukken Gertie Roberts lactatiekundige IBCLC Belangrijke info waar kun je terecht met vragen: verloskundige, gynaecoloog kraamverzorgster jeugdgezondheidszorg (consultatiebureau)

Nadere informatie

Bijlage nr 10 aan ZVP 2014-2017 BIJLAGE 10 LOKALE VEILIGHEIDS- BEVRAGING 2011

Bijlage nr 10 aan ZVP 2014-2017 BIJLAGE 10 LOKALE VEILIGHEIDS- BEVRAGING 2011 BIJLAGE 10 LOKALE VEILIGHEIDS- BEVRAGING 2011 Lokale veiligheidsbevraging 2011 Synthese van het tabellenrapport Pz Blankenberge - Zuienkerke Inleiding De lokale veiligheidsbevraging 2011 is een bevolkingsenquête

Nadere informatie

man, vrouw en kind info voor de patiënt Tips bij afkolven en bewaren van moedermelk UZ Gent, Materniteit en Neonatologie

man, vrouw en kind info voor de patiënt Tips bij afkolven en bewaren van moedermelk UZ Gent, Materniteit en Neonatologie man, vrouw en kind info voor de patiënt Tips bij afkolven en bewaren van moedermelk UZ Gent, Materniteit en Neonatologie Tips bij afkolven en bewaren van moedermelk Je geeft borstvoeding en je gaat afkolven.

Nadere informatie

Kolfboek en kolfdagboek

Kolfboek en kolfdagboek Patiënteninformatie Kolfboek en kolfdagboek Informatie over het afkolven, bewaren en gebruiken van moedermelk; inclusief kolfdagboek Inhoudsopgave Pagina Algemeen 4 1. Waarom afkolven? 4 2. Methoden van

Nadere informatie

IWT KLANTENTEVREDENHEIDSONDERZOEK 2013 Executive summary redactie door IWT. Uitgevoerd door: GfK Belgium Opgesteld voor:

IWT KLANTENTEVREDENHEIDSONDERZOEK 2013 Executive summary redactie door IWT. Uitgevoerd door: GfK Belgium Opgesteld voor: IWT KLANTENTEVREDENHEIDSONDERZOEK 2013 Executive summary redactie door IWT Uitgevoerd door: GfK Belgium Opgesteld voor: 1 Onderzoeksopzet Om bij de verdere ontwikkeling van zijn werking beter rekening

Nadere informatie

Kolfboek en kolfdagboek

Kolfboek en kolfdagboek Kolfboek en kolfdagboek Informatie over het afkolven, bewaren en gebruiken van moedermelk; inclusief kolfdagboek. U bent bevallen in Tergooi. Onze artsen en medewerkers doen er alles aan om u met de beste

Nadere informatie

Enquête naar het gebruik van buitenschoolse opvang voor kinderen van 3 jaar tot 12 jaar Voorjaar 2004

Enquête naar het gebruik van buitenschoolse opvang voor kinderen van 3 jaar tot 12 jaar Voorjaar 2004 Enquête naar het gebruik van buitenschoolse opvang voor kinderen van 3 jaar tot 12 jaar Voorjaar Katleen Govaert Bea Buysse Kind en Gezin Hallepoortlaan 27, 1060 Brussel Telefoon: 02/533 14 11 - Wettelijk

Nadere informatie

Borstvoeding op de afdeling Neonatologie

Borstvoeding op de afdeling Neonatologie Borstvoeding op de afdeling Neonatologie Inhoudsopgave Pagina De tien vuistregels van de WHO en Unicef 3 Borstvoeding voor de premature pasgeborenen 5 Het aanleggen van premature, dysmature of zieke pasgeborenen

Nadere informatie

6.7.1.1. Inleiding. Bespreking 5.3.7.1.2. pagina 1

6.7.1.1. Inleiding. Bespreking 5.3.7.1.2. pagina 1 6.7.1.1. Inleiding Algemeen wordt erkend dat de prenatale consultaties een fundamentele rol spelen inzake de gezondheid van de moeder en het toekomstige kind, maar de rol van respectievelijk de huisarts,

Nadere informatie

A.J.E. de Veer, R. Verkaik & A.L. Francke. Stagiairs soms slecht voorbereid op praktijk. Zorgverleners over de aansluiting

A.J.E. de Veer, R. Verkaik & A.L. Francke. Stagiairs soms slecht voorbereid op praktijk. Zorgverleners over de aansluiting Deze factsheet is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen met bronvermelding (A.J.E. de Veer, R. Verkaik & A.L. Francke. Stagiairs soms slecht voorbereid op praktijk. Zorgverleners over de aansluiting

Nadere informatie

Verwijzingsprotocol naar de lactatiekundige NVL NVL

Verwijzingsprotocol naar de lactatiekundige NVL NVL Verwijzingsprotocol naar de NVL NVL Auteurs: drs. Valerie Corver, c.b.-arts, Thebe JGZ Bernadette Rijpert, wijkverpleegkundige JGZ, Thebe Riannne van Mierlo, wijkverpleegkundige JGZ, Thebe Isabelle Velders,

Nadere informatie

PATIËNTEN INFORMATIE. Borstvoeding bij een tweeling

PATIËNTEN INFORMATIE. Borstvoeding bij een tweeling PATIËNTEN INFORMATIE Borstvoeding bij een tweeling In deze folder vindt u informatie over borstvoeding geven aan een tweeling. Meer dan één kind voeden aan de borst is in veel opzichten hetzelfde als wanneer

Nadere informatie

Gebruikersparticipatie

Gebruikersparticipatie Gebruikersparticipatie Ik ben de Communicatiedienst van K&G Voor de onderstaande informatiebrochures hebben we een project gebruikersparticipatie opgezet: - Kind in Beeld - Voeding en beweging - Taalstimulering

Nadere informatie

Ouders over tevredenheidmetingen.

Ouders over tevredenheidmetingen. Vzw Roppov Martelaarslaan 212 9000 Gent tel 09/224.09.15 fax 09/233.35.89 e-mail info@roppov.be web www.roppov.be Mei 2009 december 2010 Ouders over tevredenheidmetingen. Dit is een bundeling van bemerkingen

Nadere informatie

info voor de patiënt Tips bij afkolven en bewaren van moedermelk UZ Gent, Materniteit

info voor de patiënt Tips bij afkolven en bewaren van moedermelk UZ Gent, Materniteit info voor de patiënt Tips bij afkolven en bewaren van moedermelk UZ Gent, Materniteit Tips bij afkolven en bewaren van moedermelk Uw baby is opgenomen op de afdeling neonatologie en u wenst borstvoeding

Nadere informatie

Functiekaart dementie-experten van de regionale expertisecentra dementie

Functiekaart dementie-experten van de regionale expertisecentra dementie Bijlage 2 Functiekaart dementie-experten van de regionale expertisecentra dementie 1. Algemene inlichtingen Functienaam: Rapporteert aan: Diens/afdeling: Hiërarchische overste: Functionele afstemming,

Nadere informatie

Resultaten interviews met patiënten Vervolgens wordt een korte samenvatting gegeven van de belangrijkste resultaten uit de gelabelde interviews.

Resultaten interviews met patiënten Vervolgens wordt een korte samenvatting gegeven van de belangrijkste resultaten uit de gelabelde interviews. Onderzoek nazorg afdeling gynaecologie UMCG (samenvatting) Jacelyn de Boer, Anniek Dik & Karin Knol Studenten HBO-Verpleegkunde aan de Hanze Hogeschool Groningen Jaar 2011/2012 Resultaten Literatuuronderzoek

Nadere informatie

AFKORTINGEN IN TABELLEN

AFKORTINGEN IN TABELLEN VERANTWOORDING Dit document bevat de tabellen waarop het volgende artikel gebaseerd is: Veer, A.J.E. de, Francke, A.L. Verpleegkundigen positief over bevorderen van zelfmanagement. TVZ: Tijdschrift voor

Nadere informatie

Kolven met de hand tijdens de zwangerschap

Kolven met de hand tijdens de zwangerschap Kinderafdeling Kolven met de hand tijdens de zwangerschap Het Antonius Ziekenhuis vormt samen met Thuiszorg Zuidwest Friesland de Antonius Zorggroep Het geven van borstvoeding is iets natuurlijks daarom

Nadere informatie

BEVORDERING VAN DE COMMUNICATIE TUSSEN ZORGVERLENERS BETROKKEN BIJ DE ZORG VOOR OUDERE AFHANKELIJKE PERSONEN EINDRAPPORT - PERIODE : 2007

BEVORDERING VAN DE COMMUNICATIE TUSSEN ZORGVERLENERS BETROKKEN BIJ DE ZORG VOOR OUDERE AFHANKELIJKE PERSONEN EINDRAPPORT - PERIODE : 2007 BEVORDERING VAN DE COMMUNICATIE TUSSEN ZORGVERLENERS BETROKKEN BIJ DE ZORG VOOR OUDERE AFHANKELIJKE PERSONEN EINDRAPPORT - PERIODE : 2007 COORDINATEN VAN DE GDT : GDT van de regio: oostende Adres :Hospitaalstraat

Nadere informatie

A.J.E. de Veer, R. Verkaik & A.L. Francke. Hoge verwachtingen over pas gediplomeerden. Utrecht: NIVEL, 2010

A.J.E. de Veer, R. Verkaik & A.L. Francke. Hoge verwachtingen over pas gediplomeerden. Utrecht: NIVEL, 2010 Deze factsheet is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen met bronvermelding (A.J.E. de Veer, R. Verkaik & A.L. Francke. Hoge verwachtingen over pas gediplomeerden. Utrecht: NIVEL, 2010) worden gebruikt.

Nadere informatie

Rookmelders Omnibusonderzoek 2011

Rookmelders Omnibusonderzoek 2011 Omnibusonderzoek 2011 Onderzoekskader Omnibusonderzoeken 2011 Opdrachtgever Brandweer en rampenbestrijding (Marry Borst) Uitvoering Gemeente Alkmaar, Concerncontrol, Team Onderzoek en Statistiek (Aad Baltus)

Nadere informatie

Borstvoedingsbeleid verloskundig collectief Noordwest Twente

Borstvoedingsbeleid verloskundig collectief Noordwest Twente Borstvoedingsbeleid verloskundig collectief Noordwest Twente Inhoudsopgave Inleiding pag. 2 Borstvoedingsbeleid pag. 3 De 10 vuistregels voor het welslagen van de borstvoeding pag. 3 Uitwerking van de

Nadere informatie

VOORSTEL VAN DECREET VAN MEVROUW SONJA BECQ EN MEVROUW VEERLE HEEREN C.S HOUDENDE REGELING VAN DE THUISOPVANG VAN ZIEKE KINDEREN

VOORSTEL VAN DECREET VAN MEVROUW SONJA BECQ EN MEVROUW VEERLE HEEREN C.S HOUDENDE REGELING VAN DE THUISOPVANG VAN ZIEKE KINDEREN ADVIES VOORSTEL VAN DECREET VAN MEVROUW SONJA BECQ EN MEVROUW VEERLE HEEREN C.S HOUDENDE REGELING VAN DE THUISOPVANG VAN ZIEKE KINDEREN Commissie voor Welzijn, Volksgezondheid en Gelijke Kansen. Voorstel

Nadere informatie

Cliënttevredenheidsonderzoek Wmo 2014-2015

Cliënttevredenheidsonderzoek Wmo 2014-2015 Cliënttevredenheidsonderzoek Wmo 2014-2015 Afdeling: Maatschappelijke ontwikkeling Auteur : Nick Elshof Datum: 25-09-2015 Inhoudsopgave Inleiding... 3 Samenvatting... 4 Verantwoording en achtergrond...

Nadere informatie

Jongeren en Gezondheid 2014: Seksualiteit en Relaties

Jongeren en Gezondheid 2014: Seksualiteit en Relaties Jongeren en Gezondheid 14: Seksualiteit en Relaties Inleiding Tijdens hun puberjaren, ondergaan jongens en meisjes diepgaande biologische, cognitieve, emotionele en sociale veranderingen. Deze periode

Nadere informatie