Zo gek nog niet, aan het werk met een psychische stoornis

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Zo gek nog niet, aan het werk met een psychische stoornis"

Transcriptie

1 Zo gek nog niet, aan het werk met een psychische stoornis Vooronderzoek: literatuurstudie Mede mogelijk gemaakt door Instituut Gak Rotterdam, april 2014

2

3 Zo gek nog niet, aan het werk met een psychische Vooronderzoek: Literatuurstudie Mede mogelijk gemaakt door Instituut Gak Lisa van Beek Susan van Geel Wija Oortwijn Annemieke Pickles Matthijs Versteegh Rotterdam, april 2014

4 Over Ecorys Met ons werk willen we een zinvolle bijdrage leveren aan maatschappelijke thema s. Wij bieden wereldwijd onderzoek, advies en projectmanagement en zijn gespecialiseerd in economische, maatschappelijke en ruimtelijke ontwikkeling. We richten ons met name op complexe markt-, beleids- en managementvraagstukken en bieden opdrachtgevers in de publieke, private en not-forprofit sectoren een uniek perspectief en hoogwaardige oplossingen. We zijn trots op onze 80-jarige bedrijfsgeschiedenis. Onze belangrijkste werkgebieden zijn: economie en concurrentiekracht; regio s, steden en vastgoed; energie en water; transport en mobiliteit; sociaal beleid, bestuur, onderwijs, en gezondheidszorg. Wij hechten grote waarde aan onze onafhankelijkheid, integriteit en samenwerkingspartners. Ecorys-medewerkers zijn betrokken experts met ruime ervaring in de academische wereld en adviespraktijk, die hun kennis en best practices binnen het bedrijf en met internationale samenwerkingspartners delen. Ecorys Nederland voert een actief MVO-beleid en heeft een ISO14001-certificaat, de internationale standaard voor milieumanagementsystemen. Onze doelen op het gebied van duurzame bedrijfsvoering zijn vertaald in ons bedrijfsbeleid en in praktische maatregelen gericht op mensen, milieu en opbrengst. Zo gebruiken we 100% groene stroom, kopen we onze CO2-uitstoot af, stimuleren we het OV-gebruik onder onze medewerkers, en printen we onze documenten op FSCof PEFC-gecertificeerd papier. Door deze acties is onze CO2-voetafdruk sinds 2007 met ca. 80% afgenomen. ECORYS Nederland BV Watermanweg GG Rotterdam Postbus AD Rotterdam Nederland T F E K.v.K. nr W 2 NL

5 Inhoudsopgave 1 Inleiding Achtergrond Opzet 5 2 Literatuurstudie Omvang doelgroep Omvang doelgroep op basis van zorgkosten Omvang doelgroep op basis van prevalentie Doelgroep: twee categorieën Bevindingen literatuurstudie Uitgangspunten Knelpunten/belemmeringen Vooroordelen Goede praktijkvoorbeelden, mogelijke oplossingen Beschouwing 15 Bijlage 1 Opzet literatuurstudie 16 Zo gek nog niet, aan het werk met een psychische 3

6

7 1 Inleiding 1.1 Achtergrond Werkzekerheid betekent aan het werk komen én blijven. Voor mensen met een psychische stoornis blijkt dit in de praktijk niet eenvoudig. Het kabinet is van plan een quotumregeling in te voeren als werkgevers er eind 2016 niet in geslaagd zijn minimaal extra arbeidsgehandicapten aan het werk te hebben. Mensen met een psychische stoornis kunnen ook onder de definitie van arbeidsgehandicapten vallen. Dat de kansen voor aan het werk komen en blijven van werknemers met een psychische stoornis moeten worden vergroot, is op basis van onderzoek en beleidsplannen zonneklaar. In dit kader heeft instituut Gak een vraag uitgezet om de beeldvorming bij werkgevers en collegawerknemers over mensen met psychische stoornis positief te beïnvloeden. Een onderdeel betreft het uitvoeren van een literatuurstudie om een kwalitatief en kwantitatief beeld te krijgen van bevorderende en belemmerende factoren ten aanzien van de arbeidsparticipatie van mensen met een psychische stoornis. Het uiteindelijk doel is dat de bereidheid toeneemt om mensen met een psychische stoornis een kans te geven op de arbeidsmarkt. Mensen met een psychische stoornis betreffen: Mensen die gezien de ernst van hun psychische problemen en de daarmee samenhangende beperkingen in het dagelijks leven langdurig behoefte hebben aan ondersteuning, al dan niet vanuit geestelijke gezondheidszorg (Conceptrichtlijn Werk en Ernstige psychische aandoeningen). 1 Er moet daarbij sprake zijn van een ernstige psychische aandoening, ook wel severe mental illness genoemd. Deze zijn beschreven in de DSM-IV-TR, het handboek voor diagnose van psychische aandoeningen. Drie diagnoses worden in de definitie altijd meegenomen: Schizofrenie/stoornissen in psychose spectrum; Bipolaire stoornis; en Depressie met psychotische kenmerken. In de studie richten we ons op mensen met een beperking in sociaal functioneren en met een stoornis die langer dan twee jaar wordt behandeld 2 en die willen (blijven) werken. Overige diagnoses (Persoonlijkheidsstoornis, Angststoornissen - inclusief PTSS -, ADHD, Autisme, Depressie, Dubbele Diagnose) zijn meegenomen indien zij hieraan voldoen. Verslaving is meegenomen als factor in de vorm van "Dubbele Diagnose", evenals mogelijke andere comorbiditeit. 1.2 Opzet Dit rapport beschrijft de bevindingen van de literatuurstudie die is uitgevoerd van juni tot september Er is gezocht naar belangrijke knelpunten, bestaande vooroordelen en mogelijke 1 2 Op initiatief van de NVAB (beroepsvereniging bedrijfsartsen) en het Trimbos-instituut en in samenwerking met o.a. het Kenniscentrum Phrenos, Stichting Pandora en andere beroepsverenigingen, is een multidisciplinaire richtlijn ontwikkeld over werken met ernstige psychische problematiek. Van Erp, N., Michon, H., Van Duin, D., Van Weeghel, J. Ontwikkeling van de multidisciplinaire richtlijn Werk en ernstige psychische aandoeningen. Tijdschrift voor Psychiatrie, 2013; 55 (3): Zo gek nog niet, aan het werk met een psychische 5

8 oplossingsrichtingen ten aanzien van de doelgroep (mensen met een psychische stoornis) in relatie tot arbeidsparticipatie. De literatuurstudie is gebaseerd op wetenschappelijke en grijze (alle overige literatuur zoals publicaties, rapporten en nieuws items) literatuur. De wetenschappelijke literatuurstudie heeft vooral inzicht geboden in beproefde methoden om mensen met een psychische stoornis aan het werk te helpen (en te houden) en in mogelijke oplossingsrichtingen, waar de grijze literatuur meer in de kwantitatieve kenmerken (zoals aantallen van incidentie en prevalentie) heeft voorzien. Het vinden en selecteren van deze twee soorten literatuur vraagt om een gerichte aanpak. In Bijlage 1 staat de opzet in detail beschreven. 6 Zo gek nog niet, aan het werk met een psychische

9 2 Literatuurstudie Dit hoofdstuk bestaat uit drie onderdelen. We beginnen met een nadere beschrijving van de doelgroep en de omvang ervan, daarna zetten we de bevindingen uit de literatuurstudie op een rij met betrekking tot de volgende thema s: 1. Knelpunten en belemmeringen bij het in dienst nemen/houden van werknemers met een psychische stoornis vanuit het perspectief werkgever en werknemer/werkzoekende; 2. Vooroordelen ten aanzien van werknemers met een psychische stoornis; 3. Goede praktijkvoorbeelden en mogelijke oplossingsrichtingen voor het aan het werk helpen en houden van mensen met een psychische stoornis. In het laatste onderdeel geven we een reflectie op de bevindingen van de literatuurstudie. 2.1 Omvang doelgroep Omvang doelgroep op basis van zorgkosten Om de omvang van de doelgroep te bepalen hebben we eerst naar de verdeling van de zorgkosten binnen de geestelijke gezondheidszorg (GGZ) gekeken (zie figuur 2.1). Figuur 2.1 Verdeling zorgkosten binnen de GGZ Uit bovenstaande figuur blijkt dat binnen de groep ernstig psychische stoornissen vooral depressie en schizofrenie gepaard gaan met relatief hoge zorgkosten. Daarnaast blijkt dat een groot deel van de zorgkosten gerelateerd zijn aan overige psychische stoornissen. In hoeverre deze mensen tot de beroepsbevolking behoren en willen werken is niet bekend. Omdat de verdeling naar zorgkosten geen volledig inzicht in de omvang van de doelgroep geeft, is er ook gekeken naar de prevalentie van psychische stoornissen binnen de beroepsbevolking in Nederland. Zo gek nog niet, aan het werk met een psychische 7

10 2.1.2 Omvang doelgroep op basis van prevalentie Kerncijfers ernstige psychische stoornis (niet alleen psychiatrisch) Er wordt onderscheid gemaakt naar personen met zeer ernstige psychische problemen die langdurig zorgafhankelijk zijn. Dit betreft 4,3 op de 1000 personen (0,43%). Dit zijn veelal psychiatrische patiënten die ook opgenomen zijn (geweest). Daarnaast zijn er mensen met algemeen, ernstige psychische problematiek. Zij zijn niet per se langdurig van zorg afhankelijk. Deze doelgroep betreft tussen de 1,8-3,1 procent van de bevolking en heeft aandoeningen zoals schizofrenie, depressie met psychotische kenmerken, bipolaire stoornissen en overige psychotische stoornissen 3. Op basis van deze informatie doen wij de aanname dat deze marge (1,8% - 3,1%) ook van toepassing is op de beroepsbevolking. De cijfers over psychische stoornissen bij mensen met een uitkering (niet werkenden) verschillen sterk. Er wordt bijvoorbeeld gesproken van 30 procent van de instroom in de WIA door psychische klachten 4. We nemen aan dat het aantal personen met ernstige psychische klachten bij de nietwerkenden ligt tussen de 3,1 30 procent. Dit komt neer op 16,6 procent. Psychische klachten (dus niet alleen ernstig) komen bij 1 op de 10 Nederlanders voor 5. Kerncijfers beroepsbevolking 6 De totale bevolking in de leeftijd jaar is 10,99 miljoen in De beroepsbevolking bestaat uit 7,89 miljoen personen 7. Het aantal niet-werkenden binnen de beroepsbevolking bedraagt Dit komt neer op een werkende beroepsbevolking van 7,387 miljoen Doelgroep: twee categorieën Ten aanzien van de doelgroep kunnen twee categorieën worden onderscheiden: 1. Mensen die werken en een ernstige psychische stoornis hebben aan het werk houden: We rekenen met de aanname dat de marge tussen 1,8-3,1% personen met een ernstig psychische stoornis ook voor de beroepsbevolking geldt. Dit resulteert in een range van (1,8% van 7,387 miljoen) (3,1% van 7,387 miljoen) personen. 2. Mensen met een ernstige psychische stoornis aan het werk krijgen: Uitgaande van het gemiddelde percentage van 16,6 procent, zou een kleine (16,6% van ) personen met een uitkering last hebben van een ernstige psychische stoornis. Echter, het aantal psychische klachten bij mensen die in de WW of WGA regeling vallen, is ongeveer Dit resulteert in een range van mensen e%20stoornissen%20in%20de%20ggz.ashx Zowel op basis van data van UWV (J. van Loo, Factsheet psychische problematiek en WIA-instroom, 2010) en Trimbos- Instituut (K. Overweg & H. Michon. Factsheet Panel Psychisch gezien, 2011). Centraal Bureau voor de Statistiek. Statline. Cijfers Beroepsbevolking De beroepsbevolking is een economische term, waarmee het aantal mensen in een bepaald gebied wordt aangeduid dat wil, kan en mag werken. Tot de beroepsbevolking worden gerekend alle personen tussen de 15 en 65: 1.die ten minste twaalf uur per week werken; 2.die werk hebben aanvaard waardoor ze ten minste twaalf uur per week gaan werken; 3.die verklaren ten minste twaalf uur per week te willen en kunnen werken, daarvoor beschikbaar zijn en activiteiten ontplooien om werk voor ten minste twaalf uur per week te vinden, maar toch niet werken. (werkzoekenden) 8 Zo gek nog niet, aan het werk met een psychische

11 2.2 Bevindingen literatuurstudie In deze paragraaf beschrijven we de uitkomsten van de literatuurstudie Uitgangspunten In de resultaten zijn de wetenschappelijke en zogeheten grijze literatuur gecombineerd. Om het onderscheid tussen beide inzichtelijk te houden, zijn de referenties uit de grijze literatuur aangemerkt met een asterisk (*). Doelgroep De literatuurstudie richt zich op zowel de werkgever als de werknemer/werkzoekende met een ernstige psychische stoornis. Ook is gekeken naar de directe collega s van mensen met een ernstige psychische stoornis. In de literatuur wordt er weinig tot geen onderscheid gemaakt tussen werkgevers en collega-werknemers. Daar waar specifiek gesproken wordt over de belemmeringen en oplossingen aangedragen door collega-werknemers, komen deze overeen met wat de werkgevers noemen. In de literatuur wordt wel gesproken over de invloed van beide groepen maar niet over de verschillende factoren die daarin een rol zouden kunnen spelen. Op basis hiervan is in de beschrijving van de bevindingen geen onderscheid aangebracht tussen werkgevers en collegawerknemers. Werkzekerheid Het onderscheid tussen aan het werk komen en aan het werk blijven blijkt niet altijd relevant en ook niet altijd in die mate te bestaan. Ook hier voor geldt dat in veel onderzoeken geen duidelijke afbakening tussen beide aspecten gemaakt wordt en dat veel factoren die bij het één een rol spelen ook bij het andere proces aan de orde zijn. In de richtlijn Werk en Ernstige psychische aandoeningen ligt de nadruk bijvoorbeeld op het behouden van werk. Daarin wordt aangegeven dat in de praktijk blijkt dat begeleiding bij het vinden en behouden van werk nauw met elkaar is verbonden (zoals bij IPS 8 ), deze aspecten zijn moeilijk van elkaar te scheiden. Daar waar mogelijk maken we bij de beschrijving van de bevindingen uit de literatuur een onderscheid in beide processen. Analyse van de literatuur - Triade model van Poiesz We hebben voor de analyse van de literatuur gebruik gemaakt van het Triade model van Poiesz. 9 Dit is een model om gedrag te verklaren, te beïnvloeden en te voorspellen. Het bestaat uit drie aspecten: motivatie, capaciteit en gelegenheid. Motivatie is een intrinsieke waarde en verwijst naar eigen behoeften, interesse, waardering en erkenning. Dit betreft zowel de motivatie van de werkgever om een werknemer met een psychische stoornis in dienst te nemen en te houden als van de werknemer/werkzoekende met een psychische stoornis om werk te vinden en te behouden. Capaciteit behelst persoonlijke eigenschappen zoals conditie, intelligentie, kennis, vaardigheden en instrumenten zoals geld. Zowel de capaciteit van de werkgever om een werknemer met een psychische stoornis in dienst te nemen als de capaciteit van een werknemer met een psychische stoornis om te werken vallen hieronder. 8 9 Individual Placement and Support Zo gek nog niet, aan het werk met een psychische 9

12 Gelegenheid is de enige externe factor en betreft beschikbare tijd, fysieke omstandigheden, faciliteiten, infrastructuur. Gelegenheid betreft tevens de wet- en regelingeving Knelpunten/belemmeringen In deze studie worden knelpunten/belemmeringen (hierna knelpunten) beschouwd als datgene dat de werkgever of de werknemer in praktische zin tegenhoudt om de stap te zetten om iemand met een psychische stoornis in dienst te nemen en/of te houden en wat belemmert een (potentiele) werknemer met een psychische stoornis om een baan te zoeken en/of te behouden. Vanuit de werkgever Werkgevers wijzen meerdere knelpunten aan die hen belemmeren in het aannemen en het in dienst houden van personen met een psychische stoornis. De knelpunten die werkgevers aangeven voor het in dienst nemen van mensen met een ernstige psychische stoornis zijn voornamelijk gerelateerd aan angst. Opvallend is dat werkgevers die mensen met een psychische stoornis kennen (werknemers of uit de persoonlijke sfeer) minder knelpunten ervaren bij het aannemen van werknemers met een psychische stoornis. Het is echter niet altijd bekend bij een werkgever of een kandidaat een psychische stoornis heeft. Bij het behouden van een werknemer met psychische stoornis (afhankelijk van de stoornis en werkeisen) ervaren werkgevers grotere knelpuntendoor noodzakelijke investeringen en verlaagde productiviteit. Tabel 2.1 Werkgevers en knelpunten Model element Knelpunten Motivatie 1. Werkgevers zijn minder gemotiveerd om mensen met een psychische stoornis aan te nemen uit angst voor de consequenties, waaronder (de vooroordelen): Veel aanvragen voor verlof voor behandeling (13, 40*) Werknemers met een psychische stoornis zijn vaker ziek(5*) Werknemers met een psychische stoornis presteren minder goed (5*) Collega s zullen wellicht negatief reageren (21, 38*, 44*) Misbruik van aanpassingsmogelijkheden door collega s (13,14) Het werven en aannemen van deze personen levert een hoop gedoe op met het UWV en sociale partijen (45*; 60*) Capaciteit 1. Werkgevers zijn niet altijd goed op de hoogte van procedures en werkwijzen met reintegratietrajecten voor mensen met een psychische stoornis en de benodigde samenwerking met ketenpartijen (45*) 2. Werkgevers zijn onvoldoende op de hoogte van het bestaan van de groep met een psychische stoornis en het potentieel dat zij hebben op de arbeidsmarkt (16, 17) 3. Het behouden van werknemers met een psychische stoornis vergt extra (management)tijd en geld: De kosten van werkplekaanpassingen zijn (te) groot (1;8;15). Ook schrikt het idee van benodigde aanpassingen af in het aannameproces Werknemers met een psychische stoornis vereisen meer aandacht en flexibiliteit van de werkgever, zowel vanuit HR als tijd voor coaching (41*) De kosten voor ziekteverzuim (wat vaker voorkomt). Naast vervangingskosten heeft de werkgever re-integratieverplichting, waarbij UWV een loonsanctie kan opleggen indien er onvoldoende ondersteuning voor re-integratie is geboden door de werkgever (8*, 40*) Gelegenheid 1. Werkgevers krijgen onvoldoende informatie over de beperkingen en benodigdheden: in het aannameproces van werkzoekende met een psychische stoornis vanuit reintegratietrajecten (8*) tijdens het werk van de werknemer met psychische stoornis (41*) 10 Zo gek nog niet, aan het werk met een psychische

13 Model element Knelpunten 2. Werkgevers geven aan dat de huidige wetgeving te weinig ruimte biedt om personen te ontslaan wanneer blijkt dat ze het werk echt niet (meer) aan kunnen (13), wat ze weerhoudt van het aannemen De bestaande literatuur geeft onvoldoende inzicht in de knelpunten die de directe collega s van werknemers met een psychische stoornis ervaren. Daar waar dat wel gebeurt wordt er weinig tot geen onderscheid gemaakt met de knelpunten voor werkgevers. Vanuit werknemer/ werkzoekende Angst en moeite met communicatie zijn belangrijke knelpunten voor het vinden van werk voor mensen met een psychische stoornis. Tevens is de werknemer afhankelijk van de flexibiliteit van de werkgever in het vinden van de juiste combinatie tussen werk en gezondheid. Hieronder geven we de knelpunten weer die bij werknemers/werkzoekenden spelen. Tabel 2.2 Werknemers en knelpunten Model elementen Knelpunten Motivatie Werkzoekende met een psychische stoornis hebben vaak de verwachting dat zij niet geselecteerd zullen worden of dat zij na selectie niet geaccepteerd en gediscrimineerd zullen worden. Geanticipeerd stigma weerhoudt veel personen met een stoornis ervan überhaupt op zoek te gaan naar een baan (47*; 60*). Capaciteit 1. Personen met een psychische stoornis zijn minder goed ontwikkeld op het communicatieve vlak. Zij hebben moeite in het contact met collega s, werkgever en cliënten en dit belemmert ze in het vinden van geschikt werk en/of het succesvol uitvoeren van hun werk (4;9;15) 2. Stress en veranderingen bemoeilijken het behouden van werk. Te veel verantwoordelijkheid moeten nemen, zelfstandig moeten werken, lange dagen moeten maken, in korte tijd moeilijke taken moeten leren/uitvoeren, dragen bij tot stress (4;8;9;15) 3. Personen met een psychische stoornis hebben grotere kans op ziekteverzuim, waardoor ze sneller achter gaan lopen met werk en daarmee problemen kunnen ondervinden in het behouden van hun baan (13;5*) Gelegenheid Onvoldoende steun van de werkgever voor het behouden van werk met betrekking tot: flexibiliteit in werkuren en werkomgeving (1; 8;15) begeleiding en coaching (33*) monitoren van de gezondheid van de werknemer (33*) Zowel voor werkgevers als werknemers geldt dat de capaciteit van beide een grote rol speelt in het behouden van werk. Communicatie tussen de werkgever en werknemer blijkt essentieel in het opzetten en bijhouden van een werkstrategie. Motivatie speelt een belangrijke rol in het vinden van werk. Angst bij de werkgever en werkzoekende beperkt de kans op werk dit wordt vooral veroorzaakt door vooroordelen van beide groepen Vooroordelen Als het gaat om vooroordelen met betrekking tot het in dienst nemen van iemand met een psychische stoornis hebben we ons op stigma gericht. Voor stigma gebruiken we de volgende definitie (47*): Stigma is een complex fenomeen dat bestaat uit drie, sterk met elkaar vervlochten, componenten: Onwetendheid (kennisprobleem); Zo gek nog niet, aan het werk met een psychische 11

14 Bevooroordeling (attitudeprobleem); Discriminatie (gedragsprobleem). Dit reflecteert de categorieën motivatie en capaciteit van het Triade model van Poiesz. Vanuit de werkgever Uit de literatuur komt naar voren dat vooroordelen onder werkgevers een grote rol spelen in de beperkte arbeidsmarktdeelname van personen met een psychische stoornis. Tabel 2.3 Meest genoemde vooroordelen in de literatuur 1. Verreweg het meest voorkomende vooroordeel dat leeft onder werkgevers is dat personen met een stoornis agressief zouden zijn (7;8;13). 2. Op de tweede plaats staat het vooroordeel dat ze niet kunnen samenwerken met collega s (7;8) en over het algemeen (te) weinig sociale vaardigheden hebben (7;8;18). Een greep uit de andere vooroordelen van werkgevers die naar boven zijn gekomen uit de literatuur: personen met een psychische stoornis leveren slechtere kwaliteit van werk, ze leveren niet voldoende werk op (kwantiteit), ze zijn weinig flexibel, veel afwezig, ze hebben veel supervisie nodig, weinig doorzettingsvermogen, hebben moeite met kritiek, ze zijn niet betrouwbaar, onvoorspelbaar en moeilijk te begeleiden (7;17;13;14). Vanuit werknemer/ werkzoekende Vanuit de werknemer spelen bij vooroordelen vooral eigenwaarde en geanticipeerd stigma een belangrijke rol. Dit is besproken bij knelpunten in paragraaf Goede praktijkvoorbeelden, mogelijke oplossingen Er is relatief veel onderzoek gedaan naar mogelijke oplossingen om mensen met een psychische stoornis aan het werk te helpen en aan het werk te houden. Dit betreft vooral vormen van ondersteuning van de werknemer in aanloop naar werk of op de werkvloer. Deze onderzoeken wijzen uit dat geïntegreerde programma s (samenwerking tussen werkgevers en ggz-hulpverleners) succesvoller zijn dan niet-geïntegreerde programma s. Ook wijzen de publicaties uit dat het delen van informatie, afstemming tussen re-integratieprofessionals en andere hulpverleners noodzakelijk is. Veelvuldig contact, duidelijke afspraken en een heldere aanpak spelen daarbij een belangrijke rol (onder andere 32*; 44*). Multidisciplinaire interventies Bij lichte tot matige psychische aandoeningen kunnen methoden van stressmanagement volstaan om de invloed van werkstress te doen afnemen (44*). Bij zwaardere vormen van psychische aandoeningen zijn meer ingrijpende interventies noodzakelijk. De volgende vier methoden komen het meeste voor (45*): 1. Individuele Rehabilitatiebenadering (IRB); 2. Assertive Community Treatment (ACT); 3. Libermanmodules; 4. Individuele Plaatsing en Steun (IPS). Per methode geven we een korte toelichting. 12 Zo gek nog niet, aan het werk met een psychische

15 1. Individuele rehabilitatiebenadering (IRB) 10 IRB heeft tot doel mensen met een ernstige, langdurige beperking te helpen in hun functioneren op het gebied van wonen, werken, leren, sociale contacten en financiën. Door middel van gesprekken en activiteiten wordt hen geleerd eigen doelen te verkennen, kiezen, verkrijgen en behouden. De IRB is in principe complementair aan behandeling. De belangrijkste werkzame elementen van deze methode zijn: maatwerk-benadering (wensen/capaciteiten van de cliënt, persoonlijke band met de cliënt), focus op het vergroten van de autonomie van het individu en gelijkwaardigheid tussen individuen, focus op het aanleren van vaardigheden en daarna pas op het inzetten van hulpbronnen. 2. Assertive Community Treatment (ACT) ACT is een behandeling die tot drie jaar na een eerste psychose ingezet kan worden. Rehabilitatie en behandeling worden vanuit een geïntegreerd team, ambulant aangeboden. De kern van de behandeling is cliënten te helpen in hun herstelperiode waarbij het beheersen van de symptomen en het (weer) oppakken en behouden van (maatschappelijke) functies en rollen centraal staan. De behandeling vindt plaats in een multidisciplinaire teamsamenstelling van trajectbegeleiders waarbij per terrein (wonen, werk, vrije tijd et cetera) wordt gekeken waar hulp nodig is. Er wordt voor onbepaalde tijd, intensief hulp geboden waarbij een assertieve houding en teamverantwoordelijkheid centraal staan. De rol van de familie is erg belangrijk. Binnen de GGZ wordt deze interventie nog weinig toegepast. Uit de ervaringen die er zijn opgedaan, blijkt de behandeling goedkoper te zijn dan reguliere zorg. Dit komt vooral omdat er minder opnames zijn. Daarnaast blijken patiënten bij opname een langere herstelperiode te hebben. 3. Libermanmodules De Libermanmodules dienen als basis voor sociale re-integratie. Het trainingsprogramma richt zich zowel op mensen met langdurige aandoeningen als op mensen die herstellen van een eerste psychotische episode. De modules zijn goed te integreren in bestaande behandelplannen. De modules worden bij voorkeur in groepsverband aangeboden. Met de modules leren cliënten met een ernstige psychische stoornis, praktische en sociale vaardigheden op verscheidene levensterreinen. Het stelt hen zo in staat hun zelfstandigheid te vergroten. De modules zijn opgesteld met input van uit de gedragstherapie, de leertheorie en de psycho-educatie. Er zijn zes modules beschikbaar, waaronder Omgaan met anti-psychotische medicatie en Omgaan met psychotische symptomen die veelal in het begin van het behandeltraject worden ingezet. De rehabilitatiemodules (bijv. Omgaan met werk ) worden vaak later ingezet. 4. Individuele Plaatsing en Steun (IPS) De meest voorkomende oplossing voor het aan het werk helpen en houden van personen met een ernstig psychische stoornis, is de implementatie van het Individual Placement and Supportprogramma (IPS) (2;4) en de (vaak) daarvan onderdeel uitmakende werkplekinterventie (6;7;8;11). Het IPS-programma streeft ernaar personen met een psychische stoornis of na een psychose (weer) aan het werk te helpen in een reguliere competitieve baan. Met deelname aan IPS wordt snel en gericht gezocht naar werk. Begeleiding en zorg zijn geïntegreerd (de trajectbegeleider maakt deel uit van een ambulant GGZ-team dat multidisciplinair is samengesteld) en er wordt voortdurend een inschatting gemaakt van de arbeidsmogelijkheden van de cliënt. Pas na plaatsing wordt er, waar nodig, training aangeboden ( Place-then-train ). Deze werkwijze blijkt sneller en ook 10 Dit onderdeel is beschreven aan de hand van Zo gek nog niet, aan het werk met een psychische 13

16 effectiever dan de traditionele programma s die zich meer richten op training voorafgaand aan de plaatsing ( Train-then-place ) en plaatsing in beschermde arbeidsplaatsen nastreven (22*). De focus van IPS ligt veelal op werkplek-interventie. Om personen met een stoornis aan het werk te helpen en te houden is het effectief gebleken de werkplek aan te passen naar de behoefte van de persoon. Het kan hierbij gaan om het aanpassen van de fysieke werkplek (bijvoorbeeld een aparte, rustige ruimte) evenals om het aanpassen van taken, tijden en schema's (12). Naast het aanpassen van de werkplek heeft ook het aanbieden van extra begeleiding of ondersteuning door bijvoorbeeld een job coach effect (8;9*). Uit een aantal studies komt naar voren dat de IPS-methode tot meer betaald werk leidt dan traditionelere arbeidsrehabilitatiemethoden. Ook blijkt de zorgconsumptie te zijn gedaald (45*). IPS wordt in Nederland steeds meer toegepast maar de methode is nog erg nieuw en het trainingsmateriaal is nog maar enkele jaren beschikbaar. IPS wordt ook steeds meer binnen de GGZ geaccepteerd en is opgenomen in de Multidisciplinaire Richtlijn Schizofrenie. Vanuit de werkgever Zoals eerder beschreven speelt bij het in dienst nemen van mensen met een psychische stoornis onwetendheid een belangrijke rol. Mogelijke oplossingsrichtingen gericht op de werkgever die beschreven zijn in de literatuur worden weergegeven in onderstaande tabel. Tabel 2.4 Meest genoemde positieve factoren in de literatuur 1. Het informeren van werkgevers (door middel van training bijvoorbeeld) oven de kenmerken, mogelijkheden en beperkingen van de doelgroep verlaagt de drempel om mensen met een psychische stoornis een kans te geven op de arbeidsmarkt (1;12). Tevens heeft eerdere ervaring een positieve werking op het openstaan tegenover aannemen van mensen met een psychische stoornis. 2. Maatwerk in het aanpassen van de werkplek van een (potentiële) werknemer is belangrijk, net zoals maatwerk in de omvang van de taken en de flexibiliteit in werktijden (32*;44*). Vanuit de werknemer/werkzoekende Uit de literatuur blijkt dat arbeidsparticipatie heilzaam werkt. Onderdeel uitmaken van de beroepsbevolking draagt bij aan zelfontplooiing en maatschappelijke inbedding, geeft een dagritme en structuur, en kan een bron van plezier (sociale contacten) en voldoening (eigenwaarde) zijn. Werk, betaald of onbetaald, is op zichzelf dus al een oplossing en speelt een erg belangrijke rol in het leven, ook in dat van mensen met een psychische stoornis (33*;45*). Naast de oplossingen die werkgevers op het gebied van maatwerk op de werkplek aandragen, noemen werknemers nog een aantal andere zaken met betrekking tot communicatie (op de werkvloer). Deze zijn weergegeven in tabel 2.5. Tabel 2.5 Meest genoemde positieve factoren in de literatuur 1. Werknemers hebben verschillende meningen over het al dan niet informeren van de (potentiële) werkgever en collega s over hun stoornis. Enerzijds levert het onthullen van de stoornis begrip en ondersteuning op, anderzijds kan de onthulling discriminatie, afwijzing en wantrouwen tot gevolg hebben (1;4;12). 2. Werknemers met een psychische stoornis achten het verder belangrijk dat er een goede, informele werksfeer heerst en dat zij feedback, supervisie en ondersteuning krijgen van leidinggevenden en/of collega s. 14 Zo gek nog niet, aan het werk met een psychische

17 3. Werknemers hebben baat bij een duidelijke instructie van taken en dat er voldoende tijd is om de taken te leren en de werkzaamheden uit te voeren (2;4;9;11). 2.3 Beschouwing Het is opvallend dat zowel de werknemers met een psychische stoornis zelf als de werkgevers voor een deel de doelgroep als probleem zien. Beide zijn bang dat de werknemers niet aan de verwachtingen van de werkgever kunnen voldoen. Bij de werkgevers leidt dit veelal tot de afweging of er aanpassingen op de werkvloer gedaan zouden moeten worden zodat de potentiele werknemer de functie wel zou kunnen bekleden, terwijl het bij de werknemer leidt tot de vraag of het wel zin heeft om überhaupt op zoek te gaan naar een baan. De gedragscomponenten, motivatie, capaciteit en gelegenheid spelen alle drie een rol in het aan het werk krijgen en houden van mensen met een psychische stoornis. Vooral bij het zoeken naar en vinden van een baan is de motivatie van de werkgever om open te staan voor mensen met een psychische stoornis erg belangrijk. De voornaamste factor voor zowel het vinden als het behouden van een baan is echter de capaciteit van zowel de werkgever (flexibiliteit, investeringen, begeleiding) als de werknemer (communicatievaardigheden, omgaan met stress, medische benodigdheden). Tegelijkertijd, moet niet worden vergeten dat de factoren elkaar kunnen versterken, zeker bij de werkgever. Wanneer een werkgever bijvoorbeeld de motivatie niet heeft om een werknemer met een psychische stoornis in dienst te nemen, neemt hij of zij al snel genoegen met de situatie als blijkt dat de infrastructuur of benodigde instrumenten niet aanwezig zijn. Aan de andere kant blijkt dat wanneer een werkgever een eerdere ervaring heeft met een persoon met een psychische stoornis, hij/zij meer open staat tegenover het aannemen van mensen met een psychische stoornis. Bij de werkgever komen de genoemde belemmeringen voor een belangrijk deel voort uit onwetendheid en vooroordelen, bij de potentiele werknemer door geanticipeerd stigma als gevolg van afwijzingen in het verleden of de invloed van de sociale omgeving. De beschreven oplossingsrichtingen zijn dan ook veelal multidisciplinair van aard waarbij zowel de werknemer, werkgever als hulpverlener betrokken zijn. Het verkrijgen van inzicht en begrip in elkaars situatie en voortdurende communicatie over wensen en behoeften en tevredenheid met de gang van zaken vormen de kern van de oplossingen. Verwachtingenmanagement en het overeenkomen van heldere afspraken tussen de partijen spelen hierbij een belangrijke rol. Zo gek nog niet, aan het werk met een psychische 15

18 Bijlage 1 Opzet literatuurstudie Methode wetenschappelijke literatuur Een wetenschappelijke zoekstrategie vereist een controleerbare en herhaalbare onderzoeksopzet. Op die manier kunnen andere onderzoekers een vergelijkbare zoekstrategie opnieuw uitvoeren ter controle of ter aanvulling. Onze zoekstrategie hebben we hieronder uitgewerkt. Databases We hebben twee databases geraadpleegd voor dit onderzoek. De PubMed database en de JSTOR database. In het digitale PubMed 11 kunnen verschillende online bibliotheken tegelijkertijd worden geraadpleegd. Deze bibliotheken bevatten toegang tot een zeer grote hoeveelheid wetenschappelijke tijdschriften die zijn gericht op de medische wetenschappen. JSTOR 12 is een digitale database waarin ongeveer wetenschappelijke tijdschriften uit 50 disciplines zijn geïndexeerd. In de JSTOR database is een grote hoeveelheid literatuur rondom arbeid en verzuim te vinden. Zoekstrategie Het doel van de zoekstrategie was het identificeren van wetenschappelijke kennis over psychische stoornissen en het behoud of vinden van werk in relatie tot stigma. Om de resultaten zo inzichtelijk mogelijk te maken hebben we de zoekstrategie in een onderzoekboom uitgewerkt (Figuur 0.1 voor de PubMed search). Er is gezocht in het Engels, Nederlands en Duits vanaf 1992 tot en met Figuur 0.1 Zoekstrategie en resultaten PubMed search Zoekterm Aantal hits #1: mental ilness OR mental disorder* #2: employer* OR employee* #3: job OR occupation OR career OR profession OR vocation #4: #1 AND #2 AND #3 182 #5: Stigma #6: #4 AND #5 12 Selectie op basis van jaartal (2000), relevantie van titel en inhoud van samenvatting Zo gek nog niet, aan het werk met een psychische

19 Na het toepassen van de zoekstrategie in de PubMed en de JSTOR database zijn de 62 artikelen gelezen. In die stap is vastgesteld of het artikel relevant was. Relevantie is bepaald door de onderzoekers; er werd onderzocht of de artikelen daadwerkelijk informatie bevatten over vooroordelen, arbeid en psychische stoornissen. Aan de hand van een sneeuwbal search (het scannen van de referenties van relevante artikelen) is het totaal aangevuld. Uiteindelijk zijn 21 wetenschappelijke artikelen geselecteerd voor de analyse, zoals gepresenteerd in onderstaande resultatenboom (Figuur 0.2) Figuur 0.2 Totaal aantal wetenschappelijke artikelen uit literatuursearch PubMed resultaten 36 artikelen JSTOR resultaten 26 artikelen Sneeuwbal search bij relevantie artikelen +2 artikelen Strenge selectie van artikelen op basis van inhoud -43 artikelen Totaal aantal artikelen voor analyse 21 Methode grijze literatuur Het opsporen van grijze literatuur is op een soortgelijke manier gedaan als de wetenschappelijke methode, alleen is er niet vanuit een aantal databases gezocht maar vanuit organisaties. De search is in tien stappen uitgevoerd (zie tabel hieronder). Vanuit het algemene ziektebeeld (en de daarbij horende aantallen) is gezocht op onder meer de zoektermen kosten, interventie, knelpunten en goede praktijkvoorbeelden. Op basis van de zoektermen zijn de documenten van bijvoorbeeld UWV, GGZ NL, SZW, CBS, Trimbos Instituut en Nivel met publicatiedatum vanaf 2000 (tot en met 2013) geanalyseerd. Tabel 0.1 Zoekstrategie deskresearch ( grijze literatuur) Onderwerp Zoekterm google + google scholar 1 Psychische stoornissen Psychische stoornis(sen) Psychische gezondheid Mentale gezondheid Schizofrenie Psychotische stoornissen Stemmingsstoornis Zo gek nog niet, aan het werk met een psychische 17

20 Onderwerp Zoekterm google + google scholar Angststoornis Somatoforme stoornis Nagebootste stoornis Dissociatieve stoornis Seksuele stoornissen en genderidentiteit stoornissen Eetstoornissen Slaapstoornissen Stoornissen in de impuls beheersing Aanpassingsstoornissen Persoonlijkheidsstoornissen DSM5 NEMESIS-2 2 Cijfers psychische stoornissen Nederland Top 5 / Top 10 meest voorkomende stoornissen Trends en ontwikkelingen 3 Kosten van psychische stoornissen Kosten Maatschappelijke kosten Uitkering Ziektekosten Zorgkosten Ziektelast Economische effecten Ziekteverzuim 4 Oorzaken van psychische stoornissen Oorza(a)k(en) Ontstaan Triggers 5 Voorkomen van psychische stoornissen Preventie Voorkomen 6 Interventies psychische stoornissen Interventie Aanpak Programma's Campagnes 7 Knelpunten werken met psychische stoornissen Werken(en) Arbeidsmarkt Uitval Productiviteit Verzuim 8 Stigma s/ beeldvorming werken met personen met psychische stoornissen Stigma(s) Anti-stigma Beeldvorming Percepties 18 Zo gek nog niet, aan het werk met een psychische

Kennissynthese arbeid en psychische aandoeningen. Dr. F.G.Schaafsma Dr. H. Michon Prof. dr. J.R. Anema

Kennissynthese arbeid en psychische aandoeningen. Dr. F.G.Schaafsma Dr. H. Michon Prof. dr. J.R. Anema Kennissynthese arbeid en psychische aandoeningen Dr. F.G.Schaafsma Dr. H. Michon Prof. dr. J.R. Anema Ernstige Psychische Aandoeningen (EPA) Definitie consensus groep EPA¹ - Sprake van psychische stoornis

Nadere informatie

Beroepenveldcommissies voor de bouwsector in het mbo en hbo

Beroepenveldcommissies voor de bouwsector in het mbo en hbo Beroepenveldcommissies voor de bouwsector in het mbo en hbo Samenvatting Opdrachtgever: Bouwend Nederland Rotterdam, april 2013 Beroepenveldcommissies voor de bouwsector in het mbo en hbo Samenvatting

Nadere informatie

Zo gek nog niet, aan het werk met een psychische stoornis

Zo gek nog niet, aan het werk met een psychische stoornis Zo gek nog niet, aan het werk met een psychische stoornis Vooronderzoek: lessen uit de praktijk Mede mogelijk gemaakt door Instituut GAK Rotterdam, november 2013 Zo gek nog niet, aan het werk met een

Nadere informatie

Kengetallen voor kosten overheidstransacties

Kengetallen voor kosten overheidstransacties Kengetallen voor kosten overheidstransacties Een toets op de Deense kengetallen voor bruikbaarheid in de Nederlandse situatie Samenvatting Opdrachtgever: Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijkrelaties

Nadere informatie

INDIVIDUELE PLAATSING EN STEUN

INDIVIDUELE PLAATSING EN STEUN INDIVIDUELE PLAATSING EN STEUN Ellen Otto IPS projectcoördinator Kenniscentrum Phrenos docent IPS leergang Phrenos Arbeidsrehabilitatie Traditionele aanpak: langdurige, stapsgewijze voorbereiding (SV)

Nadere informatie

Supported Employment modelgetrouwheid in Vlaamse arbeidsrehabilitatieprogramma s Knaeps J. & Van Audenhove Ch. GGZ-congres, 2012 Overzicht Inleiding Onderzoek Onderzoeksvragen Methode Analyse Resultaten

Nadere informatie

Bouwstenen voor effectieve reintegratie

Bouwstenen voor effectieve reintegratie Bouwstenen voor effectieve reintegratie voor mensen met een beperking Luuk Mallee - Regioplan Michiel Sebel Werkse! Delft Robert Nijmands Werkse! Delft Het onderzoek Effectiviteit re-integratie arbeidsbeperkten.

Nadere informatie

Draagvlak onderzoek Parkeerbeleid

Draagvlak onderzoek Parkeerbeleid St Anna, Nijmegen Opdrachtgever: gemeente Nijmegen Amsterdam, augustus 2014 Draagvlak onderzoek Parkeerbeleid St Anna, Nijmegen Opdrachtgever: gemeente Nijmegen Arvid Toes Marco Martens Amsterdam, augustus

Nadere informatie

SCION employment Netherlands. Effectiviteit IPS in Nederland. H. Michon / J. van Busschbach rehabilitatiecongres 18 december 2008

SCION employment Netherlands. Effectiviteit IPS in Nederland. H. Michon / J. van Busschbach rehabilitatiecongres 18 december 2008 SCION A Study on Cost-effectiveness of IPS regarding Open SCION employment Netherlands Effectiviteit IPS in Nederland H. Michon / J. van Busschbach rehabilitatiecongres 18 december 2008 Inhoud Individuele

Nadere informatie

Kansen voor topsector HTSM:

Kansen voor topsector HTSM: Kansen voor topsector HTSM: Nederlands-Aziatische samenwerking in high-tech clusters Sound analysis, inspiring ideas Nederlands-Aziatische samenwerking biedt kansen voor topsector HTSM Het Nederlandse

Nadere informatie

Gezondheid en arbeidsparticipatie: determinanten, gevolgen en bouwstenen voor reïntegratie

Gezondheid en arbeidsparticipatie: determinanten, gevolgen en bouwstenen voor reïntegratie Gezondheid en arbeidsparticipatie: determinanten, gevolgen en bouwstenen voor reïntegratie Prof Dr Lex Burdorf Afdeling Maatschappelijke Gezondheidszorg Erasmus MC, Rotterdam Gezondheid van uitkeringsgerechtigden

Nadere informatie

Geestelijke Gezondheidszorg Eindhoven en de Kempen. Promenzo werkt

Geestelijke Gezondheidszorg Eindhoven en de Kempen. Promenzo werkt Geestelijke Gezondheidszorg Eindhoven en de Kempen Promenzo werkt Promenzo begeleidt en ondersteunt mensen met ernstige psychiatrische of psychische problemen bij het zoeken naar, vinden en behouden van

Nadere informatie

Vaktermen in het Engels van A-Z

Vaktermen in het Engels van A-Z Vaktermen in het Engels van A-Z distance to the labour market Chain Consultation Committee General Surviving Relatives Act General Old Age & Pensions Act labour assessor, occupational assessor, occupational

Nadere informatie

Je bent alleen maar verslaafd! Wim van Loon, Psychiater. 10 februari 2014

Je bent alleen maar verslaafd! Wim van Loon, Psychiater. 10 februari 2014 Je bent alleen maar verslaafd! Wim van Loon, Psychiater. 10 februari 2014 Comorbiditeit: Voorkomen van verschillende stoornissen bij 1 persoon. Dubbele diagnose: Verslaving (afhankelijkheid en misbruik

Nadere informatie

Sociaal-economische gezondheidsverschillen en werk

Sociaal-economische gezondheidsverschillen en werk Sociaal-economische gezondheidsverschillen en werk Lex Burdorf, hoogleraar Determinanten van Volksgezondheid Afdeling Maatschappelijke Gezondheidszorg Academische Werkplaats Publieke Gezondheid CEPHIR

Nadere informatie

SAMENVATTING SAMENVATTING. Werk en Psychische Gezondheid: Studies naar de invloed van werk kenmerken, sociale rollen en gender

SAMENVATTING SAMENVATTING. Werk en Psychische Gezondheid: Studies naar de invloed van werk kenmerken, sociale rollen en gender SAMENVATTING Werk en Psychische Gezondheid: Studies naar de invloed van werk kenmerken, sociale rollen en gender In de jaren negentig werd duidelijk dat steeds meer werknemers in Nederland, waaronder in

Nadere informatie

Nabestaanden in de knel; wat kunnen cliëntenraden doen?

Nabestaanden in de knel; wat kunnen cliëntenraden doen? Nabestaanden in de knel; wat kunnen cliëntenraden doen? 9 april 2015 Dr. Rienk Prins Lector Capabel Hogeschool Utrecht Inhoud Afbakening en doel Een verkennend onderzoek naar re-integratie naar werk van

Nadere informatie

Interventies Houdings- en Bewegingsapparaat

Interventies Houdings- en Bewegingsapparaat Interventies Houdings- en Bewegingsapparaat 2013 Re. Entry is samenwerkingspartner binnen FIT Return (zie www.fit-return.nl) 1 Arbeid en Belastbaarheid Intake Fysiek (Arbeids- Bedrijfsfysiotherapeut) De

Nadere informatie

Chronische longziekten en werk

Chronische longziekten en werk Chronische longziekten en werk Mensen met een longziekte hebben meer moeite om aan het werk te blijven of een betaalde baan te vinden dan de rest van de bevolking. Slechts 42% van de mensen met COPD heeft

Nadere informatie

Organisatiekracht. Mentale veerkracht. Teamkracht. Werkkracht. Menskracht MEER VEERKRACHT, MEER ENERGIE, BETERE PRESTATIES

Organisatiekracht. Mentale veerkracht. Teamkracht. Werkkracht. Menskracht MEER VEERKRACHT, MEER ENERGIE, BETERE PRESTATIES Mentale veerkracht MEER VEERKRACHT, MEER ENERGIE, BETERE PRESTATIES In de (top)sport is het een vast gegeven; wil je succesvol zijn als sporter dan investeer je in techniek en conditie, maar ook in mentale

Nadere informatie

INTRODUCTIE TOOLBOX voor GEBRUIKERS. duurzame plaatsing van werknemers met autisme

INTRODUCTIE TOOLBOX voor GEBRUIKERS. duurzame plaatsing van werknemers met autisme INTRODUCTIE TOOLBOX voor GEBRUIKERS duurzame plaatsing van werknemers met autisme 1 Welkom bij toolbox AUTIPROOF WERKT Autiproof Werkt is een gereedschapskist met instrumenten die gebruikt kan worden bij

Nadere informatie

Herstelondersteunende zorg in een veranderend zorglandschap. Michiel Bähler Adviseur/ psycholoog GGZ NHN

Herstelondersteunende zorg in een veranderend zorglandschap. Michiel Bähler Adviseur/ psycholoog GGZ NHN Herstelondersteunende zorg in een veranderend zorglandschap Michiel Bähler Adviseur/ psycholoog GGZ NHN Geen belangen Disclosure Persbericht 15 oktober 2014 Veranderend zorglandschap vraagt om vernieuwde

Nadere informatie

Chronische longziekten en werk

Chronische longziekten en werk Chronische longziekten en werk Mensen met een longziekte hebben meer moeite om aan het werk te blijven of een betaalde baan te vinden dan de rest van de bevolking. Slechts 42% van de mensen met COPD heeft

Nadere informatie

Zorgprogramma voor mensen met gerontopsychiatrische problematiek in het verpleeghuis

Zorgprogramma voor mensen met gerontopsychiatrische problematiek in het verpleeghuis Zorgprogramma voor mensen met gerontopsychiatrische problematiek in het verpleeghuis Anne van den Brink Specialist Ouderengeneeskunde Onderzoeker Pakkende ondertitel Inhoud presentatie Inleiding Aanleiding

Nadere informatie

Psychologische zorg voor kinderen en jongeren. De Golfbreker Preventie en psychologische zorg voor kinderen en jongeren. Samen werken aan jezelf

Psychologische zorg voor kinderen en jongeren. De Golfbreker Preventie en psychologische zorg voor kinderen en jongeren. Samen werken aan jezelf Psychologische zorg voor kinderen en jongeren De Golfbreker Preventie en psychologische zorg voor kinderen en jongeren Samen werken aan jezelf Inhoud Belang psychologische zorg voor jeugd Psychologische

Nadere informatie

Bestemming: werk. Supported employment en herstel. H. Michon, symposium Goed gestemd aan het werk AMC, 20 maart 2013

Bestemming: werk. Supported employment en herstel. H. Michon, symposium Goed gestemd aan het werk AMC, 20 maart 2013 Bestemming: werk Supported employment en herstel H. Michon, symposium Goed gestemd aan het werk AMC, 20 maart 2013 Inhoud Mensen met ernstige psychische aandoeningen Arbeidsparticipatie Arbeidsre-integratie

Nadere informatie

Onderzoeksvoorstel Voorbeelden van Taakherschikking in de Zorg

Onderzoeksvoorstel Voorbeelden van Taakherschikking in de Zorg Onderzoeksvoorstel Voorbeelden van Taakherschikking in de Zorg De Verpleegkundig Specialist: De invloed op zorgpraktijken, kwaliteit en kosten van zorg in Nederland Iris Wallenburg, Antoinette de Bont,

Nadere informatie

Participatiewet. Werk training - coaching

Participatiewet. Werk training - coaching Werk training - coaching Met WERK meer MANS Wie zijn wij: 15 jaar ervaring Zuid- / midden Nederland Breed & groot netwerk Consulenten Arbeidsdeskundigen Loopbaanadviseurs (Job)coaches Werkmans stelt zich

Nadere informatie

Een gezondheidscheck via het werk: wat vinden werknemers ervan?

Een gezondheidscheck via het werk: wat vinden werknemers ervan? Een gezondheidscheck via het werk: wat vinden werknemers ervan? Olga Damman Allard van der Beek Danielle Timmermans -0- Department of Public and Occupational Health Quality of Care EMGO Institute for Health

Nadere informatie

30-5-2012. Gezond en vitaal langer doorwerken?! Programma. Inleiding. Inleiding

30-5-2012. Gezond en vitaal langer doorwerken?! Programma. Inleiding. Inleiding Programma Gezond en vitaal langer doorwerken?! Allard van der Beek Hoogleraar Epidemiologie van Arbeid & Gezondheid Afdeling Sociale Geneeskunde,, EMGO + Instituut Onderzoekscentrum Body@Work TNO-VU/ VU/VUmcVUmc

Nadere informatie

Werk, participatie en gezondheid

Werk, participatie en gezondheid Werk, participatie en gezondheid Prof Dr Lex Burdorf Afdeling Maatschappelijke Gezondheidszorg, Erasmus MC Coordinator academische werkplaats CEPHIR ism Dr Merel Schuring Afdeling Maatschappelijke Gezondheidszorg,

Nadere informatie

Geestelijke gezondheid!? Ik stel u voor. Cijfers voor Gent. Tijd om normaal te doen over geestelijke gezondheidsproblemen.

Geestelijke gezondheid!? Ik stel u voor. Cijfers voor Gent. Tijd om normaal te doen over geestelijke gezondheidsproblemen. Geestelijke gezondheid!? Tijd om normaal te doen over geestelijke gezondheidsproblemen Jan Van Speybroeck, VVGG Ik stel u voor Antoinette Telecomsector Gehuwd, 3 kleine kinderen Sportieve hobby s Elk jaar

Nadere informatie

Angststoornissen. Verzekeringsgeneeskundig protocol

Angststoornissen. Verzekeringsgeneeskundig protocol Angststoornissen Verzekeringsgeneeskundig protocol Epidemiologie I De jaarprevalentie voor psychische stoornissen onder de beroepsbevolking in Nederland wordt geschat op: 1. 5-10% 2. 10-15% 15% 3. 15-20%

Nadere informatie

Psychische diversiteit op het werk en de rol van de werkgever: een literatuur onderzoek OPENHEID OVER PSYCHISCHE GEZONDHEID WERKT

Psychische diversiteit op het werk en de rol van de werkgever: een literatuur onderzoek OPENHEID OVER PSYCHISCHE GEZONDHEID WERKT Psychische diversiteit op het werk en de rol van de werkgever: een literatuur onderzoek OPENHEID OVER PSYCHISCHE GEZONDHEID WERKT 2 MANAGEMENT- SAMENVATTING Aanleiding literatuuronderzoek Stichting Samen

Nadere informatie

Veerkracht in een bedrijf.

Veerkracht in een bedrijf. Veerkracht in een bedrijf. Workshop congres positieve psychologie Ede, 15 april, 2016. Prof. Dr. Jan A. Walburg Bij mentaal kapitaal onder druk. BEHANDELEN BESCHERMEN INVESTEREN WERK Psychische problemen

Nadere informatie

SAMENVATTING Depressie en verzuim Voorspellers voor verzuim en werkhervatting hoofdstuk 2 hoofdstuk 3

SAMENVATTING Depressie en verzuim Voorspellers voor verzuim en werkhervatting hoofdstuk 2 hoofdstuk 3 Samenvatting SAMENVATTING SAMENVATTING Depressie en verzuim Ongeveer 15% van de Nederlandse bevolking krijgt eens in zijn of haar leven een depressie. Het hebben van een depressie beïnvloedt het leven

Nadere informatie

Communicerende vaten?

Communicerende vaten? Absenteïsme Presenteïsme Communicerende vaten? dr. P.A. Flach bedrijfsarts Disclosureof interest (potential) conflict of interest: geen Opzet presentatie Een beetje geschiedenis Wanneer is terug naar werk

Nadere informatie

Zwaar werk lichter maken: een hele klus Preventie van beroepsziekten bij bewegingsapparaat en psyche

Zwaar werk lichter maken: een hele klus Preventie van beroepsziekten bij bewegingsapparaat en psyche Zwaar werk lichter maken: een hele klus Preventie van beroepsziekten bij bewegingsapparaat en psyche Dr Karen Nieuwenhuijsen Dr Paul Kuijer Coronel Instituut, Academisch Medisch Centrum Amsterdam Programma

Nadere informatie

Olivia van de Lustgraaf, ambassadeur 1

Olivia van de Lustgraaf, ambassadeur 1 De stichting bestaat uit het Fonds Psychische Gezondheid, GGZ NL, het Landelijk Platform GGZ, NVvP. En er wordt samen gewerkt met o.a. Kenniscentrum Phrenos, Landelijk Steunpunt Kwartiermaken, Parnassia

Nadere informatie

impact from intervention strategies A case example from the baking industry

impact from intervention strategies A case example from the baking industry Prospective evaluation of the health impact from intervention strategies A case example from the baking industry Samenwerking Nick Warren, Health and Safety Laboratory Dick Heederik, IRAS, Utrecht University

Nadere informatie

Dr. Hilde Verbeek 15 april 2014. Department of Health Services Research Focusing on Chronic Care and Ageing 1

Dr. Hilde Verbeek 15 april 2014. Department of Health Services Research Focusing on Chronic Care and Ageing 1 Dr. Hilde Verbeek 15 april 2014 Department of Health Services Research Focusing on Chronic Care and Ageing 1 Doelstelling Nurses on the Move Bijdragen aan verbetering kwaliteit van zorg in verpleeg- en

Nadere informatie

Wat werkt voor de oudere werknemers?

Wat werkt voor de oudere werknemers? Wat werkt voor de oudere werknemers? Hoe houdenwe mensenlangergezondaanhet werk Drs Wendy Koolhaas Universitair Medisch Centrum Groningen (UMCG) Disciplinegroep Gezondheidswetenschappen, Sociale Geneeskunde

Nadere informatie

(Forensische) ACT en FACT voor verslaafden

(Forensische) ACT en FACT voor verslaafden Improving Mental Health by Sharing Knowledge (Forensische) ACT en FACT voor verslaafden Congres sociale verslavingszorg 12 juni 2013 Laura Neijmeijer Doelgroep: mensen met langdurende of blijvende ernstige

Nadere informatie

Effectiviteit en economische impact van beweegprogramma s op de werkplek

Effectiviteit en economische impact van beweegprogramma s op de werkplek Effectiviteit en economische impact van beweegprogramma s op de werkplek Karin Proper Afdeling Sociale Geneeskunde, EMGO+ Instituut, VUmc, Amsterdam Body@Work, Onderzoekscentrum Bewegen, Arbeid en Gezondheid

Nadere informatie

Samenvatting (summary in Dutch)

Samenvatting (summary in Dutch) Samenvatting (summary in Dutch) 149 Samenvatting (summary in Dutch) Één van de meest voorkomende en slopende ziektes is depressie. De impact op het dagelijks functioneren en op de samenleving is enorm,

Nadere informatie

Illness Management & Recovery Ervaringen met de modelgetrouwe implementatie van IMR

Illness Management & Recovery Ervaringen met de modelgetrouwe implementatie van IMR Illness Management & Recovery Ervaringen met de modelgetrouwe implementatie van IMR GGZ Groep Europoort Trimbos-instituut instituut 9 september 2005 Bronnen Evidence-based practice implementation resource

Nadere informatie

Arbeidsrevalidatie. Huizen en Almere

Arbeidsrevalidatie. Huizen en Almere Arbeidsrevalidatie Huizen en Almere Arbeidstraining bij De Trappenberg is voor werknemers met chronische pijnklachten aan het houdings- en bewegingsapparaat zonder duidelijke oorzaak, al dan niet gecombineerd

Nadere informatie

Langdurig ziekteverzuim van werknemers met een chronische ziekte of beperking Geeke Waverijn, Mieke Rijken

Langdurig ziekteverzuim van werknemers met een chronische ziekte of beperking Geeke Waverijn, Mieke Rijken Deze factsheet is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen met bronvermelding (Langdurig ziekteverzuim van werknemers met een chronische ziekte of beperking, G. Waverijn & M. Rijken, NIVEL, januari

Nadere informatie

Informatieleaflet voor werkgevers

Informatieleaflet voor werkgevers Informatieleaflet voor werkgevers Werk en verslaving Het aantal verslaafden aan alcohol, drugs en medicijnen in Nederland groeit. Het merendeel van deze mensen heeft een baan en kampt met de verslaving

Nadere informatie

Informatie over de Wajong

Informatie over de Wajong Informatie over de Wajong Inleiding Het kabinet heeft het voornemen om per 1 januari 2014 de Wet werk en bijstand, de Wet investeren in jongeren, de Wet sociale werkvoorziening en een deel van de Wet Wajong

Nadere informatie

Poliklinische revalidatie programma s

Poliklinische revalidatie programma s Poliklinische revalidatie programma s Mensen met chronische pijnklachten van het bewegingsapparaat (rug, nek, schouder, knie) kunnen revalideren met behulp van gespecialiseerde revalidatieprogramma s.

Nadere informatie

Behandeling van eerste psychose (waar de richtlijn niet over spreekt) Dr H.J. Gijsman, psychiater Hoofd Zorgprogramma Psychose Pro Persona

Behandeling van eerste psychose (waar de richtlijn niet over spreekt) Dr H.J. Gijsman, psychiater Hoofd Zorgprogramma Psychose Pro Persona Behandeling van eerste psychose (waar de richtlijn niet over spreekt) Dr H.J. Gijsman, psychiater Hoofd Zorgprogramma Psychose Pro Persona Environment Genotype Phenotype Omgeving Gen Psychose Omgeving

Nadere informatie

Duurzame Re-integratie

Duurzame Re-integratie Duurzame Re-integratie van mensen met aanhoudende vermoeidheidsklachten Margot Joosen Monique Frings-Dresen Judith Sluiter Coronel Instituut voor Arbeid en Gezondheid Academisch Medisch Centrum, Amsterdam

Nadere informatie

Nieuwe kansen voor intermediairs

Nieuwe kansen voor intermediairs 1 Bemiddeling van werkzoekenden met een arbeidsbeperking Nieuwe kansen voor intermediairs De komende jaren is het aan werk helpen van werkzoekenden met een arbeidsbeperking een groot thema. In 2026 moet

Nadere informatie

ERGOTHERAPIE NA UITVAL WEGENS DEPRESSIE

ERGOTHERAPIE NA UITVAL WEGENS DEPRESSIE ERGOTHERAPIE NA UITVAL WEGENS DEPRESSIE Dr. Hiske Hees Psycholoog Afdeling Stemmingsstoornissen AMC Psychiatrie 20 maart 2013 Depressie Veelvoorkomend:11-21% Recidiverend: 50-90% Ernstige beperkingen in

Nadere informatie

NVAB-richtlijn blijkt effectief

NVAB-richtlijn blijkt effectief NVAB-richtlijn blijkt effectief Nieuwenhuijsen onderzocht de kwaliteit van de sociaal-medische begeleiding door bedrijfsartsen van werknemers die verzuimen vanwege overspannenheid, burn-out, depressies

Nadere informatie

Mindfulness - de 8-weekse training in vogelvlucht

Mindfulness - de 8-weekse training in vogelvlucht Mindfulness - de 8-weekse training in vogelvlucht Flip Kolthoff, psychiater Radboud Universitair Centrum voor Mindfulness, GGZ Noord-Holland-Noord Flip Kolthoff, VUmc, 20-01-2012 1 Inleiding Flip Kolthoff,

Nadere informatie

Mentaal Kapitaal. Jan A. Walburg. Trimbos Instituut Improving Mental Health by Sharing Knowledge

Mentaal Kapitaal. Jan A. Walburg. Trimbos Instituut Improving Mental Health by Sharing Knowledge Mentaal Kapitaal Jan A. Walburg Trimbos Instituut Improving Mental Health by Sharing Knowledge VERMOGEN VAN NEDERLAND 1900 VERMOGEN VAN NEDERLAND 2012 ONS BREIN IS DE POLDER VAN VANDAAG VROEGER DIJKEN

Nadere informatie

Het meten van functioneren op het werk bij psychische klachten

Het meten van functioneren op het werk bij psychische klachten Het meten van functioneren op het werk bij psychische klachten Femke Abma, PhD Universitair Medisch Centrum Groningen, Rijksuniversiteit Groningen, afdeling Sociale Geneeskunde Symposium Goed Gestemd aan

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting Samenvatting Langdurig ziekteverzuim is een erkend sociaal-economisch en sociaal-geneeskundig probleem op nationaal en internationaal niveau. Verschillende landen hebben wettelijke maatregelen genomen

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2010 2011 32 729 Evaluatie Wet inkomensvoorziening oudere werklozen Nr. 1 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN SOCIALE ZAKEN EN WERKGELEGENHEID Aan de Voorzitter

Nadere informatie

Hoe, en in welke mate, kunnen zorgboerderijen een rol spelen bij het herstel en de rehabilitatie van mensen met een mentale aandoening?

Hoe, en in welke mate, kunnen zorgboerderijen een rol spelen bij het herstel en de rehabilitatie van mensen met een mentale aandoening? Vernieuwingen in herstel en rehabilitatie in de geestelijke gezondheidszorg De casus van zorgboerderijen Onderzoek op het gebied van de geestelijke gezondheid legt al geruime tijd de nadruk op de hoge

Nadere informatie

Expertisecentrum Begeleid Leren. Succesvol studeren met steun voor (jong)volwassenen met een psychiatrische aandoening

Expertisecentrum Begeleid Leren. Succesvol studeren met steun voor (jong)volwassenen met een psychiatrische aandoening Expertisecentrum Begeleid Leren Succesvol studeren met steun voor (jong)volwassenen met een psychiatrische aandoening Expertisecentrum Begeleid Leren Ê Succesvol studeren met steun voor (jong)volwassenen

Nadere informatie

Onderzoek naar werkzaamheid schematherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis en alcoholafhankelijkheid

Onderzoek naar werkzaamheid schematherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis en alcoholafhankelijkheid Onderzoek naar werkzaamheid schematherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis en alcoholafhankelijkheid presentatie ESPRi Symposium 26-11-2015 Michiel Boog, klinisch psycholoog, psychotherapeut Titel:

Nadere informatie

Veerkracht en betrokkenheid aan het werk

Veerkracht en betrokkenheid aan het werk Veerkracht en betrokkenheid aan het werk 1st Nederlandse conferentie positieve psychologie Jan Auke Walburg Linda Bolier www.trimbos.nl VERMOGEN VAN NEDERLAND 2013 Mentale stoornissen Geen gezondheidsprobleem

Nadere informatie

Behandeling van verslaving en comorbiditeit. de Noord Nederlandse ervaring

Behandeling van verslaving en comorbiditeit. de Noord Nederlandse ervaring Behandeling van verslaving en comorbiditeit de Noord Nederlandse ervaring Gent 14 nov2014 Primaire problematiek naar voorkomen in bevolking en % in behandeling 1 Setting van hulp in VZ VNN 34 ambulante

Nadere informatie

Patient Empowerment. Prof. dr. W.H. van Harten, mei 2009

Patient Empowerment. Prof. dr. W.H. van Harten, mei 2009 Patient Empowerment Prof. dr. W.H. van Harten, mei 2009 Trends in Zorgstelsel Prestatie bekostiging/competitie. Technologische vernieuwing & personalised medicine. Investeringen vragen grootschaligheid

Nadere informatie

Ik ben. Eerlijk. Geduldig. Creatief. Gestructureerd. Communicatief. Geïnteresseerd. Geeft aandacht WWW.IKBENHARRIE.NL

Ik ben. Eerlijk. Geduldig. Creatief. Gestructureerd. Communicatief. Geïnteresseerd. Geeft aandacht WWW.IKBENHARRIE.NL Ik ben Geïnteresseerd Creatief WWW.IKBENHARRIE.NL Communicatief Geeft aandacht Eerlijk Gestructureerd Geduldig Harrie is ontwikkeld door CNV Jongeren en Vilans, met dank aan de support van UWV en Instituut

Nadere informatie

1 VERBETER HET WERKVERMOGEN VAN UW BEDRIJF

1 VERBETER HET WERKVERMOGEN VAN UW BEDRIJF 1 VERBETER HET WERKVERMOGEN HUIS VAN WERKVERMOGEN VERBETER HET WERKVERMOGEN VERBETER HET WERKVERMOGEN WAT IS WERKVERMOGEN? Werkvermogen is de mate waarin een werknemer zowel lichamelijk als geestelijk

Nadere informatie

MKBA verlenging kwalificatieplicht

MKBA verlenging kwalificatieplicht MKBA verlenging kwalificatieplicht Rapport Opdrachtgever: Ministerie van OCW Rotterdam,16 januari 2013 MKBA verlenging kwalificatieplicht Rapport Opdrachtgever: Ministerie van OCW Auteurs: Frank van Zutphen

Nadere informatie

Project I GGz-jongeren aan het werk

Project I GGz-jongeren aan het werk Project I GGz-jongeren aan het werk Met het project GGz-jongeren aan het werk willen het Landelijk Platform GGz en het Fonds Psychische Gezondheid (PG) de persoonlijke ervaringen van de jongeren uit goedlopende

Nadere informatie

Beter geïntegreerd! Wat zeggen de richtlijnen?

Beter geïntegreerd! Wat zeggen de richtlijnen? Beter geïntegreerd! Wat zeggen de richtlijnen? Beter geïntegreerd! Wat zeggen de richtlijnen? Richtlijnen Casus IDDT Richtlijnen, wat zeggen ze niet! Richtlijnen Dubbele Diagnose, Dubbele hulp (2003) British

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie in en voor de Basis GGz

Cognitieve gedragstherapie in en voor de Basis GGz Cognitieve gedragstherapie in en voor de Basis GGz Mark van der Gaag PhD Hoogleraar Klinische Psychologie, Vrije Universiteit Amsterdam Hoofd Psychose Onderzoek, Parnassia, Den Haag 1 Wat is gedragstherapie

Nadere informatie

Arbeidsrehabilitatie en herstel

Arbeidsrehabilitatie en herstel Arbeidsrehabilitatie en herstel Ontwikkelingen in kennis H. Michon, symposium GGNET Alternatief; werken aan perspectief 11 oktober 2011 Inhoud Arbeidsparticipatie Arbeidsrehabilitatie Herstel Gezamenlijk

Nadere informatie

IPS en Begeleid Leren

IPS en Begeleid Leren IPS en Begeleid Leren Symposium IPS Arbeidsreïntegratie met de beste papieren? Amersfoort, 30 maart 2006 Lies Korevaar Programma Workshop Welkom Doelstelling workshop Inleiding Doelgroep Begeleid Leren-programma

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Informatie voor mensen die hun probleem willen aanpakken 2 Kortdurende motiverende interventie en cognitieve gedragstherapie Een effectieve behandeling

Nadere informatie

Bronnen van stress Persoonlijkheidskenmerken en coping (= wijze van omgaan met of reageren op stress) Effecten van stress

Bronnen van stress Persoonlijkheidskenmerken en coping (= wijze van omgaan met of reageren op stress) Effecten van stress WORK EXPERIENCE SCAN VANDERHEK METHODOLOGISCH ADVIESBUREAU Voor elk bedrijf is het van belang de oorzaken van stresserende factoren zo snel mogelijk te herkennen om vervolgens het beleid hierop af te kunnen

Nadere informatie

Samenvatting SAMENVATTING Hoofdstuk 1 is de algemene introductie over de inhoud van dit proefschrift. Depressie en angststoornissen zijn de meest voorkomende psychische stoornissen en brengen een grote

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie

Cognitieve gedragstherapie Cognitieve gedragstherapie Een succesvolle psychotherapie voor diverse emotionele stoornissen en problemen Afdeling Psychiatrie en Medische Psychologie Wat is Cognitieve Gedragstherapie? Cognitieve gedragstherapie

Nadere informatie

Ondersteuning bij werkhervatting na een diagnose kanker een combinatie van best evidence en best practise

Ondersteuning bij werkhervatting na een diagnose kanker een combinatie van best evidence en best practise RE-CAP Ondersteuning bij werkhervatting na een diagnose kanker een combinatie van best evidence en best practise Drs. Martine van Egmond MSc, dr. Saskia Duijts PhD, dr. Sylvia Vermeulen PhD MD, prof. dr.

Nadere informatie

Hoe haalt een extra productieve werknemer gezond en werkend zijn pensioen?

Hoe haalt een extra productieve werknemer gezond en werkend zijn pensioen? Hoe haalt een extra productieve werknemer gezond en werkend zijn pensioen? Lex Burdorf hoogleraar determinanten van volksgezondheid Afdeling Maatschappelijke Gezondheidszorg Erasmus MC Rotterdam Langer

Nadere informatie

Arbeidsgehandicapten in Nederland

Arbeidsgehandicapten in Nederland en in Nederland Ingrid Beckers In 22 waren er in Nederland ruim anderhalf miljoen arbeidsgehandicapten. Dit komt overeen met 14,7 procent van de 15 64-jarigen. Het aandeel arbeidsgehandicapten is daarmee

Nadere informatie

KPC groep Den Bosch 5 10 2011

KPC groep Den Bosch 5 10 2011 PAG 1 KPC groep Den Bosch 5 10 2011 De rol van de Wajong netwerken; arbeidstoeleiding nu en in de toekomst Erik Voerman Businessadviseur UWV WERKbedrijf PAG 2 Inhoud Doelstelling samenwerking PrO/VSO scholen

Nadere informatie

De Kandidatenmarkt. informatie & visie

De Kandidatenmarkt. informatie & visie De Kandidatenmarkt informatie & visie Onze missie & visie De Kandidatenmarkt is een jonge, innovatieve en dynamische sociale organisatie die werkzoekenden van 17 t/m 29 jaar naar werk, werkervaringsplekken,

Nadere informatie

Samen met de kinderartsen

Samen met de kinderartsen Samen met de kinderartsen L.H.M. Berg, kinder- en jeugdpsychiater GGNet Jeugd Indeling Visie beroepsvereniging (NVvP) op plaatsbepaling van psychiatrie Aanvulling afdeling Kinder en Jeugd Casus 5-jarige

Nadere informatie

Fidelity of a Strengths-based method for Homeless Youth

Fidelity of a Strengths-based method for Homeless Youth Fidelity of a Strengths-based method for Homeless Youth Manon krabbenborg, Sandra Boersma, Marielle Beijersbergen & Judith Wolf s.boersma@elg.umcn.nl Homeless youth in the Netherlands Latest estimate:

Nadere informatie

Het Effect van Assertive Community Treatment (ACT) op het. Sociaal Functioneren van Langdurig Psychiatrische Patiënten met. een Psychotische Stoornis.

Het Effect van Assertive Community Treatment (ACT) op het. Sociaal Functioneren van Langdurig Psychiatrische Patiënten met. een Psychotische Stoornis. Het Effect van Assertive Community Treatment (ACT) op het Sociaal Functioneren van Langdurig Psychiatrische Patiënten met een Psychotische Stoornis. The Effect of Assertive Community Treatment (ACT) on

Nadere informatie

INDIVIDUELE PLAATSING EN STEUN Het kan binnen de RIBW! Marit Kos Guus van Maurik

INDIVIDUELE PLAATSING EN STEUN Het kan binnen de RIBW! Marit Kos Guus van Maurik INDIVIDUELE PLAATSING EN STEUN Het kan binnen de RIBW! Marit Kos Guus van Maurik Arbeidsrehabilitatie Traditionele aanpak: langdurige, stapsgewijze voorbereiding (SV) voorafgaand aan plaatsing in echte

Nadere informatie

Toegankelijkheid en effectiviteit van de geestelijke gezondheidszorg voor ouderen. Samenvatting

Toegankelijkheid en effectiviteit van de geestelijke gezondheidszorg voor ouderen. Samenvatting Toegankelijkheid en effectiviteit van de geestelijke gezondheidszorg voor ouderen Hoofdstuk 1 is de algemene inleiding van dit proefschrift. Psychische stoornissen komen geregeld voor bij ouderen (65-plus).

Nadere informatie

DE PARTICIPATIEWET VOOR U ALS WERKGEVER

DE PARTICIPATIEWET VOOR U ALS WERKGEVER UTRECHT MIDDEN DE PARTICIPATIEWET VOOR U ALS WERKGEVER Doel van de Participatiewet De Participatiewet vervangt de bijstandswet, de Wet sociale werkvoorziening en een deel van de Wajong. Het doel van de

Nadere informatie

Gedragstrainer VGCt Hubert van der Kleij, directeur VGCt

Gedragstrainer VGCt Hubert van der Kleij, directeur VGCt Gedragstrainer VGCt Hubert van der Kleij, directeur VGCt Onderzoek onder VGCt leden en in de markt bij klanten voor /aanbieders van gedragstrainingen Onderzoeksrapport : 18 mei 2012 door Maaike Leistra,

Nadere informatie

M200510 MKB-ondernemers negatief over verantwoordelijkheden bij ziekte werknemers

M200510 MKB-ondernemers negatief over verantwoordelijkheden bij ziekte werknemers M200510 MKB-ondernemers negatief over verantwoordelijkheden bij ziekte werknemers drs. F.M.J. Westhof Zoetermeer, december 2005 MKB-ondernemers negatief over verantwoordelijkheden bij ziekte werknemers

Nadere informatie

Het vergroten van arbeidsparticipatie onder mensen met een chronische ziekte of beperking : een werkwens alleen is niet voldoende

Het vergroten van arbeidsparticipatie onder mensen met een chronische ziekte of beperking : een werkwens alleen is niet voldoende Opdrachtgever SZW Opdrachtnemer NIVEL / I. de Putter, R. Cozijnsen, M. Rijken Het vergroten van arbeidsparticipatie onder mensen met een chronische ziekte of beperking : een werkwens alleen is niet voldoende

Nadere informatie

Generalistische Basis GGZ en Specialistische GGZ

Generalistische Basis GGZ en Specialistische GGZ Generalistische Basis GGZ en Specialistische GGZ Informatie voor huisartsen Organisatie voor geestelijke gezondheidszorg GGZ Rivierduinen biedt vele vormen van geestelijke gezondheidszorg voor alle leeftijden;

Nadere informatie

Individual Placement & Support (IPS) Zó werkt het

Individual Placement & Support (IPS) Zó werkt het Individual Placement & Support (IPS) Zó werkt het Jaap van Weeghel Startsymposium AWAG Psychische gezondheid, werk en duurzame inzetbaarheid Tilburg, 17 april 2015 Inhoud Betekenis van werk Wat is IPS?

Nadere informatie

De arbeidsdeskundige en PSA. Patrick Ox - arbeidsdeskundige

De arbeidsdeskundige en PSA. Patrick Ox - arbeidsdeskundige De arbeidsdeskundige en PSA Patrick Ox - arbeidsdeskundige Expereans: even voorstellen Expertisecentrum voor verzuim-, re-integratievraagstukken en Arboconcepten Nieuwe Stijl. Onafhankelijk, landelijk,

Nadere informatie

Leeswijzer Psychiatrisch Casusregister tabellen

Leeswijzer Psychiatrisch Casusregister tabellen Leeswijzer Psychiatrisch Casusregister tabellen In de volgende werkblad(en) staan tabellen behorend bij een bepaald thema. De tabellen zijn toegespitst op de door u opgevraagde leeftijdscategorie. De gegevens

Nadere informatie

Poliklinische revalidatie programma s

Poliklinische revalidatie programma s Poliklinische revalidatie programma s Mensen met chronische pijn van het bewegingsapparaat (rug, nek, schouder, knie) kunnen revalideren met behulp van gespecialiseerde revalidatieprogramma s. Er is meer

Nadere informatie

SAMENVATTING Veel voorkomende psychiatrische stoornissen zoals depressieve- en angststoornissen, ook wel common mental disorders genoemd (CMDs), hebben een hoge prevalentie en dragen substantieel bij aan

Nadere informatie

Arbeidsgehandicapten in Nederland

Arbeidsgehandicapten in Nederland Arbeidsgehandicapten in Nederland Ingrid Beckers In 2003 waren er in Nederland ruim 1,7 miljoen arbeidsgehandicapten; 15,8 procent van de 15 64-jarige bevolking. Het aandeel arbeidsgehandicapten is daarmee

Nadere informatie