Nota risicomanagement Delfland

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Nota risicomanagement Delfland"

Transcriptie

1 Nota risicomanagement Delfland

2 Inhoud 1 Inleiding Algemeen Doel van deze nota Leeswijzer 6 2 Risico s en risicomanagement Risico s Risicomanagement Taken en bevoegdheden 8 3 Risico s bij waterschappen Voorbeelden van risico s 9 4 Identificeren van risico s Inleiding Risicocategorieën Risicomatrix 13 5 Beoordelen van risico s en beheersmaatregelen Beoordelen van risico s Verantwoordelijkheid en beheersmaatregelen 16 6 Weerstandsvermogen Inleiding Beschikbare weerstandscapaciteit Benodigde weerstandscapaciteit Beoordeling weerstandsvermogen Stresstest 19 7 Rapporteren over risico s en beheersmaatregelen Programmabegroting, meerjarenraming en jaarverslag Bestuursrapportages Risicoafweging in VV-voorstellen 21 4

3 1 Inleiding 1.1 Algemeen Het Hoogheemraadschap van Delfland heeft te maken met taken die moeten worden uitgevoerd gegeven de kaders van Europese en landelijke regelgeving. Voorbeelden van die regelgeving zijn de Kaderrichtlijn Water, het Hoogwaterbeschermingsprogramma en het Nationaal Bestuursakkoord Water. Daarnaast wordt verwacht dat bestuurders en medewerkers op alle terreinen in control zijn; zij worden daar door toezichthoudende organen zoals de provincie, maar ook door burgers en bedrijven, in toenemende mate op aangesproken. In control zijn betekent ook dat de risico s voldoende in beeld zijn en adequaat worden beheerst. Op 25 november 2010 is door de verenigde vergadering de Nota risico s en weerstandsvermogen Delfland vastgesteld. Nadrukkelijk is toen gesteld dat risicomanagement, dit wil zeggen handelingen gericht op het voorkomen, minimaliseren of beheersen van een risico en/of de negatieve gevolgen daarvan, geen onderdeel van de nota uitmaakt. In genoemde nota is het beleidskader vastgelegd inzake risico s met mogelijk financiële gevolgen in combinatie met het weerstandsvermogen. Daarmee werden niet alle componenten van risico s gedekt. Het vaststellen van de nota was vooral nodig om te voldoen aan de geldende wet- en regelgeving. Zo zijn in hoofdstuk 4 van het Waterschapsbesluit regels opgenomen met betrekking tot risicobeheer en het opnemen van een paragraaf weerstandsvermogen in de programmabegroting en in het jaarverslag. In de Verordening beleids- en verantwoordingsfunctie Hoogheemraadschap van Delfland (artikel 12) is geregeld dat het college voorstellen aan de verenigde vergadering doet die zijn gericht op een volledig en actueel beleid van het waterschap ten aanzien van het weerstandsvermogen en risicomanagement. 1.2 Doel van deze nota Over het proces van risicomanagement is bewustzijn, kennis en inzicht nodig bij bestuur en medewerkers. Van belang is dat bestuur en medewerkers hetzelfde begrippenkader gebruiken en het risicodenken een automatisme wordt. Centraal staan niet meer alleen de vragen: Wat we willen bereiken? Wat gaan we daarvoor doen? Wat gaat het kosten? Ook van belang zijn aanvullende vragen als: Wat gebeurt er als we iets niet doen? Welke maatregelen kunnen worden getroffen? Wat gaan die maatregelen kosten? De voorliggende nota heeft een breder doel dan de huidige nota. Het beoogt richting te geven aan het begrip risicomanagement en deze te koppelen aan de Planning & Controlcyclus (begroting/meerjarenraming, bestuursrapportages en jaarverslag). De nota beschrijft op hoofdlijnen hoe daar invulling aan gegeven kan worden. De concrete uitwerking van risicomanagement binnen Delfland (het operationaliseren) zal plaatsvinden na vaststelling van de nota. Het gaat dan onder meer om het eenduidig beschrijven van het begrippenkader, het creëren van een praktische werkwijze binnen het proces van risicomanagement en uiteindelijk het implementeren van de resultaten in de P&C-cyclus. 5

4 1.3 Leeswijzer Hoofdstuk 2 gaat in algemene termen over risico s en het proces van risicomanagement. In hoofdstuk 3 wordt beschreven welke (voorbeelden van) risico s specifiek van toepassing (kunnen) zijn voor waterschappen. De wijze waarop risico s kunnen worden geïdentificeerd is het onderwerp van hoofdstuk 4. In hoofdstuk 5 wordt ingegaan hoe de geïnventariseerde risico s kunnen worden beoordeeld, welke beheersmaatregelen kunnen worden getroffen en wie daarvoor verantwoordelijk is. In hoofdstuk 6 wordt onder meer beschreven welke elementen worden gerekend tot de beschikbare weerstandscapaciteit. Ook de beoordeling van het weerstandsvermogen en de stresstest komen in dit hoofdstuk aan de orde. Ten slotte wordt in hoofdstuk 7 het rapporteren van de risico s beschreven. 6

5 2 Risico s en risicomanagement 2.1 Risico s Een risico is de kans op het optreden van een gebeurtenis met een mogelijk negatief gevolg. Hierbij moet niet alleen worden gedacht aan financiële risico s maar bijvoorbeeld ook economische, politieke of juridische risico s. In deze nota worden verschillende soorten risico s (uiteraard binnen de kaders die in het vervolg van deze nota worden aangegeven) behandeld. Hierbij is het wel zo dat alleen de risico s waarvan de financiële consequenties inzichtelijk kunnen worden gemaakt, van invloed zijn op het weerstandsvermogen (zie hoofdstuk 6). Om de risico s in kaart te brengen wordt periodiek een risicoanalyse uitgevoerd waarvan de resultaten worden opgenomen in die P&C-producten (kadernota, begroting en jaarverslag). Tussentijdse ontwikkelingen worden gerapporteerd bij de bestuursrapportages. Risicoanalyse is zodoende een continu proces. Er is een verschil tussen de begrippen risico en onzekerheid. In beide gevallen is niet bekend wat de uitkomst zal zijn. Zo worden bij een SSK-raming van een investeringsproject bepaalde onzekerheden in beeld gebracht. Een onzekerheid is niet meetbaar in tegenstelling tot een risico dat wel meetbaar is op grond van een ervaring uit het verleden. Bij risico s kan het ook gaan om een afweging tussen de voor- en nadelen. Beide begrippen zullen nader worden uitgewerkt in het begrippenkader. 2.2 Risicomanagement Risicomanagement zijn de handelingen gericht op het voorkomen, minimaliseren of beheersen van een risico en/of de negatieve gevolgen daarvan. In dit proces is het van belang om mogelijke gebeurtenissen die het waterschap beïnvloeden bij het behalen van zijn doelen en resultaten (risico s) te identificeren, te beoordelen en vervolgens zodanig te beheersen dat op basis van een kosten/baten afweging zoveel mogelijk zekerheid kan worden verschaft voor het bereiken van de doelstellingen van Delfland. Door een goed beleid op het gebied van risicomanagement te voeren ontstaat beter inzicht in de positie van Delfland, waardoor de verenigde vergadering een betere afweging kan maken bij haar beslissingen. Daarnaast zorgt goed risicomanagement voor een hogere effectiviteit van de taakuitvoering en lagere kosten voor de beheersing van risico s. Risicomanagement is opgebouwd uit verschillende elementen en bestaat uit de identificatie van risico s (hoofdstuk 4), het beoordelen van risico s en het zo nodig formuleren en implementeren van beheersmaatregelen (hoofdstuk 5) en het rapporteren en evalueren over (de resultaten) van de beheersmaatregelen (hoofdstuk 7). De wijze waarop invulling aan risicomanagement binnen Delfland zal worden gegeven, zal op basis van deze nota nader worden uitgewerkt. Belangrijk aspect daarbij is om voor de hele organisatie te komen tot eenduidigheid in proces, begrippen en werkwijze. Ook moet er samenhang zijn tussen strategisch (VV/D&H), tactisch (DMT) en operationeel (bijv. PIB) risicomanagement. De uitwerking van risicomanagement, zoals in de hoofdstukken 7

6 4 en 5 van deze nota is beschreven, moet vooral worden gezien als richtingbepalend. De resultaten van de nadere uitwerking kunnen om redenen als hiervoor genoemd daarvan afwijken. De uiteindelijke resultaten zullen terugkomen in de ambtelijke en bestuurlijke P&C-producten. 2.3 Taken en bevoegdheden De verdeling van taken en bevoegdheden op het gebied van risicomanagement naar de verschillende niveaus is als volgt: Verenigde vergadering (kaderstellend): Vaststelling Verordening beleids- en verantwoordingsfunctie Delfland ex artikel 108 van de Waterschapswet; Vaststelling Nota risico s en weerstandsvermogen; Vaststelling van het benodigde weerstandsvermogen in P&C documenten. College van dijkgraaf en hoogheemraden (uitvoerend): Bepalen uitgangspunten: wijze van beheersing van risico s; Zorg dragen voor uitvoering risicomanagement; Opstellen van risicoanalyse; Voorstellen voor het benodigde weerstandsvermogen; Evaluatie van en rapportage over (de resultaten van) de uitvoering. Ambtelijk niveau (voorbereidend): Implementatie risicomanagement via programma- en concernsturing in de organisatie; Borging risicoanalyse in P&C-cyclus en in AO/IC; Implementatie proces en uitvoeren van risicomanagement. 8

7 3 Risico s bij waterschappen 3.1 Voorbeelden van risico s Bij het inventariseren van risico s kan het behulpzaam zijn wanneer er een lijst van voorbeelden beschikbaar is. Op basis van de begrotingen van een aantal waterschappen is, ingedeeld naar beleidsvelden, een dergelijke lijst gemaakt. 1 Onderstaande lijst is geen limitatieve opstelling en dient slechts als hulpmiddel bij het inventariseren van de risico s bij Delfland. Beleidsveld: PLANVORMING Andere inrichting en/of beheer gronden Europese Kaderrichtlijn Water: - investeringen - invulling gewenste ecologische toestand - gevolgen maatregelen - handhaving richtlijn (bijvoorbeeld boetes) - strengere lozingseisen Landinrichting en ruilverkaveling (herinrichting) Bezuinigingsplannen andere overheden Nationaal bestuursakkoord water: - kostenverdeling - investeringen - uitvoering Waterwet: - afschaffing reductie heffing communale lozingen Niet actueel zijn of ontbreken calamiteitenplan Gemeentelijke waterplannen Watertoets (toetsing plannen van derden) Beleidsveld: AANLEG EN ONDERHOUD WATERKERINGEN Veenkaden Dijksloten Loslatende slijtlagen asfaltbekleding Richtlijnen faunabeheer Toetsing waterkeringen Flora- en faunawet: - vertraging projecten - gevolgen muskusrattenbestrijding Legger- en beheerregister niet actueel - verminderde efficiency - schadeclaims als gevolg van inconsistent beleid Niet voldoen aan veiligheidsniveaus Onderhoudsplan niet op orde Dijkbewaking niet op orde Calamiteitenbestrijding niet op orde: - onvoldoende training - onvoldoende goed materieel beschikbaar Beleidsveld: INRICHTING EN ONDERHOUD WATERSYSTEMEN Grondwaterproblematiek Beëindiging grote grondwateronttrekkingen door derden 1 Bron: Risicomanagement bij waterschappen (Jeroen Scholten, Universiteit Twente, 2007). 9

8 Waterbergingsgebieden (bijdragen aan gemeenten) Overdracht waterkwaliteitsbeheer door provincie (kostentoedeling) Sanering/baggeren waterbodems: - slibverwerking - wet milieubelasting (aanslag baggerspecie) - verwerking slib (geschil met verwerker) - baggerkosten, extra hoeveelheid baggerwerk - bijdrage provincie baggerproject (valt lager uit) Afwikkeling calamiteiten Uitvoeringsmaatregelen peilbesluiten Oeverval Maatregelen KRW niet te koppelen aan regulier onderhoud Overdracht stedelijk waterbeheer Kostenverdeling aanleg waterlopen in uitbreidingsgebieden Beheer hoeveelheid water: - onderhoud kunstwerken - falen van kunstwerken Peilbesluiten: - actualiteit - schadeclaims Bijdrage muskusrattenbestrijding Beleidsveld: BOUW EN EXPLOITATIE ZUIVERINGTECHNISCHE WERKEN EU-richtlijn stikstofverwijdering Niet voldoen aan lozingseisen Verwerking zuiveringsslib Geen 50% korting heffing AWZI's Mogelijke naheffing belastingaanslagen AWZI's Weersomstandigheden, rijksheffing overstorten Bouwvergunningen (vertraging) Strengere effluent-eisen als gevolg van KRW Onderhoud en beheer transportstelsels Toepassing innovatieve technieken Beleidsveld: VERGUNNINGVERLENING EN HANDHAVING KEUR Boetes bij niet tijdig afgeven beschikking Legger niet actueel Beleidsveld: BEHEERSEN VAN LOZINGEN Rioleringsbeleid buitengebied Saneringen van industriële vervuilers Bijdrageregeling stimulering afkoppeling Omzetbelasting WVO-subsidies Bijdragen riolering buitengebied Subsidies terugdringen lozingen Mandatering handhaving WVO Afvalwaterakkoorden Beleidsveld: HEFFING EN INVORDERING Bezwaarschriften belastingaanslagen Aanslagen precariobelasting Consequenties vergoeding WOZ-kosten Afhaken bedrijven Verjaring vorderingen Vangnetconstructie WOZ (gemeenten) Claims WOZ, kostenverdeling (gemeenten) Kwijtscheldingen 10

9 Oninbare aanslagen Fraude bij belastinginning Beleidsveld: BESTUUR EN EXTERNE COMMUNICATIE Afwikkeling verkiezingen Wachtgeldverplichtingen Verstrekken foutieve informatie Beleidsveld: ONDERSTEUNENDE BEHEERPRODUCTEN Reorganisaties Kosten personeel: - pensioenpremies - aanname personeelslasten - loonontwikkelingen Akkoord bouwfraude en vervolgstappen Naheffing belastingdienst Garantstellingen Aansprakelijkheidsstellingen en schadeclaims Gerechtelijke en arbitrageprocedures Onderverzekering Veiligheid informatiesystemen Prijsstijgingen bijv. energie Beleidsveld: DEKKINGSMIDDELEN EN SALDO Renteontwikkelingen Wijzigende subsidieregelingen/lagere bijdragen Dividend van aandelen Inflatieontwikkeling EMU-tekorten Balansrisico's (waarderingsgrondslagen) Exploitatieresultaten OVERIGE RISICO S (meerdere beleidsvelden) Faillissement energieleverancier Investeringen Meeliftcontracten Samenwerking met derden Gemeenschappelijke regelingen Bijdragen aan projecten Contract laboratoriumkosten Vertraging investeringen en projecten door externe factoren, bijv.: - flora- en faunawet - bezuinigingen overheden - vertraging afronding projecten in verband met grondverwerving. 11

10 4 Identificeren van risico s 4.1 Inleiding De eerste stap in het proces van risicomanagement is het identificeren van de risico s. Hierbij is het streven een zo compleet mogelijk overzicht te krijgen van de risico s die een organisatie als Delfland loopt. Daarom wordt de inventarisatie op een systematische wijze uitgevoerd en worden daarbij alle onderdelen van de organisatie betrokken. Naast de al bekende risico s uit de P&C-cyclus kunnen de in het vorige hoofdstuk genoemde risico s daarbij behulpzaam zijn. Het identificeren van risico s is een doorlopend proces. 4.2 Risicocategorieën Bij risico-inventarisatie moet inzicht worden verkregen in de factoren die de realisatie van de programmadoelen of de voorgenomen prestatie-indicatoren in de weg kunnen staan. Dit kunnen zowel financiële als niet-financiële risico s zijn. Bij financiële risico s gaat het niet om risico s in de raming van investeringsprojecten 2 of de risico s die zich regelmatig voordoen en veelal vrij goed bekend en meetbaar zijn. Deze risico s zijn in veel gevallen al afgedekt in de begroting. Ook fraude- en renterisico s, waarop hieronder kort wordt ingegaan, vallen verder buiten de scope van deze nota. Frauderisico Het risico van fraude in de (digitale) administratie of vermissing van geldswaarden in de geldstromen is een risico dat niet geheel kan worden uitgesloten, ondanks de preventieve maatregelen die getroffen zijn om dit te voorkomen. Met een fraudeonderzoek (vaak bestaande uit het doorspitten van alle onderdelen van de administratie) kan tot in detail worden achterhaald welke fraude er is gepleegd en wie erbij betrokken waren. Doet het feit zich voor dan kan een beroep worden gedaan op de fraude- en berovingsverzekering. Renterisico Voor het risico van rente geldt een wettelijke norm die betrekking heeft op de vaste schuld van het waterschap. Door het toepassen van deze norm wordt de looptijd van langlopende geldleningen gespreid waardoor een beperking van de renterisico s optreedt. De jaarlijkse aflossingen zijn daardoor gebonden aan een maximum bedrag. Ook voor andere risico s met financiële gevolgen kunnen al beheersmaatregelen zijn getroffen in de vorm van het afsluiten van verzekeringen of het vormen van een voorziening of reserve. In dit verband kan verwezen worden naar: de nota Verzekeringsbeleid Hoogheemraadschap van Delfland met daarin opgenomen een overzicht van alle bij Delfland afgesloten verzekeringen; de begroting of het jaarverslag met daarin opgenomen alle gevormde reserves en voorzieningen. Om welke risico s gaat het dan wel? In het vorige hoofdstuk is in algemene zin een opsomming gegeven van de mogelijke risico s waaraan een waterschap bloot 2 Specifieke risico s met betrekking tot investeringsprojecten worden binnen de projectramingen apart zichtbaar gemaakt. Ook deze risico s zullen worden betrokken in de nadere Delflandbrede uitwerking van risicomanagement (eenduidigheid in proces, begrippen en werkwijze). 12

11 Programma's staat. Voor de situatie Delfland is het zaak om de daar gehanteerde indeling naar beleidsvelden te vertalen naar de bij Delfland gebruikelijke programma s. Vervolgens kan de lijst worden opgeschoond met de risico s die voor Delfland niet relevant zijn, bijvoorbeeld omdat hiervoor al beheersmaatregelen zijn getroffen (zie voorgaande alinea). De lijst kan worden aangevuld met risico s die specifiek van toepassing zijn op de situatie Delfland. Het inventariseren van de risico s binnen elk programma kan worden gestructureerd door de risico s te categoriseren naar de oorzaken van risico s (risicocategorieën). Dit zijn categorieën van mogelijke oorzaken van interne en externe risico s waaraan een organisatie bloot staat. De volgende risicocategorieën kunnen worden onderscheiden 3 met daarbij vermeld enkele voorbeelden waaraan bij die categorie gedacht kan worden: Economie: beschikbaarheid financiële middelen, werkloosheid, rentewijzigingen, veranderende eisen/wensen van opdrachtgevers of klanten, faillissement betrokken private partijen en vertrek of failliet gaan van ondersteunende toeleveranciers of afnemers; Natuurlijke omgeving: het op orde zijn van dijken/kaden, gemalen e.d, muskusratten; Politiek: wijzigingen van beleid na verkiezingen, onvoldoende afstemming besluiten, veranderende (inter)nationale wet- en regelgeving, subsidiewijzigingen; Proces/product: uitval van een gemaal, gebrekkig technisch beheer en onderhoud, niet of gebrekkig functioneren ondersteunende voorzieningen, producten werken niet of niet goed waardoor schade ontstaat, gebruik nieuwe technieken, geluidsoverlast; Organisatie: inadequate communicatie, verkeerde managementstijl, overtreden wet- en regelgeving, richtlijnen, voorschriften; Personeel: ziekte, arbeidsongeval, vergrijzing, vertrek personeel met belangrijke (niet gedeelde) kennis; Juridisch/aansprakelijkheid: gebrekkige contractvorming, aanbestedingsprocedures. 4.3 Risicomatrix Alle risico s worden in beeld gebracht door de risicocategorieën te combineren met de programma s. Hierdoor ontstaat een matrix van alle risico s en leidt tot meer inzicht en een groter risicobewustzijn bij bestuurders en medewerkers. Risicomatrix Risicocategorieën Geïdentificeerde risico's 3 Zoals eerder in de nota beschreven zal bij de verdere uitwerking ook voor wat betreft de te onderscheiden risicocategorieën worden ingezet op eenduidigheid binnen Delfland. Mogelijk leidt dit tot een enigszins aangepaste indeling van de hier genoemde categorieën. 13

12 Naast het op deze manier vastleggen van de risico s binnen de reguliere programma s zullen er ook risico s zijn die niet direct aan een programma zijn te koppelen. Uiteraard zullen ook deze risico s moeten worden beschreven als apart programma. Wie binnen de organisatie waarvoor verantwoordelijk is wordt in het volgende hoofdstuk onder 5.2 beschreven. Nadat alle risico s volgens de hierboven beschreven methodiek zijn geïdentificeerd is het zaak om deze risico s te beoordelen op basis van de kans op optreden en een inschatting van de mogelijke gevolgen. 14

13 5 Beoordelen van risico s en beheersmaatregelen 5.1 Beoordelen van risico s De volgende stap in het proces van risicomanagement is het beoordelen van alle geïnventariseerde risico s en het zo nodig treffen van beheersmaatregelen. Per risico is het noodzakelijk het risicoprofiel vast te stellen: een omschrijving van de mogelijke gebeurtenissen met de bijbehorende kans op voordoen (kwalificeren) en het mogelijke gevolg (kwantificeren). Voor het geven van een kwalitatieve beoordeling is een veel gebruikte methode het ordenen van de kans op voordoen in klassen en hieraan een rekenkundige invulling te geven. Dit laatste wordt alleen gebruikt ingeval aan het risico financiële gevolgen zijn verbonden. De onderstaande klassenindeling kan worden gehanteerd. 4 Kans op voordoen Klasse Kans op voordoen Percentage 1 < of 1x per 10 jaar 10% 2 1x per 5-10 jaar 30% 3 1x per 2-5 jaar 50% 4 1x per 1-2 jaar 70% 5 1x per jaar of > 90% De inherente subjectiviteit die gepaard gaat met deze inschatting kan deels worden ondervangen door meerdere medewerkers onafhankelijk een inschatting te laten maken. Ook is het mogelijk in zeer specialistische situaties extern advies in te winnen. Kwantificering is de beoordeling van de geïdentificeerde risico s op de mogelijke directe en indirecte financiële consequenties. Alleen als de (maximale) financiële schade kan worden ingeschat wordt het risico meegenomen bij de bepaling van de benodigde weerstandscapaciteit. Wel past hierbij de kanttekening dat risico s over het algemeen lastig zijn te kwantificeren (wanneer dit wel goed mogelijk zou zijn, is het immers mogelijk hiervoor een voorziening te treffen, waardoor een risico niet meer thuishoort in de paragraaf weerstandsvermogen in de P&C-cyclus). Wel ligt in het Waterschapsbesluit een verplichting besloten om de risico s te kwantificeren. In ieder geval die risico s waarvoor geen maatregelen zijn getroffen en die van materiële betekenis kunnen zijn in relatie tot de financiële positie. Hierna ontstaat een zo volledig mogelijk beeld van alle risico s per programma en in totaliteit (zie afgebeeld voorbeeld van een risicomatrix). In deze matrix zijn alle geïdentificeerde risico s opgenomen, dus ook de risico s zonder financiële gevolgen. Op basis van dit concernbrede risicoprofiel kan door het Delflands Management Team per programma (1) een prioritering binnen de lijst van risico s worden aangebracht, (2) voor de grootste risico s beheersmaatregelen worden bedacht en geïmplementeerd en (3) vastgesteld worden welke risico s worden betrokken bij het bepalen van de weerstandscapaciteit. De resultaten hiervan 4 Ook voor deze tabel geldt dat bij de nadere concrete uitwerking wordt ingezet op eenduidigheid binnen Delfland. Mogelijk leidt dit in de praktijk tot een enigszins aangepaste klassenindeling. 15

14 zullen voor besluitvorming worden voorgelegd aan de verenigde vergadering en worden in hoofdlijnen opgenomen in de verschillende producten van de P&Ccyclus. Risicomatrix (voorbeeld) Identificeren van risico's Risicocategorie Risicoprofiel Omschrijving risico's per programma Economie Natuurlijke omgeving Politiek Proces of product Organisatie Personeel Juridisch Maximaal risicobedrag in euro's Kans op voordoen (%) Financieel gevolg in euro's Pritoteitstelling per programma (1-5); 1=hoog; 5=laag Schoon water Risico 1 Risico 2 Risico.. Voldoende water Risico 1 Risico 2 Risico.. Stevige dijken Risico 1 Risico 2 Risico.. Gezuiverd afvalwater Risico 1 Risico 2 Risico.. Instrumenten Risico 1 Risico 2 Risico.. Organisatie Risico 1 Risico 2 Risico.. Algemene dekking Risico 1 Risico 2 Risico.. Algemeen (meerdere programma's) Risico 1 Risico 2 Risico Verantwoordelijkheid en beheersmaatregelen In eerste instantie ligt de verantwoordelijkheid voor het identificeren en beoordelen van risico s ( het vullen van de risicomatrix ) op het niveau van projectleider, teamleider, programmamanager, sectorhoofd of de door het DMT aangewezen functionaris waar het gaat om programmaoverstijgende risico s. Zij allen zijn immers het best in staat om bedreigingen te zien die het bereiken van de doelen en prestaties in de weg kunnen staan. Er kunnen ook risico s zijn die van zodanig groot belang zijn dat over de beheersing daarvan op een hoger niveau een beslissing moet worden genomen. 16

15 In geval sprake is van financiële risico s kan daarbij als hulpmiddel gebruik worden gemaakt van de volgende matrices. Het cijfer 1 betekent een geringe kans op voordoen en/of een gering gevolg (dus een laag risicoprofiel). Het cijfer 5 betekent een zeer grote kans op voordoen en/of heeft grote gevolgen. Kans op voordoen Klasse Kans op voordoen Percentage 1 < of 1x per 10 jaar 10% 2 1x per 5-10 jaar 30% 3 1x per 2-5 jaar 50% 4 1x per 1-2 jaar 70% 5 1x per jaar of > 90% Financieel gevolg Klasse Financieel gevolg 1 X < < X < < X < < X < < X Het treffen van beheersmaatregelen bij een risico is maatwerk en zal altijd van geval tot geval moeten worden bepaald. Deze beheersmaatregelen kunnen bestaan uit het accepteren, reduceren, vermijden of overdragen van een risico. 17

16 6 Weerstandsvermogen 6.1 Inleiding Op grond van artikel 4.11 van het Waterschapsbesluit moet in de programmabegroting een paragraaf weerstandsvermogen worden opgenomen. Deze paragraaf moet minimaal bevatten (artikel 4.19): Een inventarisatie van de weerstandscapaciteit; Een inventarisatie van de risico's; Het beleid omtrent de weerstandscapaciteit en de risico's. Het weerstandsvermogen is het vermogen van een organisatie om risico s met financiële gevolgen op te vangen zonder dat het behalen van de bestuurlijk vastgestelde doelen in het gedrang komt. Minder vrij beschikbare middelen betekent immers minder ruimte voor de realisatie van beleidsdoelstellingen. Het weerstandsvermogen betreft de relatie tussen enerzijds de beschikbare weerstandcapaciteit en anderzijds de benodigde weerstandscapaciteit (risico s waarvoor geen voorzieningen zijn getroffen of verzekeringen zijn afgesloten). Het weerstandsvermogen is van belang voor het bepalen van de gezondheid van de financiële positie van Delfland voor het begrotingsjaar en de meerjarenraming. 6.2 Beschikbare weerstandscapaciteit Weerstandscapaciteit is in artikel 4.8 van het Waterschapsbesluit omschreven als de middelen en mogelijkheden waarover een waterschap beschikt of kan beschikken om niet begrote kosten te dekken. De volgende elementen kunnen tot de weerstandscapaciteit worden gerekend: Het eigen vermogen; De onbenutte belastingcapaciteit; De post onvoorzien. Tot de beschikbare weerstandscapaciteit worden bij Delfland gerekend het eigen vermogen (onderdeel algemene reserves) en de post onvoorzien. Het eigen vermogen Het eigen vermogen bestaat uit de algemene reserves, bestemmingsreserves en stille reserves. De algemene reserves bestaan uit de algemene reserve weerstandvermogen watersysteem en de algemene reserve weerstandvermogen waterzuivering. Ook wordt het nog te bestemmen jaarresultaat hiertoe gerekend. Bestemmingsreserves zijn reserves die ingesteld zijn met als doel dekking te creëren voor specifieke toekomstige uitgaven. Het is daarom niet mogelijk zonder gevolgen voor de (toekomstige) bedrijfsvoering deze reserves te definiëren als weerstandscapaciteit. Om deze reden worden de bestemmingsreserves niet opgenomen in de beschikbare weerstandscapaciteit. Stille reserves kunnen onderdeel uitmaken van de weerstandscapaciteit. Het betreft dan activa die snel te verkopen zijn of waarvoor expliciet al een besluit tot verkoop is genomen. In het laatste geval wordt in de paragraaf weerstandsvermogen inzicht gegeven in het verschil tussen de boekwaarde en de verwachte verkoopprijs. Van een stille reserves wordt pas uitgegaan als deze activa niet duurzaam aan de bedrijfsuitoefening zijn verbonden. 18

17 Dit betekent dat de algemene reserve en eventuele stille reserves (meerjarig) kunnen worden ingezet als dekkingsmiddel wanneer zich risico s voordoen. Onvoorzien De (wettelijk verplicht te ramen) post voor onvoorziene uitgaven vormt de nog onbenutte ruimte in de begroting die kan worden ingezet voor het opvangen van risico s. De hoogte van deze raming wordt jaarlijks bij het opstellen van de kadernota/begroting bezien op basis van het gebruik van deze post in voorgaande jaren en een inschatting voor de komende jaren. 6.3 Benodigde weerstandscapaciteit De benodigde weerstandscapaciteit wordt bepaald door de bedragen van alle individuele risico s bij elkaar op te tellen (concernbreed risicoprofiel) en deze te vermeerderen met de in de programmabegroting en meerjarenraming voorziene exploitatietekorten. Hoewel de exploitatietekorten geen onderdeel vormen van het risicomanagement zoals eerder beschreven, worden deze wel ten laste gebracht van de algemene reserve. De algemene reserve is onderdeel van de (beschikbare) weerstandscapaciteit. In die zin worden exploitatietekorten gerekend tot de risico s en worden deze in het kader van het bepalen van de benodigde weerstandscapaciteit meegenomen. 6.4 Beoordeling weerstandsvermogen De benodigde weerstandscapaciteit wordt afgezet tegen de beschikbare weerstandscapaciteit en leidt tot de ratio van het weerstandsvermogen. In formulevorm: Ratio weerstandsvermogen = Beschikbare weerstandscapaciteit Benodigde weerstandscapaciteit Om deze uitkomst te kunnen beoordelen (in het Waterschapsbesluit zijn hierover geen richtlijnen gegeven) wordt gebruik gemaakt van onderstaande normtabel zoals deze is ontwikkeld door de Universiteit Twente. 5 Ratio weerstandsvermogen Betekenis 2,0 < x Uitstekend 1,4 < x < 2,0 Ruim voldoende 1,0 < x < 1,4 Voldoende 0,8 < x < 1,0 Matig 0,6 < x < 0,8 Onvoldoende x < 0,6 Ruim onvoldoende Delfland streeft naar een ratio van het weerstandsvermogen die ten minste de kwalificatie voldoende heeft. In de paragraaf weerstandsvermogen van elk product van de P&C-cyclus wordt de ratio berekend. 6.5 Stresstest Naast de berekening van de ratio weerstandsvermogen wordt gebruik gemaakt van de stresstest. Daarbij worden op basis van verschillende scenario's de financiële risico s en de mogelijk te treffen beheersmaatregelen inzichtelijk 5 Bron: Risicomanagement bij waterschappen (Jeroen Scholten, Universiteit Twente, 2007). 19

18 gemaakt en wordt de impact daarvan aangegeven op de financiële positie van Delfland. Daarbij gaat het zowel om inzicht in de financiële positie (hoe financieel gezond is Delfland) als om inzicht in de financiële weerbaarheid (welke financiële mogelijkheden zijn er). Aan de hand van verschillende indicatoren (zoals meerjarenraming, renteontwikkeling, reserve- en schuldpositie, garantstellingen, besparingsopties, tariefontwikkeling, rijks- en Europees beleid en actuele macroeconomische vooruitzichten) wordt de financiële positie van Delfland in kaart gebracht. Door deze indicatoren voor meerdere jaren en bovendien in hun onderlinge samenhang te analyseren wordt een beeld van de financiële toekomstbestendigheid van Delfland verkregen. De stresstest is nog in ontwikkeling en zal ook in Unieverband aan de orde komen. De test zal jaarlijks worden uitgevoerd. Daarmee krijgt het een plaats in het pallet van maatregelen die Delfland heeft om een goed en gedegen inzicht in zijn financiële positie te houden. 20

19 7 Rapporteren over risico s en beheersmaatregelen 7.1 Programmabegroting, meerjarenraming en jaarverslag De laatste stap in het proces van risicomanagement is het rapporteren en waar nodig aanpassen van het te doorlopen proces. De rapportage vindt plaats in de P&C-cyclus zowel bij de verschillende programma s als in de paragraaf weerstandsvermogen. Dit laatste uiteraard alleen voor zover de risico s van invloed zijn bij het bepalen van het weerstandsvermogen. In elke programmaparagraaf worden de belangrijkste risico s vermeld. In de paragraaf weerstandsvermogen ( risicoparagraaf ) wordt van alle (financiële) risico s een concernbreed risicoprofiel gemaakt. Op basis hiervan blijkt met welk totaalbedrag risico s kunnen worden afgedekt. Risico s worden vertrouwelijk behandeld als openbaarmaking de belangen van Delfland kan schaden. In dat geval zal een risico in algemene termen bij het betreffende programma worden vermeld. De risicomatrix, bestaande uit specifieke risico s en bedragen, wordt altijd in vertrouwelijke vorm aan het bestuur voorgelegd. 7.2 Bestuursrapportages Uitgangspunt voor de bestuursrapportages is dat dit een rapportage is op afwijkingen ten opzichte van de door de VV vastgestelde programmabegroting (uitgezonderd de prestatie-indicatoren waarover op voortgang wordt gerapporteerd). Rapportage over de risico s kan op analoge wijze plaatsvinden. Alleen risico s waarover bestuurlijk vermeldenswaardige (voortgangs-)informatie beschikbaar is, worden opgenomen in deze rapportages. Vermeldenswaardig moet in dit verband worden opgevat al die zaken die de bevoegdheid van de VV raken. 7.3 Risicoafweging in VV-voorstellen Los van het invoeren van een proces van risicomanagement wordt in de voorbereidingsfase van ieder nieuw VV-voorstel een expliciete risicoafweging gemaakt op de aspecten volgens de in paragraaf 4.2 vermelde risicocategorieën. Indien op basis daarvan risico s worden onderkend dan dienen deze in de voorstellen te worden vermeld. Als openbaarmaking van de risico s de positie van Delfland kan schaden wordt in het openbare voorstel zo nodig verwezen naar een vertrouwelijke bijlage. Hiermee wordt de VV in de positie gebracht om vooraf te kunnen sturen. 21

Nota risicomanagement Delfland

Nota risicomanagement Delfland Nota risicomanagement Delfland Inhoud 1 Inleiding 5 1.1 Algemeen 5 1.2 Doel van deze nota 5 1.3 Leeswijzer 6 2 Risico s en risicomanagement 7 2.1 Risico s 7 2.2 Risicomanagement 7 2.3 Taken en bevoegdheden

Nadere informatie

Beleidsnotitie reserves en voorzieningen (inclusief risicomanagement / weerstandsvermogen)

Beleidsnotitie reserves en voorzieningen (inclusief risicomanagement / weerstandsvermogen) Beleidsnotitie reserves en voorzieningen (inclusief risicomanagement / weerstandsvermogen) 2 januari 2014 2 Beleidsnotitie reserves en voorzieningen (inclusief risicomanagement / weerstandsvermogen) Inhoudsopgave

Nadere informatie

Nota reserves, weerstandsvermogen en solvabiliteit 2015. RAD Hoeksche Waard

Nota reserves, weerstandsvermogen en solvabiliteit 2015. RAD Hoeksche Waard Nota reserves, weerstandsvermogen en solvabiliteit 2015 Inhoud Samenvatting... 3 Inleiding Risicomanagement... 4 Doel risicomanagement Stappen risicomanagement Risicobeheersing Taken en verantwoordelijkheden

Nadere informatie

Wie bewaakt mijn geld? Financiële controle en risicobeheersing binnen de gemeente Nuth

Wie bewaakt mijn geld? Financiële controle en risicobeheersing binnen de gemeente Nuth Wie bewaakt mijn geld? Financiële controle en risicobeheersing binnen de gemeente Nuth De taak van de raad onder het dualisme Kaders stellen (WMO, Jeugdwet, handhaving) Budgetteren (begroting) Lokale wetgeving

Nadere informatie

Aan de raad van de gemeente Lingewaard

Aan de raad van de gemeente Lingewaard 6 Aan de raad van de gemeente Lingewaard *14RDS00194* 14RDS00194 Onderwerp Nota Risicomanagement & Weerstandsvermogen 2014-2017 1 Samenvatting In deze nieuwe Nota Risicomanagement & Weerstandsvermogen

Nadere informatie

Kadernota Risicomanagement provincie Groningen

Kadernota Risicomanagement provincie Groningen Kadernota Risicomanagement provincie Groningen Provincie Groningen December 2014 1. Inleiding Op basis van de Financiële Verordening Provincie Groningen dienen Gedeputeerden Staten (GS) ten minste eenmaal

Nadere informatie

Nota Weerstandsvermogen 2013 - Gemeente Olst-Wijhe 1 van 10

Nota Weerstandsvermogen 2013 - Gemeente Olst-Wijhe 1 van 10 Nota Weerstandsvermogen 2013 Gemeente Olst-Wijhe Olst-Wijhe, maart 2013 doc. nr.: 13.014804 Nota Weerstandsvermogen 2013 - Gemeente Olst-Wijhe 1 van 10 Inhoudsopgave Samenvatting 3 Hoofdstuk indeling 1.

Nadere informatie

Notitie weerstandsvermogen gemeente Ten Boer

Notitie weerstandsvermogen gemeente Ten Boer Notitie weerstandsvermogen gemeente Ten Boer 1. Inleiding In 2008 heeft Aniek Geerts, student Master of Business Administration met begeleiding vanuit de Rijksuniversiteit Groningen door de heer B.J.W.Pennink

Nadere informatie

4.2 Weerstandsvermogen

4.2 Weerstandsvermogen 4.2 Weerstandsvermogen 4.2.1 Inleiding Deze paragraaf handelt over de hoogte van de algemene reserve en andere weerstandscapaciteit waarover de gemeente Spijkenisse beschikt om calamiteiten en andere tegenvallers

Nadere informatie

Nota weerstandsvermogen. gemeente Leeuwarderadeel

Nota weerstandsvermogen. gemeente Leeuwarderadeel Nota weerstandsvermogen gemeente Leeuwarderadeel Inhoudsopgave Inleiding...3 Wet- en regelgeving en huidig beleid...4 2.1 Besluit begroting en Verantwoording...4 2.2 Financiële verordening gemeente Leeuwarderadeel...4

Nadere informatie

FINANCIËLE VERORDENING RECREATIESCHAP DOBBEPLAS

FINANCIËLE VERORDENING RECREATIESCHAP DOBBEPLAS FINANCIËLE VERORDENING RECREATIESCHAP DOBBEPLAS Het Algemeen Bestuur van het recreatieschap Dobbeplas; Gezien het voorstel van het Dagelijks Bestuur van 13 oktober 2014; Gelet op het bepaalde in de artikelen

Nadere informatie

Nota Weerstandsvermogen en Risicomanagement Omgevingsdienst West- Holland

Nota Weerstandsvermogen en Risicomanagement Omgevingsdienst West- Holland Nota Weerstandsvermogen en Risicomanagement Omgevingsdienst West- Holland 1 Inhoud Management Samenvatting... 3 Hoofdstuk 1 Inleiding... 4 Hoofdstuk 2 Weerstandsvermogen... 5 Hoofdstuk 3 Begrippenkader...

Nadere informatie

DATUM BEHANDELING IN D&H 21 [Tiei 2013

DATUM BEHANDELING IN D&H 21 [Tiei 2013 DATUM VERGADERING 27 juľ1i 2013 BDLAGE(N) 2 AGENDAPUNTNUMMER ļ DATUM BEHANDELING IN D&H 21 [Tiei 2013 commissie 0 Water (10 juni 2013) 0 WWV (11 juni 2013) 0 MBH (12 juni 2013) AAN DE VERENIGDE VERGADERING

Nadere informatie

Nota Reserves en Voorzieningen Gemeente Bergen (N-H)

Nota Reserves en Voorzieningen Gemeente Bergen (N-H) Nota Reserves en Voorzieningen Gemeente Bergen (N-H) INHOUDSOPGAVE INHOUDSOPGAVE... 1 1. INLEIDING... 2 1.1 Waarom een nota reserves en voorzieningen?... 2 1.2 Inhoud van de nota... 2 2 Regelgeving en

Nadere informatie

22 april 2015 OPENBAAR LICHAAM CREMATORIA TWENTE

22 april 2015 OPENBAAR LICHAAM CREMATORIA TWENTE 22 april 2015 OPENBAAR LICHAAM CREMATORIA TWENTE ONTWERPBEGROTING 2016 Inhoudsopgave Bladz. 1. Aanbieding begroting 2016 1 2. Beleidsbegroting 2016 3 2.1 Programma 2.2 Paragrafen 3. Financiële begroting

Nadere informatie

RAADSVOORSTEL Agendanummer 9.1. Onderwerp: Voortgang uitvoering plan van aanpak voor de realisatie van risicomanagement

RAADSVOORSTEL Agendanummer 9.1. Onderwerp: Voortgang uitvoering plan van aanpak voor de realisatie van risicomanagement RAADSVOORSTEL Agendanummer 9.1 Raadsvergadering van 2 oktober 2008 Onderwerp: Voortgang uitvoering plan van aanpak voor de realisatie van risicomanagement Verantwoordelijke portefeuillehouder: M.G. de

Nadere informatie

Regeling Financieel Beheer Belastingsamenwerking Gouwe- Rijnland

Regeling Financieel Beheer Belastingsamenwerking Gouwe- Rijnland Regeling Financieel Beheer Belastingsamenwerking Gouwe- Rijnland Het Algemeen Bestuur van de Gemeenschappelijke regeling Gouwe-Rijnland (BSGR), gelet op: Artikel 212 van de Gemeentewet; Het Waterschapsbesluit;

Nadere informatie

(Proces)voorstel aanpak opstellen Nota Risicomanagement

(Proces)voorstel aanpak opstellen Nota Risicomanagement (Proces)voorstel aanpak opstellen Nota Risicomanagement Aanleiding Het college heeft de opdracht een Nota Risicomanagement op te stellen. Hiertoe heeft de raad besloten bij de rapportage Financiële Strategie.

Nadere informatie

Gemeente Krimpen aan den IJssel NOTA RISICOMANAGEMENT EN WEERSTANDSVERMOGEN

Gemeente Krimpen aan den IJssel NOTA RISICOMANAGEMENT EN WEERSTANDSVERMOGEN Gemeente Krimpen aan den IJssel NOTA RISICOMANAGEMENT EN WEERSTANDSVERMOGEN Oktober 2012 1 Inhoudsopgave 1. INLEIDING... 3 1.1 Aanleiding... 3 1.2 Doelstelling en reikwijdte nota... 3 1.3 Definities en

Nadere informatie

agendapunt 06.06 Aan Verenigde Vergadering EVALUATIE BELEIDSNOTA GRONDWATERBEHEER

agendapunt 06.06 Aan Verenigde Vergadering EVALUATIE BELEIDSNOTA GRONDWATERBEHEER agendapunt 06.06 1008936 Aan Verenigde Vergadering EVALUATIE BELEIDSNOTA GRONDWATERBEHEER Gevraagd besluit Verenigde Vergadering 25-09-2014 Kennis te nemen van de evaluatie van de beleidsnota grondwaterbeheer.

Nadere informatie

VOORSTEL AAN HET COLLEGE VAN DIJKGRAAF EN HEEMRADEN

VOORSTEL AAN HET COLLEGE VAN DIJKGRAAF EN HEEMRADEN Commissie Financiën en Bestuurlijke Zaken 23 februari 2016 VOORSTEL AAN HET COLLEGE VAN DIJKGRAAF EN HEEMRADEN Aandachtsveldhouder B.J. Bussink Vergadering : 1 maart 2016 Agendapunt : Bijlagen : Bestuursrapportage

Nadere informatie

agendapunt 3.b.3 Aan College van Dijkgraaf en Hoogheemraden VOORTGANG AFRONDING JUIST (NU) AANSLUITEN Datum 7 januari 2014

agendapunt 3.b.3 Aan College van Dijkgraaf en Hoogheemraden VOORTGANG AFRONDING JUIST (NU) AANSLUITEN Datum 7 januari 2014 agendapunt 3.b.3 1072908 Aan College van Dijkgraaf en Hoogheemraden VOORTGANG AFRONDING JUIST (NU) AANSLUITEN Portefeuillehouder Woorst, I.J.A. ter Datum 7 januari 2014 Aard bespreking Besluitvormend Afstemming

Nadere informatie

Nota Reserves en Voorzieningen 2014 Gemeente Zundert

Nota Reserves en Voorzieningen 2014 Gemeente Zundert Nota Reserves en Voorzieningen 2014 Gemeente Zundert Intern document 2014/10084 behorende bij B&W nota 2014/10024 Colofon Uitgave Mei 2014 Gemeente Zundert Markt 1 4881 CN Zundert Postbus 10.001 4880 CA

Nadere informatie

Verordening op het financiële beleid en beheer van de gemeente Hengelo

Verordening op het financiële beleid en beheer van de gemeente Hengelo Verordening op het financiële beleid en beheer van de gemeente Hengelo Hoofdstuk I Artikel 1 Hoofdstuk II Artikel 2 Artikel 3 Artikel 3 Artikel 4 Artikel 5 Artikel 6 Artikel 7 Hoofdstuk III Artikel 8 Artikel

Nadere informatie

Verordening op het financiële beleid en beheer van de gemeente Hengelo

Verordening op het financiële beleid en beheer van de gemeente Hengelo GEMEENTEBLAD Officiële uitgave van gemeente Hengelo. Nr. 70808 2 december 2014 Verordening op het financiële beleid en beheer van de gemeente Hengelo De raad van de gemeente Hengelo; gelezen het voorstel

Nadere informatie

gezien het voorstel van de Tijdelijke Commissie ingesteld door de Drechtraad van 21 augustus 2006 en 13 november 2006; b e s l u i t :

gezien het voorstel van de Tijdelijke Commissie ingesteld door de Drechtraad van 21 augustus 2006 en 13 november 2006; b e s l u i t : De Drechtraad gezien het voorstel van de Tijdelijke Commissie ingesteld door de Drechtraad van 21 augustus 2006 en 13 november 2006; gelet op artikel 212 van de Gemeentewet, alsmede artikel 30, eerste

Nadere informatie

Onderwerp: Aanpassing Financiële Verordening

Onderwerp: Aanpassing Financiële Verordening Onderwerp: Aanpassing Financiële Verordening In Algemeen Bestuur van 21 december 2011 is de Financiële Verordening (FV) vastgesteld. In de FV is in artikel 13 de bepaling opgenomen dat een inventarisatie

Nadere informatie

AGENDAPUNT 3.3 ONTWERP. Onderwerp: Ontwerp begroting 2015 Nummer: 860110. Voorstel

AGENDAPUNT 3.3 ONTWERP. Onderwerp: Ontwerp begroting 2015 Nummer: 860110. Voorstel VOORSTEL AAN HET ALGEMEEN BESTUUR AGENDAPUNT 3.3 Onderwerp: Ontwerp begroting 2015 Nummer: 860110 ONTWERP In D&H: 30 september 2014 Steller: A Peek In Cie: BMZ 29 oktober 2014 Telefoonnummer: 6013 SKK

Nadere informatie

Bijlage 4. WORDT WAS Verschillen. Financiële verordening Gemeente Ridderkerk 2014 Ridderkerk 2012. Financiële verordening

Bijlage 4. WORDT WAS Verschillen. Financiële verordening Gemeente Ridderkerk 2014 Ridderkerk 2012. Financiële verordening Hoofdstuk 1 inleidende bepalingen Artikel 1. Definities art. 1 Niet meer opgenomen: - afdeling - Administratieve organisatie - Financieel beheer Deze definities hebben betrekking op de GR-BAR en zijn daarom

Nadere informatie

Aan Verenigde Vergadering INVESTERINGSPLAN EN KREDIET VOOR UITVOEREN AFSLUITINGEN VERVALLEN TRANSPORTLEIDINGEN AHR

Aan Verenigde Vergadering INVESTERINGSPLAN EN KREDIET VOOR UITVOEREN AFSLUITINGEN VERVALLEN TRANSPORTLEIDINGEN AHR agendapunt H.02 987352 Aan Verenigde Vergadering INVESTERINGSPLAN EN KREDIET VOOR UITVOEREN AFSLUITINGEN VERVALLEN TRANSPORTLEIDINGEN AHR Gevraagd besluit Verenigde Vergadering 19-4-2012 I. Het investeringsplan

Nadere informatie

Stafdienst Bedrijfsvoering Afdeling Concernfinanciën 31 augustus 2005. Kadernota weerstandsvermogen

Stafdienst Bedrijfsvoering Afdeling Concernfinanciën 31 augustus 2005. Kadernota weerstandsvermogen Stafdienst Bedrijfsvoering Afdeling Concernfinanciën 31 augustus 2005 Kadernota weerstandsvermogen INHOUDSOPGAVE 1 INLEIDING... 1 2 DEFINITIES VOOR WEERESTANDSCAPACITEIT EN RISICO S... 2 2.1 Weerstandscapaciteit...

Nadere informatie

Nota beleid reserves en voorzieningen voor het hoogheemraadschap van Schieland en de Krimpenerwaard

Nota beleid reserves en voorzieningen voor het hoogheemraadschap van Schieland en de Krimpenerwaard Nota beleid reserves en voorzieningen voor het hoogheemraadschap van Schieland en de Krimpenerwaard Inhoudsopgave 1. INLEIDING 4 2. BEGRIPPENKADER 4 3. RESERVES 5 3.1 ALGEMENE RESERVES 5 3.2 BESTEMMINGSRESERVES

Nadere informatie

Parafering besluit D&H 16-02-2016 H Conform Geparafeerd door: Janssen, T.R.J.

Parafering besluit D&H 16-02-2016 H Conform Geparafeerd door: Janssen, T.R.J. agendapunt 3.a.1 1244544 Aan College van Dijkgraaf en Hoogheemraden STRESS TEST Portefeuillehouder Smits, M. Datum 16 februari 2016 Aard bespreking Informatief Afstemming CTL/MCTL Bijlagen 1 Zaaknummer

Nadere informatie

B1303722. 28 november 2013 7. Datum: Agendapunt nr: Aan de Verenigde Vergadering. Burap 2-2013

B1303722. 28 november 2013 7. Datum: Agendapunt nr: Aan de Verenigde Vergadering. Burap 2-2013 Datum: Agendapunt nr: 28 november 2013 7. B1303722 Aan de Verenigde Vergadering Burap 2-2013 Aard voorstel Besluitvormend voorstel met investerinq Aantal Bijlagen 2 Voorstel behandeld door Datum Verenigde

Nadere informatie

NOTA WEERSTANDSVERMOGEN EN RISICOMANAGEMENT

NOTA WEERSTANDSVERMOGEN EN RISICOMANAGEMENT NOTA WEERSTANDSVERMOGEN EN RISICOMANAGEMENT Vastgesteld in de gemeenteraad 25 januari 2011 Nota weerstandsvermogen en risicomanagement Pagina 1 van 9 Weerstandsvermogen en risicomanagement 1. Inleiding.

Nadere informatie

VOORTGANGSRAPPORTAGE GR BEHEER GRONDWATERONTTREKKING DELFT NOORD - UITTREDING

VOORTGANGSRAPPORTAGE GR BEHEER GRONDWATERONTTREKKING DELFT NOORD - UITTREDING agendapunt H.28 1230037 Aan Verenigde Vergadering VOORTGANGSRAPPORTAGE GR BEHEER GRONDWATERONTTREKKING DELFT NOORD - UITTREDING Gevraagd besluit Verenigde Vergadering 17-12-2015 I. In te stemmen met de

Nadere informatie

Statenvoorstel nr. PS/2013/8733

Statenvoorstel nr. PS/2013/8733 Statenvoorstel nr. PS/2013/8733 Nota Risicomanagement Datum GS-kenmerk Inlichtingen bij 29.10.2013 2013/0350680 Dhr. R. Anderson telefoon 038 499 8744 e-mail R.Anderson@overijssel.nl Aan Provinciale Staten

Nadere informatie

b e s l u i t : 1 Inleidende bepaling 2 Begroting en verantwoording Nr: 07-104a De raad van de gemeente Barneveld;

b e s l u i t : 1 Inleidende bepaling 2 Begroting en verantwoording Nr: 07-104a De raad van de gemeente Barneveld; Nr: 07-104a De raad van de gemeente Barneveld; gelezen het voorstel van burgemeester en wethouders, nr. 07-104; gelet op artikel 212 van de Gemeentewet; overwegende dat de verordening op de uitgangspunten

Nadere informatie

Raadsvergadering van 1 november 2012 Agendanummer: 5

Raadsvergadering van 1 november 2012 Agendanummer: 5 RAADSVOORSTEL Verseon kenmerk: 368891 Raadsvergadering van 1 november 2012 Agendanummer: 5 Onderwerp: Beleidsbegroting 2013-2016 Verantwoordelijk portefeuillehouder: Drs. F.P. Fakkers SAMENVATTING Vanuit

Nadere informatie

Reserve Ontwikkelingsprojecten Spelregels. Gemeente Albrandswaard

Reserve Ontwikkelingsprojecten Spelregels. Gemeente Albrandswaard Reserve Ontwikkelingsprojecten Spelregels Gemeente Albrandswaard Reserve Ontwikkelingsprojecten Spelregels Gemeente Albrandswaard Datum: 18 mei 2012 Afdeling: Bestuur, team ontwikkeling Afdelingshoofd:

Nadere informatie

agendapunt 3.b.6 Aan College van Dijkgraaf en Hoogheemraden SAMENWERKINGSOVEREENKOMST WATER RIJSWIJK-ZUID Datum 7 november 2011

agendapunt 3.b.6 Aan College van Dijkgraaf en Hoogheemraden SAMENWERKINGSOVEREENKOMST WATER RIJSWIJK-ZUID Datum 7 november 2011 agendapunt 3.b.6 971464 Aan College van Dijkgraaf en Hoogheemraden SAMENWERKINGSOVEREENKOMST WATER RIJSWIJK-ZUID Portefeuillehouder Berg, A. van den Datum 7 november 2011 Aard bespreking Besluitvormend

Nadere informatie

RISICOMANAGEMENT. Wat voegt risicomanagement toe?

RISICOMANAGEMENT. Wat voegt risicomanagement toe? RISICOMANAGEMENT Risicomanagement ondersteunt op een gestructureerde manier het behalen van doelstellingen en het opleveren van projectresultaten. Dit kan door risico s expliciet te maken, beheersmaatregelen

Nadere informatie

Financiële Verordening

Financiële Verordening Financiële Verordening Financiële Verordening Gemeente Helmond Verordening op de uitgangspunten voor het financieel beleid, alsmede voor het financieel beheer en voor de inrichting van de financiële organisatie

Nadere informatie

Risicomanagement Transities

Risicomanagement Transities Risicomanagement Transities 1. Inleiding In deze rapportage worden de risico s en de mogelijke beheersmaatregelen benoemd die verband houden met de te realiseren transities rondom Jeugdzorg, Participatie

Nadere informatie

Jaarrekening 2013. Gemeente Bunnik. Bunnik, 5 juni 2014 Open Huis gemeenteraad

Jaarrekening 2013. Gemeente Bunnik. Bunnik, 5 juni 2014 Open Huis gemeenteraad Jaarrekening 2013 Gemeente Bunnik Bunnik, 5 juni 2014 Open Huis gemeenteraad Agenda Controle van de jaarrekening De voorschriften voor de jaarrekening Jaarrekeningcontrole 2013 Controle van de jaarrekening

Nadere informatie

Nota waardering en afschrijving vaste activa

Nota waardering en afschrijving vaste activa Nota waardering en afschrijving vaste activa Concept Datum 30 maart 2012 Opgemaakt door afdeling Bedrijfskundige Ondersteuning Blad 2 van 6 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 1.1. Algemeen... 3 1.2. Ingangsdatum...

Nadere informatie

Aan Verenigde Vergadering JAARREKENING 2010. Gevraagd besluit Verenigde Vergadering 30-6-2011

Aan Verenigde Vergadering JAARREKENING 2010. Gevraagd besluit Verenigde Vergadering 30-6-2011 agendapunt B.01 927470 Aan Verenigde Vergadering JAARREKENING 2010 Gevraagd besluit Verenigde Vergadering 30-6-2011 1. De jaarrekening 2010 vast te stellen. 2. Het tekort van 18.240.832 van de taak watersysteembeheer

Nadere informatie

Nota Relatie provincie Utrecht met de waterschappen. Deel 3: Provinciaal toezichtkader

Nota Relatie provincie Utrecht met de waterschappen. Deel 3: Provinciaal toezichtkader 1 INLEIDING Op grond van verschillende regelgeving is de provincie Utrecht belast met het toezicht op de op haar grondgebied gelegen waterschappen. In dit deel van de nota wordt een overzicht gegeven van

Nadere informatie

Uitgangspunten stresstest

Uitgangspunten stresstest Uitgangspunten stresstest Hoofdzakelijk op basis van openbare bronnen: Begroting Jaarrekening CBS-statistieken Atlas van de lokale lasten Centrum voor Onderzoek van de Economie van de Lagere Overheden

Nadere informatie

Graag vernemen wij uw advies ter zake. Het dagelijks bestuur, 120138/LUT 4/4

Graag vernemen wij uw advies ter zake. Het dagelijks bestuur, 120138/LUT 4/4 Het bijgevoegde rapport geeft u een beeld van de berekening van de omvang van de (financiële) risico s 2011 volgens de vastgestelde methodiek. Ook verschaft het rapport informatie over de opbouw van de

Nadere informatie

Onderwerp: Risico inventarisatie project rwzi Utrecht Nummer: 604438. Dit onderwerp wordt geagendeerd ter kennisneming ter consultering ter advisering

Onderwerp: Risico inventarisatie project rwzi Utrecht Nummer: 604438. Dit onderwerp wordt geagendeerd ter kennisneming ter consultering ter advisering COLLEGE VAN DIJKGRAAF EN HOOGHEEMRADEN COMMISSIE BMZ ALGEMEEN BESTUUR Agendapunt 9A Onderwerp: Risico inventarisatie project rwzi Utrecht Nummer: 604438 In D&H: 22-01-2013 Steller: Drs. J.L.P.A. Dankaart

Nadere informatie

Nota Weerstandsvermogen en risicomanagement

Nota Weerstandsvermogen en risicomanagement Nota Weerstandsvermogen en risicomanagement Actualisatie voor de jaren 2012 tot en met 2015 Registratienummer: 12.003319 Concernstaf februari 2012 Inhoudsopgave Inhoudsopgave...3 1 Inleiding...5 1.1 Algemeen...5

Nadere informatie

(pagina 3) (pagina 6)

(pagina 3) (pagina 6) JAARREKENING 2014 Tijdigheid Is de jaarrekening op tijd (voor 15 april) ontvangen? Accountantsverklaringen Is de verklaring aanwezig (ja /nee) en welke soort verklaring? Weerstandsvermogen Hoogte algemene

Nadere informatie

Financiële verordening RUD Zuid-Limburg

Financiële verordening RUD Zuid-Limburg Financiële verordening RUD Zuid-Limburg 1 Inhoud Hoofdstuk 1 Algemene bepalingen... 3 Artikel 1 Begrippenkader... 3 Hoofdstuk 2 Begroting en verantwoording... 4 Artikel 2 Opstellen begroting en verantwoording...

Nadere informatie

ADVIES STUKKEN GEMEENSCHAPPELIJKE REGELINGEN JAARSTUKKEN 2010 GGD

ADVIES STUKKEN GEMEENSCHAPPELIJKE REGELINGEN JAARSTUKKEN 2010 GGD ADVIES STUKKEN GEMEENSCHAPPELIJKE REGELINGEN JAARSTUKKEN 2010 GGD Algemeen: Uit bijgevoegde checklist blijkt dat de jaarrekening 2010 GGD, op een detail na, voldoet aan het BBV. Het saldo van baten en

Nadere informatie

Beleid risicomanagement en weerstandsvermogen Gemeente Dalfsen

Beleid risicomanagement en weerstandsvermogen Gemeente Dalfsen Beleid risicomanagement en weerstandsvermogen Gemeente Dalfsen 1 van 19 Inhoud 1 Inleiding risicomanagement en weerstandsvermogen 3 1.1 Doelstellingen risicomanagement 3 1.2 Besluit Begroting en Verantwoording

Nadere informatie

Nota Risicomanagement. Weerstandsvermogen

Nota Risicomanagement. Weerstandsvermogen Nota Risicomanagement Weerstandsvermogen Gemeente Roermond, augustus 2012 Inhoudsopgave Inhoudsopgave 2 1 Inleiding 3 2 Doelstelling 4 3 Risico's 6 3.1 Definiëring 6 3.2 Risicobereidheid 6 3.3 Rollen en

Nadere informatie

Hoe financieel gezond is uw gemeente?

Hoe financieel gezond is uw gemeente? Hoe financieel gezond is uw gemeente? drs. R.M.J.(Rein-Aart) van Vugt RA A.(Arie)Elsenaar RE RA 1 Hoe financieel gezond is uw gemeente? In dit artikel geven de auteurs op hoofdlijnen aan welke indicatoren

Nadere informatie

Financiële begroting 2015 samengevat

Financiële begroting 2015 samengevat Financiële begroting 2015 samengevat Begrotingscyclus Het beleid en de financiën van de provincie komen op een aantal momenten in het jaar provinciebreed aan de orde. Dit wordt ook wel de begrotings- of

Nadere informatie

Een OVER-gemeentelijke samenwerking tussen Oostzaan en Wormerland

Een OVER-gemeentelijke samenwerking tussen Oostzaan en Wormerland OVER OOSTZAAN Een OVER-gemeentelijke samenwerking tussen Oostzaan en Wormerland WORMERLAND. GESCAND OP 13 SEP. 2013 Gemeente Oostzaan Datum : Aan: Raadsleden gemeente Oostzaan Uw BSN : - Uw brief van :

Nadere informatie

agendapunt 04.01 Aan Commissie Watersystemen - kwaliteit en kwantiteit WATERKWALITEITSRAPPORTAGE GLASTUINBOUWGEBIED

agendapunt 04.01 Aan Commissie Watersystemen - kwaliteit en kwantiteit WATERKWALITEITSRAPPORTAGE GLASTUINBOUWGEBIED agendapunt 04.01 910789 Aan Commissie Watersystemen - kwaliteit en kwantiteit WATERKWALITEITSRAPPORTAGE GLASTUINBOUWGEBIED Voorstel Commissie Watersystemen - kwaliteit en kwantiteit 1-2-2011 Kennis te

Nadere informatie

Risicomanagement: Veel kansen zijn nog niet benut!

Risicomanagement: Veel kansen zijn nog niet benut! Risicomanagement: Veel kansen zijn nog niet benut! Inleiding In 1995 deed risicomanagement bij gemeenten zijn intrede doordat deze verplicht werden gesteld een risicoparagraaf in hun begroting op te nemen.

Nadere informatie

Nota Risicomanagement en Weerstandsvermogen

Nota Risicomanagement en Weerstandsvermogen Nota Risicomanagement en Weerstandsvermogen Maart 2013 Afdeling Kwaliteit & Concerncontrol Team Planning & Kwaliteit Inhoudsopgave 1. Inleiding...3 2. Huidig beleid...5 2.1 Visie en doelstellingen...5

Nadere informatie

2. In te stemmen met de brief aan de verenigde vergadering inzake waterschapsvergelijkingen, ons kenmerk 1044149.

2. In te stemmen met de brief aan de verenigde vergadering inzake waterschapsvergelijkingen, ons kenmerk 1044149. agendapunt 3.a.5 1041748 Aan College van Dijkgraaf en Hoogheemraden WATERSCHAPSPEIL LANDELIJKE WATERSCHAPSVERGELIJKING 2012 Portefeuillehouder Haersma Buma, M.A.P. van Datum 8 januari 2013 Aard bespreking

Nadere informatie

Financiële Verordening Gemeenschappelijke Regeling Meerstad

Financiële Verordening Gemeenschappelijke Regeling Meerstad Financiële Verordening Gemeenschappelijke Regeling Meerstad Vastgesteld bij besluit van het Algemeen Bestuur van 18 december 2012. Datum inwerktreding: 18 december 2012 Pagina 2 (10) Financiële Verordening

Nadere informatie

Nota weerstandsvermogen en risicobeheersing. Gemeente Uden

Nota weerstandsvermogen en risicobeheersing. Gemeente Uden Nota weerstandsvermogen en risicobeheersing Gemeente Uden Opgesteld door: Marieke Wagemakers Functie: Adviseur Planning & Control Afdeling: Middelen Cluster: Bedrijfsbureau - 1 - Inhoudsopgave 1.1 Samenvatting...

Nadere informatie

Een risico is de mogelijkheid dat een ongewenste gebeurtenis optreedt.

Een risico is de mogelijkheid dat een ongewenste gebeurtenis optreedt. NOTITIE RISICOMANAGEMENT GEMEENTE ZWIJNDRECHT Inleiding Het Startdocument concerncontrolling van januari 2004 vermeldt Risicomanagement 1 als één van de vijf pijlers van control. Het startdocument onderkent

Nadere informatie

agendapunt 3.b.18 Aan College van Dijkgraaf en Hoogheemraden GR AQUON Datum 21 augustus 2012 CTL/MCTL Bijlagen 6 Zaaknummer 28220

agendapunt 3.b.18 Aan College van Dijkgraaf en Hoogheemraden GR AQUON Datum 21 augustus 2012 CTL/MCTL Bijlagen 6 Zaaknummer 28220 agendapunt 3.b.18 1016526 Aan College van Dijkgraaf en Hoogheemraden GR AQUON Portefeuillehouder Ende, P. van der Datum 21 augustus 2012 Aard bespreking Besluitvormend Afstemming BDV/JVI CTL/MCTL Bijlagen

Nadere informatie

Naam Financiële verordening Gemeenschappelijke Regeling Bijsterhuizen (2006)

Naam Financiële verordening Gemeenschappelijke Regeling Bijsterhuizen (2006) Gemeenteblad Nijmegen Jaartal / nummer 2006 / 85 Naam Financiële verordening Gemeenschappelijke Regeling Bijsterhuizen (2006) Publicatiedatum 25 oktober 2006 Opmerkingen - Vaststelling van de verordening

Nadere informatie

SEMINAR PRAKTISCH RISICOMANAGEMENT d.d. 1 juni 2010 in De Meern

SEMINAR PRAKTISCH RISICOMANAGEMENT d.d. 1 juni 2010 in De Meern SEMINAR PRAKTISCH RISICOMANAGEMENT d.d. 1 juni 2010 in De Meern Programma 13.30 uur Opening 13.40 uur Risicomanagement in het onderwijs door Marien Rozendaal RA 14.30 uur Pauze 15.00 uur Risicomanagement

Nadere informatie

HoogheemraadschapvanDelfland

HoogheemraadschapvanDelfland -E*«*' HoogheemraadschapvanDelfland stand van zaken dossier grondwateronttrekking DSM Beleidsveld: Aard voorstel: Grondwater Besluitvormend Vergaderdatum: 27 september 2007 Kenmerk VV: 654066 Aantal bijlagen:

Nadere informatie

3. Het overschot van 22.505.512 van de taak watersysteembeheer als volgt te bestemmen:

3. Het overschot van 22.505.512 van de taak watersysteembeheer als volgt te bestemmen: agendapunt 3.b.5 1176926 Aan College van Dijkgraaf en Hoogheemraden JAARVERSLAG 2014 INCLUSIEF FINANCIELE JAARREKENING Portefeuillehouder Wiegman, A.G. Datum 14 april 2015 Aard bespreking Besluitvormend

Nadere informatie

Het algemeen bestuur van de gemeenschappelijke regeling Publieke Gezondheid en Zorg Groningen (hierna PG&Z) besluit,

Het algemeen bestuur van de gemeenschappelijke regeling Publieke Gezondheid en Zorg Groningen (hierna PG&Z) besluit, GEMEENTEBLAD Officiële uitgave van gemeente Leek. Nr. 62106 17 mei 2016 Verordening op de uitgangspunten voor het financieel beleid, alsmede voor het financieel beheer en voor de inrichting van de financiële

Nadere informatie

Toelichting op de artikelen Financiële Verordening gemeente Groningen

Toelichting op de artikelen Financiële Verordening gemeente Groningen Toelichting op de artikelen Financiële Verordening gemeente Groningen Artikel 1 Definities Voor de gehanteerde begrippen in de verordening gelden de definities uit de Gemeentewet, de Wet Fido, het besluit

Nadere informatie

Presentatie voor de gemeenteraad van Haarlem. Jaarverslag en jaarrekening 2013

Presentatie voor de gemeenteraad van Haarlem. Jaarverslag en jaarrekening 2013 Presentatie voor de gemeenteraad van Haarlem Jaarverslag en jaarrekening 2013 Algemeen: P&C cyclus Algemeen: verantwoording Terugkijken Wat hebben we bereikt? Wat hebben we gedaan? Wat heeft het gekost?

Nadere informatie

Raadsstuk. Onderwerp: Actualisatie financiële verordening Haarlem BBV nr: 2015/98823

Raadsstuk. Onderwerp: Actualisatie financiële verordening Haarlem BBV nr: 2015/98823 Raadsstuk Onderwerp: Actualisatie financiële verordening Haarlem BBV nr: 2015/98823 1. Inleiding De gemeenteraad stelt kaders vast o.a. in de vorm van gemeentelijke verordeningen. De financiële beheersverordening

Nadere informatie

Risicomanagement, voorzieningen en weerstandsvermogen

Risicomanagement, voorzieningen en weerstandsvermogen Risicomanagement, voorzieningen en weerstandsvermogen auteur Bas Bours/Suzan v Wezel datum december 2014 afdeling Fpl & C versie 0.4 status definitief bestandsnaam Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 2 Risicomanagement

Nadere informatie

Bestuurlijk spoorboekje planning en control 2015

Bestuurlijk spoorboekje planning en control 2015 Bestuurlijk spoorboekje planning en control Gemeente Velsen 17 december 2014 Inleiding In de Wet dualisering gemeentebestuur zijn de posities, functies en bevoegdheden van de Raad en het College formeel

Nadere informatie

Nota. Reserves en voorzieningen. Belastingsamenwerking Gouwe-Rijnland

Nota. Reserves en voorzieningen. Belastingsamenwerking Gouwe-Rijnland Nota Reserves en voorzieningen Belastingsamenwerking Gouwe-Rijnland 2015 Inhoud Hoofdstuk 1 Inleiding... 3 1.1 Algemeen... 3 1.2 Leeswijzer... 3 Hoofdstuk 2 Begripsbepalingen... 4 2.1 Algemeen... 4 2.2

Nadere informatie

Grip op Financiën. 13 januari 2015 Sector Control

Grip op Financiën. 13 januari 2015 Sector Control Grip op Financiën 13 januari 2015 Sector Control Opbouw presentatie Inzicht in ontwikkeling leningenportefeuille en rente Normenkader van de gemeente Eindhoven Beheersmaatregelen Huidige leningenportefeuille

Nadere informatie

2. De volgende besluiten aan de verenigde vergadering van 27 september 2012 voor te leggen:

2. De volgende besluiten aan de verenigde vergadering van 27 september 2012 voor te leggen: agendapunt 04.B.04 950270 Aan Commissie Bestuur, Organisatie en Bedrijfsvoering NOTA INVESTERINGS- EN ACTIVABELEID Voorstel Commissie Bestuur, Organisatie en Bedrijfsvoering 11-9-2012 1. Kennis te nemen

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814.

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. STTSCOURNT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 20619 17 juli 2015 Regeling van de Minister van innenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties van 9 juli 2015, nr. 2015-0000387198,

Nadere informatie

Controleprotocol Het Waterschapshuis vanaf boekjaar 2013

Controleprotocol Het Waterschapshuis vanaf boekjaar 2013 Controleprotocol Het Waterschapshuis vanaf boekjaar 2013 Versie 1.1 21 mei 2013 Adrie-Jan de Korte Kenmerk: V0050/H1516 Inhoud 1. Inleiding 3 1.1 Doelstelling 3 1.2 Wettelijk kader 3 2. Algemene uitgangspunten

Nadere informatie

Mondelinge vragen gesteld op de begrotingsmarkt. Vraag Gevraagd is om een overzicht van alle risico s en de aannames/berekeningen hierachter.

Mondelinge vragen gesteld op de begrotingsmarkt. Vraag Gevraagd is om een overzicht van alle risico s en de aannames/berekeningen hierachter. Mondelinge vragen gesteld op de begrotingsmarkt. Gevraagd is om een overzicht van alle risico s en de aannames/berekeningen hierachter. Overzicht alle risico s Zoals ook in de paragraaf weerstandsvermogen

Nadere informatie

B en W - advies. 3. Polinder Financien en Personeel A.J. Klein 22 oktober 2009. nr. nr. / " Openbaar

B en W - advies. 3. Polinder Financien en Personeel A.J. Klein 22 oktober 2009. nr. nr. /  Openbaar B en W - advies Portefeuillehouder Afdeling Advies van Datum advies Bestandsnaam Advies O.R. In overleg met afdeling(en) Actief informeren raad Actief informeren wijkcontactambtenaar Advies: Aangehouden

Nadere informatie

Parafering besluit PFO Hae 06-07-2015 B Conform Geparafeerd door: Brandt, M.H.J. D&H 04-08-2015 H Conform Geparafeerd door: Maden, B.P.

Parafering besluit PFO Hae 06-07-2015 B Conform Geparafeerd door: Brandt, M.H.J. D&H 04-08-2015 H Conform Geparafeerd door: Maden, B.P. agendapunt 3.b.5 1201818 Aan College van Dijkgraaf en Hoogheemraden ARCHIEFRAPPORTAGE DELFLAND (KPI) Portefeuillehouder Haersma Buma, M.A.P. van Datum 4 augustus 2015 Aard bespreking Besluitvormend Afstemming

Nadere informatie

Hoogheemraadschap van Delfland

Hoogheemraadschap van Delfland Hoogheemraadschap van Delfland Jaarrekening 2007 Beleidsveld: Aard voorstel: Ondersteunend organisatie Besluitvormend Vergaderdatum: Agendapunt: Kenmerk VV: Aantal bijlagen: 24 april 2008 B.21 686284 2

Nadere informatie

Parafering besluit PFO Bom 03-11-2014 Gewijzigd akkoord Geparafeerd D&H 11-11-2014 (Geen) Geparafeerd door: Werf, R. van der

Parafering besluit PFO Bom 03-11-2014 Gewijzigd akkoord Geparafeerd D&H 11-11-2014 (Geen) Geparafeerd door: Werf, R. van der agendapunt 3.a.2 1163311 Aan College van Dijkgraaf en Hoogheemraden OPHEFFEN VAN C.Q. UITTREDEN UIT DE GEMEENSCHAPPELIJKE REGELING BEHEER GRONDWATERONTTREKKING DELFT-NOORD Portefeuillehouder Bom - Lemstra,

Nadere informatie

Risicomanagementbeleid. Gemeente Beemster. BNG Consultancy Services (BCS) BCS. Referentienummer

Risicomanagementbeleid. Gemeente Beemster. BNG Consultancy Services (BCS) BCS. Referentienummer Risicomanagementbeleid Gemeente Beemster BNG Consultancy Services (BCS) Referentienummer BCS Doorkiesnummer (070) 3750 473 Faxnummer (070) 3649 349 Datum oktober 2009 Versie Versie 1.0 Samenvatting Conform

Nadere informatie

Doen of laten? Een dag zonder risico s is een dag niet geleefd

Doen of laten? Een dag zonder risico s is een dag niet geleefd Doen of laten? Een dag zonder risico s is een dag niet geleefd Wie, wat en hoe Eric Lopes Cardozo & Rik Jan van Hulst sturen naar succes Doel Delen van inzichten voor praktisch operationeel risico management

Nadere informatie

HoogheemTaadschap van Delfland

HoogheemTaadschap van Delfland HoogheemTaadschap van Delfland Beleidsveld: Aard voorstel: Ondersteunend organisatie Besluitvormend Vergaderdatum: Agendapunt: Kenmerk VV: Aantal bijlagen: 4 juni 2009 B.02 749936 4 Aan de verenigde vergadering

Nadere informatie

I. 647.325,13 ten laste van de exploitatie te brengen, dit is reeds verwerkt bij de eerste bestuursrapportage (BURAP 1) 2012.

I. 647.325,13 ten laste van de exploitatie te brengen, dit is reeds verwerkt bij de eerste bestuursrapportage (BURAP 1) 2012. agendapunt H.10 1008366 Aan Verenigde Vergadering AFSLUITEN INVESTERINGSPLAN EN KREDIET AANVOERTRACÉ BERGING DRIEMANSPOLDER Gevraagd besluit Verenigde Vergadering 28-6-2012 1. het investeringsplan en krediet

Nadere informatie

Provincie Zuid Holland. Beleidsnota reserves en voorzieningen 2015

Provincie Zuid Holland. Beleidsnota reserves en voorzieningen 2015 Provincie Zuid Holland Beleidsnota reserves en voorzieningen 2015 Versie GS 26 mei 1 1. Inleiding en achtergrond Deze nota gaat in op het beleid ten aanzien van reserves en voorzieningen van de provincie

Nadere informatie

Handreiking Weerstandsvermogen voor Raadsleden

Handreiking Weerstandsvermogen voor Raadsleden Handreiking Weerstandsvermogen voor Raadsleden Handreiking Weerstandsvermogen voor Raadsleden Weerstandsvermogen te complex voor gemeenteraadsleden 1 en dus vooral voor het college? Neen, de gemeenteraad

Nadere informatie

agendapunt 06.02 Aan Verenigde Vergadering BESTUURLIJKE STRAFBESCHIKKING

agendapunt 06.02 Aan Verenigde Vergadering BESTUURLIJKE STRAFBESCHIKKING agendapunt 06.02 985703 Aan Verenigde Vergadering BESTUURLIJKE STRAFBESCHIKKING Gevraagd besluit Verenigde Vergadering 19-04-2012 kennis te nemen van het besluit van het college van dijkgraaf en hoogheemraden

Nadere informatie

Financiële verordening gemeente Achtkarspelen

Financiële verordening gemeente Achtkarspelen Financiële verordening gemeente Achtkarspelen De raad van de gemeente Achtkarspelen; gezien het voorstel van het college van burgemeester en wethouders van @; gelet op artikel 212 van de gemeentewet en

Nadere informatie

*ZE9C48C23CC* Raadsvergadering d.d. 16 december 2014

*ZE9C48C23CC* Raadsvergadering d.d. 16 december 2014 *ZE9C48C23CC* Raadsvergadering d.d. 16 december 2014 Agendanr.. Aan de Raad No.ZA.14-26406/DV.14-396, afdeling Ruimte. Sellingen, 11 december 2014 Onderwerp: Vaststellen Nota OOR (Onderhoud van de Openbare

Nadere informatie

6. Project management

6. Project management 6. Project management Studentenversie Inleiding 1. Het proces van project management 2. Risico management "Project management gaat over het stellen van duidelijke doelen en het managen van tijd, materiaal,

Nadere informatie

Datum voorstel Datum raadsvergadering Bijlagen Ter inzage 17 juli 2012 17 juli 2012 1 5 vertrouwelijke bijlages

Datum voorstel Datum raadsvergadering Bijlagen Ter inzage 17 juli 2012 17 juli 2012 1 5 vertrouwelijke bijlages Raadsvoorstel Agendapunt: 16 Onderwerp risicomanagement grondexploitaties Datum voorstel Datum raadsvergadering Bijlagen Ter inzage 17 juli 2012 17 juli 2012 1 5 vertrouwelijke bijlages Aan de gemeenteraad,

Nadere informatie