Haalbaarheidsstudie monitor. buitenlandse investeringen van het MKB. drs. Nicolette Tiggeloove drs. Maarten Overweel

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Haalbaarheidsstudie monitor. buitenlandse investeringen van het MKB. drs. Nicolette Tiggeloove drs. Maarten Overweel"

Transcriptie

1 Haalbaarheidsstudie monitor buitenlandse investeringen van het MKB drs. Nicolette Tiggeloove drs. Maarten Overweel Zoetermeer, februari 2012

2 Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap dat wordt gefinancierd door het Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie. Voor alle informatie over MKB en Ondernemerschap: De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij EIM. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning in artikelen, scripties en boeken is toegestaan mits de bron duidelijk wordt vermeld. Vermenigvuldigen en/of openbaarmaking in welke vorm ook, alsmede opslag in een retrieval system, is uitsluitend toegestaan na schriftelijke toestemming van EIM. EIM aanvaardt geen aansprakelijkheid voor drukfouten en/of andere onvolkomenheden. The responsibility for the contents of this report lies with EIM. Quoting numbers or text in papers, essays and books is permitted only when the source is clearly mentioned. No part of this publication may be copied and/or published in any form or by any means, or stored in a retrieval system, without the prior written permission of EIM. EIM does not accept responsibility for printing errors and/or other imperfections.

3 Inhoudsopgave 1 Inleiding 5 2 Definitie directe buitenlandse investeringen 6 3 Databronnen De Nederlandsche Bank CBS EIM: MKB Beleidspanel en Monitor Determinanten Bedrijfsprestaties Europese Commissie Eurostat Foreign Affiliate Trade Statistics REACH ITC Investment Map 26 4 De mogelijkheden Aantal buitenlandse investeerders in het MKB Omvang buitenlandse investeringen van het MKB Ontwikkeling van de buitenlandse investeringen 30 5 Het haalbaarheidsadvies 33 3

4

5 1 Inleiding Met de toenemende globalisering neemt de aandacht toe voor internationalisering van het Nederlandse bedrijfsleven. alleen grote bedrijven, maar ook MKB-bedrijven zijn internationaal actief. Dit kan via export en import, maar ook door buitenlandse samenwerking en investeringen in het buitenland. Over directe buitenlandse investeringen van MKB-bedrijven is nog weinig bekend. De Nederlandsche Bank verzamelt wel gegevens over directe buitenlandse investeringen van Nederlandse bedrijven, maar kan de investeringen niet toewijzen aan MKBbedrijven. In het kader van het EIM-onderzoeksprogramma 'MKB en Ondernemerschap' zijn geen datasets over buitenlandse investeringen van het MKB beschikbaar. Wel worden er in het MKB Beleidspanel incidenteel vragen gesteld aan de ondernemers over hun investeringen in het buitenland en zijn er recent op reguliere basis vragen over internationalisering toegevoegd aan de Monitor Determinanten Bedrijfsprestaties. In dit haalbaarheidsonderzoek brengen we de mogelijkheden in kaart om gegevens over buitenlandse investeringen te verzamelen voor diverse sectoren en grootteklassen, waarbij onderscheid naar grootteklasse (MKB versus niet-mkb) vooropstaat. Recent zijn er nieuwe mogelijkheden ontstaan door het opnemen van een vast vragenblok over internationalisering in de EIM Monitor Determinanten Bedrijfsprestaties. Ook is het CBS gestart met het ontwikkelen van een dataset met gegevens over buitenlandse activiteiten van Nederlandse ondernemingen. Leeswijzer In hoofdstuk 2 geven we allereerst een definitie van het begrip directe buitenlandse investeringen. Vervolgens wordt er in hoofdstuk 3 ingegaan op de bronnen die informatie geven over buitenlandse investeringen van Nederlandse bedrijven. Bij iedere bron wordt er gekeken of het mogelijk is om het aantal buitenlandse investeerders en de omvang van de buitenlandse investeringen vast te stellen naar sector en grootteklasse. Vervolgens wordt er in hoofdstuk 4 specifiek ingegaan op de mogelijkheden om daadwerkelijk het aantal buitenlandse investeerders en de omvang van de buitenlandse investeringen van het MKB vast te stellen. Hoofdstuk 5 sluit af met een advies over mogelijkheden voor dataverzameling over MKB-investeringen. 5

6 2 Definitie directe buitenlandse investeringen Bij buitenlandse investeringen is het van belang om onderscheid te maken tussen directe investeringen en portfolio-investeringen. Het verschil tussen een directe buitenlandse investering en een portfolio-investering wordt bepaald door de vraag of er sprake is van invloed op het bestuur van de onderneming in het partnerland. Portfolio-investeringen zijn beleggingen in aandelen van een bedrijf zonder het oogmerk om zeggenschap te krijgen in het bestuur van een onderneming. Ze zijn gericht op het verwachte financiële rendement dat aan een financiele titel is verbonden. Portfolio-investeringen zijn zeer liquide en kunnen snel worden onttrokken indien rendementsverwachtingen wijzigen. Directe buitenlandse investeringen (DBI) hebben veelal een langere tijdshorizon dan portfolioinvesteringen en ze dragen bij aan strategische ondernemingsdoelen. Een belangrijk kenmerk van DBI is, dat het gaat om een langdurige relatie met het oogmerk om een belangrijke mate van invloed te verwerven op het beleid van de onderneming in het partnerland. Kenmerkend voor DBI is dus dat een onderneming in een ander land niet alleen (geheel of gedeeltelijk) in eigendom komt van een Nederlands bedrijf, maar dat dit Nederlandse bedrijf ook managementcontrole krijgt of zeggenschap over het beleid van de buitenlandse onderneming. Er bestaat geen eenduidige definitie voor DBI. Internationaal wordt door de meeste landen de definitie van de OESO en het IMF gehanteerd. 1 Volgens die definitie is er sprake van DBI als het doel van de investering is om een blijvend belang te verwerven in een onderneming in een ander land. Doorgaans wordt een belang in het aandelenkapitaal van tien procent of meer aangemerkt als een directe investering. In dat geval kan er namelijk worden uitgegaan van een zekere mate van managementcontrole. De Nederlandsche Bank (DNB), die de Nederlandse gegevens over DBI publiceert, hanteert geen kwantitatieve afbakening. DNB rekent tot de DBI de transacties die samenhangen met de verwerving door ondernemingen van aandelenkapitaal in buitenlandse ondernemingen (door oprichting, fusie of overname) met als doel zeggenschap te krijgen in het bestuur van die onderneming. Daarnaast worden alle overige financiële transacties tussen gelieerde ondernemingen (leningen, ingehouden winsten, mutaties in onderlinge rekening-courant), evenals de aan- en verkopen van onroerend goed, gerekend tot DBI. 2 Op basis van deze definitie valt een heterogene groep kapitaalstromen onder DBI. Het gaat om internationale kapitaalstromen met als doel: overname van of fusie met bestaande bedrijven; het aangaan van joint ventures; het oprichten van een nieuwe vestiging ('greenfield'-investering); het verstrekken van intra-concernleningen tussen moeder- en dochterbedrijf; het herinvesteren van ingehouden winsten van het dochterbedrijf. 1 De OESO 'Benchmark definition of Foreign Direct Investment' sluit volledig aan bij de IMF Balance of Payments and International Investment Positions Manual, zie en 2 Zie toelichting bij de DNB-statistieken over directe investeringen in het buitenland (www.statistics.dnb.nl). 6

7 Kader 1: Definitie directe investeringen in het buitenland Directe investeringen hebben tot doel een blijvend belang te verkrijgen in een onderneming in een ander land. Het gaat dus om een langdurige relatie tussen de betrokken ondernemingen en het verkrijgen van zeggenschap in het bestuur van de buitenlandse onderneming. DNB gebruikt bij de afbakening van DBI geen kwantitatief criterium, zoals de OESO of het IMF. DNB gaat uit van de classificatie die de rapporterende investeerder zelf geeft aan zijn buitenlandse belangen. DNB rekent tot de DBI de transacties die samenhangen met de verwerving door ondernemingen van aandelenkapitaal in buitenlandse ondernemingen (door oprichting, fusie of overname) met als doel zeggenschap te krijgen in het bestuur van die onderneming. Daarnaast worden alle overige financiële transacties tussen gelieerde ondernemingen (leningen, ingehouden winsten, mutaties in onderlinge rekening-courant), evenals de aan- en verkopen van onroerend goed, gerekend tot DBI. Het duidelijkste voorbeeld van DBI is wanneer een Nederlands bedrijf volledig eigenaar wordt van een vestiging in een ander land. Zo'n vestiging kan ontstaan door middel van een overname van een bestaand lokaal bedrijf of door middel van een 'greenfield'-investering, waarbij een geheel nieuwe vestiging wordt opgericht. 7

8

9 3 Databronnen In dit hoofdstuk kijken we naar de databronnen die cijfers publiceren over directe buitenlandse investeringen (DBI). Voor iedere bron geven we een overzicht van de gehanteerde definitie van DBI, de wijze van dataverzameling, de beschikbare gegevens, het type investering, de bestemmingslanden, de sectoren, de grootteklassen en de beschikbare jaren. Iedere bronbeschrijving geeft nader inzicht in de beschikbare gegevens om de buitenlandse investeringen van het Nederlandse MKB in kaart te brengen. De databronnen zijn: De Nederlandsche Bank (paragraaf 3.1); CBS (paragraaf 3.2); EIM (paragraaf 3.3); Europese Commissie (paragraaf 3.4); Eurostat Foreign Affiliate Trade Statistics (paragraaf 3.5); REACH (paragraaf 3.6); ITC Investment Map (paragraaf 3.7). 3.1 De Nederlandsche Bank De Nederlandsche Bank (DNB) publiceert twee statistieken voor de Nederlandse directe buitenlandse investeringen. Het betreft investeringen die samenhangen met de verwerving door ondernemingen van aandelenkapitaal in buitenlandse ondernemingen met als doel zeggenschap te verkrijgen in het bestuur van die onderneming. De betalingsbalansstatistiek Nederlandse directe investeringen in het buitenland verschaft gegevens over de DBI-stromen. Daarnaast publiceert DNB cijfers voor het totaal geïnvesteerde vermogen in buitenlandse ondernemingen (voorraadgrootheid) op basis van een jaarlijkse enquête. Deze standen van de directe investeringen omvatten de totale waarden van de vorderingen en verplichtingen van ondernemingen met buitenlandse moeder- of dochterondernemingen per ultimo van een jaar. De standen omvatten de gecumuleerde transacties, aangepast voor prijsmutaties, wisselkoersmutaties en overige mutaties. Er is informatie beschikbaar over de verdeling van de DBI naar bedrijfstak en land van bestemming. In de cijfers van DNB wordt er echter geen onderscheid gemaakt naar grootteklasse. Tabel 1 beschrijft de beschikbare informatie met betrekking tot de stromen van directe buitenlandse investeringen en Tabel 2 betreft de standen van de directe buitenlandse investeringen. 9

10 Tabel 1 DNB Betalingsbalansstatistiek directe investeringen in het buitenland: Stromen Item Omschrijving Definitie DBI Wijze van verzameling Beschikbare gegevens Type investering Bestemmingslanden Sectoren Grootteklassen Tot de directe investeringen worden de transacties gerekend, die samenhangen met de verwerving door ondernemingen van aandelenkapitaal in buitenlandse ondernemingen (door oprichting, fusie of overname) met als doel zeggenschap te verkrijgen in het bestuur van die onderneming. Verder behoren daartoe alle overige financiële transacties tussen gelieerde ondernemingen (leningen, ingehouden winsten, mutaties in onderlinge rekeningen-courant), alsmede de aan- en verkopen van onroerend goed. De verdeling naar land betreft het land van vestiging van de rechtstreekse buitenlandse moeder- of dochteronderneming. Conform het IMF Balance of Payments Manual wordt het directional principle toegepast bij de meting van de Nederlandse directe investeringen in het buitenland en van de buitenlandse directe investeringen in Nederland. Volgens dit principe worden financiële (en daaraan gerelateerde inkomens)stromen van de dochter naar de moeder gesaldeerd met de transacties van de moeder naar de dochter. Directe rapportage betalingsbalans Omvang kapitaaltransacties in miljoenen euro's, per kwartaal en per jaar, 3 typen investeringen, diverse landen Kapitaaldeelnemingen, herinvestering van winsten, overige investeringen Diverse landen. Ten aanzien van de samenstelling van de landen(groepen) wordt in het algemeen de definitie gevolgd, die Eurostat hanteert. Jaren Vanaf 1982 Link naar brongegevens Bron: EIM op basis van 10

11 Tabel 2 DNB statistiek directe investeringen in het buitenland: Standen Item Omschrijving Definitie DBI Zie tabel 1 Wijze van verzameling Beschikbare gegevens Type investering Bestemmingslanden Sectoren Grootteklassen Jaarlijkse enquête Waarde van uitstaande directe investeringen (ultimocijfers in miljoenen euro's), 8 sectoren en diverse landen Totale investeringen Diverse landen. Ten aanzien van de samenstelling van de landen(groepen) wordt in het algemeen de definitie gevolgd, die Eurostat hanteert. Delfstoffenwinning, aardolie en chemie; metaal en elektrotechniek; voedings- en genotmiddelen; overige industrie; handel; transport, opslag en communicatie; bank- en verzekeringswezen; overige dienstverlening Jaren Vanaf 1984 Link naar brongegevens Bron: EIM op basis van 11

12 3.2 CBS Het CBS publiceert een tweetal Statline-tabellen waarin gegevens van diverse landen over directe buitenlandse investeringen zijn opgenomen. Het betreft tabellen die onderdeel zijn van het dossier 'Ondernemingsklimaat' en die ten grondslag liggen aan de jaarlijks verschijnende publicatie 'Het Nederlandse ondernemingsklimaat in cijfers'. 1 De Statline-tabel 'Kapitaalgoederen en investeringen' bevat cijfers voor 20 landen over inkomende en uitgaande DBI en betreft zowel stroom- als voorraadgegevens (zie Tabel 3). De bron van deze cijfers is de OESO. De Statline-tabel 'Kerncijfers internationaal vergeleken' bevat cijfers over inkomende DBI in zestig landen (zie Tabel 4). De bron van deze cijfers is de Wereldbank. Beide bronnen bieden de mogelijkheid voor een internationale vergelijking van de omvang van de Nederlandse buitenlandse investeringen met diverse andere landen. De bronnen geven alleen cijfers voor de totale omvang van directe buitenlandse investeringen, dus zij bieden geen verdere informatie over aantallen bedrijven met buitenlandse investeringen, verdeling naar sector, grootteklasse, etc. Daarnaast publiceert het CBS cijfers over Nederlandse DBI als onderdeel van het themadossier 'Globalisering'. 2 Dit dossier vormt de basis van de CBS-publicatie 'Internationalisation Monitor' die jaarlijks verschijnt (zie Tabel 5). 3 De DBI-cijfers zijn afkomstig van De Nederlandsche Bank (zie paragraaf 3.1). Het betreft zowel cijfers over DBI vanuit het buitenland in Nederland (inkomende DBI) als die van Nederland in het buitenland (uitgaande DBI). Er is informatie beschikbaar over de verdeling van de DBI naar bedrijfstak en land van bestemming. In de cijfers wordt geen onderscheid naar grootteklasse gemaakt. CBS-koppelingsbestand microdata Recent is het CBS gestart met het verzamelen van additionele gegevens over buitenlandse activiteiten van Nederlandse dochterondernemingen in het kader van additionele EU-verplichtingen voor de statistiek outward Foreign Affiliate Trade Statistics (outward FATS). De outward FATS betreffen de gegevens over activiteiten van buitenlandse filialen van Nederlandse bedrijven in niet-eu-landen (zie verder paragraaf 3.5). Ten behoeve van het identificeren van ondernemingen met buitenlandse investeringen heeft het CBS bronnenonderzoek uitgevoerd en een eerste koppeling gemaakt van beschikbare microdata uit verschillende databronnen. 4 De data van de Statistiek Financiën Grote Ondernemingen (SFGO) en de tweejaarlijkse enquête van de Community Innovation Survey (CIS) zijn gekoppeld aan data van de vennootschapsbelasting. Vanuit de belastingdata is in principe voor iedere fiscale eenheid bekend in welke ondernemingen investeringen zijn gedaan, wat de bijbehorende deelnemingspercentages zijn, wat de 1 CBS, Het Nederlandse ondernemingsklimaat in cijfers 2010, zie: themas/dossiers/ondernemingsklimaat/publicaties/publicaties/archief/2011/2010-i-74-pub.htm. 2 CBS-themadossier Globalisering, zie: globalisering/nieuws/default.htm. 3 CBS, Internationalisation Monitor 2011, zie: globalisering/publicaties/publicaties/archief/2011/2011-m21-2-eng-pub.htm. 4 Oscar Lemmers (2011), Methodologisch rapport Identificatie ondernemingen met buitenlandse investeringen, CBS, Heerlen. 12

13 waarde van de investering in het buitenland is en in welke landen deze ondernemingen zich bevinden. Daarmee kunnen zowel meerderheidsbelangen (dochterondernemingen) als minderheidsdeelnemingen worden vastgesteld. Deze gegevens zijn echter zeer moeilijk te ontsluiten. In de gemaakte koppelingsdataset is daarom alleen per onderneming aangegeven of deze onderneming investeringen in het buitenland heeft of niet. In het CBS-rapport 'Identificatie ondernemingen met buitenlandse investeringen' worden de resultaten beschreven. 1 De CBS-dataset bevat gegevens over buitenlandse investeringen voor de jaren 2004 tot en met Voor gemiddeld ondernemingen per jaar is aan te geven of ze buitenlandse investeringen hebben of niet. Gemiddeld hebben ondernemingen buitenlandse investeringen. Volgens een striktere definitie, uitgaande van ondernemingen met buitenlandse investeringen van meer dan 1 miljoen euro, zijn het er gemiddeld In 2008 waren de ondernemingen in de dataset goed voor ongeveer de helft van de investeringen in het buitenland door de niet-financiële sector. Ruim ondernemingen zitten alle jaren in de dataset, wat longitudinaal onderzoek op de microdata mogelijk maakt. Het CBS onderzoekt de mogelijkheden voor uitbreiding van de dataset met data van bijvoorbeeld DNB en EIM. Verder zal de dataset worden uitgebreid met data voor recente jaren. Het CBS heeft het voornemen om de data via Statline te publiceren en daarna via het Centrum voor Beleidsstatistiek beschikbaar te stellen voor externe onderzoekers. 1 Oscar Lemmers (2011), Identificatie ondernemingen met buitenlandse investeringen, CBS, Heerlen 13

14 Tabel 3 CBS: Ondernemersklimaat; kapitaalgoederen en investeringen Item Omschrijving Definitie DBI Wijze van verzameling Beschikbare gegevens Type investering Bestemmingslanden Sectoren Grootteklassen Directe buitenlandse investeringen (DBI) worden gedefinieerd als een directe investering van een (rechts)persoon in een bedrijf van een andere economie met de bedoeling een blijvend belang te verwerven. Het 'blijvend belang' betekent dat er een langdurige band ontstaat tussen de investeerder en de onderneming en een aanzienlijke mate van invloed door de investeerder op de leiding van de onderneming. De directe investering heeft betrekking op zowel de eerste investering als alle daaropvolgende transacties tussen beide (rechts)personen. Absolute controle door de buitenlandse investeerder is niet vereist; een aandeel van minimaal 10% houdt in dat de investeerder de leiding van het bedrijf kan beïnvloeden of direct aan de leiding kan deelnemen. Bron: OESO, International direct investment database. Vergelijkbaarheid: Ondanks verbeteringen in het toepassen van internationale standaarden in recente jaren, bestaan er nog steeds methodologische verschillen tussen landen. In een gezamenlijke enquête van IMF en OESO is de mate onderzocht waarin de internationale standaarden worden toegepast in de OESOlanden en ook in een dertigtal niet-oeso-landen. Gebaseerd op gegevens van de OESO: International direct investment database DBI inkomend stromen, DBI uitgaand stromen, DBI saldo uitgaand-inkomend stromen, DBI inkomend voorraad, DBI uitgaand voorraad, DBI saldo uitgaand-inkomend voorraad DBI-cijfers voor 20 landen + totaal EU-15 + totaal OESO Jaren Link naar brongegevens =71163ned&D1=10-15&D2=a&D3=(l-10)-l&HD= &HDR=T&STB=G1,G2 Bron: EIM op basis van 14

15 Tabel 4 CBS: Ondernemingsklimaat; kerncijfers internationaal vergeleken Item Omschrijving Definitie Directe buitenlandse investeringen zijn investeringen van een bedrijf of andere organisatie uit een land (economie) in een bedrijf uit een ander land met de bedoeling een blijvend belang te werven. Absolute controle door de buitenlandse investeerder is niet vereist; een aandeel van minimaal 10 procent houdt in dat de investeerder de leiding van het bedrijf kan beïnvloeden of direct aan de leiding kan deelnemen (definitie Wereldbank). Wijze van verzameling Beschikbare gegevens Type investering Bestemmingslanden Sectoren Grootteklassen De cijfers zijn afkomstig van de Wereldbank: World Development Indicators Inkomende DBI (stromen) voor 60 landen Jaren Link naar brongegevens &PA=71167ned&LA=NL Bron: EIM op basis van 15

16 Tabel 5 CBS Internationalisation Monitor en themadossier Globalisering Item Omschrijving Definitie Definitie De Nederlandsche Bank, zie tabel 1 Wijze van verzameling Beschikbare gegevens De gegevens zijn afkomstig van De Nederlandsche Bank DBI inkomend, DBI uitgaand, DBI inkomend voorraad, DBI uitgaand voorraad Zie DNB tabel 1 en 2 Type investering Zie tabel 1 en 2 Bestemmingslanden Zie tabel 1 en 2 Sectoren Zie tabel 1 en 2 Grootteklassen Jaren Zie tabel 1 en 2 Link naar brongegevens De cijfers worden gepubliceerd in de jaarlijkse uitgave van de CBS Internationalisation Monitor, zie NL/menu/themas/dossiers/globalisering/publicaties/ publicaties/archief/2011/2011-m21-2-eng-pub.htm en via de CBS website in het themadossier globalisering, zie NL/menu/themas/dossiers/globalisering/cijfers/default.htm Bron: EIM op basis van 16

17 Tabel 6 CBS-dataset Identificatie ondernemingen met buitenlandse investeringen Item Omschrijving Definitie Directe buitenlandse investeringen zijn investeringen van een bedrijf of andere organisatie uit een land (economie) in een bedrijf uit een ander land met de bedoeling een blijvend belang te verwerven. Absolute controle door de buitenlandse investeerder is niet vereist. Wijze van verzameling Beschikbare gegevens Type investering Bestemmingslanden Sectoren Grootteklassen Koppeling van microdata van de Statistiek Financiën Grote Ondernemingen (SFGO) en de Community Innovation Survey (CIS) aan data van de vennootschapsbelasting Ondernemingsidentificatienummer, jaar, indicator volgens SFGO, indicator volgens CIS, indicator volgens belastingdata, indicator algemene definitie, indicator strikte definitie, waarde buitenlandse deelnemingen uit SFGO, resultaat buitenlandse deelnemingen uit SFGO, waarde buitenlandse deelnemingen uit belastingdata, resultaat buitenlandse deelnemingen uit belastingdata Diverse sectoren; via het ondernemingsidentificatienummer Via het ondernemingsidentificatienummer Jaren 2004 t/m 2008 Link naar brongegevens Data zijn nog niet gepubliceerd en nog niet beschikbaar voor extern gebruik. Bron: EIM op basis van CBS-rapport 'Identificatie ondernemingen met buitenlandse investeringen'

18 3.3 EIM: MKB Beleidspanel en Monitor Determinanten Bedrijfsprestaties MKB Beleidspanel Het MKB Beleidspanel van EIM bestaat vanaf 1998 en meet drie keer per jaar de mening van ondernemers in het midden- en kleinbedrijf over actuele beleidsonderwerpen. Naast deze beleidsgerelateerde gegevens worden er van de panelleden ook basiskenmerken verzameld. 1 In het MKB Beleidspanel is incidenteel naar buitenlandse investeringen gevraagd. Binnen het MKB Beleidspanel zijn in 2004 voor het eerst gegevens verzameld over buitenlandse investeringen. In het rapport 'Buitenlandse investeringen door het MKB' wordt op basis van een representatieve groep van ruim MKBbedrijven de conclusie getrokken dat ruim 2% van het Nederlandse MKB heeft geïnvesteerd in het buitenland. 2 Het aandeel MKB-bedrijven met buitenlandse investeringen is naar verhouding het hoogst in de handels- en transportsector. Ook is er onderscheid gemaakt naar type activiteit zoals verkooporganisatie, inkooporganisatie, productievestiging of overige activiteit. De meeste Nederlandse MKB-bedrijven hebben geïnvesteerd in een verkoopkantoor of eigen productievestiging in het buitenland. In april 2009 is er voor een tweede maal in het MKB Beleidspanel een aantal vragen gesteld over buitenlandse investeringen. Op basis van een steekproef van ruim bedrijven blijkt wederom dat ruim 2% van het MKB in de afgelopen jaren in het buitenland heeft geïnvesteerd. 3 De buitenlandse investeringen betreffen vooral eigen vestigingen (45%) en joint ventures (35%). Circa 12,5% van de investeringen betreft een deelneming van 10% of meer in het aandelenkapitaal van een buitenlandse onderneming. Beide keren dat binnen het MKB Beleidspanel buitenlandse investeringen zijn gemeten, is er gevraagd naar de investeringen die in de laatste paar jaar zijn gedaan. Er is niet gevraagd naar de omvang van de buitenlandse bezittingen. Ook is niet bekend hoe het staat met desinvesteringen. Dat betekent dat de stroom buitenlandse investeringen gedeeltelijk in kaart is gebracht. Het MKB Beleidspanel maakte tot en met 2010 onderscheid naar drie grootteklassen: 0 t/m 9, 10 t/m 49 en 50 t/m 99 werkzame personen. Dit betekent dat de categorie MKB-bedrijven van 100 tot 250 werkzame personen ontbreekt in de beschikbare informatie over buitenlandse investeringen uit de metingen van 2004 en Tabel 7 geeft een overzicht van de beschikbare informatie op basis van het MKB Beleidspanel van EIM. 1 Zie de toelichting bij het MKB Beleidspanel: 2 Zie: Hessels, S.J.A. en M.J. Overweel (2004), Buitenlandse investeringen door het MKB: Toenemende investeringen in lagelonenlanden of op kousenvoeten naar buurlanden?, EIM, Zoetermeer. 3 Hierbij is gevraagd naar buitenlandse investeringen in de vorm van een vestiging in het buitenland, een deelneming van 10% of meer in het aandelenkapitaal van een buitenlandse onderneming of een joint venture met een buitenlandse partner. 18

19 Tabel 7 EIM: MKB Beleidspanel Item Omschrijving Definitie DBI Eigen vestigingen in het buitenland, deelnemingen van 10% of meer in het aandelenkapitaal van een buitenlandse onderneming, joint ventures met buitenlandse bedrijven. Wijze van verzameling Via telefonische enquête MKB Beleidspanel van EIM onder ongeveer bedrijven Beschikbare gegevens Type investering Bestemmingslanden Sectoren Aantallen bedrijven, type investering, type activiteit Eigen vestiging, deelnemingen, joint ventures Diverse landen Industrie; bouw; handel; logies; vervoer, verhuur en zakelijke dienstverlening, financiële instellingen, overige dienstverlening Grootteklassen t/m 2010: 0-9, 10-49, werknemers Vanaf 2011 wordt de grootteklasse-indeling conform de EU-norm gehanteerd: microbedrijf (1-9 werknemers), kleinbedrijf (10-49 werknemers) en middenbedrijf ( werknemers), alsmede totaal MKB Jaren Het MKB Beleidspanel vanaf 1998; DBI-gegevens voor 2004 en 2009 Link naar brongegevens ting.htm Bron: EIM, 2011 Monitor Determinanten van Bedrijfsprestaties In 2006 heeft EIM de dataset Determinanten van Bedrijfsprestaties ontwikkeld. 1 Deze meet hoe Nederlandse ondernemingen in het MKB hun bedrijfsvoering organiseren. De volgende aspecten van bedrijfsvoering komen aan bod: innovatie, perceptie van concurrentie, strategie, marketing en ondernemerschap. De dataset wordt jaarlijks geactualiseerd en is beschikbaar voor 60 sectoren. Met ingang van 2011 wordt de grootteklasse-indeling conform de EU-norm gehanteerd. Sinds 2010 is er een vragenblok over internationalisering aan de monitor toegevoegd. Hierbij wordt gevraagd naar buitenlandse investeringen (een buitenlandse vestiging, een deelneming in een buitenlandse onderneming of een joint venture). Uit de meting van 2010 blijkt dat van alle MKB-bedrijven 4% in de afgelopen drie jaar investeringen heeft gedaan in het buitenland. 2 In het middenbedrijf ligt dit aandeel een stuk hoger dan in het kleinbedrijf (respectievelijk 11 en 3 procent). In de groothandel worden relatief gezien het vaakst buitenlandse investeringen gedaan. 1 Voor gedetailleerde informatie over de Monitor Determinanten Bedrijfsprestaties zie tabblad 'data', doorklikken op 'datasets'. 2 Zie: Arjan Ruis en Petra Gibcus (2010), MKB heeft internationale handelsgeest, EIM, Zoetermeer. 19

20 Van de MKB-bedrijven die hebben aangegeven dat ze in de afgelopen drie jaar in het buitenland hebben geïnvesteerd, zegt ongeveer de helft te hebben geïnvesteerd in productie. Circa één op de drie bedrijven geeft aan te hebben geïnvesteerd in een verkooporganisatie. In inkooporganisaties en research & development wordt veel minder vaak geld gestoken. In het kleinbedrijf wordt iets vaker geïnvesteerd in productie, terwijl bedrijven uit het middenbedrijf wat vaker investeren in verkooporganisaties. De omvang van de buitenlandse investeringen verschilt sterk. Aan de ene kant geeft 15 procent van de bedrijven aan minder dan euro te hebben geïnvesteerd. Aan de andere kant heeft 13 procent van de bedrijven meer dan 1 miljoen euro geïnvesteerd in het buitenland. Voor ongeveer driekwart van de bedrijven geldt dat de investeringen onder de euro zijn gebleven. De mediaan 1 ligt op euro. In het middenbedrijf ligt de mediaan driemaal zo hoog als in het kleinbedrijf ( euro tegenover euro). Tabel 8 EIM: Monitor Determinanten van Bedrijfsprestaties Item Omschrijving Definitie DBI Wijze van verzameling Beschikbare gegevens Type investering Bestemmingslanden Sectoren Grootteklassen Eigen vestigingen in het buitenland, deelnemingen in een buitenlandse onderneming, joint ventures met buitenlandse bedrijven. Via telefonische enquête EIM Determinanten van Bedrijfsprestaties onder ongeveer bedrijven Aantallen bedrijven, omvang van buitenlandse investeringen in de afgelopen drie jaar in euro's, 60 sectoren, grootteklasse, jaarlijks Geen Geen 60 sectoren Met ingang van 2011 is de indeling gebaseerd of SBI 2008 (Standaard Bedrijfsindeling). t/m 2010: kleinbedrijf (1-9 werknemers), middenbedrijf (10-99 werknemers), alsmede totaal MKB. Vanaf 2011 wordt de grootteklasse-indeling conform de EU-norm gehanteerd: microbedrijf (1-9 werknemers), kleinbedrijf (10-49 werknemers) en middenbedrijf ( werknemers), alsmede totaal MKB. Jaren De monitor vanaf 2006; DBI-gegevens vanaf 2010 Link naar brongegevens en/determinanten_bedrijfsprestaties.htm Bron: EIM, De mediaan is het midden van een verdeling. De helft van de waarnemingen ligt onder de mediaan, de andere helft erboven. De mediaan is in dit geval een betere maatstaf dan het gemiddelde, aangezien het gemiddelde sterk wordt beïnvloed door een aantal waarnemingen (3 respondenten geven aan meer dan 10 miljoen euro te hebben geïnvesteerd). 20

De stand van Mediation in Nederland

De stand van Mediation in Nederland De stand van Mediation in Nederland drs. R.J.M. Vogels Zoetermeer, 17 november 2011 In opdracht van het Nederlands Mediation Instituut (NMI). De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Stratus.

Nadere informatie

Belasting over de winst verdeeld naar sector en grootteklasse

Belasting over de winst verdeeld naar sector en grootteklasse Belasting over de winst verdeeld naar sector en grootteklasse Minirapportage ir. C.C. van de Graaff drs. W.H.J. Verhoeven drs. P. Vroonhof K. Bakker Zoetermeer, 18 september 2002 Dit onderzoek is uitgevoerd

Nadere informatie

Buitenlandse investeringen door het MKB

Buitenlandse investeringen door het MKB M00408 Buitenlandse investeringen door het MKB Toenemende investeringen in lagelonenlanden of op kousenvoeten naar buurlanden? Jolanda Hessels Maarten Overweel Zoetermeer, 13 oktober 004 Buitenlandse investeringen

Nadere informatie

BNA Conjunctuurmeting

BNA Conjunctuurmeting BNA Conjunctuurmeting September 2011 Koninklijke Maatschappij tot Bevordering der Bouwkunst Bond van Nederlandse Architecten Jollemanhof 14 Postbus 19606 1000 GP Amsterdam T 020 555 36 66 F 020 555 36

Nadere informatie

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Gelderland

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Gelderland Personeelsmonitor Provincies Benchmarkrapport Zoetermeer, september 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning

Nadere informatie

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Limburg

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Limburg Personeelsmonitor Provincies Benchmarkrapport Zoetermeer, september 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning

Nadere informatie

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Noord-Holland

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Noord-Holland Personeelsmonitor Provincies Benchmarkrapport Zoetermeer, oktober 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning

Nadere informatie

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Flevoland

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Flevoland Personeelsmonitor Provincies Benchmarkrapport Zoetermeer, september 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning

Nadere informatie

Bijdrage van buitenlandse werknemers aan innovatie in het MKB. drs. A. Bruins T. Span MSc drs. P. Gibcus

Bijdrage van buitenlandse werknemers aan innovatie in het MKB. drs. A. Bruins T. Span MSc drs. P. Gibcus Bijdrage van buitenlandse werknemers aan innovatie in het MKB drs. A. Bruins T. Span MSc drs. P. Gibcus Zoetermeer, december 2013 ISBN : 978-90-371-1096-8 Rapportnummer : A201363 Dit onderzoek is gefinancierd

Nadere informatie

Ergernissen van ondernemers in het MKB Minirapportage

Ergernissen van ondernemers in het MKB Minirapportage Ergernissen van ondernemers in het MKB Minirapportage drs. C.M. Wiggers Zoetermeer, augustus 2003 Nummer: M200304 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij EIM. Het gebruik van cijfers en/of teksten

Nadere informatie

M MKB heeft internationale handelsgeest

M MKB heeft internationale handelsgeest M201019 MKB heeft internationale handelsgeest Arjan Ruis Petra Gibcus Zoetermeer, november 2010 MKB heeft internationale handelsgeest Ruim één op de drie MKB-bedrijven is op enige wijze actief op de internationale

Nadere informatie

De Watersector Exportindex (WEX)

De Watersector Exportindex (WEX) De Watersector Exportindex (WEX) prognose 2006 drs. P. Gibcus drs. W.H.J. Verhoeven Zoetermeer, februari 2007 Dit onderzoek is gefinancierd door het programma Partners voor Water. De verantwoordelijkheid

Nadere informatie

De Watersector Exportindex (WEX)

De Watersector Exportindex (WEX) De Watersector Exportindex (WEX) Prognose 2005 drs. P. Gibcus drs. W.H.J. Verhoeven Zoetermeer, februari 2006 Dit onderzoek is gefinancierd door het programma Partners voor Water. De verantwoordelijkheid

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2011. Dienst inburgeren Studiecentrum Talen Eindhoven bv

Tevredenheidsonderzoek 2011. Dienst inburgeren Studiecentrum Talen Eindhoven bv Tevredenheidsonderzoek 2011 Dienst inburgeren Studiecentrum Talen Eindhoven bv Zoetermeer, zaterdag 4 februari 2012 In opdracht van Studiecentrum Talen Eindhoven bv De verantwoordelijkheid voor de inhoud

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2011. Dienst inburgeren Universiteit van Amsterdam, INTT

Tevredenheidsonderzoek 2011. Dienst inburgeren Universiteit van Amsterdam, INTT Tevredenheidsonderzoek 2011 Dienst inburgeren Universiteit van Amsterdam, INTT Zoetermeer, zaterdag 4 februari 2012 In opdracht van Universiteit van Amsterdam, INTT De verantwoordelijkheid voor de inhoud

Nadere informatie

Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid 1998-2012

Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid 1998-2012 Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid 1998-2012 drs. K.L. Bangma drs. A. Bruins drs. D. Snel drs. N. Timmermans Zoetermeer, 5 juli 2013 Rapportnummer : A201337 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek

Nadere informatie

Innovatie in het MKB in Noord-Nederland

Innovatie in het MKB in Noord-Nederland Innovatie in het MKB in C10978 Petra Gibcus en Yvonne Prince Zoetermeer, 16 juli 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2012. Jobcoach organisatie Trace Daelzicht

Tevredenheidsonderzoek 2012. Jobcoach organisatie Trace Daelzicht Tevredenheidsonderzoek 2012 Jobcoach organisatie Trace Daelzicht Zoetermeer, maandag 4 februari 2013 In opdracht van Jobcoach organisatie Trace Daelzicht De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij

Nadere informatie

Identificatie ondernemingen met buitenlandse investeringen

Identificatie ondernemingen met buitenlandse investeringen Centraal Bureau voor de Statistiek Divisie BNM Sector Statistische analyse Postbus 4481 6401 CZ Heerlen Identificatie ondernemingen met buitenlandse investeringen Eerste resultaten Oscar Lemmers Kennisgeving:

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek Dienst inburgeren Hogeschool Inholland Amsterdam/Diemen

Tevredenheidsonderzoek Dienst inburgeren Hogeschool Inholland Amsterdam/Diemen Tevredenheidsonderzoek 2011 Dienst inburgeren Hogeschool Inholland Amsterdam/Diemen Zoetermeer, zaterdag 4 februari 2012 In opdracht van Hogeschool Inholland Amsterdam/Diemen De verantwoordelijkheid voor

Nadere informatie

Conjunctuurpeiling BNA. Voorjaar René Vogels

Conjunctuurpeiling BNA. Voorjaar René Vogels Conjunctuurpeiling BNA Voorjaar 2014 René Vogels Zoetermeer, 22 april 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning

Nadere informatie

Global Entrepreneurship Monitor 2002

Global Entrepreneurship Monitor 2002 Global Entrepreneurship Monitor 2002 Niels Bosma Zoetermeer, 14 november 2002 Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap, dat wordt gefinancierd door het Ministerie

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2015 / Hogeschool van Amsterdam

Tevredenheidsonderzoek 2015 / Hogeschool van Amsterdam Tevredenheidsonderzoek 2015 / 2016 Hogeschool van Amsterdam Zoetermeer, woensdag 9 november 2016 In opdracht van Hogeschool van Amsterdam De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015. Regionaal Autisme Centrum onderdeel Autismewerk.nl

Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015. Regionaal Autisme Centrum onderdeel Autismewerk.nl Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015 Regionaal Autisme Centrum onderdeel Autismewerk.nl Zoetermeer, vrijdag 13 november 2015 In opdracht van Regionaal Autisme Centrum onderdeel Autismewerk.nl De verantwoordelijkheid

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek Saxion

Tevredenheidsonderzoek Saxion Tevredenheidsonderzoek 2015 Saxion Zoetermeer, zondag 14 februari 2016 In opdracht van Saxion De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek ROC Nijmegen sector Re-integratie en Educatie

Tevredenheidsonderzoek ROC Nijmegen sector Re-integratie en Educatie Tevredenheidsonderzoek 2015 ROC Nijmegen sector Re-integratie en Educatie Zoetermeer, zondag 14 februari 2016 In opdracht van ROC Nijmegen sector Re-integratie en Educatie De verantwoordelijkheid voor

Nadere informatie

Conjunctuurpeiling BNA Voorjaar 2015

Conjunctuurpeiling BNA Voorjaar 2015 Conjunctuurpeiling BNA Voorjaar René Vogels Zoetermeer, 10 april De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning in artikelen,

Nadere informatie

Kunnen MKB-ondernemers de weg nog vinden? Veranderingen in de sociale zekerheid

Kunnen MKB-ondernemers de weg nog vinden? Veranderingen in de sociale zekerheid Kunnen MKB-ondernemers de weg nog vinden? Veranderingen in de sociale zekerheid Peter Brouwer Zoetermeer, april 2003 Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap, dat

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek De Opstap, Leerwerktraject van De Kapstok

Tevredenheidsonderzoek De Opstap, Leerwerktraject van De Kapstok Tevredenheidsonderzoek 2014-2015 De Opstap, Leerwerktraject van De Kapstok Zoetermeer, maandag 3 augustus 2015 In opdracht van De Opstap, Leerwerktraject van De Kapstok De verantwoordelijkheid voor de

Nadere informatie

Identificatie ondernemingen met buitenlandse investeringen

Identificatie ondernemingen met buitenlandse investeringen Centraal Bureau voor de Statistiek Divisie BNM Sector Statistische analyse Postbus 4481 6401 CZ Heerlen Identificatie ondernemingen met buitenlandse investeringen Methodologisch rapport Oscar Lemmers Kennisgeving:

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek ROC De Leijgraaf

Tevredenheidsonderzoek ROC De Leijgraaf Tevredenheidsonderzoek 2015 ROC De Leijgraaf Zoetermeer, zondag 14 februari 2016 In opdracht van ROC De Leijgraaf De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of

Nadere informatie

Stemming onder ondernemers in het MKB

Stemming onder ondernemers in het MKB Stemming onder ondernemers in het MKB ISBN : 978-90-371-1130-9 Rapportnummer : A201424 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap (www.ondernemerschap.nl) Panteia

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014 / De Nieuwe Werkgever

Tevredenheidsonderzoek 2014 / De Nieuwe Werkgever Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015 De Nieuwe Werkgever Zoetermeer, dinsdag 4 augustus 2015 In opdracht van De Nieuwe Werkgever De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2015. AM Werk Reïntegratie BV

Tevredenheidsonderzoek 2015. AM Werk Reïntegratie BV Tevredenheidsonderzoek 2015 AM Werk Reïntegratie BV Zoetermeer, zondag 14 februari 2016 In opdracht van AM Werk Reïntegratie BV De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van

Nadere informatie

Cliëntenaudit Bureau ABC

Cliëntenaudit Bureau ABC Cliëntenaudit Bureau ABC 2014 Zoetermeer 17 april 2015 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning in artikelen, scripties

Nadere informatie

Aandeel MKB in buitenlandse handel en investeringen

Aandeel MKB in buitenlandse handel en investeringen Rapport Aandeel MKB in buitenlandse handel en investeringen Drie afbakeningen van het MKB Oscar Lemmers Dit onderzoek werd uitgevoerd in opdracht van het Ministerie van Buitenlandse Zaken. Er waren geen

Nadere informatie

De oudere starter in Nederland Quick Service

De oudere starter in Nederland Quick Service De oudere starter in Nederland Quick Service Heleen Stigter Zoetermeer, januari 2003 Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap, dat wordt gefinancierd door het Ministerie

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014. STE Languages

Tevredenheidsonderzoek 2014. STE Languages Tevredenheidsonderzoek 2014 STE Languages Zoetermeer, vrijdag 13 februari 2015 In opdracht van STE Languages De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten

Nadere informatie

Brancheonderzoek BNA. Conjunctuurmeting oktober 2012. Koninklijke Maatschappij tot Bevordering der Bouwkunst Bond van Nederlandse Architecten

Brancheonderzoek BNA. Conjunctuurmeting oktober 2012. Koninklijke Maatschappij tot Bevordering der Bouwkunst Bond van Nederlandse Architecten Brancheonderzoek BNA Conjunctuurmeting oktober 2012 Koninklijke Maatschappij tot Bevordering der Bouwkunst Bond van Nederlandse Architecten Jollemanhof 14 Postbus 19606 1000 GP Amsterdam T 020 555 36 66

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek Jobcoach Company

Tevredenheidsonderzoek Jobcoach Company Tevredenheidsonderzoek 2014 Jobcoach Company Zoetermeer, vrijdag 13 februari 2015 In opdracht van Jobcoach Company De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek Nieuwland Opleidingen B.V.

Tevredenheidsonderzoek Nieuwland Opleidingen B.V. Tevredenheidsonderzoek 2015 Nieuwland Opleidingen B.V. Zoetermeer, zondag 14 februari 2016 In opdracht van Nieuwland Opleidingen B.V. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik

Nadere informatie

Uitgevoerd in opdracht van. Rapportage beoordelen en incidenteel belonen 2013 Provincies

Uitgevoerd in opdracht van. Rapportage beoordelen en incidenteel belonen 2013 Provincies Uitgevoerd in opdracht van Rapportage beoordelen en incidenteel belonen 2013 Provincies Zoetermeer, 17 september 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek ROC Alfa-college, unit Educatie

Tevredenheidsonderzoek ROC Alfa-college, unit Educatie Tevredenheidsonderzoek 2014 ROC Alfa-college, unit Educatie Zoetermeer, vrijdag 13 februari 2015 In opdracht van ROC Alfa-college, unit Educatie De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia.

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek Leeuwenborgh Opleidingen

Tevredenheidsonderzoek Leeuwenborgh Opleidingen Tevredenheidsonderzoek 2015 Leeuwenborgh Opleidingen Zoetermeer, zondag 14 februari 2016 In opdracht van Leeuwenborgh Opleidingen De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2010 / Olympia uitzendbureau

Tevredenheidsonderzoek 2010 / Olympia uitzendbureau Tevredenheidsonderzoek 2010 / 2011 Olympia uitzendbureau Zoetermeer, donderdag 4 augustus 2011 In opdracht van Olympia uitzendbureau De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek Albeda College

Tevredenheidsonderzoek Albeda College Tevredenheidsonderzoek 2014 Albeda College Zoetermeer, vrijdag 13 februari 2015 In opdracht van Albeda College De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek Fiolet taaltrainingen

Tevredenheidsonderzoek Fiolet taaltrainingen Tevredenheidsonderzoek 2015 Fiolet taaltrainingen Zoetermeer, dinsdag 29 maart 2016 In opdracht van Fiolet taaltrainingen De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek Friesland College, FC-Extra,School voor Volwasseneneducatie

Tevredenheidsonderzoek Friesland College, FC-Extra,School voor Volwasseneneducatie Tevredenheidsonderzoek 2014 Friesland College, FC-Extra,School voor Volwasseneneducatie Zoetermeer, vrijdag 13 februari 2015 In opdracht van Friesland College, FC-Extra,School voor Volwasseneneducatie

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2015. Rijn IJssel, Educatie & Integratie

Tevredenheidsonderzoek 2015. Rijn IJssel, Educatie & Integratie Tevredenheidsonderzoek 2015 Rijn IJssel, Educatie & Integratie Zoetermeer, zaterdag 27 februari 2016 In opdracht van Rijn IJssel, Educatie & Integratie De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij

Nadere informatie

MKB-ondernemer ziet zichzelf vooral als manager

MKB-ondernemer ziet zichzelf vooral als manager M201120 MKB-ondernemer ziet zichzelf vooral als manager drs. B van der Linden Zoetermeer, december 2011 MKB-ondernemer ziet zichzelf vooral als manager Ondernemers zijn te verdelen in managers, marktzoekers,

Nadere informatie

Effecten BTW-verandering op het. gedrag van consumenten in de. Schilders- en stukadoorsbranche. drs. K.L. Bangma drs. D. Snel

Effecten BTW-verandering op het. gedrag van consumenten in de. Schilders- en stukadoorsbranche. drs. K.L. Bangma drs. D. Snel Effecten BTW-verandering op het gedrag van consumenten in de Schilders- en stukadoorsbranche drs. K.L. Bangma drs. D. Snel Zoetermeer, 23 maart 2012 Dit onderzoek is gefinancierd door CNV Vakmensen, FNV

Nadere informatie

Administratieve lasten Regeling invoer, uitvoer en verkeer van planten Nulmeting 2002

Administratieve lasten Regeling invoer, uitvoer en verkeer van planten Nulmeting 2002 Administratieve lasten Regeling invoer, uitvoer en verkeer van planten Nulmeting 2002 Frits Suyver Zoetermeer, 17 februari 2004 Dit onderzoek is gefinancierd door het Ministerie van Landbouw, Natuur en

Nadere informatie

Benchmark klanten Qredits

Benchmark klanten Qredits Benchmark klanten Qredits Lia Smit Zoetermeer, maart 2013 Rapportnummer: A201308 Dit onderzoek is mede gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap (www.ondernemerschap.nl). Voor alle

Nadere informatie

MKB Rating: smaakt naar meer Onderzoek naar bekendheid en gebruik van ratings door MKB-bedrijven

MKB Rating: smaakt naar meer Onderzoek naar bekendheid en gebruik van ratings door MKB-bedrijven MKB Rating: smaakt naar meer Onderzoek naar bekendheid en gebruik van ratings door MKB-bedrijven Lia Smit, Ro Braaksma, Pieter Fris Zoetermeer, december 2013 ISBN : 978-90-371-1108-8 Rapportnummer : A201374

Nadere informatie

Open innovatie in MKB vooral door samenwerking bedrijven

Open innovatie in MKB vooral door samenwerking bedrijven M201217 Open innovatie in MKB vooral door samenwerking bedrijven drs. B. van der Linden drs. P. Gibcus Zoetermeer, 30 oktober 2012 Open innovatie in MKB vooral door samenwerking bedrijven Open innovatie

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2011. BHP Groep Loopbaanadvisering

Tevredenheidsonderzoek 2011. BHP Groep Loopbaanadvisering Tevredenheidsonderzoek 2011 BHP Groep Loopbaanadvisering Zoetermeer, zaterdag 4 februari 2012 In opdracht van BHP Groep Loopbaanadvisering De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia/Stratus.

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek Dienst inburgeren ROC Midden Nederland Participatieopleidingen

Tevredenheidsonderzoek Dienst inburgeren ROC Midden Nederland Participatieopleidingen Tevredenheidsonderzoek 2010 Dienst inburgeren ROC Midden Nederland Participatieopleidingen Zoetermeer, vrijdag 4 februari 2011 In opdracht van ROC Midden Nederland Participatieopleidingen De verantwoordelijkheid

Nadere informatie

Vertrouwen in eigen bedrijf keldert Ondernemersvertrouwen door de jaren heen

Vertrouwen in eigen bedrijf keldert Ondernemersvertrouwen door de jaren heen Vertrouwen in eigen bedrijf keldert Ondernemersvertrouwen door de jaren heen Bram van der Linden Zoetermeer, december 2013 ISBN : 978-90-371-1107-1 Rapportnummer : A201373 Dit onderzoek is gefinancierd

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2015. Stap.nu Reïntegratie & Counseling

Tevredenheidsonderzoek 2015. Stap.nu Reïntegratie & Counseling Tevredenheidsonderzoek 2015 Stap.nu Reïntegratie & Counseling Zoetermeer, zaterdag 27 februari 2016 In opdracht van Stap.nu Reïntegratie & Counseling De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia.

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2013-2014. Stichting ActiefTalent

Tevredenheidsonderzoek 2013-2014. Stichting ActiefTalent Tevredenheidsonderzoek 2013-2014 Stichting ActiefTalent Zoetermeer, donderdag 21 mei 2015 In opdracht van Stichting ActiefTalent De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van

Nadere informatie

MKB-ondernemers met oog voor de toekomst

MKB-ondernemers met oog voor de toekomst M200803 MKB-ondernemers met oog voor de toekomst Bedrijfsstrategieën in het MKB drs. M. Mooibroek Zoetermeer, juli 2008 MKB-ondernemers met oog voor de toekomst Ongeveer de helft van de MKB-ondernemers

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2015 / Plan B Loopbaanbegeleiding en re-integratie

Tevredenheidsonderzoek 2015 / Plan B Loopbaanbegeleiding en re-integratie Tevredenheidsonderzoek 2015 / 2016 Plan B Loopbaanbegeleiding en re-integratie Zoetermeer, donderdag 4 augustus 2016 In opdracht van Plan B Loopbaanbegeleiding en re-integratie De verantwoordelijkheid

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek Wajong Talenten B.V.

Tevredenheidsonderzoek Wajong Talenten B.V. Tevredenheidsonderzoek 2014 Wajong Talenten B.V. Zoetermeer, zondag 3 mei 2015 In opdracht van Wajong Talenten B.V. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of

Nadere informatie

Financieringsmonitor MKB

Financieringsmonitor MKB M200901 Financieringsmonitor MKB Eerste resultaten, december 2008 dr. J. Meijaard drs. W.D.M. van der Valk Zoetermeer, januari 2009 Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB en Onderchap,

Nadere informatie

Financiering bij familiebedrijven

Financiering bij familiebedrijven Financiering bij familiebedrijven Ro Braaksma Zoetermeer, 23 september 2011 Dit onderzoek is gefinancierd door het Centrum van het Familiebedrijf. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij EIM.

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek Lest Best

Tevredenheidsonderzoek Lest Best Tevredenheidsonderzoek 2014-2015 Lest Best Zoetermeer, maandag 3 augustus 2015 In opdracht van Lest Best De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten

Nadere informatie

M200704. Markt- en klantgerichtheid in het MKB. drs. S.C. Oudmaijer

M200704. Markt- en klantgerichtheid in het MKB. drs. S.C. Oudmaijer M200704 Markt- en klantgerichtheid in het MKB drs. S.C. Oudmaijer Zoetermeer, februari 2007 Markt- en klantgerichtheid in het MKB In de rapportage beschrijft EIM drie indicatoren om de klant- en marktgerichtheid

Nadere informatie

MKB investeert in kennis, juist nu!

MKB investeert in kennis, juist nu! M201016 MKB investeert in kennis, juist nu! drs. B. van der Linden drs. P. Gibcus Zoetermeer, september 2010 MKB investeert in kennis, juist nu! MKB-ondernemers blijven investeren in bedrijfsopleidingen,

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014-2015. Staatvandienst B.V.

Tevredenheidsonderzoek 2014-2015. Staatvandienst B.V. Tevredenheidsonderzoek 2014-2015 Staatvandienst B.V. Zoetermeer, donderdag 13 augustus 2015 In opdracht van Staatvandienst B.V. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2013-2014. Coaching en Advisering

Tevredenheidsonderzoek 2013-2014. Coaching en Advisering Tevredenheidsonderzoek 2013-2014 Coaching en Advisering Zoetermeer, zondag 3 augustus 2014 In opdracht van Coaching en Advisering De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek Nieuwe Koers BV

Tevredenheidsonderzoek Nieuwe Koers BV Tevredenheidsonderzoek 2014 Nieuwe Koers BV Zoetermeer, vrijdag 13 februari 2015 In opdracht van Nieuwe Koers BV De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2015 / Replooy re-integratie & coaching vof

Tevredenheidsonderzoek 2015 / Replooy re-integratie & coaching vof Tevredenheidsonderzoek 2015 / 2016 Replooy re-integratie & coaching vof Zoetermeer, dinsdag 19 juli 2016 In opdracht van Replooy re-integratie & coaching vof De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust

Nadere informatie

Financieringsmonitor MKB Starters

Financieringsmonitor MKB Starters Financieringsmonitor MKB Starters Starters en gevestigd MKB vergeleken Pim van der Valk Lia Smit Zoetermeer, 19 januari 2010 Dit onderzoek is gefinancierd door Ministerie van Economische Zaken Programmaonderzoek

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015. P&M arbeidsreintegratie

Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015. P&M arbeidsreintegratie Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015 P&M arbeidsreintegratie Zoetermeer, dinsdag 4 augustus 2015 In opdracht van P&M arbeidsreintegratie De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014-2015. Arbo Coaching B.V.

Tevredenheidsonderzoek 2014-2015. Arbo Coaching B.V. Tevredenheidsonderzoek 2014-2015 Arbo Coaching B.V. Zoetermeer, maandag 20 juli 2015 In opdracht van Arbo Coaching B.V. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek id Plein

Tevredenheidsonderzoek id Plein Tevredenheidsonderzoek 2015 id Plein Zoetermeer, zondag 14 februari 2016 In opdracht van id Plein De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting

Nadere informatie

M200719. Een 'directe buitenlandse investering' is méér dan investeren alleen. Buitenlandse investeringen door MKB-bedrijven

M200719. Een 'directe buitenlandse investering' is méér dan investeren alleen. Buitenlandse investeringen door MKB-bedrijven M200719 Een 'directe buitenlandse investering' is méér dan investeren alleen Buitenlandse investeringen door MKB-bedrijven drs. R.M. Braaksma dr. J. Meijaard Zoetermeer, november 2007 Een 'directe buitenlandse

Nadere informatie

VBO Woonindex. Tweede kwartaal drs. P. Rosenboom

VBO Woonindex. Tweede kwartaal drs. P. Rosenboom VBO Woonindex Tweede 2008 drs. P. Rosenboom Zoetermeer, 10 juli 2008 In opdracht van VBO Makelaars. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Stratus. Het gebruik van cijfers en/of teksten als

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek Work Solutions Nederland BV

Tevredenheidsonderzoek Work Solutions Nederland BV Tevredenheidsonderzoek 2014 Work Solutions Nederland BV Zoetermeer, vrijdag 13 februari 2015 In opdracht van Work Solutions Nederland BV De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2015 / CS Works B.V.

Tevredenheidsonderzoek 2015 / CS Works B.V. Tevredenheidsonderzoek 2015 / 2016 CS Works B.V. Zoetermeer, donderdag 4 augustus 2016 In opdracht van CS Works B.V. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014. SWA HR Diensten

Tevredenheidsonderzoek 2014. SWA HR Diensten Tevredenheidsonderzoek 2014 SWA HR Diensten Zoetermeer, vrijdag 13 februari 2015 In opdracht van SWA HR Diensten De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of

Nadere informatie

Is uw vereniging toekomstbestendig en voorbereid op de Generatie XYZ? Onderzoek onder branche- en beroepsorganisaties en verenigingen

Is uw vereniging toekomstbestendig en voorbereid op de Generatie XYZ? Onderzoek onder branche- en beroepsorganisaties en verenigingen Is uw vereniging toekomstbestendig en voorbereid op de Generatie XYZ? Onderzoek onder branche- en beroepsorganisaties en verenigingen Zoetermeer, 6 juni 2013 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek WNK Personeelsdiensten

Tevredenheidsonderzoek WNK Personeelsdiensten Tevredenheidsonderzoek 2014-2015 WNK Personeelsdiensten Zoetermeer, zondag 25 oktober 2015 In opdracht van WNK Personeelsdiensten De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik

Nadere informatie

R200912. Inzicht in bedrijven die hun eerste. werknemer aantrekken. Creëren van een dataset. Sjaak Vollebregt Wim Verhoeven

R200912. Inzicht in bedrijven die hun eerste. werknemer aantrekken. Creëren van een dataset. Sjaak Vollebregt Wim Verhoeven R200912 Inzicht in bedrijven die hun eerste werknemer aantrekken Creëren van een dataset Sjaak Vollebregt Wim Verhoeven Zoetermeer, juli 2009 Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB

Nadere informatie

Effecten invoering nieuwe ziektekostenstelsel 2006

Effecten invoering nieuwe ziektekostenstelsel 2006 Effecten invoering nieuwe ziektekostenstelsel 2006 Gevolgen voor de werkgeversbijdrage voor het MKB en het grootbedrijf M. Folkeringa P.J.M. Vroonhof Zoetermeer, 30 december 2003 Bestelnummer: M200311

Nadere informatie

ICT, kennis en economie 2012 Statistische bijlage

ICT, kennis en economie 2012 Statistische bijlage ICT, kennis en economie 2012 Statistische bijlage Deze bijlage bevat enkele tabellen met aanvullend cijfermateriaal behorend bij de publicatie ICT, kennis en economie 2012. De tabellen zijn per hoofdstuk

Nadere informatie

Handels- en investeringscijfers Nederland-Verenigd Koninkrijk 1

Handels- en investeringscijfers Nederland-Verenigd Koninkrijk 1 Handels- en investeringscijfers Nederland-Verenigd Koninkrijk 1 1. Samenvatting Het Verenigd Koninkrijk behoort tot de vijf belangrijkste exportmarkten van Nederland. De bilaterale goederenhandel met de

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2012 / 2013. Baanfit verzuim en re-integratie

Tevredenheidsonderzoek 2012 / 2013. Baanfit verzuim en re-integratie Tevredenheidsonderzoek 2012 / 2013 Baanfit verzuim en re-integratie Zoetermeer, zaterdag 20 juli 2013 In opdracht van Baanfit verzuim en re-integratie De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij

Nadere informatie

Evaluatie campagne Doe meer met Afval. mening betrokken gemeenten

Evaluatie campagne Doe meer met Afval. mening betrokken gemeenten Evaluatie campagne Doe meer met Afval mening betrokken gemeenten Zoetermeer, 10 maart 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting

Nadere informatie

MKB in regionaal perspectief 2006

MKB in regionaal perspectief 2006 MKB in regionaal perspectief 2006 Zoetermeer, juli 2006 ISBN: 90-371-0971-3 Bestelnummer: A200606 Prijs: 25,- Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap, dat wordt gefinancierd

Nadere informatie

Corporate Venturing in het MKB

Corporate Venturing in het MKB M200920 Corporate Venturing in het MKB Ruimte voor vernieuwing, durf en kansen C. van Essen MSc Zoetermeer, 10 december 2009 Corporate venturing in het MKB Corporate venturing is onder grote, multinationale

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2009. Plooi Coaching

Tevredenheidsonderzoek 2009. Plooi Coaching Tevredenheidsonderzoek 2009 Zoetermeer, 19 mei 2010 In opdracht van De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Stratus. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning in

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek NCB Projecten BV

Tevredenheidsonderzoek NCB Projecten BV Tevredenheidsonderzoek 2015 NCB Projecten BV Zoetermeer, zondag 14 februari 2016 In opdracht van NCB Projecten BV De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of

Nadere informatie

Duurzame innovaties in het MKB

Duurzame innovaties in het MKB M201117 Duurzame innovaties in het MKB Coen Bertens Johan Snoei Zoetermeer, november 2011 Duurzame innovaties in het MKB Eerder onderzoek van EIM liet al zien dat MKB'ers duur ondernemen als een blijver

Nadere informatie

CPB Notitie (samen met CBS)

CPB Notitie (samen met CBS) CPB Notitie (samen met CBS) Aan: Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie Ministerie van Financiën Ministerie van Sociale Zaken van Werkgelegenheid Centraal Planbureau Van Stolkweg 14 Postbus

Nadere informatie

Strategie en innovatie Gebruik van managementtechnieken voor bepaling van de innovatiestrategie in het MKB

Strategie en innovatie Gebruik van managementtechnieken voor bepaling van de innovatiestrategie in het MKB Strategie en innovatie Gebruik van managementtechnieken voor bepaling van de innovatiestrategie in het MKB ir. C.C. van de Graaff Zoetermeer, april 2003 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij

Nadere informatie

Grensoverschrijdende aftrek van fiscale verliezen

Grensoverschrijdende aftrek van fiscale verliezen Grensoverschrijdende aftrek van fiscale verliezen 20.01.2006-20.02.2006 220 antwoorden. Geef aan op welk gebied uw hoofdactiviteit ligt D - Industrie 58 26,4% G - Groothandel en kleinhandel; reparatie

Nadere informatie

De bijdrage van cohorten aan het niveau en de ontwikkeling van de arbeidsproductiviteit

De bijdrage van cohorten aan het niveau en de ontwikkeling van de arbeidsproductiviteit De bijdrage van cohorten aan het niveau en de ontwikkeling van de arbeidsproductiviteit Minirapportage drs. W.H.J Verhoeven dr. R.G.M. Kemp drs. H.H.M. Peeters Zoetermeer, 26 september 2002 Deze studie

Nadere informatie

M200616. De winstpotentie van personeelsbeleid in het MKB

M200616. De winstpotentie van personeelsbeleid in het MKB M200616 De winstpotentie van personeelsbeleid in het MKB dr. J.M.P. de Kok drs. J.M.J. Telussa Zoetermeer, december 2006 Prestatieverhogend HRM-systeem MKB-bedrijven met een zogeheten 'prestatieverhogend

Nadere informatie