2 8 JUNI 200? Onderwerp

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "2 8 JUNI 200? Onderwerp"

Transcriptie

1 Aan Permanente Vertegenwoordiging van Nederland bij de Europese Unie Ir. A.P. Bader Hermann-Debrouxlaan Brussel België Datum Uw kenmerx Ons kenmerk Bijlage(n) 2 8 JUNI 2? Onderwerp Nederlands Energy-efficiency Aktieplan 27 ET/ED / Brief aan Finat Geachte heer Bader, Bijgaand treft u aan het Nederlands Energie-efficiency Aktieplan 27, dat conform de RL Energie-efficiency en energiediensten, vóór l juli bij de Commissie ingediend moet worden. Gaarne verzoek ik u bijgaande brief aan de heer Gonzalez Finat met als bijlage het Nederlands Energie-efficiency Aktieplan, door te geleiden. Me vriendelijke groet, Drs. A.A. Stroop MT-Iid Energie en Duurzaamheid Bezoekadres Doorkiesnummer Telefax Hoofdkantoor Telefoon (7) Behandeld door Bezuidenhoutseweg 3 Telefax {7} v Postbus EC 's-gravenhage Website Verzoeke bij beantwoording van deze brief ons kenmerk te vermelden

2 Ministry of Economie Affaire To Mr. A. Gonzalez Finat Director of New Energy and Renwables, Energy-efficiency and Innovation DG TREN European Commission Date Your reference Our reference Enclosure I 8 JUNI 27 - Subject Netherlands Action Plan for Energy Efficiency 27 ET/ED/ Dear Mr. Gonzalez Finat, I herewith have the pleasure to send to you the Dutch Energy-Efficiency Actionplan 27. This is not the final version, since at this moment our new government is working on a reformulation of the Dutch policy regarding climate and energy. In the field of energy-efficiency specific policies for different sectors are being developed, these will be presented to the Parliament in September. For that reason I will be able to present a complete energy-efficiency plan later this year, as we have already discussed. You will receive the final version before October 1. In drafting the plan, we have followed as closely as possible the template provided by the Commission. Regarding the calculation of expected savings, please be aware that the calculation method used by ECN (Energy research Centre of the Netherlands) only allows for calculation of effects of groups of measures. That is because energy-efficiency measures for one sector (for example households) may interact with each other, making it impossible to distinguish between effects of singular measures for a sector. Visiting address Extension Telefax Bezuidenhoutseweg 3 (7) (7) Main office Tel Handled by Bezuidenhoutseweg 3 Fax <Jrs. O.G. van Aardenne P.O. Box EC The Hague Website Please quote our reference on all correspondence

3 c/i For the future regarding calculations of energy-effects we will follow the directions as provided by the Directive on Energy-efficiency and Energy services. Sincerely yours, CD CD O Drs. A.A. Stroc Member Management Team of Energy and Sustainability

4 Nederlands Actie Plan voor Energie Efficiëntie 27 Den Haag 25 juni 27

5 Voorwoord n Dit plan betreft de Nederlandse invulling van een vereiste onder artikel 14 lid 1 van de Richtlijn 26/32/EG van 5 april 26 betreffende energie-efficiëntie bij het eindgebruik en energiediensten, waarbij de lidstaten een actieplan voor energie-efficiëntie (APEE) moeten opstellen. Het plan bevat een omschrijving van de maatregelen ter verbetering van de energieefficiëntie in Nederland die zijn gepland om de streefwaarden voor 21 en 216 te bereiken, en te voldoen aan de bepalingen over de voorbeeldrol van de publieke sector en de informatie- en adviesverstrekking aan de eindgebruiker. Zoals voorgeschreven in genoemde richtlijn zal in 211 een tweede APEE uitgebracht worden. Nederland - Actie Plan voor Energie Efficiëntie 27

6 Ministerre van Economische Zaken Inhoud 1 Samenvatting 5 ^ 2 Algemene nationale indicatieve streefwaarde 7 ^ 2.1 Berekening van de nationale indicatieve streefwaarde 7 ^ 2.2 Specifieke aspecten bij de berekening van de streefwaarde 7 '7' co Bijzonderheden bij de data over het binnenlands energie eindverbruik 7 GD Afgrenzing met emissiehandel en onderdelen van defensie die uitgezonderd zijn 8 gp Conversiefactoren (coëfficiënten) 9 NJ M Afbakening tussen energie (productie) sector en finale consumptie 9 <'" ) ; 3 Maatregelen ter verbetering van de energie-efficiëntie per sector Maatregelen ter verbetering van de energie-effciëntie in de huishoudelijke sector Maatregelen ter verbetering van de energie-efficiëntie in de dienstensector Maatregelen ter verbetering van de energie-efficiëntie in de industrie (niet-ets) Maatregelen ter verbetering van de energie-efficiëntie in de transport sector Maatregelen ter verbetering van de energie-efficiëntie in de landbouw sector 13 4 Horizontale maatregelen en maatregelen voor verschillende sectoren 15 5 Maatregelen in het kader van artikel 5 en 7 ESD Artikel 5: Energie-efficiëntie bij eindgebruik in de publieke sector Artikel 7: Beschikbaarheid van informatie 18 i, ' Nederland - Actie Plan voor Energie Efficiëntie 27

7 CD CD O G) i * 'UD NJ r-.j O

8 1 Samenvatting r* UI n Onderstaande tabel vat de verwachte besparingen samen van de maatregelen die in het kader van het nationale actie plan voor energie efficiëntie genomen worden en geeft de streefwaarden voor 216 en 21. De verwachte besparingen voor de verschillende sectoren zijn doorgerekend als pakket, dat wil zeggen dat er geen besparingen berekend zijn van de afzonderlijke maatregelen. Gezien de samenhang tussen de maatregelen is een dergelijke berekening in dit plan niet mogelijk. Nationale indicatieve streefwaarde 216 (GWh) Nationale tussentijdse indicatieve streefwaarde 21 (GWh) Maatregelen Maatregelpakket in de huishoudelijke sector: Bouwbesluit en energieprestatienorm (EPN) Energiebelasting (EB) - KOMPAS - MHieuCentraal en COEN Maatregelpakket in de dienstensector: Energieprestatienorm (EPN) - Wet Milieubeheer (WMB) - Meerjarenafspraken 2 (MJA-2) Energiebelasting (EB) Energieinvesterinqsaftrek (EIA) Maatregelpakket in de industrie (niet-ets): Meerjarenafspraken 2 (MJA-2) - Wet Milieubeheer (WMB) - Energiebelasting (EB) - Energieinvesteringsaftrek (EIA) - MEP-WKK Maatregelpakket in de transport sector: - Belastingen Beperking maximumsnelheid Energielabels - Het Nieuwe Rijden (HNR) Maatregelpakket in de landbouw sector: Meerjarenafspraken (MJA) - MEP-WKK en duurzaam - Energiebelasting (EB) Energieinvesteringsaftrek (EIA) Groen Beleggen en Financieren (MIA/Vamil) Totaal verwachte besparingen: Jaarlijkse besparingen verwacht per eind 21 (GWh) Jaarlijkse besparingen verwacht per eind 216 {GWh) Nederland -Actie Plan voor Energie Efficiëntie 27

9 Maatregelen in het kader van artikel 5 ESD: Nederland heeft binnen Europa een voorlopersrol op het gebied van duurzaam inkopen. De Nederlandse overheid heeft als ambitie dat de Rijksoverheid in 21 bij 1% van haar inkopen duurzaamheid meeneemt; voor provincies, gemeenten en waterschappen is dit 5%. In het programma Duurzame Bedrijfsvoering Overheden worden criteria geformuleerd met betrekking tot duurzaam inkopen en aanbesteden. Maatregelen in het kader van artikel 7 ESD: Nederland kent drie organisaties die betrouwbare informatie over energie-efficiëntie verspreiden, één organisatie voor consumenten, één voor het MKB en één voor overige marktpartijen. Daarnaast zijn er vele NGO's en bedrijven die actief zijn op dit gebied. Gezien de verhoogde aandacht voor energie-efficiëntie in het Nederlandse beleid zal er de komende jaren nog meer aandacht zijn voor het onder de aandacht brengen van mogelijkheden voor energie-efficiëntie bij marktdeelnemers. Contactpersoon APEE Naam: Functie: Organisatie: Adres: O.G. van Aardenne senior beleidsmedewerker Ministerie van Economische Zaken Postbus 211, NL-25 EC Den Haag Telefoon: Fax: Nederland - Actie Plan voor Energie Efficiëntie 27

10 Algemene nationale indicatieve streefwaarde 2.1 Berekening van de nationale indicatieve streefwaarde Tabel 2.1 vat de berekening van de nationale indicatieve streefwaarde samen. Tabel 2.1 Berekening nationale indicatieve streefwaarde h-* Totaal jaar 1-5 Final binnenlands energieverbruik 1 Uitgezonderd energieverbruik van installati&s betrokken bij het EU ETS Final binnenlands energieverbruik volgens ESD Huishoudens Dienstensector Industrie (niet-ets) Transport sector Landbouw sector Brandstoffen Warmte Electriciteit Totaal [GWh] r-,.) M CD Jaarlijks gemiddelde over periode van 5 jaar 9% streefwaarde in 216 Nationale indicatieve streefwaarde in 216 Tussentijdse streefwaarde 21 (2 %) Bijlage l bevat een meer gedetailleerde berekening. 2.2 Specifieke aspecten bij de berekening van de streefwaarde Bijzonderheden bij de data over het binnenlands energie eindverbruik Alle energiedragers zijn als volgt gegroepeerd (conform indeling ECN): Kolen: steenkool en cokes, Olieproducten; lichte olie, zware olie, dieselolie, petroleumcokes, LPG. Verbruik van defensie niet inbegrepen. Nederland -Actie Plan voor Energie Efficiëntie 27

11 , -H Aardgas: aardgas Groningen kwaliteit en aardgas hoogcalorisch. * n Overige gassen: Hoogovengas, cokesovengas, waterstof, overige restgassen. ~% Fermentatiegas: biomassa, biogas. co ^ Warmte: aan ETS-bedrijven geleverde warmte door industriële WKK's, daarvan 95%. Elektriciteit: elektriciteitssaldo = inkoop minus verkoop Afgrenzing met emissiehandel en onderdelen van defensie die uitgezonderd zijn In de periode zijn er ruim 35 bedrijven die deelnemen aan ETS, waarvan ongeveer 25 eindafnemers. De 1 afvallers behoren tot de energiebedrijven (centrales, winningsbedrijven en raffinaderijen). De groep eindafnemers binnen ETS is als volgt samengesteld: Industrie: ongeveer 18 bedrijven Glastuinbouw: ruim 6 bedrijven Handel, diensten en overheid (HDO): ruim 1 bedrijven Huishoudens: O Transport: O Door het finale energiegebruik van de ETS in mindering te brengen op het finale energiegebruik van de 5 bovengenoemde sectoren (volgens CBS, zoals verwerkt door ECN in MONIT) kan het ESD-verbruik worden bepaald. Het gemiddelde ESD-verbruik over de periode vormt de basis voor de berekening van de ESD-doelstelling voor Nederland. Deze wordt berekend door 1% per jaar te nemen van het gemiddelde ESD-verbruik Bij de bepaling van de aftrekpost voor ETS-bedrijven is uitgegaan van het begrip inrichting en niet van het begrip onderneming. Om er voor te zorgen dat het landelijk totaal en de aftrekpost voor ETS op dezelfde bron worden gebaseerd zouden de ETS-cijfers ook van het CBS afgeleid moeten worden. Hierbij deden zich echter de volgende problemen voor: De gegevens bij het CBS zijn beschikbaar op het niveau van berichtgever, hetgeen niet per definitie overeen komt met het inrichtingsniveau dat we kennen voor de beschikbare data voor ETS. De gegevens per berichtgever kunnen bijvoorbeeld gegevens op concernniveau zijn. Een deel van de gegevens bij het CBS is gebaseerd op steekproeven. Dit betekent dat niet voor alle bedrijven de volledige tijdreeks beschikbaar is. Voor de bedrijven waar dat niet het geval is, zijn de CBS-cijfers minder bruikbaar, omdat de ESDdoelstelling is gebaseerd op een gemiddelde over de jaren CBS beschikt alleen over bedrijfscijfers uit de industrie, voor gebouwde omgeving en glastuinbouw is niets beschikbaar. Nederland - Actie Plan voor Energie Efficiëntie 27

12 Naar aanleiding van deze problemen met het verkrijgen van de juiste CBS-cijfers heeft f SenterNovem zich gebaseerd op reeds beschikbare cijfers vanuit het proces van CO 2 - > allocatie voor de deelnemers aan ETS. Deze waren echter niet geheel ^~ volledig. Daarom zijn de cijfers op drie punten gecorrigeerd: ^ Niet alle verbrandingsinstallaties van ETS-deelnemers vallen onder ETS. Dit heeft ^ te maken met de geharmoniseerde definitie door de EU van P verbrandingsinstallaties. Hierdoor vallen bijvoorbeeld drogers niet onder ETS. De J;^ energiecijfers en emissies zoals beschikbaar in het allocatiebestand zijn daarom H* geschoond van de cijfers die bij de installaties behoren die niet meedoen met ETS. tx) Voor ESD geldt echter dat de gehele inrichting die onder ETS valt niet meedoet M niet met ESD. Daarom is hiervoor een correctie aangebracht. ^ Van niet alle bedrijven waren de elektriciteitsinkoopcijfers beschikbaar. Deze zijn gedeeltelijk bijgevoegd op basis van MJA-monitoringcijfers en gedeeltelijk - bijgeschat. Uiteindelijk ontbreken de volgende elektriciteitscijfers: industrie 5 bedrijven, HDO 1 bedrijf en glastuinbouw 4 bedrijven. Bij de glastuinbouwbedrijven is de fout die wordt gemaakt niet erg groot omdat wel bekend is dat er een aantal afnemers en een aantal leveranciers van elektriciteit bij zit die elkaar redelijk in evenwicht houden. De warmte-inkoop per inrichting was in het geheel niet beschikbaar. Het totale warmteverbruik van de industrie is daarom bijgeschat op basis van de output van de industriële WKK's. Van die cijfers is 95% toegerekend aan de ETS-bedrijven. In de energiecijfers van het CBS zijn de energieverbruiken van defensie niet inbegrepen. Daarom was het niet nodig hiervoor een correctie toe te passen Conversiefactoren (coëfficiënten) De conversiefactor voor elektriciteit is 2,5; de standaardwaarde zoals aangegeven in bijlage II van de richtlijn. Dit is ook het gemiddelde rendement van de elektriciteitsproductie in Nederland Afbakening tussen energie (productie) sector en finale consumptie In het finale energiegebruik zijn de centrales (incl. decentrale WKK), winningsbedrijven en raffinaderijen buiten beschouwing gelaten omdat deze tot de energieproductiesector behoren. Bovendien vallen veel van die bedrijven onder ETS. Warmteleveringen aan sectoren Huishoudens, Diensten en Landbouw zijn inbegrepen in het finale energiegebruik. Voor de sector Industrie is 95% van de warmte van de decentrale WKK's (zelfstandige inrichtingen) toegerekend aan ETS-bedrijven en dus afgetrokken van het eindverbruik voor de industrie. Indien een WKK binnen een inrichting staat is hiervoor het verbruikte gas toegerekend aan het betreffende bedrijf en niet de opgewekte warmte en elektriciteit. Nederland -Actie Plan voor Energie Efficiëntie 27

13 -H r~ (X) n C? CD CD Op 1 Nederland -Actie Plan voor Energie Efficiëntie 27

14 Maatregelen ter verbetering van de energie-efficiëntie per sector 3.1 Maatregelen ter verbetering van de energie-effciëntie in de huishoudelijke sector y CP Onderstaande tabel biedt een overzicht van de besparingen in de huishoudelijke sector als gevolg van een pakket aan maatregelen, waarbij per toepassing is aangegeven welke besparingen het pakket aan maatregelen oplevert. Tabel 3.1 Overzicht besparingen huishoudelijke sector No Toepassing Eindgebruikers doelgroep Periode Besparingen 21 (GWh/jaar) Besparingen 216 (GWh/jaar) 1 Nieuwbouw Huishoudens Bestaande bouw Huishoudens Apparaten Huishoudens Conversie Huishoudens Totaal Het energiebeleid voor de huishoudens kenmerkt zich door een combinatie van beleidsinstrumenten, gericht op verschillende aspecten van huishoudelijk energiegebruik. Deze combinatie van instrumenten is gericht op het vergroten van bewustwording van het energiegebruik, inzicht geven in eigen handelingsperspectieven, huiseigenaren stimuleren tot het nemen van maatregelen en wettelijke maatregelen voor nieuwbouw. Een beschrijving van de afzonderlijke maatregelen staat in bijlage II. 3.2 Maatrege/en fer verbetering van de energie-efficiëntie in de dienstensector Onderstaande tabel biedt een overzicht van de besparingen in de dienstensector als gevolg van een pakket aan maatregelen, waarbij per toepassing is aangegeven welke besparingen het pakket aan maatregelen oplevert. Nederland -Actie Plan voor Energie Efficiëntie 27 11

15 Tabel 3.2 Overzicht besparingen dienstensector r~ C/) No Toepassing Eindgebruikers doelgroep Periode Besparingen 21 (GWh/jaar) Besparingen 216 (GWh/jaar) 1 Nieuwbouw Dienstensector Bestaande bouw Dienstensector Apparaten Dienstensector Conversie Totaal Dienstensector Bij de dienstensector is sprake van een combinatie van wettelijke eisen aan nieuwbouw (EPN), wettelijke eisen aan milieu- en energiebeheer, belasting op het gebruik van energie, afspraken over energiebesparing en een stimuleringsregeling om investeringen in energiebesparende maatregelen eerder rendabel te maken. Een beschrijving van de afzonderlijke maatregelen staat in bijlage II üd N> NJ CD üd 3.3 Maatregelen ter verbetering van de energie-efficiëntie in de industrie (niet-ets) Onderstaande tabel biedt een overzicht van de besparingen in de industrie als gevolg van een pakket aan maatregelen. Tabel 3.3 Overzicht besparingen industrie No Toepassing Eindgebruikers doelgroep Periode Besparingen 21 (GWh/jaar) Besparingen 216 (GWh/jaar) 1 Industrie Bij de sector Industrie, uitgezonderd het deel dat valt onder de Europese emissiehandel, gaat het om de inzet van de volgende maatregelen: MJA, Wet Milieubeheer, Energiebelasting (EB), Energie-investeringsaftrek (ElA) en MEP voor WKK. De Wet Milieubeheer bevat minimum verplichtingen waar bedrijven aan moeten voldoen, terwijl via de MJA extra inspanningen worden afgesproken. De E)A maakt investeringen in energie efficiënte apparatuur en/of processen eerder rendabel, terwijl de Energiebelasting de kostprijs van energie verhoogt. Een beschrijving van de afzonderlijke maatregelen staat in bijlage H. 3.4 Maatregelen ter verbetering van de energie-efficiëntie in de transport sector Onderstaande tabel biedt een overzicht van de besparingen in de transport sector als gevolg van een pakket aan maatregelen, waarbij per toepassing is aangegeven welke besparingen het pakket aan maatregelen oplevert. 12 Nederland - Actie Plan voor Energie Efficiëntie 27

16 Tabel 3.4 Overzicht besparingen transport sector No 1 Toepassing Personenauto's Eindgebruikers doelgroep Transportsector Periode Besparingen 21 (GWh/jaar) 91 Besparingen 216 (GWh/jaar) r~ t/o n 2 Bestelauto's Transportsector Rijgedrag Transportsector Kilometerheffing Transportsector Totaal Bij de transport sector gaat het om de volgende maatregelen: Belastingen: brandstofaccijns, motorrijtuigenbelasting (MRB) en belasting personenauto's en motorrijwielen (BPM), kilometerheffing, CO 2 -differentiatie BPM Beperking maximumsnelheid Energielabels auto's Programma "Het nieuwe rijden" Een beschrijving van de afzonderlijke maatregelen staat in bijlage II. 3.5 Maatregelen ter verbetering van de energie-efficiëntie in de landbouw sector Onderstaande tabel biedt een overzicht van de besparingen in de landbouw sector als gevolg van een pakket aan maatregelen. Tabel 3.5 Overzicht besparingen landbouw sector No Toepassing Eindgebruikers doelgroep Periode Besparingen in 21 Besparingen in Glastuinbouw Bij de sector landbouw gaat het om de volgende maatregelen: Meerjarenafspraken (GLAMI convenant, MJA paddestoelen en MJA bloembollen), MEP voor WKK en duurzaam, Energiebelasting (EB), Energie-investeringsaftrek (EIA) en Groen Beleggen en Fiancieren (MIA, Vamil). Een beschrijving van de afzonderlijke maatregelen staat in bijlage II. Nederland -Actie Plan voor Energie Efficiëntie 27 13

17 14 Nederland - Actie Plan voor Energie Efficiëntie 27

18 4 Horizontale maatregelen en maatregelen voor verschillende sectoren f") Het actieplan kent de volgende maatregelen voor die voor meer dan een sector gelden (zie onderstaande tabel). Tabel 4.1 Maatregel Maatregelen die voor meer dan een sector gelden Huishoudens Diensten Industrie Transport Landbouw OD CD CD Energiebelasting X X X X X Bouwbestuit Energieprestatienorm X X X X M ISJ Meerjarenafspraken X X X MEP-WKK X X Energieinvestingsaftrek X X X De besparing van horizontale maatregelen en maatregelen die voor meer dan een sector gelden is meegenomen in de berekeningen van de besparingen per toepassing. Nederland - Actie Plan voor Energie Efficiëntie 27 15

19 n 16 Nederland - Actie Plan voor Energie Efficiëntie 27

20 - H Maatregelen in het kader van artikel 5 en 7 ESD n 5. f Artikel 5: Energie-efficiëntie bij eindgebruik in de publieke sector cs> H^ Nederland heeft binnen Europa een voorlopersrol op het gebied van duurzaam ^ inkopen. De Nederlandse overheid heeft als ambitie dat de Rijksoverheid in 21 bij ^ 1% van haar inkopen duurzaamheid meeneemt; voor provincies, gemeenten en O waterschappen is dit 5% (Kamerbrief van 14 juli 26 van de Staatssecretaris van Jf Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer (Kamerstukken II 25/26, <p 3 3 XI, nr. 134). Het programma Duurzame Bedrijfsvoering Overheden (hierna: M DBO) stimuleert overheden om milieu- en sociale aspecten mee te nemen bij de ^ inkoop van producten en diensten. Het programma loopt vooralsnog tot 21. DBO -fo vormt een samenwerkingsprogramma van het Rijk, het Interprovinciaal Overleg, de Vereniging van Nederlandse Gemeenten en de Unie van Waterschappen. In DBO worden criteria geformuleerd met betrekking tot duurzaam inkopen en aanbesteden. Per productgroep wordt een selectieve lijst van criteria opgesteld waaraan het geleverde moet voldoen. Deze criteria grijpen aan op de belangrijkste duurzaamheidsaspecten die voor de betreffende productgroep aan de orde zijn. Energiegebruik (direct of in de productieketen) zal hier in veel gevallen bij horen en dus zal er vaak een criterium worden opgenomen met betrekking tot energiebesparing. Door opname in het offerteverzoek of het bestek en het contract verplicht de overheid haar leverancier zich daar aan te houden. Voor sommige productgroepen zullen naast de criteria ook aanbevelingen aan de overheden worden gedaan voor de andere fasen van het inkoopproces. Zo kan in de voorbereidingsfase reeds een keuze worden gemaakt voor een minder energievragend alternatief. Ook kan in de contractfase worden aanbevolen in het contract te regelen dat de leverancier gebruikstips verschaft aan de eindgebruiker. Aan het eind van de looptijd van DBO zullen voor 8-1 productgroepen criteria zijn geformuleerd. De voortgang van het programma wordt tweejaarlijks gemonitored. Via de DBO-inkooprichtlijnen wordt tevens uitvoering gegeven aan de onderdelen b en c van bijlage VI van de richtlijn. Om het inkoopproces te vergemakkelijken worden richtsnoeren gepubliceerd over energie-efficiëntie als beoordelingscriterium. Via de DBO-website, workshops, netwerkdagen en publicaties worden kennis, ervaring en best practices over duurzaam inkopen verspreid. SenterNovem is belast met de administratieve, beheerstechnische en uitvoerende taken ten aanzien van het DBO-programma. Dit agentschap van het Ministerie van Economische Zaken geeft via de internetsite (http://www.senternovem.nl/duurzaaminkopen) bekendheid aan het DBO-programma en de resultaten. Nederland -Actie Plan voor Energie Efficiëntie 27 17

21 5.2 Artikel 7: Beschikbaarheid van informatie ' ; n " J-a MilieuCentraal (www.milieucentraal.nl) is een landelijke organisatie die consumenten ^ praktische en betrouwbare milieu-informatie biedt. De informatie is getoetst door een G> forum van onafhankelijke deskundigen. Het Energiecentrum is een onafhankelijke zelfstandige stichting die ondernemers uit het midden- en kleinbedrijf informeert over besparingsmaatregelen. De mechanismen en financiële en juridische kaders die worden vastgesteld ter verwezenlijking van de streefwaarde worden veelal door SenterNovem gepubliceerd en onder de aandacht gebracht. Via uitvoeringsprogramma's van de centrale overheid, meestal uitgevoerd door SenterNovem, worden specifieke groepen van marktdeelnemers voorzien van voor hun relevante informatie over energie-efficiëntie. Op deze wijze wordt invulling gegeven aan de informatie- en adviesverstrekking aan eindafnemers over energie-efficiëntie. De aandacht voor energie-efficiëntie in Nederland is met het aantreden van het Kabinet Balkenende IV verder verhoogd. De komende jaren zal er dan ook nog meer aandacht zijn voor het onder de aandacht brengen van mogelijkheden voor energie-efficiëntie bij marktdeelnemers. Overeenkomstig de richtlijn worden optimale energiebesparingpraktijken (best practices) uitgewisseld en ruim verspreid. Daartoe neemt Nederland deel aan verschillende internationale netwerken op energiegebied als het European Energy Network (EnR) en diverse Implementing Agreements van het Internationale Energie Agentschap (IEA) zoals Energy Conservation in Buildings and Community Systems Programme (ECBCS), Demand Side Management (DSM) en de Working Party on Energy End-Use Technologies. 18 Nederland - Actie Plan voor Energie Efficiëntie 27

22 Bijlage 1 Ministerie van Economische Zaken "H r~ iyi o Gedetailleerde berekening nationale indicatieve streefwaarde 5 Energy use (in GWh PRIMARY) Coal Oil Natural gas Other Biogas/ Heat Electricity ^ gasses extraction (PRIMARY) CD -asa^r-' -ft & h-i FIEC ^'t ^ Exemption FIEC-ESD & Of which: Residential Tertiary Industry Transport Agriculture FIEC "" Exemption FIEC-ESD Of which: Residential Tertiary Industry Transport Agriculture FIEC Exemption FIEC-ESD Of which: Residential Tertiary Industry Nederland -Actie Plan voor Energie Efficiëntie 27 19

23 Transport Agriculture FIEC Exemption F1EC-ESD f I ^ ^eawlip p^iitellsi ^'TÖ i ÜO n S qp h" Cv GD CO OD Of which: Residential Tertiary S NJ r-j Industry ^ Transport Agriculture FIEC ^ Exemption F1EC-ESD Of which: Residential Tertiary Industry Transport Agriculture FIEC Exemption FIEC-ESD Of which: Residential Tertiary Industry Transport Agriculture fOO ' " ' -( * * ', % T.2' *' ^"W* i > 286 ' 5333,; '^459*86 -~. t * 'l 287 : \ "" *<. r ï- V o '; ** t > " ^ ",, " ^' '. J ^- - - i p.-, rylft Totaryear 1-5- V, 7^ T >' T * /X't^jR-V? ttvs*. Coah * Oil i^.natural", r.! ' "** *t -i* s J '***/? gas *, (.' Other' - ibiogas/^he "* A */ t g as s es extraction tt v: r ^^, '\V J Electricity i ; r (^ y TotaiA] (I^RIMARy) *»«*' ^*^4 i f T,' "t v, J24322; 1 269*62,159861N;i;3/33^; 1 88^26^1} ITÎ , ***.*' ' l '-, r -2174,\ ' ^^3.438» ~\4>21 $ ^ J9 333 i ' > ' '**'"*< t* *?<, -* ^- " " TF * * P, * " - -s' g ' \' 4 ' 1 / N ? , >* , * _^ J, Î r * * * ^ t ^ i ^ ' Jtr - / * ^ c* 1 U t T ^ A *T ' f, 't -af S- ' *" ' % -» 1 y! 1 *,,-< " ', ' " 4 * V*" ' L i t *" *» * ' V«* JV^ * v* * 1 ] l t ^ '14453.,, "Î78 ^ x. f! ï * V M " i- -t ' 1 * ^^ «^.4 * L, < ;o v L, V ''-', y -2" ^ TT^jTT :v \ ^;p , «r ï 4* * ' < ' i A -V* ', -*58 f " \ t; * ^, s, ' ^'t"" ^ ^19^931» '674^ 'J" * *, 255 r 438 u«'vw 2 Nederland -Actie Plan voor Energie Efficiëntie 27

24 Bijlage II Beschrijving van afzonderlijke maatregelen voor de sectoren -H r~ OP Nederland - Actie Plan voor Energie Efficiëntie 27 21

25 > 11.1 Huishoudens Het energiebeleid voor de huishoudens kenmerkt zich door een combinatie van beleidsinstrumenten, gericht op verschillende aspecten van huishoudelijk energiegebruik. Deze combinatie van instrumenten is gericht op het vergroten van bewustwording van het energiegebruik, inzicht geven in eigen handelingsperspectieven, huiseigenaren stimuleren tot het nemen van maatregelen en wettelijke maatregelen voor nieuwbouw. Bouwbesluit en EPN Energiebelasting MilieuCentraal en COEN KOMPAS Energielabel woningen (per 28) 22 Nederland - Actie Plan voor Energie Efficiëntie 27

26 Naam Categorie Geografische toepassing Doelgroep Te beïnvloeden activiteiten eindgebruikers Effectiviteit Status implementatie en planning Bouw besluit en de Energie Prestatie Norm (EPN) 1.1 Building Codes and Enforcements Nederland Projectontwikkelaars en andere bouwpartijen van nieuw bouw EPC = 1,4; 2 EPC = 1; 27 EPC =,8; 211 EPC =,6; (under consideration) 215 EPC =,4 (under consideration).,< n Beschrijving Het huidige beleid ten aanzien van nieuwbouw is vastgelegd in het Bouwbesluit en de energieprestatienorm (EPN). Specifieke energie-eisen voor bouwelementen in bouwbesluit Het Bouwbesluit regelt tot in detail aan welke bouwkundige eisen bouwwerken in Nederland moeten voldoen. Hierin zijn ook minimale eisen met betrekking tot isolatiewaarden van gevel-, vloer- en dakelementen en eisen aan installaties opgenomen (normstelling op componentniveau). EPN De energieprestatienorm (EPN) stelt eisen aan de energieprestatie van een woning of gebouw. In het Bouwbesluit is de norm inmiddels diverse malen aangescherpt, waarbij de maximaal toegestane energieprestatiecoëfficiënt (EPC) voor nieuwbouwwoningen is verlaagd van 1,4 in 1995 naar,8 nu. Door deze maatregelen zijn nieuwbouwwoningen gemiddeld 3% energiezuiniger geworden. Ook de normen voor utiliteitsgebouwen zijn verder aangescherpt. Verdere aanscherping EPN In de nieuwbouw moeten projectontwikkelaars en andere bouwpartijen worden verplicht tot het nemen van energiebesparende maatregelen. Dit kan via verdere aanscherping van de Energie Prestatie Normering ten opzichte van de huidige norm met 25% rond 212 en 5% rond 215. Een dergelijke aanscherping betekent voor woningen dat de EPC naar,4 gaat. Nederland - Actie Plan voor Energie Efficiëntie 27 23

Bijlage E: samenvatting convenanten energie efficiency

Bijlage E: samenvatting convenanten energie efficiency Bijlage E: samenvatting convenanten energie efficiency 1. Het Convenant Benchmarking energie efficiency Op 6 juli 1999 sloot de Nederlandse overheid met de industrie het Convenant Benchmarking energieefficiency.

Nadere informatie

Vergelijking methoden energiebesparing: PME en MJA Inleiding Meerjarenafspraken energie-efficiency

Vergelijking methoden energiebesparing: PME en MJA Inleiding Meerjarenafspraken energie-efficiency Vergelijking methoden energiebesparing: PME en MJA Door Martijn Verdonk (PBL) en Piet Boonekamp (ECN) Met bijdragen van: Annemie Loozen en Harry Vreuls (SenterNovem) Inleiding Het meten van energiebesparing

Nadere informatie

Kansen voor warmte. Frans Rooijers Lustrumcongres Stichting Warmtenetwerk, 13-2-2014

Kansen voor warmte. Frans Rooijers Lustrumcongres Stichting Warmtenetwerk, 13-2-2014 Kansen voor warmte Frans Rooijers Lustrumcongres Stichting Warmtenetwerk, 13-2-2014 Centrale boodschap Er is een groot potentieel aan duurzame warmte en warmtebesparing in Nederland beschikbaar. Per situatie

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2003 2004 28 665 Wijziging van de Elektriciteitswet 1998 ten behoeve van de stimulering van de milieukwaliteit van de elektriciteitsproductie Nr. 41 BRIEF

Nadere informatie

Learnshop. EN16001: Het kader voor uw energiemanagementsysteem? Nimaris b.v. Paul van Wezel Hertog van Brabantweg 15 5175 EA Loon op Zand

Learnshop. EN16001: Het kader voor uw energiemanagementsysteem? Nimaris b.v. Paul van Wezel Hertog van Brabantweg 15 5175 EA Loon op Zand Learnshop EN16001: Het kader voor uw energiemanagementsysteem? Nimaris b.v. Paul van Wezel Hertog van Brabantweg 15 5175 EA Loon op Zand tel: 0416-543060 Fax: 0416-543098 email: Web: paul.van.wezel@nimaris.nl

Nadere informatie

De praktijk van vergroenen van belastingen. Milieunetwerk GroenLinks, 16 september

De praktijk van vergroenen van belastingen. Milieunetwerk GroenLinks, 16 september De praktijk van vergroenen van belastingen Milieunetwerk GroenLinks, 16 september CE Delft Onafhankelijk onderzoek en advies sinds 1978 Energie, transport en grondstoffen Economische, technische en beleidsmatige

Nadere informatie

Energiebesparing, geliefd en genegeerd. Colloquium Beleidsstudies Piet Boonekamp, 28 oktober 2011

Energiebesparing, geliefd en genegeerd. Colloquium Beleidsstudies Piet Boonekamp, 28 oktober 2011 Energiebesparing, geliefd en genegeerd Colloquium Beleidsstudies Piet Boonekamp, 28 oktober 2011 Aan de orde Verbruiktrends Wat is besparing Waarom besparen? Stimulering besparing Bereikte besparing Wat

Nadere informatie

Nationale Energieverkenning 2014

Nationale Energieverkenning 2014 Nationale Energieverkenning 2014 Remko Ybema en Pieter Boot Den Haag 7 oktober 2014 www.ecn.nl Inhoud Opzet van de Nationale Energieverkenning (NEV) Omgevingsfactoren Resultaten Energieverbruik Hernieuwbare

Nadere informatie

Rendementen en CO -emissie van elektriciteitsproductie in Nederland, update 2012

Rendementen en CO -emissie van elektriciteitsproductie in Nederland, update 2012 Webartikel 2014 Rendementen en CO -emissie van 2 elektriciteitsproductie in Nederland, update 2012 Reinoud Segers 31-03-2014 gepubliceerd op cbs.nl CBS Rendementen en CO2-emissie elektriciteitsproductie

Nadere informatie

EVALUATIE VAN HET KLIMAAT- BELEID IN DE GEBOUWDE OMGEVING 1995-2002

EVALUATIE VAN HET KLIMAAT- BELEID IN DE GEBOUWDE OMGEVING 1995-2002 Ecofys bv P.O. Box 8408 NL-3503 RK Utrecht Kanaalweg 16-G NL-3526 KL Utrecht The Netherlands www.ecofys.nl tel +31 (0)30 280 83 00 fax +31 (0)30 280 83 01 e-mail info@ecofys.nl EVALUATIE VAN HET KLIMAAT-

Nadere informatie

WKK: de energiebesparingtechnologie bij uitstek!

WKK: de energiebesparingtechnologie bij uitstek! WKK: de energiebesparingtechnologie bij uitstek! Deze notitie belicht puntsgewijs de grote rol van WKK bij energiebesparing/emissiereductie. Achtereenvolgens worden de volgende punten besproken en onderbouwd:

Nadere informatie

CPB doorrekening verkiezingsprogrammaʼs: Duurzaamheid"

CPB doorrekening verkiezingsprogrammaʼs: Duurzaamheid CPB doorrekening verkiezingsprogrammaʼs: Duurzaamheid" Inleiding! Wat zijn de plannen van de politieke partijen op gebied van duurzaamheid en wat betekent het voor de bouw?" Dit document zet de verschillende

Nadere informatie

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Warmte in Nederland Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Warmte kost veel energie Warmtevoorziening is verantwoordelijk voor bijna 40% van het energiegebruik in Nederland.

Nadere informatie

Bijlage 1: Berekening realisatie 9% duurzaam in 2010

Bijlage 1: Berekening realisatie 9% duurzaam in 2010 Bijlage 1: Berekening realisatie 9% duurzaam in 2010 Toelichting bij de doelstelling van 9% duurzame elektriciteit: - De definitie van de 9% doelstelling is conform de EU richtlijn duurzame elektriciteit

Nadere informatie

Zonne-energie voor ondernemers. Een zonnige en zuinige toekomst?

Zonne-energie voor ondernemers. Een zonnige en zuinige toekomst? Zonne-energie voor ondernemers Een zonnige en zuinige toekomst? Sjoerd Bootsma LTO Noord Advies Zonne-energie Onderwerpen Energie en duurzaamheid Ontwikkeling elektriciteitsprijs Aandeel groene stroom

Nadere informatie

Duurzame dienstverlening Rekenen aan rendement

Duurzame dienstverlening Rekenen aan rendement Duurzame dienstverlening Rekenen aan rendement Rekenen aan rendement zonnepanelen Monique van der Meij Energie-adviseur Monique.vanderMeij@flynth.nl mobiel: 06 53 26 19 68 LTO Noord Programma Ondernemer

Nadere informatie

Energieke Zorgbouw. 5 oktober 2011. Wijnanda Willemse (Agentschap NL) Stefan van Heumen (TNO)

Energieke Zorgbouw. 5 oktober 2011. Wijnanda Willemse (Agentschap NL) Stefan van Heumen (TNO) Energieke Zorgbouw 5 oktober 2011 Wijnanda Willemse (Agentschap NL) Stefan van Heumen (TNO) Introductie Wijnanda Willemse adviseur NL Energie & Klimaat - Agentschap NL Voorheen SenterNovem Energiebesparing

Nadere informatie

Stand van zaken bioenergie in Nederland subsidies en regelgeving

Stand van zaken bioenergie in Nederland subsidies en regelgeving Stand van zaken bioenergie in Nederland subsidies en regelgeving Kees Kwant Inhoud Doelstellingen duurzaam energiebeleid Energiesituatie in Nederland Ondersteuning vanuit SenterNovem (SDE, EOS, EIA, DEN-B)

Nadere informatie

Ontwerpregeling subsidiebedragen WKK 2006

Ontwerpregeling subsidiebedragen WKK 2006 Handelend na overleg met de Minister van Financiën en de Staatssecretaris van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer; Gelet op artikel 72p, tweede lid, van de Elektriciteitswet 1998; Besluit:

Nadere informatie

De energietransitie: kansen grijpen kansen creëren

De energietransitie: kansen grijpen kansen creëren De energietransitie: kansen grijpen kansen creëren Inspiratie voor de avond Marc Londo, ECN Beleidsstudies Alkmaar 1 april 2015 www.ecn.nl Boodschappen 1. De energiehuishouding verandert, en daar zijn

Nadere informatie

Zonne-energie voor ondernemers

Zonne-energie voor ondernemers Zonne-energie voor ondernemers Een zonnige en zuinige toekomst? Johannes Zijlstra 20-03-2013 LTO Noord Advies Zonne energie; drijvende kracht!? 1 Zonuren Onderwerpen Energie en duurzaamheid Ontwikkeling

Nadere informatie

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Nationaal Expertisecentrum Warmte maakt duurzame warmte en koude mogelijk Warmte in Nederland Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk In opdracht van 1 Warmte kost veel energie

Nadere informatie

Milieucriteria voor het maatschappelijk verantwoord inkopen van. Gas. Versie 8 april 2015

Milieucriteria voor het maatschappelijk verantwoord inkopen van. Gas. Versie 8 april 2015 Milieucriteria voor het maatschappelijk verantwoord inkopen van Gas 1. Scope/afbakening De productgroep Gas omvat alle gas die van het openbare gasnet en via transport over de weg betrokken wordt door

Nadere informatie

Ontwerpregeling mep-subsidiebedragen voor afvalverbrandingsinstallaties

Ontwerpregeling mep-subsidiebedragen voor afvalverbrandingsinstallaties Regeling van de Minister van Economische Zaken van., nr..., houdende wijziging van de Regeling subsidiebedragen milieukwaliteit elektriciteitsproductie 2006 (periode 1 juli tot en met 31 december) en de

Nadere informatie

Decentrale duurzame energie opwekking

Decentrale duurzame energie opwekking Decentrale duurzame energie opwekking Fiscaliteit in vogelvlucht Seminar Hier Opgewekt, 14 november 2012 2 1 Inhoud Selectie recente fiscale ontwikkelingen Fiscale stimuleringsmaatregelen Energiebelasting

Nadere informatie

Hét groene energieplan voor Nederland

Hét groene energieplan voor Nederland Hét groene energieplan voor Nederland Doelen Green4sure Ontwikkeling pakket instrumenten en strategie voor reductie van 50% broeikasgassen in 2030. Verbeteren energievoorzieningzekerheid Tonen baten en

Nadere informatie

3. Investeringen. 3.1 Energie-investeringsaftrek (EIA)

3. Investeringen. 3.1 Energie-investeringsaftrek (EIA) 3. Investeringen 3.1 Energie-investeringsaftrek (EIA) Met de EIA stimuleert het ministerie van Economische Zaken de aanschaf van bedrijfsmiddelen door ondernemingen die leiden tot energiebesparing of de

Nadere informatie

2-7-2014. Energieakkoord voor duurzame groei. Juli 2014 WERK IN UITVOERING. Ed Nijpels. Wie zaten aan tafel tijdens de onderhandelingen?

2-7-2014. Energieakkoord voor duurzame groei. Juli 2014 WERK IN UITVOERING. Ed Nijpels. Wie zaten aan tafel tijdens de onderhandelingen? Energieakkoord voor duurzame groei Juli 2014 WERK IN UITVOERING Ed Nijpels Wie zaten aan tafel tijdens de onderhandelingen? 1 Waarom een Energieakkoord? Perspectief Consistentie Ambitie Realiteit Groei

Nadere informatie

Fiscale voordelen bij aanschaf van zonnepanelen in 2016

Fiscale voordelen bij aanschaf van zonnepanelen in 2016 Fiscale voordelen bij aanschaf van zonnepanelen in 2016 Investeren in zonne-energie is voor veel ondernemers een slimme keuze. U bespaart niet alleen jaarlijks op uw energiekosten, u profiteert als ondernemer

Nadere informatie

Titel. Subtitle. >> Als het gaat om energie en klimaat

Titel. Subtitle. >> Als het gaat om energie en klimaat Titel Subtitle Inhoud Agentschap nl Algemeen EIA Meer informatie 2 agentschap nl Agentschap van Ministerie van Economische Zaken Brug tussen markt en overheid Beleid en ondersteuning op het gebied van:

Nadere informatie

MJA Routekaart ICT 2030 en SER Energieakkoord

MJA Routekaart ICT 2030 en SER Energieakkoord MJA Routekaart ICT 2030 en SER Energieakkoord Jeroen van der Tang Manager Duurzaamheid & Milieu Nederland ICT 30 januari 2014 Introductie Nederland ICT Nederland ICT is de branchevereniging van ICT-bedrijven

Nadere informatie

Energie-audit: kansen voor energie efficiency met nieuwe richtlijn (EED) Teun Bolder 6 oktober 2015

Energie-audit: kansen voor energie efficiency met nieuwe richtlijn (EED) Teun Bolder 6 oktober 2015 Energie-audit: kansen voor energie efficiency met nieuwe richtlijn (EED) Teun Bolder 6 oktober 2015 EED: Europese energie-efficiëntie richtlijn Energie-audit is onderdeel van een breder Europees kader

Nadere informatie

Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2

Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2 Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2 Industrie Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 1% besparing op gas en elektra per jaar. Totaal is dat 8 % besparing in 2020. Opbrengst: 100 kiloton.

Nadere informatie

Tabellenbijlage. Michiel Hekkenberg (ECN) Martijn Verdonk (PBL) (projectcoördinatie) Oktober 2014 ECN-O--14-052

Tabellenbijlage. Michiel Hekkenberg (ECN) Martijn Verdonk (PBL) (projectcoördinatie) Oktober 2014 ECN-O--14-052 Tabellenbijlage Michiel Hekkenberg (ECN) Martijn Verdonk (PBL) (projectcoördinatie) Oktober 2014 ECN-O--14-052 Verantwoording Dit rapport is de tabellenbijlage bij de Nationale Energieverkenning 2014 verschenen

Nadere informatie

Betekenis Energieakkoord voor Duurzame Groei voor de Installatiebranche. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel 3 februari 2014 / VSK beurs

Betekenis Energieakkoord voor Duurzame Groei voor de Installatiebranche. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel 3 februari 2014 / VSK beurs Betekenis Energieakkoord voor Duurzame Groei voor de Installatiebranche Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel 3 februari 2014 / VSK beurs Inhoud Introductie Duurzame Energie Koepel en Sector beschrijving

Nadere informatie

Notitie energiebesparing en duurzame energie

Notitie energiebesparing en duurzame energie Notitie energiebesparing en duurzame energie Zaltbommel, 5 juni 2012 Gemeente Zaltbommel Notitie energiebesparing en duurzame energie 1 1. Inleiding Gelet op de ambities in het milieuprogramma 2012-2015

Nadere informatie

Energiebesparing in de bouw

Energiebesparing in de bouw Energiebesparing in de bouw - Overheidsbeleid - Wettelijke kaders - Praktische omzetting Bijdragen van: ing. W.Baartman ir. J.Ouwehand Wetgeving en overheidsbeleid Transitie naar een duurzame energiehuishouding

Nadere informatie

Energie-audit: kansen voor energie efficiency met nieuwe richtlijn (EED) Teun Bolder 6 oktober 2015

Energie-audit: kansen voor energie efficiency met nieuwe richtlijn (EED) Teun Bolder 6 oktober 2015 Energie-audit: kansen voor energie efficiency met nieuwe richtlijn (EED) Teun Bolder 6 oktober 2015 Energie-audit: kansen voor energie efficiency met nieuwe richtlijn (EED) Teun Bolder 6 oktober 2015 Energie-audit:

Nadere informatie

Een 10 puntenplan gemeenten die echt iets aan het klimaatprobleem willen doen

Een 10 puntenplan gemeenten die echt iets aan het klimaatprobleem willen doen Een 10 puntenplan voor gemeenten die echt iets aan het klimaatprobleem willen doen Doet uw gemeente voldoende aan het klimaatprobleem? Iedere aanpak van het klimaatprobleem begint lokaal. Internationaal

Nadere informatie

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE WATER- SCHAPPEN & ENERGIE Resultaten Klimaatmonitor Waterschappen 2014 Waterschappen willen een bijdrage leveren aan een duurzame economie en samenleving. Hiervoor hebben zij zichzelf hoge ambities gesteld

Nadere informatie

Ontwikkelingen Zonne-energie

Ontwikkelingen Zonne-energie Ontwikkelingen Zonne-energie : Energieke Samenleving onderweg naar morgen Bert Bakker NIEUW: Bezuidenhoutseweg 50 2594 AW Den Haag 070 3040114 De oorsprong van (duurzame) energie De zon als energieleverancier

Nadere informatie

EED energie-audit: verplichting of kans?

EED energie-audit: verplichting of kans? EED energie-audit: verplichting of kans? Ondernemen met visie op energie Enschede, 28 januari 2016 Mayke Derksen en Jorieke Rienstra Inhoud Energietaken Energie-Efficiency Directive (EED) Meerjarenafspraken

Nadere informatie

Duurzame energie in Japan

Duurzame energie in Japan Duurzame energie in Japan Rob Stroeks (Project Officer, TWA Tokio) - 8-3-2004 Samenvatting Japan heeft van oudsher weinig natuurlijke energiebronnen. De daarmee samenhangende afhankelijkheid van buitenlandse

Nadere informatie

slibvergisting, wordt omgezet in elektric iteit 0,029 per kwh. slibvergisting, wordt omgezet in elektriciteit 0,029 per kwh.

slibvergisting, wordt omgezet in elektric iteit 0,029 per kwh. slibvergisting, wordt omgezet in elektriciteit 0,029 per kwh. Regeling van de Minister van Economische Zaken van.., nr. WJZ, houdende vaststelling van de vaste bedragen per kwh ter stimulering van de milieukwaliteit van de elektriciteitsproductie voor het jaar 2005

Nadere informatie

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 Gas als zonnebrandstof Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 1 Inhoudsopgave 1 2 3 4 5 Introductie Meer hernieuwbare energie Extra hernieuwbare energie in Nederland? Verkennen

Nadere informatie

NVN 7125 Berekenen energiebesparende gebiedsmaatregelen als onderdeel van de EPC-eis

NVN 7125 Berekenen energiebesparende gebiedsmaatregelen als onderdeel van de EPC-eis NVN 7125 Berekenen energiebesparende gebiedsmaatregelen als onderdeel van de EPC-eis 11 oktober 2011 Bert Elkhuizen Cofely Energy Solutions Definities NEN 7120: nieuwe norm voor het bepalen van de energieprestatie

Nadere informatie

Technisch-economische scenario s voor Nederland. Ton van Dril 20 mei 2015

Technisch-economische scenario s voor Nederland. Ton van Dril 20 mei 2015 Technisch-economische scenario s voor Nederland Ton van Dril 20 mei 2015 Overzicht Energieplaatje in historisch perspectief Hoeveel en hoe gebruiken we energie? Wat gebeurt er met verbruik en uitstoot

Nadere informatie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie Duorsume enerzjy yn Fryslân Energiegebruik en productie van duurzame energie 1 15 11 oktober 1 Inhoud Management Essay...3 1 Management Essay De conclusies op één A4 De provincie Fryslân heeft hoge ambities

Nadere informatie

MJA3 ICT-sector. Jeroen van der Tang. Manager Duurzaamheid & Milieu Nederland ICT

MJA3 ICT-sector. Jeroen van der Tang. Manager Duurzaamheid & Milieu Nederland ICT MJA3 ICT-sector Jeroen van der Tang Manager Duurzaamheid & Milieu Nederland ICT Duurzaamheid @ Nederland ICT Resultaten en initiatieven Nederland ICT op energiebesparing & milieu» MJA3 energie-efficiëntie

Nadere informatie

Energie-investeringsaftrek: Fiscale voordelen bij aanschaf van zonnepanelen in 2016

Energie-investeringsaftrek: Fiscale voordelen bij aanschaf van zonnepanelen in 2016 Fiscale voordelen bij aanschaf van zonnepanelen in 2016 Investeren in zonne-energie is voor veel ondernemers een slimme keuze. U bespaart niet alleen jaarlijks op uw energiekosten, u profiteert als ondernemer

Nadere informatie

CONCEPT. Besluit: 1 Stcrt. 2003, 249; gewijzigd bij ministeriële regeling van 27 januari 2005 (Stcrt. 25). 2 Stcrt. 2004, 126.

CONCEPT. Besluit: 1 Stcrt. 2003, 249; gewijzigd bij ministeriële regeling van 27 januari 2005 (Stcrt. 25). 2 Stcrt. 2004, 126. Regeling van de Minister van Economische Zaken van., nr..., houdende wijziging van de Regeling subsidiebedragen milieukwaliteit elektriciteitsproductie 2005, de Regeling subsidiebedragen milieukwaliteit

Nadere informatie

Wat kunnen we in Pijnacker-Nootdorp doen tegen klimaatverandering? Richard Smokers

Wat kunnen we in Pijnacker-Nootdorp doen tegen klimaatverandering? Richard Smokers Wat kunnen we in Pijnacker-Nootdorp doen tegen klimaatverandering? Richard Smokers Hoeveel CO 2 -reductie is nodig? doel nieuwe kabinet: in 2020 30% minder CO 2 -uitstoot dan in 1990 UN-IPCC: stabilisatie

Nadere informatie

MJA-Sectorrapport 2012 Wetenschappelijk onderwijs

MJA-Sectorrapport 2012 Wetenschappelijk onderwijs MJA-Sectorrapport 2012 Wetenschappelijk onderwijs Colofon Projectnaam: MJA-monitoring Wetenschappelijk onderwijs Datum: 16 mei 2013 Status: Eindversie Kenmerk: 1235678/223/BHW/AB/157005 Contactpersoon:

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2004 2005 28 240 Evaluatienota Klimaatbeleid Nr. 17 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN VOLKSHUISVESTING, RUIMTELIJKE ORDENING EN MILIEUBEHEER Aan de Voorzitter

Nadere informatie

Nieuwe energieprestatienorm

Nieuwe energieprestatienorm Nieuwe energieprestatienorm >> Als het gaat om energie en klimaat De tools Uw weg vinden in de nieuwe energieprestatienorm, wie helpt u daarbij? Heeft u hem al in huis, de nieuwe energieprestatienorm NEN

Nadere informatie

ZUINIGE ENERGIE EN KPN

ZUINIGE ENERGIE EN KPN ZUINIGE ENERGIE EN KPN KPN start op 30 oktober 2012 met nieuwe corporate campagne Het netwerk dat geeft om Nederland. Hierbij worden relevante maatschappelijke thema s belicht. In de eerste uiting, We

Nadere informatie

PARKSTAD LIMBURG ENERGIE TRANSITIE

PARKSTAD LIMBURG ENERGIE TRANSITIE 1 PARKSTAD LIMBURG ENERGIE TRANSITIE BIJEENKOMST 3 DECEMBER 2015 Programma Duurzaam Landgraaf TON ANCION WETHOUDER GEMEENTE LANDGRAAF RONALD BOUWERS PROJECTLEIDER DUURZAAMHEID WIE ZIJN WIJ? PROJECTTEAM

Nadere informatie

Toelichting energie- en klimaatactieplan Ranst

Toelichting energie- en klimaatactieplan Ranst Toelichting energie- en klimaatactieplan Ranst Infomoment Ranst 23 september 2015 20u 1 Ranst timing 1. Voorstelling project aan schepencollege + goedkeuring: 12/2 2. werkgroep energie & klimaat: 19/3

Nadere informatie

De nieuwe energie-efficiëntierichtlijn - Uitdagingen & oplossingen -

De nieuwe energie-efficiëntierichtlijn - Uitdagingen & oplossingen - De nieuwe energie-efficiëntierichtlijn l - Uitdagingen & oplossingen - DG Energie 22 juni 2011 ENERGIEVOORZIENING NOG AFHANKELIJKER VAN IMPORT Te verwachten scenario gebaseerd op cijfers in 2009 in % OLIE

Nadere informatie

Strategie en bijzonderheden op het vlak van energie in het Vlaamse Gewest. Milieuvriendelijk investeren brengt u geld op

Strategie en bijzonderheden op het vlak van energie in het Vlaamse Gewest. Milieuvriendelijk investeren brengt u geld op Strategie en bijzonderheden op het vlak van energie in het Vlaamse Gewest Milieuvriendelijk investeren brengt u geld op Jan Vereecke Vlaams Energieagentschap Energiecongres 2007 Assises de l énergie -

Nadere informatie

Vergroening van belastingen Concrete handvaten

Vergroening van belastingen Concrete handvaten Vergroening van belastingen Concrete handvaten Frans Rooijers & Martijn Blom 2 1 Vergroening belastingen Van arbeid naar milieubelastende factoren 1. Regulerend >> afname milieueffecten 2. Inkomsten voor

Nadere informatie

Energieverzorging Nederland

Energieverzorging Nederland Energieverzorging Nederland Naar een Duurzame Samenleving (VROM) Vanuit een internationaal geaccordeerde basis voor 2050 Standpunt Nederlandse overheid : 100% CO2 -reductie Standpunt van de G8: 80 % CO2

Nadere informatie

FOSSIELE BRANDSTOFFEN

FOSSIELE BRANDSTOFFEN FOSSIELE BRANDSTOFFEN De toekomst van fossiele energiebronnen W.J. Lenstra Inleiding Fossiele energiebronnen hebben sinds het begin van de industriele revolutie een doorslaggevende rol gespeeld in onze

Nadere informatie

Energieprijzen in vergelijk

Energieprijzen in vergelijk CE CE Oplossingen voor Oplossingen milieu, economie voor milieu, en technologie economie en technologie Oude Delft 180 Oude Delft 180 611 HH Delft 611 HH Delft tel: tel: 015 015 150 150 150 150 fax: fax:

Nadere informatie

Milieucriteria voor het maatschappelijk verantwoord inkopen van. Gas. Versie 26 januari 2016

Milieucriteria voor het maatschappelijk verantwoord inkopen van. Gas. Versie 26 januari 2016 Milieucriteria voor het maatschappelijk verantwoord inkopen van Gas 1. Scope/afbakening De productgroep Gas omvat alle gas die van het openbare gasnet en via transport over de weg betrokken wordt door

Nadere informatie

Belangrijk voor uw business case: stimuleringsregelingen. Bertus Postma

Belangrijk voor uw business case: stimuleringsregelingen. Bertus Postma Belangrijk voor uw business case: stimuleringsregelingen Bertus Postma 1 Onderwerpen Berenschot Algemene ontwikkelingen stimuleringsregelingen Relatie met projectfasering Regionale regelingen Geothermie:

Nadere informatie

EUROPESE COMMISSIE. Brussel,19.12.2012 C(2012) 9473 final

EUROPESE COMMISSIE. Brussel,19.12.2012 C(2012) 9473 final EUROPESE COMMISSIE Brussel,19.12.2012 C(2012) 9473 final Betreft: Steunmaatregel SA.35377 (2012/N) Nederland Groene energiebelasting verlenging van de toepassing van het verlaagde tarief voor de glastuinbouwsector

Nadere informatie

Gezamenlijk aan de slag met Zonne-energie

Gezamenlijk aan de slag met Zonne-energie Gezamenlijk aan de slag met Zonne-energie Advies op Maat Johannes Zijlstra 09-12-2013 LTO Noord Advies Onderwerpen Rendement zonnepanelen Wat bepaalt de terugverdientijd Rendementsberekening Voor wie is

Nadere informatie

RAAD VAN DE EUROPESE UNIE. Brussel, 21 januari 2003 (28.01) (OR. en) 15528/02 ADD 1. Interinstitutioneel dossier: 2001/0077 (COD) ENER 315 CODEC 1640

RAAD VAN DE EUROPESE UNIE. Brussel, 21 januari 2003 (28.01) (OR. en) 15528/02 ADD 1. Interinstitutioneel dossier: 2001/0077 (COD) ENER 315 CODEC 1640 RAAD VAN DE EUROPESE UNIE Brussel, 21 januari 2003 (28.01) (OR. en) Interinstitutioneel dossier: 2001/0077 (COD) 15528/02 ADD 1 ENER 315 CODEC 1640 ONTWERP-MOTIVERING VAN DE RAAD Betreft: Gemeenschappelijk

Nadere informatie

Net voor de toekomst. Frans Rooijers directeur CE Delft rooijers@ce.nl

Net voor de toekomst. Frans Rooijers directeur CE Delft rooijers@ce.nl Net voor de toekomst Frans Rooijers directeur CE Delft rooijers@ce.nl CE Delft Onafhankelijk onderzoek en advies sinds 1978 Energie, Transport en Grondstoffen Economische, technische en beleidsmatige expertise

Nadere informatie

FEDEC ROADMAP 'OVERZICHT VAN INSTRUMENTEN MET BETREKKING OP ENERGIEBESPARING'

FEDEC ROADMAP 'OVERZICHT VAN INSTRUMENTEN MET BETREKKING OP ENERGIEBESPARING' FEDEC ROADMAP 'OVERZICHT VAN INSTRUMENTEN MET BETREKKING OP ENERGIEBESPARING' INHOUDSOPGAVEN INTRODUCTIE 2 BREEAM NL 3 MEERJARENAFSPRAKEN 5 ENE RGIE-AUDIT 7 ENERGIELABEL VOOR WONINGEN 9 Introductie FedEC

Nadere informatie

WKK en de Handel. Cogen Nederland symposium Zeist, 11 november 2005

WKK en de Handel. Cogen Nederland symposium Zeist, 11 november 2005 WKK en de Handel Cogen Nederland symposium Zeist, 11 november 2005 Programma Opening, welkom en programma KdB CNl WKK nu en verder, hoe flexibel? KdB CNl Handel: Wat is het, wat kan wel/niet? RH EnGl Hoe

Nadere informatie

Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking

Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking Erik van der Steen HYS legal 1 HYS Legal Inleiding Triodos Bank: Waarom we graag duurzaam vastgoed financieren Jones

Nadere informatie

Energie- en klimaatmonitor agrosectoren Hernieuwbare energie, reductie broeikasgassen en energiebesparing

Energie- en klimaatmonitor agrosectoren Hernieuwbare energie, reductie broeikasgassen en energiebesparing Energie- en klimaatmonitor agrosectoren Hernieuwbare energie, reductie broeikasgassen en energiebesparing Inleiding In 28 sloten de overheid en de agrosectoren het convenant Schone en Zuinige agrosectoren.

Nadere informatie

Energievoorziening Rotterdam 2025

Energievoorziening Rotterdam 2025 Energievoorziening Rotterdam 2025 Trends Issues Uitdagingen 9/14/2011 www.bollwerk.nl 1 Trends (1) Wereld energiemarkt: onzeker Toenemende druk op steeds schaarsere fossiele bronnen Energieprijzen onvoorspelbaar,

Nadere informatie

Het nieuwe Europese klimaatplan voor 2030: behoudt de EU haar voortrekkersrol?

Het nieuwe Europese klimaatplan voor 2030: behoudt de EU haar voortrekkersrol? Het nieuwe Europese klimaatplan voor 2030: behoudt de EU haar voortrekkersrol? Dr. Jos Delbeke, DG Klimaat Actie, Europese Commissie, Universiteit Hasselt, 25/2/2014 Overzicht 1. Klimaat en energie: waar

Nadere informatie

Energieakkoord voor duurzame groei

Energieakkoord voor duurzame groei Energieakkoord voor duurzame groei Netwerkbijeenkomst Duurzame regionale energie Gelderland 15 januari 2014 Lodewijk de Waal Energieakkoord Wie zaten aan tafel? Inhoud presentatie Hoofdlijnen Energieakkoord

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

Subsidiemogelijkheden voor voortgezet en beroeps- en hoger onderwijs

Subsidiemogelijkheden voor voortgezet en beroeps- en hoger onderwijs 29 september 2009 1 Subsidiemogelijkheden voor voortgezet en beroeps- en hoger onderwijs Selina Roskam programma adviseurs Energiebesparing in de gebouwde omgeving 29 september 2009 Dubbele winst voor

Nadere informatie

Emissiekentallen elektriciteit. Kentallen voor grijze en niet-geoormerkte stroom inclusief upstream-emissies

Emissiekentallen elektriciteit. Kentallen voor grijze en niet-geoormerkte stroom inclusief upstream-emissies Emissiekentallen elektriciteit Kentallen voor grijze en niet-geoormerkte stroom inclusief upstream-emissies Notitie: Delft, januari 2015 Opgesteld door: M.B.J. (Matthijs) Otten M.R. (Maarten) Afman 2 Januari

Nadere informatie

Energiedossiers tijdens het Italiaanse voorzitterschap

Energiedossiers tijdens het Italiaanse voorzitterschap Energiedossiers tijdens het Italiaanse voorzitterschap Jan Haers 2 juli 2014 Vleva en SAR-Minaraad Overzicht Energiebeleid op Europese Raad Tijdens het Griekse voorzitterschap Prioriteiten van het Italiaanse

Nadere informatie

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Jaargang 2012 508 Besluit van 19 oktober 2012, houdende wijziging van het Besluit etikettering energiegebruik personenauto s in verband met het vervallen van

Nadere informatie

EVALUATIE VAN HET KLIMAAT- BELEID IN DE GEBOUWDE OMGEVING 1995-2002

EVALUATIE VAN HET KLIMAAT- BELEID IN DE GEBOUWDE OMGEVING 1995-2002 Ecofys bv P.O. Box 8408 NL-3503 RK Utrecht Kanaalweg 16-G NL-3526 KL Utrecht The Netherlands www.ecofys.nl tel +31 (0)30 280 83 00 fax +31 (0)30 280 83 01 e-mail info@ecofys.nl EVALUATIE VAN HET KLIMAAT-

Nadere informatie

Het nieuwe Europese Klimaatplan voor 2030 #EU2030 YVON SLINGENBERG DG CLIMATE ACTION

Het nieuwe Europese Klimaatplan voor 2030 #EU2030 YVON SLINGENBERG DG CLIMATE ACTION Het nieuwe Europese Klimaatplan voor 2030 #EU2030 YVON SLINGENBERG DG CLIMATE ACTION Overzicht 1. Klimaat en energie: waar zijn we? 2. Waarom een nieuw raamwerk voor 2030? 3. Belangrijkste elementen 2030

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2015 2016 34 302 Wijziging van enkele belastingwetten en enige andere wetten (Belastingplan 2016) Nr. 121 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN FINANCIËN Aan

Nadere informatie

Invloed overheidsbeleid op de afzet van brandstoffen. Arno Schroten

Invloed overheidsbeleid op de afzet van brandstoffen. Arno Schroten Invloed overheidsbeleid op de afzet van brandstoffen Arno Schroten CE Delft Onafhankelijk onderzoek en advies sinds 1978 Energie, transport en grondstoffen Economische, technische en beleidsmatige expertise

Nadere informatie

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory.

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Een uitdagend klimaat 20 20 2020 In 2020 moet de uitstoot van CO 2 in de EU met 20% zijn teruggebracht ten opzichte van het 1990 niveau.

Nadere informatie

Doordacht energie-efficiencyplan leidraad voor MJA3

Doordacht energie-efficiencyplan leidraad voor MJA3 Doordacht energie-efficiencyplan leidraad voor MJA3 Deze folder bevat informatie over nut en noodzaak van een doordacht energie-efficiencyplan (EEP). Bovendien staat er in welke hulpmiddelen beschikbaar

Nadere informatie

Programma Kas als Energiebron

Programma Kas als Energiebron Programma Kas als Energiebron Co-innovatie in de glastuinbouw KIVI NIRIA jaarcongres 2010 Ir. P. Jan Smits 6 oktober 2010 Inhoud Introductie Kengetallen en energietransitie Convenant Schone en Zuinige

Nadere informatie

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening 1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% kunnen wel even wachten met grote maatregelen 17% 1 Een beetje dringend, we kunnen nog wel even wachten met grote maatregelen,

Nadere informatie

Energietransitie bij renovatie De nieuwe rol van energiebedrijven Ir D.G. Kalverkamp

Energietransitie bij renovatie De nieuwe rol van energiebedrijven Ir D.G. Kalverkamp Energietransitie bij renovatie De nieuwe rol van energiebedrijven Ir D.G. Kalverkamp JBR Organisatie-adviseurs bv Energiebedrijven kunnen vóór 2020 in 4 mln. woningen 30% energie besparen Energiebedrijven

Nadere informatie

EUROPESE COMMISSIE. Brussel, 15.VI.2006 C(2006)2415. Steunmaatregel nr. N 543/2005 - Nederland "Stimulering van WKK onder de MEP" Excellentie,

EUROPESE COMMISSIE. Brussel, 15.VI.2006 C(2006)2415. Steunmaatregel nr. N 543/2005 - Nederland Stimulering van WKK onder de MEP Excellentie, EUROPESE COMMISSIE Brussel, 15.VI.2006 C(2006)2415 Betreft: Steunmaatregel nr. N 543/2005 - Nederland "Stimulering van WKK onder de MEP" Excellentie, De Commissie deelt de Nederlandse autoriteiten mee

Nadere informatie

Energie-Nederland: Deze Green Deal is een belangrijke stap voor de verduurzaming van de Nederlandse energievoorziening de komende decennia

Energie-Nederland: Deze Green Deal is een belangrijke stap voor de verduurzaming van de Nederlandse energievoorziening de komende decennia Persbericht Vereniging Energie-Nederland Den Haag, 3 oktober 2011 Energie-Nederland: Deze Green Deal is een belangrijke stap voor de verduurzaming van de Nederlandse energievoorziening de komende decennia

Nadere informatie

Vergisting anno 2010 Rendabele vergister onder SDE 2010. Hans van den Boom 22 april 2010 Sectormanager Duurzame Energie

Vergisting anno 2010 Rendabele vergister onder SDE 2010. Hans van den Boom 22 april 2010 Sectormanager Duurzame Energie Vergisting anno 2010 Rendabele vergister onder SDE 2010 Hans van den Boom 22 april 2010 Sectormanager Duurzame Energie Financieren Duurzame energie binnen Rabobank Groep Maatwerk Sustainability naast Food

Nadere informatie

WKK en decentrale energie systemen, in Nederland

WKK en decentrale energie systemen, in Nederland WKK en decentrale energie systemen, in Nederland Warmte Kracht Koppeling (WKK, in het engels CHP) is een verzamelnaam voor een aantal verschillende manieren om de restwarmte die bij elektriciteitsproductie

Nadere informatie

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Jaargang 2007 410 Besluit van 16 oktober 2007, houdende regels inzake de verstrekking van subsidies ten behoeve van de productie van hernieuwbare elektriciteit,

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 1999 2000 26 820 Wijziging van belastingwetten c.a. (belastingplan 2000) Nr. 13 TWEEDE NOTA VAN WIJZIGING Ontvangen 9 november 1999 Het voorstel van wet

Nadere informatie

Energie Bouwbesluit en het Activiteitenbesluit

Energie Bouwbesluit en het Activiteitenbesluit Rijkswaterstaat Ministerie van Infrastructuur en Milieu Energie Bouwbesluit en het Activiteitenbesluit Het behalen van energie-efficiëntieverbetering in een bepaald type gebouw wordt zowel door het Bouwbesluit

Nadere informatie