dossier energiebeleid

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "dossier energiebeleid"

Transcriptie

1 dossier energiebeleid Je kunt als ondernemingsmilitant een hoop initiatieven nemen op het vlak van energie. Werknemers gaan over het energiebeleid van hun onderneming 12 VAKBEWEGING JANUARI 2015 Dreigende stroompannes deze winter, stijgende energiefacturen voor gezinnen en bedrijven, het afschaffen van premies voor energiebesparende renovatiewerken en ga zo maar door het thema energie (en klimaat) is tegenwoordig niet weg te denken uit het nieuws. Het houdt de mensen bezig. Dat is niet verwonderlijk want het belangt ons allemaal aan, als gezin, als burger, als werknemer of werkgever en met reden. Zonder een stabiele energiebevoorrading en stabiele energieprijzen sputtert de economie. Energie en ook thema s als mobiliteit en milieu zijn vandaag meer dan ooit katalysatoren voor de concurrentiekracht van onze bedrijven en belangrijk voor het behoud van onze welvaart. Eerder dit jaar nog belichtte de Klimaatcoalitie in haar campagne JOBS4CLIMATE de sociaaleconomische meerwaarde van een sterk beleid inzake energie en klimaat. Investeringen in energierenovaties, een slim elektriciteitsnet, hernieuwbare energie en milieuvriendelijk vervoer leveren tot bijkomende jobs op in België. Tegelijk kunnen ze de luchtvervuiling terugdringen, de afhankelijkheid van dure fossiele brandstoffen afbouwen en de klimaatverandering afremmen. Door voldoende en gericht te investeren kunnen we een duurzame toekomst vorm geven. jobs4climate/ Op het internet vind je duizend en één sites die je aan de hand van tips vertellen hoe je als gezin (en als burger) energie kan besparen, hoe je de energiefactuur naar beneden kan halen of voor welke energiebesparende maatregelen je nog een subsidie kan aanvragen? Maar hoe zit het met werknemers? Wat kan je doen als werknemer en als werknemersafgevaardigde/ ondernemingsmilitant? Energie op de agenda van Comité PB en Ondernemingsraad Ken jij het energieverbruik van de onderneming waar je werkt? En het kostenplaatje ervan? Is het een energie-intensieve onderneming? Stoot je bedrijf grote hoeveelheden broeikasgassen uit? Misschien is je bedrijf onlangs verplicht een energiestudie te laten uitvoeren of werden er recent energiebesparende maatregelen getroffen in het kader van een energieplan? Of misschien heeft je bedrijf wel een energiebeleidsovereenkomst (EBO) afgesloten met de Vlaamse overheid? Sinds 2004 is er een wettelijk recht voor werknemersafgevaardigden om over energie geïnformeerd te worden op het niveau van de onderneming. Die rechten staan beschreven in het Energiebesluit (Deel Energieplanning). Bedrijven die onder de definitie van een energie-intensieve inrichting vallen, dienen zich te houden aan dit besluit. Het betreft bedrijven die opgenomen zijn in de VLAREM I-indelingslijst en die een jaarlijks primair energieverbruik hebben van tenminste 0,1 petajoule (PJ). Meer uitleg vind je in het kaderstukje Wetgevend kader energiebeleid in bedrijven. Om terug te keren naar de vraag in de inleiding Wat kan je doen als ondernemingsmilitant? Een eerste stap in een syndicale aanpak is het verzamelen van de nodige informatie over het gevoerde energiebeleid om een beter zicht te krijgen op de gang van zaken. Wat zijn de verplichtingen van de werkgever op het vlak van energie? Wat zijn de kosten en baten van het bedrijfsinterne energiebeleid? Stel daarvoor de juiste vragen in de overlegorganen, aan de juiste mensen. Veel grote bedrijven hebben een milieucoördinator of een energiecoördinator die je aan de juiste informatie kunnen helpen. Wist je dat de energiekosten voor een groot aantal energie-intensieve bedrijven (bijvoorbeeld

2 in chemie-en voedingsindustrie) de grootste variabele kostenfactor zijn, zelfs groter dan de loonkosten? In de glasindustrie loopt de energiekost zelfs op tot 40% van de totale bedrijfskosten. Ons motto is dan ook snoei in energie, niet in jobs. Een tweede stap is het in kaart brengen waar de grote energieopslorpers zich bevinden en/of waar elektriciteit wordt verspild. Werknemers zijn vaak het best geplaatst om aan te geven waar productieprocessen verbeterd kunnen worden, waar warmteverliezen of lekken voorkomen enz. Het is belangrijk om te weten dat bedrijven ook een beroep kunnen doen op externe expertise om de energiehuishouding van de onderneming in kaart te brengen. Bedrijven kunnen voor een gratis energiescan terecht bij het Agentschap Ondernemen agentschapondernemen.be/. Nog grondiger dan de energiescan is een energieaudit. Een energieaudit geeft een antwoord op de vragen waar, hoeveel en op welke manier energie in het bedrijf kan worden bespaard. Energieaudits worden overwegend uitgevoerd door erkende energiedeskundigen en andere private adviesbureaus. In een derde stap kan je de dialoog met je werkgever aangaan in het Comité PB en/of de OR. Dit kan gaan over het bijhouden van een energieboekhouding, het opzetten van een energiezorgsysteem, het gebruik van een standaard voor energiemanagement (ISO 50001), het oprichten van een werkgroep energie in de schoot van het sociaal overleg, het in de praktijk brengen van energiebesparende maatregelen, enz. Ook voor investeringsgerichte maatregelen kan werknemersparticipatie interessant zijn, bijvoorbeeld om de creativiteit van de werknemers in dat verband te stimuleren. Je kunt als ondernemingsmilitant dus een hoop initiatieven nemen op het vlak van energie. Het controleren van het energieverbruik is essentieel om de competitiviteit en dus de tewerkstelling van je onderneming te garanderen. Het is daarenboven typisch een opdracht waarbij werknemers een actieve rol kunnen vervullen, indien uiteraard het juiste kader hiervoor gecreëerd wordt in de bedrijven. Het is wel geen gemakkelijk thema. Je hebt de complexe wetgeving, de technische kant van de zaak, de vele invalshoeken, Daarom is het delen van informatie en samenwerken zo belangrijk. Zit je nog met vragen of wil je meer concrete ondersteuning, aarzel dan niet om de Dienst Onderneming van het ACV te contacteren en mail naar Wetgevend kader energiebeleid in bedrijven Voor al wie meer wil weten over het Vlaamse Energiebeleid en de energiewetgeving is er de voortreffelijke website van het Vlaamse Energieagentschap (VEA) We beperken ons hier tot die zaken die belangrijk zijn voor militanten in de energie-intensieve bedrijven. Zoals reeds gezegd is er een wettelijke recht voor werknemersafgevaardigden om over energie geïnformeerd te worden op het niveau van de onderneming. Die rechten staan beschreven in het Energiedecreet (Deel Energieplanning). Dit is naast de energiebeleidsovereenkomsten (EBO s), de verplichte energieaudits voor grote ondernemingen en de financiële tegemoetkomingen één van de belangrijkste beleidsinstrumenten om bedrijven aan te zetten zuinig met energie om te springen. Het besluit energieplanning moet ervoor zorgen dat zowel bij de uitbating van de inrichting als bij de vergunningsaanvraag voor een nieuwe inrichting rekening wordt gehouden met de energie-efficiëntie van de installaties. Het besluit energieplanning hangt daarvoor ook nauw samen met Vlarem, het Vlaamse milieureglement. Vlarem I (art. 5, 8) bepaalt dat de betrokken bedrijven bij hun vergunningsaanvraag een energiestudie moeten voegen en bij hervergunning een energieplan. Zowel energieplannen als energiestudies moeten worden opgesteld door energiedeskundigen. De energiedeskundige stelt de energieplannen en de energiestudies ter beschikking van de bedrijfsleiding en, in voorkomend geval, ten behoeve van de OR, het Comité PB of bij ontstentenis van die organen, de vakbondsafvaardiging (Energiedecreet, art ) Vlarem II (art ) bepaalt dat als uit het Integraal Milieujaarverslag blijkt dat een bedrijf een totaal energiegebruik van 0,5 PJ per jaar heeft, er binnen de drie maanden een door het Vlaams Energieagentschap (VEA) conform verklaard energieplan moet zijn en dat binnen de drie jaar alle maatregelen uit dit energieplan met een bepaalde interne rentevoet uitgevoerd moeten zijn. Deze plannen moeten om de 4 jaar worden geactualiseerd en opnieuw aan VEA worden voorgelegd. Door de koppeling aan Vlarem zijn ook de reeds vermelde rechten van de werknemersvertegenwoordiging van toepassing (cf. de algemene informatieplicht). Volgens het Besluit inzake verhandelbare emissierechten voor broeikasgassen moeten ook inrichtingen met een hoge uitstoot van broeikasgassen (de zogenaamde BKG-installaties) onderworpen worden aan de verplichte energieplanning. Op basis van een doorlichting van het productieproces, wordt in het energieplan een opsomming gemaakt van de maatregelen die het bedrijf kan nemen om minder energie te gebruiken. Er is een verplichting om maatregelen met een bepaalde interne rentevoet uit te voeren. De werkgever moet dit energieplan ter inzage voorleggen aan de werknemersafgevaardigden. 13 VAKBEWEGING JANUARI 2015

3 Tenslotte werd ook in de nieuwe energiebeleidsovereenkomsten met de energie-intensieve industrie (voor de periode ) die vanaf 2014 afgesloten worden, de opmaak van de energieplannen geïntegreerd en werd een regeling voor het verstrekken van informatie aan en het betrekken van werknemers opgenomen. In de nieuwe EBO s verbinden ondernemingen zich ertoe om de OR en het Comité PB of bij ontstentenis van deze organen de vakbondsafvaardiging in te lichten over de openbare samenvatting van het energieplan en de geboekte vooruitgang bij de uitvoering van het energieplan. Daarnaast wordt bij de energiebeheersmaatregelen voorzien in sensibilisering, informatieverstrekking en betrokkenheid van medewerkers. Het doel is dat de medewerkers bewust worden gemaakt van hun rol in en impact op het energiebeleid van de onderneming en hun betrokkenheid bij het behalen van de doelstellingen ervan. Via sensibilisering en opleidingsinitiatieven op maat van de onderneming wordt actief gewerkt aan een energie-efficiënt bewustzijn bij de medewerkers in functie van de impact van hun eigen activiteiten op de totale (of globale) energie-efficiëntie van de onderneming. De onderneming zorgt dat medewerkers verbetersuggesties kunnen aanreiken via diverse communicatiekanalen ( ). Regelmatige communicatie met de klanten en toeleveranciers over de energiebeleidsovereenkomst zal ook bij deze een bewustmaking teweegbrengen. 14 VAKBEWEGING JANUARI 2015 ACV stapt in Europees project over de overgang naar koolstofarme economie Het ACV startte in samenwerking met het Europees Vakverbond (EVV) en andere Europese vakbonden het project Industrial Regions and climate change policies: Trade Union s perspective. Het project wil achterhalen hoe vakbonden op regionaal niveau denken de overgang naar een koolstofarme economie te combineren met de ontwikkeling van een nieuw industrieel beleid. De regio Vlaanderen en specifiek het Antwerpse havengebied wordt samen met zes andere industriële regio s in Europa van nabij bekeken. Het gaat over de regio s Yorkshire in Groot-Brittannië, Noord-Rijnland-Westfalen in Duitsland, Silezië in Polen, Asturië in Spanje, Lulea in het noorden van Zweden en Ploiesti in Roemenië. Voor al deze regio s is de transitie naar een koolstofarmere industrie een erg grote uitdaging die grote gevolgen zal hebben voor de regionale industrie en de mensen die er werken. Het anticiperen op toekomstige uitdagingen door een grondige analyse van de regionale uitdagingen en de eraan verbonden opportuniteiten is ook voor de vakbonden een essentiële uitdaging. Het is ook de bedoeling om vertegenwoordigers van de vakbonden te betrekken in een oefening om met andere regionale stakeholders en lokale overheden goede praktijken te identificeren alsook het leren kennen van de knelpunten en uitdagingen in het ontwikkelen van regionale, koolstofarme strategieën inzake industrieel beleid op de lange termijn. Zodoende zal het project een aantal regionale casestudies opleveren en een set van aanbevelingen doen om het politieke werk van het Europees Vakverbond over energie, klimaat en industrie te helpen onderbouwen. De grootste meerwaarde van het project is dat het zal bijdragen om de kloof te dichten tussen de discussies over klimaatbeleid enerzijds en de concrete industriële strategieën die lokaal ontwikkeld worden anderzijds. Fredrik Snoeck

4 dossier energiebeleid Michael De Lausnay Het Vlaams ACV nodigde deskundigen uit om hun licht te laten schijnen op het energiebeleid. Het Vlaamse energiebeleid en de uitdagingen voor onze industrie Wat is de impact van de stijgende energiefacturen op de industrie? Zal de dure stroom leiden tot jobverlies? Wat zijn de alternatieven? Waar moet het Vlaamse energiebeleid op inzetten? Die vragen kwamen aan bod tijdens de VRC-Raad van 13 november, met deskundigen die het Vlaamse energiebeleid door en door kennen. We zijn ondertussen twee maanden verder, maar hun inzichten blijven actueel en geven richting aan het debat over het energiebeleid. We geven ze graag mee. De vrijmaking van de energiemarkt kampt met belangrijke constructiefouten Ann Vermorgen, nationaal secretaris ACV Ann Vermorgen, nationaal secretaris van het ACV, leidde de studienamiddag in: Hoe is het mogelijk dat we in het begin van de 21 e eeuw geconfronteerd kunnen worden met black-outs? Is onze energievoorziening om het met een boutade te zeggen gedegradeerd tot het niveau van een ontwikkelingsland? Voor ons is het duidelijk dat de vrijmaking van de energiemarkt kampt met belangrijke constructiefouten. Die heeft niet gezorgd voor voldoende productiecapaciteit. Werknemers verliezen hun job omdat performante gascentrales worden gesloten en er niet geïnvesteerd wordt in nieuwe centrales. In de maakindustrie en andere energie-intensieve sectoren verliezen mensen hun job omdat de activiteiten overgeplaatst worden naar andere landen, mede omwille van de hoge energiekost in ons land. Vooral de huishoudens en de kmo s worden geconfronteerd met hoge energiefacturen. Dit leidt tot een ongeziene toename van de energiearmoede in ons land. We stellen ook vast dat de transitie naar een duurzame energievoorziening, met veel meer aandacht voor energie-efficiëntie en een veel groter aandeel van hernieuwbare energie, slechts moeizaam vooruitgang boekt. We hebben nood aan een maatschappelijk gedragen visie op de manier waarop we onze energie produceren. Niets is zo nefast voor het investeringsklimaat als het off-on-beleid inzake kernenergie. Om de klimaatopwarming tot 2 C te beperken moet de energiesector tegen 2050 volledig koolstofvrij zijn. De elektriciteitsproductie moet daartoe al een stuk vroeger koolstofvrij zijn. De plannen en scenario s voor een koolstofarme economie liggen op tafel en moeten worden uitgevoerd. Belangrijk aandachtspunt is ook dat de energiefactuur billijk verdeeld wordt over alle actoren. Alleen zo kan een breed draagvlak voor de noodzakelijke energietransitie tot stand komen. Blinde maatregelen zoals een energienorm moeten worden vermeden. Oneerlijke concurrentie op kap van het milieu moet op Europees en internationaal niveau aangepakt worden om zo tot een echt gelijk speelveld te komen. Indien kortingen noodzakelijk zijn voor die bedrijven die door hun hoge energiekost daadwerkelijk aan internationale concurrentie onderhevig zijn dan moeten die kortingen gekoppeld worden aan strenge eisen inzake tewerkstellingsbehoud, jobcreatie en energiebesparing. Ann Vermorgen Michael De Lausnay 15 VAKBEWEGING JANUARI 2015

5 dossier energiebeleid We moeten het energiebeleid over een andere boeg gooien Annemie Bollen, raadgever Vlaamse minister voor energie 16 VAKBEWEGING JANUARI 2015 Annemie Bollen is sinds het aantreden van de nieuwe Vlaamse coalitie raadgever op het kabinet van de Vlaamse minister voor energie Annemie Turtelboom. Voorheen was ze de energiespecialiste van de SERV. Zij presenteerde op de VRC-Raad het SERV-advies Nieuwe riemen voor het energiebeleid. 1 De Vlaamse energievoorziening wordt geconfronteerd met grote uitdagingen. Om de klimaatdoelstellingen te realiseren moet ons energiesysteem CO 2 -armer worden. Vandaag voldoen slechts 42% van de woningen in Vlaanderen aan alle eisen inzake energiezuinigheid. Het aandeel hernieuwbare energie is nog maar net over de helft van de 13%-doelstelling die we tegen 2020 moeten halen. Ook de gegarandeerde levering van stroom staat onder druk. Annemie Bollen Michael De Lausnay Enerzijds dreigt de stroom effectief uit te vallen omdat er onvoldoende geproduceerd wordt. Anderzijds loopt ook de kost van de stroom op zodat die onbetaalbaar dreigt te worden. Om de bevoorradingszekerheid in de toekomst te garanderen zijn massale investeringen nodig om verouderde installaties (centrales, netwerken, enz.) te vervangen en bijkomende capaciteit te voorzien. Er moet ook meer aandacht gaan naar innovatie. Beloftevolle bedrijven uit de sector vertrekken uit Vlaanderen. Er is ook een zeer groot onevenwicht tussen de overheidsmiddelen die worden ingezet worden om hernieuwbare energie te ondersteunen in vergelijking met de middelen voor energie-efficiëntie: 82% van de middelen gaat naar de groenestroomcertificaten, terwijl slechts 12% gaat naar REG-premies. 1 We moeten het dus over een andere boeg gooien. De SERV wijst op vier nieuwe riemen voor het energiebeleid. Eerst en vooral is er nood aan een langetermijnvisie op ons energiesysteem dat door alle stakeholders onderschreven wordt in een pact. Zo n pact moet degelijk voorbereid en begeleid worden door de overheid. Vervolgens is er de modernisering en uitbouw van de energienetwerken. Deze kosten nu reeds meer dan een half miljard per jaar, een factuur die nog zal oplopen. Met steeds meer variabele stroomproductie door bijvoorbeeld wind en zonne-energie hebben we nood aan slimme netten. Er moet ook veel meer aandacht gaan naar de ontwikkeling van warmtenetten. Een derde nieuwe riem voor het energiebeleid is een grondige hervorming van het certificatensysteem voor groene stroom en warmtekrachtkoppeling. Het tekort bedraagt 1,7 miljard euro. Dit bedrag moet betaald worden via de algemene middelen van de overheid of doorgerekend worden aan de klanten via de elektriciteitsfactuur. De beleidsmakers kiezen vandaag voor de tweede optie. Dit betekent dat de stroomfactuur van de bedrijven in 2016 waarschijnlijk zal toenemen met 21% t.o.v Voor de huishoudens zal er 30% of gemiddeld 200 euro per jaar bijkomen over dezelfde periode. Een vierde en laatste nieuwe riem voor ons energiebeleid is het echt verbeteren van de energie-efficiëntie van gebouwen. De focus moet hierbij liggen op de renovatie van bestaande gebouwen. Daar kan een grote winst inzake energieverbruik gehaald worden. 75% van de scholen scoort bijvoorbeeld slecht op energie-efficiëntie. Door de hogere eisen die worden gesteld aan nieuwbouw ligt de investeringskost een stuk hoger, waardoor minder mensen bouwen. Door de grote vraag naar middelgrote huizen, waardoor mensen een hogere prijs betalen, blijft er minder budget over voor renovatie. Vooral kwetsbare groepen zijn de dupe. Zij kunnen zich alleen woningen ook huurwoningen veroorloven, die slecht scoren inzake energie-efficiëntie. Een groot deel van hun budget gaat dan ook naar de steeds duurdere energie.

6 Michael De Lausnay Peter Claes De Europese groene beleidsagenda houdt heel wat groeikansen in voor bedrijven Frank Vandermarliere, AGORIA Er moet worden geïnvesteerd in verbeterde hernieuwbare energietechnologieën. Peter Claes, FEBELIEC Peter Claes is de directeur van FEBELIEC, de koepel van de Belgische energie-intensieve bedrijven. FEBELIEC werd opgericht in 1990 om de industriële afnemers van elektriciteit en aardgas in België te vertegenwoordigen in de dossiers rond het energie- en klimaatbeleid. FEBELIEC maakt elk jaar een analyse waarbij de elektriciteitsprijzen van industriële klanten in België vergeleken worden met bedrijven uit het buitenland (Nederland, Frankrijk en Duitsland). Afhankelijk van het soort activiteiten van het bedrijf hebben de Belgische bedrijven een prijshandicap tussen 9 en 47%. Het verschil is het grootst met Duitsland, vooral omdat er daar minder heffingen en netwerkkosten aangerekend worden aan de energieintensieve bedrijven. De industriële tewerkstelling is in België tussen 2008 en 2014 gedaald van naar Dit is een verlies van jobs over zes jaar, een daling met meer dan 10%. Niet enkel in België, maar in heel Europa staat de industriële tewerkstelling onder druk. De voorbije jaren zijn in Europa zo n 3,5 miljoen jobs in de industrie verloren gegaan. Hoge energieprijzen zijn niet de enige oorzaak van die terugloop, maar dragen er wel in belangrijke mate toe bij. Door de ontwikkeling van het schaliegas in de Verenigde Staten is het concurrentienadeel met de VS aanzienlijk. De gasprijs is er één derde lager, de elektriciteitsprijs maar de helft van die in Europa. Belangrijk is dat werk wordt gemaakt van een goed werkende energiemarkt, waar de bedrijven vertrouwen in hebben. Er moet worden gestreefd naar meer Europese oplossingen. Het is veel beter om een energiebeleid te voeren op Europees niveau dan in elk land afzonderlijk. Naast de vraag hoeveel hernieuwbare energie nodig is, moet er ook een debat zijn over de kost van die hernieuwbare energie, over de bevoorradingszekerheid, en uiteraard de impact op klimaat en milieu. Er moet worden geïnvesteerd in verbeterde hernieuwbare energietechnologieën. Vandaag investeert Europa 24 miljard euro in hernieuwbare energie, maar die gaat teveel naar technologieën die te duur zijn. Michael De Lausnay Frank Vandermarliere is de directeur van AGORIA, de federatie die de Belgische ondernemingen in de technologische industrie vertegenwoordigt. Heel veel bedrijven zijn actief in het zoeken naar oplossingen voor de eindigheid van energiebronnen en de klimaatproblematiek mensen werken in de sector van de hernieuwbare energie en de warmtekrachtkoppeling. Dit zijn bedrijven die ook op de export gericht zijn. Het debat gaat dus niet alleen over de werkgelegenheid in energie-intensieve bedrijven, maar ook over de niet-energie intensieve bedrijven. Deze bedrijven hebben baat bij een Europese langetermijnstrategie die inzet op groene energie en energie-efficiëntie. Het probleem is dat deze bedrijven moeten concurreren met bedrijven uit China waar niet dezelfde regelgeving geldt inzake milieu, energie en klimaat. Er is dus geen level playing field (gelijk speel- Frank Vandermarliere 17 VAKBEWEGING JANUARI 2015

7 dossier energiebeleid Het Transitienetwerk van het Middenveld, een netwerk van vakbonden, de milieubeweging, Noord- Zuidorganisaties, sociale organisaties, de culturele sector, alternatieve media en wetenschappers, maakte een zeer interessante nota over het energiebeleid. Je vindt de nota met achtergrondanalyse en aanbevelingen op 18 VAKBEWEGING JANUARI 2015 veld). Toch weten heel wat Europese bedrijven zich in de markt te zetten. Zo zijn er bijvoorbeeld bedrijven uit de auto-industrie die technologieën ontwikkelen om wagens lichter en dus milieuvriendelijk te maken. Vanuit Agoria onderschrijven we dan ook de Europese groene beleidsagenda, omdat die ook heel wat groeikansen inhoudt voor bedrijven. Er zijn weliswaar problemen. De subsidies voor hernieuwbare energie (zonnepanelen) waren veel te hoog. De overheid heeft veel te laat ingegrepen, waardoor we met een kost van 1,7 miljard euro zitten. Wie gaat dat betalen? Dat is een moeilijk verdelingsprobleem. Om de 13%-doelstelling inzake hernieuwbare energie te halen hebben we alle belang bij het inschakelen van zonne-energie. We mogen het kind dus niet met het badwater weggooien. De Europese beleidsagenda inzake hernieuwbare energie en energieefficiëntie is een belangrijk signaal naar de bedrijven om aan te geven dat ze hier in Europa moeten blijven investeren. Dat is een goede zaak. We moeten als norm voorop stellen dat we tegen % minder energie verbruiken. Door de zesde staatshervorming heeft Vlaanderen nu een coherent pakket aan bevoegdheden met de woonbonus, de energienormen voor gebouwen, kwaliteitsnormen voor woningen, enz. Vlaanderen beschikt dus over alle instrumenten om de renovatie van woningen volop te stimuleren. Daar liggen kansen. In Vlaanderen en België zijn de investeringen in hernieuwbare energie compleet stilgevallen. Alex Polfliet, Zero Emission Solutions Alex Polfliet is zaakvoerder van Zero Emission Solutions, een studie-en adviesbureau inzake energie-efficiëntie, hernieuwbare energie en energieaankopen voor bedrijven. Tot voor kort was hij de voorzitter van de federatie die de zonnepanelensector (PV Vlaanderen) vertegenwoordigt. Onterecht wordt telkens met een beschuldigende vinger gewezen naar de Vlaamse gezinnen die zonnepanelen hebben geplaatst. De groenestroomcertificaten voor zonnepanelen kosten 382 miljoen euro, dit is 60% van het totaal aan groenestroomcertificaten. Bijna de helft (49%) van de certificaten voor zonnepanelen gaat naar bedrijven. Onder meer naar het Antwerpse havenbedrijf Katoen Natie van Fernand Huts. Dit krijgt veel minder aandacht. De verhoging van de energie-efficiëntie (naast de toename van hernieuwbare energie) zorgt ervoor dat er steeds minder elektriciteit afgenomen wordt van het distributienet. De kosten voor dat distributienet verminderen echter niet, integendeel die gaan eerder omhoog. Die verhoogde kosten moeten dus verrekend worden over steeds minder verbruik. De particuliere eindverbruikers (de huishoudens) betalen meer voor de kost van het distributienet, waardoor hun factuur sneller zal oplopen. Volgens de laatst beschikbare cijfers was het aandeel van hernieuwbare energie in ,8%. De door Europa opgelegde doelstelling voor 2020 is 13%. Als België die doelstelling niet haalt dan zullen er boetes moeten worden betaald. En die dreigen aanzienlijk te zijn. Er wacht ons dus sowieso een factuur, ook als de doelstellingen niet worden gehaald. De meeste buurlan- Alex Polfliet

8 Wie gaat dat betalen? Moderator Bert De Wel (adviseur van de ACV-studiedienst) legde aan het panel ook de vraag voor wie de factuur moet betalen voor de broodnodige investeringen in het energienetwerk, voor de vervanging van verouderde centrales, voor hernieuwbare energie. Komt alles op de nek van de huishoudens en de kmo s? Kunnen de grote bedrijven ook een bijdrage leveren? En indien zij minder betalen om hun concurrentiepositie te vrijwaren wat kan er dan verwacht worden als tegenprestatie? den halen de hernieuwbare energiedoelstellingen vlot. Duitsland zit goed op schema, Zweten zit nu al aan 52% hernieuwbare energie. In Vlaanderen en België zien we dat de investeringen in hernieuwbare energie compleet zijn stilgevallen. Gelukkig dat er nog bedrijven zijn die exporteren. Zo realiseert een bedrijf dat klemmen maakt voor de bevestiging van zonnepanelen 75% van zijn omzet door export. Investeringen in zonne-energie zijn absoluut nodig. Er is nog een groot potentieel. Vandaag zijn nog maar 7% van de zongerichte daken bedekt met zonnepanelen. Door de daling van de kostprijs van de zonnepanelen hebben deze investeringen ook geen groenestroomcertificaten meer nodig. Door de negatieve berichten is het vertrouwen in de sector van de zonnepanelen echter volledig weg. Het beleid moet op twee vlakken aanzienlijk veranderen. Eerst en vooral moet het groenestroombeleid veel eenvoudiger. Het systeem is veel te complex vandaag. Vervolgens moet er meer stabiliteit komen in het beleid. Het offon-beleid op het vlak van hernieuwbare energie is niet goed voor wie wil investeren. Bert De Wel & Patrick Van Looveren Peter Claes: Hernieuwbare energie is vandaag heel duur. Er zijn goedkopere manieren om CO 2 te reduceren. Zo kan er beter worden ingezet op het verhogen van de energie-efficiëntie in de bedrijven. De Belgische bedrijven behoren op dat vlak reeds tot de top in de wereld. Je moet je ook de vraag durven stellen of zonne-energie wel de meest aangewezen hernieuwbare energie is in België. Zonnepanelen kunnen in België nooit zo efficiënt zijn als in meer zuiderse landen. Het beleid moet ook afgestemd worden op onze buurlanden. In Duitsland en Nederland worden ondertussen extra steenkoolcentrales gebouwd die veel goedkopere stroom leveren, maar zeer slecht zijn voor het klimaat. Alex Polfliet: Energie-intensieve bedrijven krijgen stelselmatig grote kortingen op hun energiefactuur. Dit is terecht om hun concurrentiepositie te vrijwaren. Maar, terwijl deze korting op federaal niveau afhankelijk gemaakt werd van de geleverde inspanningen inzake energie-efficiëntie gebeurt dit niet op Vlaams niveau. Daar krijgen bedrijven zonder voorwaarden kortingen op hun stroomfactuur. Bedrijven moeten er nog meer toe aangezet worden om in te zetten op energie-efficiëntie. De verdeling van de factuur is een moeilijke discussie. Er moet vooral een duidelijke oplossing komen voor de kost van de groenestroomcertificaten. Frank Vandermarliere: Er moet worden gezorgd voor een winwinsituatie. Betaalbare energie voor de bedrijven moet zorgen voor extra economische activiteit. Dit gebeurt in Duitsland. Daar betalen de burgers nog meer en krijgen de bedrijven hogere kortingen dan in België. Indien er een coherent beleid is (inzake hernieuwbare energie), dan zijn de mensen bereid om meer te betalen. Nederland heeft een hoge regulerende heffing van 118 euro per megawatt uur. Deze heffing wordt echter gecombineerd met krachtige sociale correcties. Annemie Bollen: De schuld van 1,7 miljard euro van de groenestroomcertificaten mogen we sowieso niet voor ons uit schuiven, want er moet ondertussen ook nog rente op worden betaald. Dat loopt op tot 50 miljoen euro per jaar. Er zijn aangepaste tarieven nodig die rekening houden met kwetsbare groepen. Om in te werken op de kosten, moeten we ook stimuleren dat particulieren switchen van leverancier. 65% is nog nooit veranderd, terwijl je zo makkelijk 200 euro per jaar kan besparen. De verschillen tussen de leveranciers lopen op tot 20 eurocent per kilowatt uur. In plaats van het over te laten aan de mensen om te wijzigen van leverancier, zouden netbeheerders aan huishoudens een voorstel kunnen doen met de goedkoopste leveranciers in hun regio. Dat is ook een debat waard. 19 VAKBEWEGING JANUARI 2015

op de in eerste lezing door de commissie aangenomen artikelen van het ontwerp van decreet houdende diverse bepalingen inzake energie

op de in eerste lezing door de commissie aangenomen artikelen van het ontwerp van decreet houdende diverse bepalingen inzake energie ingediend op 461 (2014-2015) Nr. 5 21 oktober 2015 (2015-2016) Amendementen op de in eerste lezing door de commissie aangenomen artikelen van het ontwerp van decreet houdende diverse bepalingen inzake

Nadere informatie

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 4 februari 2011 Inhoud 1 I. Waarom energiebeleid ertoe doet II. Waarom

Nadere informatie

Impact maatschappelijke rol van Eandis op nettarieven

Impact maatschappelijke rol van Eandis op nettarieven 31 maart 2011 Impact maatschappelijke rol van Eandis op nettarieven 1. Inleiding: samenstelling energiefactuur In de verbruiksfactuur van de energieleverancier zijn de kosten van verschillende marktspelers

Nadere informatie

Verslag over de juridische aspecten van energie-efficiëntie in de textielindustrie

Verslag over de juridische aspecten van energie-efficiëntie in de textielindustrie Verslag over de juridische aspecten van energie-efficiëntie in de textielindustrie Overzicht van legale aspecten betreffende energie-efficiëntie in Vlaanderen die van belang zijn voor de textielindustrie

Nadere informatie

Arthur Verhaegenstraat 20 9000 Gent www.enprove.be. Opleidingsaanbod

Arthur Verhaegenstraat 20 9000 Gent www.enprove.be. Opleidingsaanbod 1. Basisopleiding energie: begrippen, kader en energie becijferen 2. Energiebeheer en boekhouding 3. Energiemanagement: ISO 50001 op maat van uw bedrijf 4. Hoe slim is uw CO2-strategie? 5. Koelsystemen

Nadere informatie

Ronde Tafel in kader van voorbereiding Vlaams Klimaatbeleidsplan 2013-2020. Doelgroep: niet-ver industrie

Ronde Tafel in kader van voorbereiding Vlaams Klimaatbeleidsplan 2013-2020. Doelgroep: niet-ver industrie Ronde Tafel in kader van voorbereiding Vlaams Klimaatbeleidsplan 2013-2020 Doelgroep: niet-ver industrie Beknopt overzicht van bestaande energiemaatregelen 8 mei 2012 Inhoud 0,1PJ 0,5PJ Auditconvenant

Nadere informatie

Kernenergie in de Belgische energiemix

Kernenergie in de Belgische energiemix Kernenergie in de Belgische energiemix 1. Bevoorradingszekerheid De energie-afhankelijkheid van België is hoger dan het Europees gemiddelde. Zo bedroeg het percentage energie-afhankelijkheid van België

Nadere informatie

Nationale Energieverkenning 2014

Nationale Energieverkenning 2014 Nationale Energieverkenning 2014 Remko Ybema en Pieter Boot Den Haag 7 oktober 2014 www.ecn.nl Inhoud Opzet van de Nationale Energieverkenning (NEV) Omgevingsfactoren Resultaten Energieverbruik Hernieuwbare

Nadere informatie

De nieuwe energie-efficiëntierichtlijn - Uitdagingen & oplossingen -

De nieuwe energie-efficiëntierichtlijn - Uitdagingen & oplossingen - De nieuwe energie-efficiëntierichtlijn l - Uitdagingen & oplossingen - DG Energie 22 juni 2011 ENERGIEVOORZIENING NOG AFHANKELIJKER VAN IMPORT Te verwachten scenario gebaseerd op cijfers in 2009 in % OLIE

Nadere informatie

OVED Energiecongres 20/10/2009, Gent Toespraak minister Freya Van den Bossche

OVED Energiecongres 20/10/2009, Gent Toespraak minister Freya Van den Bossche 1 OVED Energiecongres 20/10/2009, Gent Toespraak minister Freya Van den Bossche http://www.vlaamsenergiecongres.be/ Als iemand 100 jaar of ouder wordt en dat komt gelukkig steeds vaker voor wordt vaak

Nadere informatie

betreffende het komen tot een energievisie en een energiepact en de rol daarin van het Vlaams Parlement

betreffende het komen tot een energievisie en een energiepact en de rol daarin van het Vlaams Parlement ingediend op 342 (2014-2015) Nr. 1 29 april 2015 (2014-2015) Voorstel van resolutie van Robrecht Bothuyne, Andries Gryffroy, Willem-Frederik Schiltz, Jos Lantmeeters, Valerie Taeldeman en Wilfried Vandaele

Nadere informatie

Regio-overleg milieu. HERNIEUWBARE ENERGIE EN KLIMAAT Inleiding. Ingelmunster 14 maart 2013. Dominiek Vandewiele

Regio-overleg milieu. HERNIEUWBARE ENERGIE EN KLIMAAT Inleiding. Ingelmunster 14 maart 2013. Dominiek Vandewiele Regio-overleg milieu HERNIEUWBARE ENERGIE EN KLIMAAT Inleiding Ingelmunster 14 maart 2013 Dominiek Vandewiele agenda 8:30 onthaal en inleiding 8:45 Inleiding: Europese, Vlaamse en lokale beleidsprioriteiten

Nadere informatie

Zuid-West-Vlaanderen Energieneutraal in 2050. Naar een regionale energiestrategie

Zuid-West-Vlaanderen Energieneutraal in 2050. Naar een regionale energiestrategie Zuid-West-Vlaanderen Energieneutraal in 2050. Naar een regionale energiestrategie Welke vragen liggen aan de basis? Er beweegt nu zeer veel rond energie. Waar staan we nu en hoe gaat het verder evolueren?

Nadere informatie

PAKKET ENERGIE-UNIE BIJLAGE STAPPENPLAN VOOR DE ENERGIE-UNIE. bij de

PAKKET ENERGIE-UNIE BIJLAGE STAPPENPLAN VOOR DE ENERGIE-UNIE. bij de EUROPESE COMMISSIE Brussel, 25.2.2015 COM(2015) 80 final ANNEX 1 PAKKET ENERGIE-UNIE BIJLAGE STAPPENPLAN VOOR DE ENERGIE-UNIE bij de MEDEDELING VAN DE COMMISSIE AAN HET EUROPEES PARLEMENT, DE RAAD, HET

Nadere informatie

De behaalde resultaten in de Belgische voedingsindustrie. Energieeffizienz in der belgischen Industrie BRÜSSEL, 12. MAI 2009

De behaalde resultaten in de Belgische voedingsindustrie. Energieeffizienz in der belgischen Industrie BRÜSSEL, 12. MAI 2009 De behaalde resultaten in de Belgische voedingsindustrie Energieeffizienz in der belgischen Industrie BRÜSSEL, 12. MAI 2009 FEVIA 450 leden-bedrijven + 26 ledengroepering 25 medewerkers Drie actie-domeinen

Nadere informatie

Reken op ons! Donkere wolken boven de zonnepanelen (vervolg)

Reken op ons! Donkere wolken boven de zonnepanelen (vervolg) 10/12/2010 Donkere wolken boven de zonnepanelen (vervolg) Vlaams minister van Energie Freya Van den Bossche vind koppigheid een slechte eigenschap voor een regering en gaat in op het voorstel van de sector

Nadere informatie

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening 1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% kunnen wel even wachten met grote maatregelen 17% 1 Een beetje dringend, we kunnen nog wel even wachten met grote maatregelen,

Nadere informatie

Persconferentie «Ecobouw stimuleren» 8 februari 2007 Toespraak van Evelyne Huytebroeck

Persconferentie «Ecobouw stimuleren» 8 februari 2007 Toespraak van Evelyne Huytebroeck Persconferentie «Ecobouw stimuleren» 8 februari 2007 Toespraak van Evelyne Huytebroeck De potentiële verbetering van de energie- en milieuprestaties van gebouwen in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest is

Nadere informatie

PV IN VLAANDEREN Status en toekomst

PV IN VLAANDEREN Status en toekomst PV IN VLAANDEREN Status en toekomst Jo Neyens, PV-Vlaanderen Seminarie Mee met PV DuBo Limburg, Heusden-Zolder, 11 mei 2012 1 Twee weken van lokale acties voor promotie van zonne-energie www.solardays.be

Nadere informatie

Energie voor morgen, vandaag bij GTI

Energie voor morgen, vandaag bij GTI Energie voor morgen, vandaag bij GTI Jet-Net docentendag 5 juni 2008 GTI. SMART & INVOLVED GTI is in 2009 van naam veranderd: GTI heet nu Cofely SLIMME ENERGIENETWERKEN, NU EN MORGEN 2008 2010 Centrale

Nadere informatie

Agenda VREG VLAAMSE REGULATOR VAN DE ELEKTRICITEITS- EN GASMARKT P 1

Agenda VREG VLAAMSE REGULATOR VAN DE ELEKTRICITEITS- EN GASMARKT P 1 Agenda Samenstelling energiefactuur Wat zijn distributienettarieven? Tariefbevoegdheid Tariefmethodologie Vergelijking distributienettarieven Redenen evolutie, landschap netbeheer en transmissienettarieven

Nadere informatie

VOORSTEL VAN RESOLUTIE. van de heren Eloi Glorieux, Koen Helsen, Robert Voorhamme en Jos Bex

VOORSTEL VAN RESOLUTIE. van de heren Eloi Glorieux, Koen Helsen, Robert Voorhamme en Jos Bex Stuk 1753 (2002-2003) Nr. 1 VLAAMS PARLEMENT Zitting 2002-2003 13 juni 2003 VOORSTEL VAN RESOLUTIE van de heren Eloi Glorieux, Koen Helsen, Robert Voorhamme en Jos Bex betreffende energiebesparende maatregelen

Nadere informatie

Beleidsplan Ruimte Vlaanderen Werkgroep Ruimte voor Energie. Partnerforum Gent 18 oktober 2016

Beleidsplan Ruimte Vlaanderen Werkgroep Ruimte voor Energie. Partnerforum Gent 18 oktober 2016 Beleidsplan Ruimte Vlaanderen Werkgroep Ruimte voor Energie Partnerforum Gent 18 oktober 2016 Energie uitdagingen VISIE 2050: 7. energietransitie Daling uitstoot broeikasgassen in EU met 80-95% t.o.v.

Nadere informatie

Energy Services heeft nieuws voor u!

Energy Services heeft nieuws voor u! Energy Services heeft nieuws voor u! Mobiele App voor uw Energiezaken Energiebesparende technieken en duurzame energie Nieuwe website, met nog meer informatie Energiebesparing in kantoren, bedrijfshallen

Nadere informatie

CIR-Isolatie Raad vzw

CIR-Isolatie Raad vzw 15 de ISOLATIEDAG energetisch renoveren bestaande gebouwen Georges Timmermans gti@skynet.be CIR-Isolatie Raad vzw koepel Belgische isolatiesector Duurzame Bouwsystemen 1 CIR-Isolatie Raad vzw jaarlijkse

Nadere informatie

Strategie en bijzonderheden op het vlak van energie in het Vlaamse Gewest. Milieuvriendelijk investeren brengt u geld op

Strategie en bijzonderheden op het vlak van energie in het Vlaamse Gewest. Milieuvriendelijk investeren brengt u geld op Strategie en bijzonderheden op het vlak van energie in het Vlaamse Gewest Milieuvriendelijk investeren brengt u geld op Jan Vereecke Vlaams Energieagentschap Energiecongres 2007 Assises de l énergie -

Nadere informatie

VLAAMSE ENERGIELENING

VLAAMSE ENERGIELENING VLAAMSE ENERGIELENING Jeroen Verbeke Energiedeskundige 04/12/2015 WVI www.wvi.be BARON RUZETTELAAN 35 8310 BRUGGE T +32 50 36 71 71 E wvi@wvi.be voormalig federaal Fonds FRGE(Fonds ter Reductie van de

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 21 501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie Nr. 538 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer

Nadere informatie

Wonen & energie. Beleidsinstrumenten op federaal en gewestelijk niveau. Provinciehuis Vlaams-Brabant Bart Martens 26 juni 2006

Wonen & energie. Beleidsinstrumenten op federaal en gewestelijk niveau. Provinciehuis Vlaams-Brabant Bart Martens 26 juni 2006 Beleidsinstrumenten op federaal en gewestelijk niveau Provinciehuis Vlaams-Brabant Bart Martens 26 juni 2006 ANIMO Winteruniversiteit LEEFMILIEU & ENERGIE 18 februari 2006 Energiezuiniger wonen: heel wat

Nadere informatie

Toelichting energie- en klimaatactieplan Ranst

Toelichting energie- en klimaatactieplan Ranst Toelichting energie- en klimaatactieplan Ranst Infomoment Ranst 23 september 2015 20u 1 Ranst timing 1. Voorstelling project aan schepencollege + goedkeuring: 12/2 2. werkgroep energie & klimaat: 19/3

Nadere informatie

BELEIDSOPTIES NUL-ENERGIEWONING

BELEIDSOPTIES NUL-ENERGIEWONING 1 BELEIDSOPTIES NUL-ENERGIEWONING IN HET KADER VAN DE BELANGSTINGSAFTREK HEEFT DE FEDERALE REGERING EEN DEFINITIE GEPUBLICEERD OVER DE NULEREGIEWONING Bij nader toezien was dit een foutieve en zeer contraproductieve

Nadere informatie

betreffende een Vlaams en nationaal energiepact

betreffende een Vlaams en nationaal energiepact stuk ingediend op 106 (2014-2015) Nr. 1 25 september 2014 (2014-2015) Voorstel van resolutie van Johan Danen en Hermes Sanctorum-Vandevoorde betreffende een Vlaams en nationaal energiepact verzendcode:

Nadere informatie

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort Historisch perspectief 1945-1970 Keerpunten in de jaren 70 oliecrisis en milieu Tsjernobyl (1986) ramp door menselijke fouten Kyoto protocol (1997) (CO 2 en global warming problematiek) Start alternatieven

Nadere informatie

Mevrouw Dutordoir, Meneer Kroll, Meneer Fouchier, Dames en heren,

Mevrouw Dutordoir, Meneer Kroll, Meneer Fouchier, Dames en heren, TOESPRAAK DOOR KRIS PEETERS VLAAMS MINISTER-PRESIDENT EN VLAAMS MINISTER VAN ECONOMIE, BUITENLANDS BELEID, LANDBOUW, ZEEVISSERIJ EN PLATTELANDSBELEID 24 februari 2011 WKK Electrabel EON - Degussa Mevrouw

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

Samen investeren in hernieuwbare energie. Daan Creupelandt Dirk Vansintjan

Samen investeren in hernieuwbare energie. Daan Creupelandt Dirk Vansintjan Samen investeren in hernieuwbare energie Daan Creupelandt Dirk Vansintjan Even opwarmen Wie kent Ecopower? Zijn er coöperanten? Zijn er klanten? 2 Overzicht 1. Ecopower 2. Coöperatief ondernemen 3. REScoop.eu

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

Energiebesparing in de bouw

Energiebesparing in de bouw Energiebesparing in de bouw - Overheidsbeleid - Wettelijke kaders - Praktische omzetting Bijdragen van: ing. W.Baartman ir. J.Ouwehand Wetgeving en overheidsbeleid Transitie naar een duurzame energiehuishouding

Nadere informatie

De rol van biomassa in de energietransitie.

De rol van biomassa in de energietransitie. De rol van biomassa in de energietransitie. Bert de Vries Plaatsvervangend directeur-generaal Energie, Telecom en Mededinging, Ministerie van Economische Zaken Inhoud 1. Energieakkoord 2. Energietransitie

Nadere informatie

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03 1 van 13 5-7-2011 17:03 Enquête Enquête beheer Ingelogd als: aqpfadmin Uitloggen Enquête sta s eken Enquête beheer > De Klimaat Enquête van het Noorden > Statistieken Algemene statistieken: Aantal respondenten

Nadere informatie

Energiedossiers tijdens het Italiaanse voorzitterschap

Energiedossiers tijdens het Italiaanse voorzitterschap Energiedossiers tijdens het Italiaanse voorzitterschap Jan Haers 2 juli 2014 Vleva en SAR-Minaraad Overzicht Energiebeleid op Europese Raad Tijdens het Griekse voorzitterschap Prioriteiten van het Italiaanse

Nadere informatie

Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening:

Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening: Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening: Betaalbaar & betrouwbaar? Robert Harmsen ECN Beleidsstudies COGEN Symposium Zeist 22 oktober 2004 Een blik naar de toekomst (1) Four Futures

Nadere informatie

Position Paper Contact Datum Inleiding Bestaande meerkosten

Position Paper Contact Datum Inleiding Bestaande meerkosten Position Paper: Meerkosten op elektriciteit: toestand 2015 Contact: Emilie Butaye (Federatie van de Glasindustrie) +32 2 542 61 29 emilie.butaye@vgi-fiv.be Datum: 22/09/2015 Inleiding In deze position

Nadere informatie

brochure Duurzaam energiebeheer Duurzaam van 9 to 5 VOOR MILITANTEN VAN ACV, ABVV EN ACLVB - www.a-m.be/duurzaam_energiebeheer.

brochure Duurzaam energiebeheer Duurzaam van 9 to 5 VOOR MILITANTEN VAN ACV, ABVV EN ACLVB - www.a-m.be/duurzaam_energiebeheer. brochure VOOR MILITANTEN VAN ACV, ABVV EN ACLVB - www.a-m.be/duurzaam_energiebeheer.htm Duurzaam energiebeheer Image*After Duurzaam van 9 to 5 Een samenwerking van met de steun van 1 Deze brochure is een

Nadere informatie

reating ENERGY PROGRESS

reating ENERGY PROGRESS reating ENERGY PROGRESS 2012 ENERGIE EN MILIEU: Opwarming van de aarde: Drastische vermindering CO 2 -uitstoot Energie: De energiekosten fluctueren sterk en zullen alleen maar stijgen Behoud van het milieu

Nadere informatie

OBSERVATORIUM VAN DE GAS- EN ELEKTRICITEITSPRIJZEN BRUSSELS HOOFDSTEDELIJK GEWEST

OBSERVATORIUM VAN DE GAS- EN ELEKTRICITEITSPRIJZEN BRUSSELS HOOFDSTEDELIJK GEWEST OBSERVATORIUM VAN DE GAS- EN ELEKTRICITEITSPRIJZEN BRUSSELS HOOFDSTEDELIJK GEWEST 3 de kwartaal 2012 Inleiding Hoewel de CREG (de federale regulator) bevoegd is voor de tarieven, publiceert Brugel elk

Nadere informatie

VLAANDEREN PARTICULIERE KLANTEN

VLAANDEREN PARTICULIERE KLANTEN Tariefkaart Geldig voor de contracten gesloten in OKTOBER 2015 in VLAANDEREN PARTICULIERE KLANTEN Pagina 1 : Aanbod Poweo Fix Elektriciteit Pagina 5 : Aanbod Poweo Fix Gas Pagina 8 : Kortingen Uitgebracht

Nadere informatie

Verslag bijeenkomst Vereniging voor Zonnekrachtcentrales 30 nov. 2012 Energietransitie te belangrijk! Kohnstammhuis

Verslag bijeenkomst Vereniging voor Zonnekrachtcentrales 30 nov. 2012 Energietransitie te belangrijk! Kohnstammhuis Verslag bijeenkomst Vereniging voor Zonnekrachtcentrales 30 nov. 2012 Energietransitie te belangrijk! Kohnstammhuis Global Energy Assessment Naar Een Duurzame Toekomst samenvatting van de lezing van Wim

Nadere informatie

Technisch-economische scenario s voor Nederland. Ton van Dril 20 mei 2015

Technisch-economische scenario s voor Nederland. Ton van Dril 20 mei 2015 Technisch-economische scenario s voor Nederland Ton van Dril 20 mei 2015 Overzicht Energieplaatje in historisch perspectief Hoeveel en hoe gebruiken we energie? Wat gebeurt er met verbruik en uitstoot

Nadere informatie

POM GROEPSAANKOOP: GROENE STROOM EN AARDGAS VOOR BEDRIJVEN

POM GROEPSAANKOOP: GROENE STROOM EN AARDGAS VOOR BEDRIJVEN POM GROEPSAANKOOP: GROENE STROOM EN AARDGAS VOOR BEDRIJVEN POM Groepsaankoop Een groepsaankoop voor de aankoop van 100 % groene stroom uit eigen streek en aardgas aan een vaste prijs tot 31/12/2015, gezamenlijk

Nadere informatie

Netgekoppelde fotovoltaïsche zonnepanelen op daken van gebouwen in eigendom van ANB

Netgekoppelde fotovoltaïsche zonnepanelen op daken van gebouwen in eigendom van ANB Netgekoppelde fotovoltaïsche zonnepanelen op daken van gebouwen in eigendom van ANB Pagina 1 van 5 Inleiding Op 1/1/2006 besloot Vlaanderen om de decentrale opwekking van groene energie door zonnepanelen

Nadere informatie

Premies 2011. Vlaams Energieagentschap

Premies 2011. Vlaams Energieagentschap Premies 2011 Vlaams Energieagentschap Fiscale voordelen 2011 Sinds 2010: heel duidelijk onderscheid tussen bestaande woningen (al 5 jaar in gebruik bij de start van de werken) en nieuwbouw. Bij bestaande

Nadere informatie

Caro De Brouwer 27/11/2013

Caro De Brouwer 27/11/2013 Caro De Brouwer 27/11/2013 Caro De Brouwer 2e Master Irw Energie, KUL Erasmus Imperial College London Thesis: Solvent storage for postcombustion CCS in coal fired plants Voorzitter YERA Young Energy Reviewers

Nadere informatie

Werk maken van werkbaar werk

Werk maken van werkbaar werk Comité Vlaams ABVV 6 maart 2012 Resolutie Werk maken van werkbaar werk Voor een goed begrip Kwaliteit van arbeid is al lang een vakbondseis. We hebben het tegenwoordig over werkbaar werk. Werkbaarheid

Nadere informatie

Samenvatting voor beleidsmakers

Samenvatting voor beleidsmakers Road book towards a nuclear-free Belgium. How to phase out nuclear electricity production in Belgium? rapport door Alex Polfliet, Zero Emissions Solutions, in opdracht van Greenpeace Belgium Samenvatting

Nadere informatie

BIJLAGE Samenvatting klimaatbeleid industrie buurlanden

BIJLAGE Samenvatting klimaatbeleid industrie buurlanden BIJLAGE Samenvatting klimaatbeleid industrie buurlanden 1 2 INLEIDING Deze nota bevat een synthese van maatregelen uit het klimaatbeleid ten aanzien van de industrie in onze buurlanden. Maatregelen naar

Nadere informatie

Wie jong is, wordt getroffen. Wie kinderen heeft, wordt getroffen

Wie jong is, wordt getroffen. Wie kinderen heeft, wordt getroffen Naast de federale besparingen mogen we natuurlijk niet vergeten wat er op Vlaams niveau op ons af komt. Wie verwacht dat de Vlaamse regering Bourgeois I de wonden van de federale besparingen zalft, komt

Nadere informatie

20 vragen en antwoorden over EPC

20 vragen en antwoorden over EPC 20 vragen en antwoorden over EPC Inleiding Als renovatiecoach adviseer en begeleid ik mensen met bouw-of verbouwplannen. Stap voor stap neem ik ze mee in een voor hen ongekend avontuur. Een avontuur waarin

Nadere informatie

Bijlage 2: ENGAGEMENTSVERKLARING VOOR EEN VERSTANDIG ENERGIEGEBRUIK

Bijlage 2: ENGAGEMENTSVERKLARING VOOR EEN VERSTANDIG ENERGIEGEBRUIK Bijlage 2: ENGAGEMENTSVERKLARING VOOR EEN VERSTANDIG ENERGIEGEBRUIK Vlaams minister Kris Peeters wil met een verstandig energiebeleid niet alleen het aanbod sturen maar ook en vooral de vraag beheersen.

Nadere informatie

Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA

Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA Verplicht aandeel hernieuwbare energie in nieuwbouw Vanaf 1 januari 2014 moet elke nieuwe woning, kantoor

Nadere informatie

Via diverse kanalen steun voor energiebesparende investeringen: via netbeheerders, overheidsinstanties, en via de federale belastingsaftrek.

Via diverse kanalen steun voor energiebesparende investeringen: via netbeheerders, overheidsinstanties, en via de federale belastingsaftrek. 1 Overzicht energiepremies voor bedrijven, zoals ze momenteel bestaan. Natuurlijk worden heel wat wijzigingen verwacht met de nieuw geïnstalleerde regionale regeringen (aangezien premiebeleid geregionaliseerd

Nadere informatie

zittingsjaar 2013-2014 Handelingen Commissievergadering Commissie voor Woonbeleid, Stedelijk Beleid en Energie

zittingsjaar 2013-2014 Handelingen Commissievergadering Commissie voor Woonbeleid, Stedelijk Beleid en Energie vergadering C162 WON15 zittingsjaar 2013-2014 Handelingen Commissievergadering Commissie voor Woonbeleid, Stedelijk Beleid en Energie van 19 maart 2014 2 Commissievergadering nr. C162 WON15 (2013-2014)

Nadere informatie

advies CRB 2015-0135 De verbintenis van de sociale gesprekspartners ten aanzien van de energie-uitdagingen

advies CRB 2015-0135 De verbintenis van de sociale gesprekspartners ten aanzien van de energie-uitdagingen advies CRB 2015-0135 De verbintenis van de sociale gesprekspartners ten aanzien van de energie-uitdagingen CRB 2015-0135 DEF De verbintenis van de sociale gesprekspartners ten aanzien van de energie-uitdagingen

Nadere informatie

Stand van zaken: WKK in Vlaanderen

Stand van zaken: WKK in Vlaanderen Voor kwaliteitsvolle Warmte-krachtkoppeling in Vlaanderen Stand van zaken: WKK in Vlaanderen Joni Rossi 8 December WKK in de hotelsector, wellness en aanverwante sectoren Wat gebeurt er in Europa? Tot

Nadere informatie

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Fons Claessen sr.adviseur klimaat, energie & duurzaamheid Gemeente Nijmegen Waarom moeten we iets doen?? 1: Klimaatverandering 2: Energie en grondstoffen 3.

Nadere informatie

MEI Westerkwartier 4 april 2011

MEI Westerkwartier 4 april 2011 Duurzame Energie veranderingen in de markt van Photo Voltaische systemen (PV) MEI Westerkwartier 4 april 2011 Frans Debets Duurzame energie 4 redenen om het te ontwikkelen 1. Klimaatbeleid, CO2 reductie

Nadere informatie

Emissie-inventaris broeikasgassen 2012 stadsontwikkeling EMA

Emissie-inventaris broeikasgassen 2012 stadsontwikkeling EMA Emissie-inventaris broeikasgassen 2012 EMA Principes Antwerpen ondertekende het Europese Burgemeestersconvenant. Meer dan 5.000 lokale en regionale overheden hebben ondertekend en engageren zich om op

Nadere informatie

Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso,

Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso, Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 22 mei 2013 Nieuwe omstandigheden op de wereldwijde energiemarkt

Nadere informatie

Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau, Dames en heren,

Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau, Dames en heren, Vrijdag 10 september 2010 Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR Comité van de Regio s Resource Efficient Europa Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau,

Nadere informatie

30/01/2012. Wat denk jij over. Wat gebeurt er?

30/01/2012. Wat denk jij over. Wat gebeurt er? Kraak je energiekosten Wat denk jij over klimaat en energie 2 Flauwekul. Opwarming van de aarde Mijn probleem niet, maar die van de volgende generatie. Bekommerd! Ik wil mee m n steentje bijdragen zodat

Nadere informatie

OBSERVATORIUM VAN DE GAS- EN ELEKTRICITEITSPRIJZEN BRUSSELS HOOFDSTEDELIJK GEWEST

OBSERVATORIUM VAN DE GAS- EN ELEKTRICITEITSPRIJZEN BRUSSELS HOOFDSTEDELIJK GEWEST OBSERVATORIUM VAN DE GAS- EN ELEKTRICITEITSPRIJZEN BRUSSELS HOOFDSTEDELIJK GEWEST 4 de kwartaal 2012 + Januari 2013 Inleiding Hoewel de CREG (de federale regulator) bevoegd is voor de tarieven, publiceert

Nadere informatie

certificeert duurzame energie

certificeert duurzame energie certificeert duurzame energie Met het certificeren van duurzame energie voorzien we deze energieproductie van een echtheidscertificaat. Dit draagt wezenlijk bij aan het goed functioneren van de groeneenergiemarkt.

Nadere informatie

Duurzaam bouwen Even voorstellen

Duurzaam bouwen Even voorstellen Duurzaam bouwen Even voorstellen 1 Even voorstellen: CeDuBo Informatie- en coördinatiecentrum In oude badzaal van de mijn van Zolder Gebouw Eigendom WTCB 10 000 m² Mede-bewoners Virtueel bouwen 2 Missie

Nadere informatie

Zuurstof voor burgers, ondernemers en stad

Zuurstof voor burgers, ondernemers en stad PERSCONFERENTIE 6 december 2014 Zuurstof voor burgers, ondernemers en stad Verstandig investeren in toekomst Hamont-Achel Vorig jaar bij de opmaak van het meerjarenplan 2014-2019 heeft het schepencollege

Nadere informatie

Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2

Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2 Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2 Industrie Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 1% besparing op gas en elektra per jaar. Totaal is dat 8 % besparing in 2020. Opbrengst: 100 kiloton.

Nadere informatie

Energieverbruik gemeentelijke gebouwen

Energieverbruik gemeentelijke gebouwen MILIEUBAROMETER: INDICATORENFICHE ENERGIE 1/2 Samenwerkingsovereenkomst 2008-2013 Milieubarometer: Energieverbruik gemeentelijke gebouwen Indicatorgegevens Naam Definitie Meeteenheid Energieverbruik gemeentelijke

Nadere informatie

Drijfveren en noden van professionele groene stroom consumenten.

Drijfveren en noden van professionele groene stroom consumenten. Drijfveren en noden van professionele groene stroom consumenten. Een visie vanuit de industriële sector Alex Polfliet Zaakvoerder Zero Emission Solutions : facts and figures Gevestigd in Aalst Opgericht

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

Febeliec represents the industrial consumers of electricity and natural gas in Belgium

Febeliec represents the industrial consumers of electricity and natural gas in Belgium Slim met energie opportuniteiten voor de industrie Smart Energy Solutions - 4 december 2012 Febeliec represents the industrial consumers of electricity and natural gas in Belgium FEBELIEC STELT ZICH VOOR

Nadere informatie

Lijst Lammers. Papendrecht 21 januari 2013

Lijst Lammers. Papendrecht 21 januari 2013 Lijst Lammers Papendrecht 21 januari 2013 Aan de voorzitter van de gemeenteraad van de gemeente Papendrecht, de heer C.J.M. de Bruin Markt 22 3351 PB Papendrecht Betreft: gemeente Papendrecht aansluiten

Nadere informatie

van 31 augustus 2006

van 31 augustus 2006 Vlaamse Reguleringsinstantie voor de Elektriciteits- en Gasmarkt North Plaza B Koning Albert II-laan 7 B-1210 Brussel Tel. +32 2 553 13 79 Fax +32 2 553 13 50 Email: info@vreg.be Web: www.vreg.be Persmededeling

Nadere informatie

Voorstel van decreet. houdende wijziging van het Energiedecreet van 8 mei 2009, wat betreft de milieuvriendelijke energieproductie.

Voorstel van decreet. houdende wijziging van het Energiedecreet van 8 mei 2009, wat betreft de milieuvriendelijke energieproductie. stuk ingediend op 1639 (2011-2012) Nr. 3 26 juni 2012 (2011-2012) Voorstel van decreet van de heren Bart Martens en Robrecht Bothuyne, de dames Liesbeth Homans, Michèle Hostekint en Sonja Claes en de heren

Nadere informatie

Lijst Lammers. KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013. Persbericht. Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas?

Lijst Lammers. KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013. Persbericht. Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas? Lijst Lammers KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013 Persbericht Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas? Fractie Lijst Lammers pleit voor de Zonatlas in Papendrecht en vraagt

Nadere informatie

21501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie

21501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie 21501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie Nr. 465 Brief van de minister van Economische Zaken Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Den Haag, 14 februari 2014 Hierbij

Nadere informatie

Bouwen is Vooruitzien

Bouwen is Vooruitzien Bouwen is Vooruitzien Energie van visie tot projecten Peter Op t Veld Inhoud Waar staan we? Europees energie en klimaatbeleid Tegenstelling collectief belang individueel belang Waar gaan we naar toe?

Nadere informatie

Groepsaankoop 100 % groene stroom en aardgas 2013

Groepsaankoop 100 % groene stroom en aardgas 2013 Groepsaankoop 100 % groene stroom en aardgas 2013 1 Waarom deelnemen? 1) 100% Groene stroom: afkomstig is uit hernieuwbare energiebronnen -onuitputtelijk -zon, wind, biomassa, biogas, waterkracht, getijdenenergie

Nadere informatie

DE POLITICI. politici 1

DE POLITICI. politici 1 DE POLITICI Jullie zijn de vertegenwoordigers van de Vlaamse politiek: de minister-president en de minister van Energie. Jullie stellen het beleid van de regering voor aan de andere gesprekspartners. Standpunt

Nadere informatie

Een nieuwe kijk op houtenergie

Een nieuwe kijk op houtenergie Een nieuwe kijk op houtenergie HOUT EEN MODERNE ENERGIEBRON AUTHENTIEK EN TOEKOMSTGERICHT In Europa is hout de primaire bron van duurzame energie. Duizenden gezinnen hebben een houtkachel ter beschikking.

Nadere informatie

Hoge energieprijzen. Mazout blijft een voordelige brandstof.

Hoge energieprijzen. Mazout blijft een voordelige brandstof. Hoge energieprijzen. Mazout blijft een voordelige brandstof. Dit document zal u helpen een beter inzicht te krijgen in de verbruikskosten, in een huishoudelijke omgeving, voor de verschillende energiebronnen.

Nadere informatie

1. Samenvatting. 2. De Belgische energiemarkt. 2.1 Liberalisering van de energiemarkt

1. Samenvatting. 2. De Belgische energiemarkt. 2.1 Liberalisering van de energiemarkt PERSDOSSIER Inhoud 1. Samenvatting... 2 2. De Belgische energiemarkt... 2 3. Hoe maakt Poweo het verschil?... 3 4. Poweo: meest competitieve elektriciteitsaanbod in Wallonië volgens Test-Aankoop... 4 5.

Nadere informatie

ADVIES CRB 2014-1145. Ontwerpstudie over de perspectieven van elektriciteitsbevoorrading tegen 2030 en het bijhorende milieueffectenrapport

ADVIES CRB 2014-1145. Ontwerpstudie over de perspectieven van elektriciteitsbevoorrading tegen 2030 en het bijhorende milieueffectenrapport ADVIES CRB 2014-1145 Ontwerpstudie over de perspectieven van elektriciteitsbevoorrading tegen 2030 en het bijhorende milieueffectenrapport CRB 2014-1145 DEF Advies betreffende een ontwerpstudie over de

Nadere informatie

Energie aanpak eigen gebouwen: zelf doen? Energieprestatiecontract? Vlaams EnergieBedrijf

Energie aanpak eigen gebouwen: zelf doen? Energieprestatiecontract? Vlaams EnergieBedrijf Energie aanpak eigen gebouwen: zelf doen? Energieprestatiecontract? 7 mei 2015 Inge Goessens Vlaams EnergieBedrijf Inhoud Korte voorstelling VEB De overheid als energieverbruiker Uw energiefactuur verlagen

Nadere informatie

Eerste Kamer der Staten-Generaal

Eerste Kamer der Staten-Generaal Eerste Kamer der Staten-Generaal 1 Vergaderjaar 2013 2014 33 858 EU-voorstellen: Kader klimaat en energie 2030 COM (2014) 15, 20 en 21 1 B BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter

Nadere informatie

Een rechtvaardige financiering van de energietransitie

Een rechtvaardige financiering van de energietransitie Een rechtvaardige financiering van de energietransitie Tien aanbevelingen voor een rechtvaardige financiering van de energietransitie 1. Ecologische duurzaamheid, sociale rechtvaardigheid en economische

Nadere informatie

Het EnergiePrestatieCertificaat, een energierapport voor koop- en huurwoningen

Het EnergiePrestatieCertificaat, een energierapport voor koop- en huurwoningen Het EnergiePrestatieCertificaat, een energierapport voor koop- en huurwoningen Het EPC. Voor energiezuiniger wonen. Meer info: Vlaams Energieagentschap Koning Albert II-laan 20 bus 17-1000 Brussel E-mail:

Nadere informatie

Het EnergiePrestatieCertificaat, een energierapport voor koop- en huurwoningen

Het EnergiePrestatieCertificaat, een energierapport voor koop- en huurwoningen Het EnergiePrestatieCertificaat, een energierapport voor koop- en huurwoningen Verkopen of verhuren? Niet zonder EnergiePrestatieCertificaat! Gaat u straks een woning verkopen of verhuren? Vanaf 1 november

Nadere informatie

S ubsidies voor zonnepanelen:

S ubsidies voor zonnepanelen: ITINERA INSTITUTE ANALYSE S ubsidies voor zonnepanelen: betaalt de Vlaming 4 miljard of 10 miljard teveel? 2012/24 13 12 2012 MENSEN WELVAART BESCHERMING Abstract Zonnepanelen werden in Vlaanderen te lang

Nadere informatie

Hét groene energieplan voor Nederland

Hét groene energieplan voor Nederland Hét groene energieplan voor Nederland Doelen Green4sure Ontwikkeling pakket instrumenten en strategie voor reductie van 50% broeikasgassen in 2030. Verbeteren energievoorzieningzekerheid Tonen baten en

Nadere informatie

Factsheet: Dong Energy

Factsheet: Dong Energy Factsheet: Dong Energy Holding/bestuurder Type bedrijf Actief in Markt Bedrijfsprofiel Dong Energy Producent/leverancier elektriciteit (en aardgas) Europa Consumenten/zakelijk - Omzet 900 miljoen (NL)/9

Nadere informatie