Duurzame warmte en koude in Nederland

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Duurzame warmte en koude in Nederland"

Transcriptie

1 Duurzame warmte en koude in Nederland D3 van WP2 van het project Dit rapport is uitgebracht in het kader van het IEE project "Policy development for improving RES-H/C penetration in European Member States ()" Juni 2009 Geschreven door: Marijke Menkveld ECN Luuk Beurskens ECN Ondersteund door

2 Het project "Policy development for improving RES-H/C penetration in European Member States ()" wordt ondersteund door de Europese Commissie in het IEE-programma (contractnummer IEE/07/692/SI ). Het project wil regeringen van de Europese lidstaten bijstaan bij de voorbereiding van de uitvoering van de nieuwe richtlijn inzake hernieuwbare energiebronnen (2009/28/EC) voor het deel hernieuwbare warmte en koude (RES-H/C). De bedoeling is om lidstaten te ondersteunen bij het opzetten van nationale sectorspecifieke 2020/2030 RES-H/C-doelstellingen. Bovendien worden nationale processen opgezet waarin beleidsopties kwalitatief en kwantitatief worden beoordeeld. Op grond van deze evaluatie zal het project beleidskeuzes en aanbevelingen formuleren voor het beste ontwerp om de penetratie van RES-H/C in de nationale energiehuishouding te bevorderen. In het project worden Oostenrijk, Griekenland, Litouwen, Nederland, Polen en het Verenigd Koninkrijk nader beschouwd. Op Europees niveau wil het project bijdragen aan de coördinatie en harmonisatie van de beleidsvorming. De bedoeling is dat dit resulteert in gemeenschappelijke ontwerpcriteria voor een algemeen EU-kader voor RES-H/C-beleid en een overzicht van kosten en baten van verschillende geharmoniseerde strategieën. De enige verantwoordelijkheid voor de inhoud van dit verslag ligt bij de auteurs. Het rapport geeft niet bij de mening van de Europese Gemeenschappen weer. De Europese Commissie is niet verantwoordelijk voor het gebruiken van de beschreven informatie. Energieonderzoek Centrum Nederland (ECN), juni 2009

3 Inhoud Inhoud... 3 Samenvatting Introductie Aandeel warmte in TVB Verdeling warmtevraag naar sectoren Koudevraag De warmtemarkt Energiedragers en conversietechnieken Woningen Utilteitsbouw Structuur van de warmtemarkt De koudemarkt Koude uit duurzame bronnen Toegepaste technieken voor koude Duurzame warmte en koude Doelstelling Huidige productie duurzame warmte en koude Historisch en huidig beleid ter ondersteuning van duurzame warmte en koude Zonthermisch Warmtepompen Warmte/koudeopslag Biomassa Werkprogramma Warmte op stoom Conclusies Referenties Bijlage A Berekening warmtevraag Bijlage B Gesprekken

4 Lijst van figuren Figuur 1 Het totaal verbruik binnenland (TVB) voor het jaar 2006 (3232 PJ prim ) uitgesplitst naar inzet van de energiedragers Figuur 2 Verschillende typen energiebronnen/-opslag Lijst van tabellen Tabel 1 Actuele (2006) en op basis van huidig bekend beleid verwachte (2020) ontwikkeling duurzame warmteproductie... 6 Tabel 2 Tabel 3 Totale warmtevraag Nederland in 2006 en bijbehorende CO 2 -emissie, berekend op basis van aannames over de gebruikte conversietechnieken (zie Bijlage A) Warmtevraag voor het jaar 2006 verdeeld naar sectoren en naar temperatuurniveau Tabel 4 Bezit koelinstallaties Utiliteitsbouw Tabel 5 Finale koudevraag voor het jaar 2006 verdeeld naar sectoren en naar temperatuurniveau Tabel 6 Primair energiegebruik voor warmte naar energiedragers en conversie Tabel 7 Verdeling woningvoorraad naar woningtype en bouwjaar Tabel 8 Aantal gebouwen in de Nederlandse utiliteitsbouw Tabel 9 Gebruikte technieken voor verwarming Tabel 10 Type koelinstallatie Utiliteitsbouw (Bron: SenterNovem Utiliteitsbouw panel 2008) Tabel 11 Duurzame warmteproductie in Tabel 12 Ontwikkeling duurzame warmte en koudeproductie conform update raming * Tabel A.1 Finaal verbruik voor energetische doeleinden 2006 [PJ] Tabel A.2 Omzettingsrendementen Tabel A.3 Nuttig warmteverbruik 2006 [PJ th ] Tabel A.4 Emissiefactor per energiedrager Tabel A.5 CO 2 -emssie samenhangend met warmtevraag

5 Samenvatting ECN is partner in het Europese onderzoeksproject '', een Intelligent Energy Europe (IEE) project. Het project heeft als doel om voor een aantal landen, waaronder Nederland, in een interactief proces te komen tot het vormgeven van een coherent en effectief pakket aan beleidsmaatregelen ter bevordering van het aandeel duurzame warmte en koude in de nationale energiehuishouding. Eén van de resultaten van het project is het voorliggende rapport over de stand van zaken rond duurzame warmte en koude in Nederland: het aandeel duurzaam op dit moment, de verwachting ervan voor de nabije toekomst, en ervaringen met beleid. Het aandeel duurzame warmte Het totale energiegebruik in Nederland (TVB) bedraagt 3232 PJ prim in Deze energie wordt gebruikt voor de productie van elektriciteit en warmte, als brandstof voor transport en als grondstof. Van dat totale energiegebruik is 1224 PJ, bijna 40%, bestemd voor warmte. De warmtevraag wordt voornamelijk ingevuld met aardgas en warmte uit WKK. Door veronderstellingen te doen over het rendement van de conversie naar warmte kan de warmtevraag worden berekend. De totale finale warmtevraag bedraagt in 2006 ca PJ th. Bijna de helft daarvan is warmtevraag voor de industrie en raffinaderijen, 25% voor huishoudens, 20% voor de utiliteitsbouw en 8% voor de landbouw. De duurzame warmteproductie is in het jaar 2006 ca. 20 PJ, waarmee 1,8% van de warmtevraag duurzaam wordt ingevuld. In de geactualiseerde Referentieramingen Energie en emissies van ECN en PBL wordt verwacht dat de duurzame warmteproductie tot en met 2020 toeneemt naar 30 PJ (zie Tabel 1). De Nederlandse doelstelling voor duurzame energie (20% in 2020) is hoger dan de eis uit Brussel (14%). Er is geen aparte doelstelling voor duurzame warmte en koude. 5

6 Tabel 1 Actuele (2006) en op basis van huidig bekend beleid verwachte (2020) ontwikkeling duurzame warmteproductie 1 Duurzame warmteproductie [PJ th ] Zonthermisch 0,6 1,3 Warmtepompen 2,2 7 Warmte/koudeopslag 0,5 1,7 Afvalverbrandingsinstallaties 3,5 7 Meestook biomassa 0,5 0 Houtkachels 7,1 7 Verbranding overig 3,1 0,6 Vergisting 2,4 6 Totaal 19,9 30,6 bron: CBS 2008, Daniëls 2009 Stand van zaken verschillende opties en ervaringen met beleid In dit rapport is een beschrijving gemaakt van de stand van zaken van verschillende opties en de ervaringen met beleidsinstrumenten die gebruikt zijn om duurzame warmte en koude te stimuleren. Via literatuuronderzoek en interviews heeft ECN in kaart gebracht wat de ervaringen zijn. Zonthermisch In het buitenland zijn zonthermische systemen veelal maatwerk. In Nederland heeft de markt zich gericht op kleine systemen, standaardisatie en economische optimalisatie. Zonneboilers hebben een lange terugverdientijd, langer dan 15 jaar. Al vanaf 1988 wordt beleid gevoerd, via subsidies, promotiecampagnes en convenanten. Subsidies zijn gebaseerd op warmteproductie, niet op collectoroppervlak: dit is om efficiënte systemen te stimuleren. Subsidies zijn steeds tijdelijk geweest en ze zijn in het verleden soms plotseling beëindigd, zoals bij de Energiepremieregeling in 2003, wat de markt afwachtend maakt. De convenanten waren succesvol in daling van de kostprijs, 1 Niet in tabel 1 opgenomen is diepe geothermie, dit betreft slechts 1 gerealiseerd project na 2006 in de glastuinbouw met een warmteproductie van ca. 0,1 PJth. 6

7 maar niet in opschaling van de markt. Les daaruit is dat marketing belangrijk is. Installateurs hebben echter weinig ervaring met zonneboilers en zullen deze dan ook niet aanbevelen. Verwacht werd dat energieprestatienormen voor de nieuwbouw tot meer zonneboilers en warmtepompen zouden leiden maar de huidige eisen zijn nog steeds te realiseren met goedkopere maatregelen. Warmtepompen Bij warmtepompen gaat het over diverse technologie qua warmtebron, warmtepomptype en warmteafgiftesysteem. Partijen beschouwen ieder project als maatwerk, er zijn weinig standaardoplossingen met als gevolg relatief hoge kosten voor engineering (zeker voor woningbouw). Leveranciers van warmtepompen zijn veelal kleine bedrijven waarbij de warmtepomp slechts een deel van hun assortiment is (recentelijk komt hierin wel geleidelijk verandering). De integratie van een warmtepomp in het gebouwconcept is cruciaal: wanneer de bouwkwaliteit te wensen overlaat, schiet de capaciteit van de warmtepomp te kort. Vanaf 1995 wordt beleid gevoerd om warmtepompen te stimuleren via subsidies, voorlichting en demonstratieprojecten. Er zijn nog veel installateurs onbekend met de techniek. Verkoopargumenten voor de warmtepomp zijn: comfort (koeling, constante temperatuur), energiebesparing en gezond binnenklimaat (luchtkwaliteit). Een nieuwe ontwikkeling is de combinatie van een warmtepomp met een gasgestookte HR-ketel, een hybride systeem met een groot potentieel in de bestaande woningbouw. Voordeel is dat geen grondgekoppelde bodemwarmtewisselaars nodig zijn: lucht wordt als warmtebron gebruikt. Bij de ontwikkeling zijn grote fabrikanten (van o.a. airconditioners) betrokken met een groot R&D-budget. Warmte/koudeopslag (WKO) De markt kenmerkt zich door een beperkt aantal bedrijven wat de kennisoverdracht vergemakkelijkt, de branche is goed georganiseerd. WKO wordt toegepast in grote bouwprojecten, met weinig actoren. WKO is een rendabele techniek voor grote gebouwen met voldoende koelvraag. Demonstratieprojecten zijn gestart vanaf Vanuit het beleid zijn alleen haalbaarheidsstudies gesubsidieerd. Het enige knelpunt vormt vergunningverlening, daar zijn vele bestuurslagen bij betrokken en de eisen zijn niet geharmoniseerd. De huidige grondwaterwet houdt geen rekening met WKO. Voor open systemen is wel een vergunning vereist, voor gesloten systemen niet. De branche wil graag een vergunningsplicht voor alle systemen, maar wel afgestemd op de moeilijkheidsgraad van het project. In een Taskforce WKO wordt getracht overeenstemming te bereiken om de knelpunten in wetgeving op te lossen. 7

8 Biomassa Duurzame warmte uit biomassa betreft zeer uiteenlopende opties: AVI s, biomassameestook in kolencentrales, houtkachels bij huishoudens en bedrijven, kleinschalige biomassa verbranding en vergisting. Elektriciteitsproductie uit biomassa wordt gestimuleerd via de MEP en SDE subsidie. Daarbij was er afgelopen jaren geen aandacht voor warmtebenutting. Voor SDE subsidieaanvragen vanaf 2009 voor nieuwe installaties wordt de subsidie op elektriciteit wel afhankelijk van de warmtebenutting. Warmteafzet van afval en biomassa-installaties vereist een lange termijn planning. Als in de planningsfase wordt vergeten warmteafnemers te contracteren, dan is er geen markt tegen de tijd dat installaties in bedrijf komen. Bij vergisting is er weinig netto warmteproductie van installaties. Bij vergisting in rioolwaterzuiveringsinstallaties is 50% van de warmteproductie nodig om de vergisting op gang te houden. Bij mestvergisting is de warmtebenutting nog beperkt tot ongeveer 1% van alle gewonnen biogas. De ervaring is dat biomassaverbanding in een lokaal integraal concept lastig te realiseren is. Handling en procesvoering van brandstofstromen anders dan schoon hout (energiegewassen, snoeiafval) is complex en lastig. Bij de huidige schaalgrootte en marktprijzen is dat niet rendabel. Wanneer de vraag naar biomassa hoger wordt kan ook de prijs flink stijgen. Een lange-termijn optie is de grootschalige productie van Substitute Natural Gas (SNG) uit de vergassing van vaste biomassastromen (bio- SNG), maar deze zal op grote schaal en op commerciële basis pas vanaf 2020 mogelijk zijn. Voor 2020 zullen waarschijnlijk wel demonstratieprojecten plaast vinden. Duurzame warmte en koude in de industrie Wegens het vraagprofiel naar warmte in de industrie is de rol van zonthermie marginaal: het temperatuurniveau en de vermogensdichtheid zijn te laag en het intermitterende karakter van zonaanbod maakt de optie minder betrouwbaar. Wegens de ruime beschikbaarheid van aardgas is er op dit moment geen aanleiding voor de industrie om biomassa in te zetten. Er zijn wel reststromen van biogene aard beschikbaar in de industrie, maar deze stromen leveren méér op bij verkoop aan andere routes dan de energieopwekkingroutes. Een kans ligt in de geïntegreerde bedrijventerreinen. Het probleem is echter dat de op deze manier gecreëerde (energie)afhankelijkheid ongewenst is door de industriële partijen. Diepe geothermie is een interessante optie voor de industrie: het temperatuurniveau en de leveringszekerheid kan hoog zijn. Deze optie zou ingezet kunnen worden voor processen met een warmtevraag lager dan 150 C, maar zal moeten concurreren met het gebruik van (fossiele) restwarmte. 8

9 Conclusies De ervaring heeft laten zien dat stop-and-go policy niet goed is voor de markt: de markt heeft behoefte aan duidelijkheid en stabiliteit. Standaardisatie en normering zijn voorwaarden voor succes van duurzame warmte en koude. Voor een grootschalige toepassing van duurzame warmte en koude is er behoefte aan een mix van beleid en noodzakelijke voorwaarden. Met alleen een goede beleidsmaatregel ben je er nog niet: alle randvoorwaarden moeten gunstig zijn. In 2008 presenteerde het kabinet het eerste integrale beleidsprogramma voor verduurzaming van de warmte en koudevraag ( Warmte op stoom, 2008). Hoewel de nota alleen een uitwerking bevatte van eerder aangekondigd beleid, krijgt het onderwerp duurzame warmte en koude daarmee wel een plek op de beleidsagenda. 9

10 1 Introductie 1.1 Aandeel warmte in TVB Het totale energiegebruik in Nederland (TVB) is 3232 PJ in Deze energie wordt gebruikt voor de productie van elektriciteit en warmte, als brandstof voor transport en als grondstof. Van dat totale energiegebruik is 1224 PJ, bijna 40% bestemd voor warmte (zie Figuur 1.1). Warmtevoorziening is de grootste verbruiker van energie in Nederland. Besparen, verduurzamen van energie en efficiënt gebruik van fossiele brandstoffen voor warmtevoorziening hebben dan ook een grote impact op het totale energiegebruik en de CO 2 -uitstoot. Figuur 1 Het totaal verbruik binnenland (TVB) voor het jaar 2006 (3232 PJ prim ) uitgesplitst naar inzet van de energiedragers verdeling TVB (in PJ primair) Elektriciteit Grondstoffen Warmte Transportbrandstoffen bron: CBS i.o.v. Nationaal Expertisecentrum Warmte / SenterNovem 1.2 Verdeling warmtevraag naar sectoren Voor het potentieel aan duurzame warmte- en koude is ook de verdeling van de warmtevraag naar sectoren van belang. In de energiestatistiek rapporteert CBS alleen het finaal energiegebruik van verschillende energiedragers zoals aardgas, kolen en olie aan eindgebruikers en de levering van warmte uit WKK. Het Energieonderzoek Centrum Nederland (ECN) heeft de finale warmtevraag voor verschillende sectoren berekend door aannamen te doen over het gemiddelde rendement van conversie naar warmte (zie Bijlage A). 10

11 De totale finale warmtevraag bedraagt in 2006 ca PJ warmte. Bijna de helft daarvan is warmtevraag voor de industrie en raffinaderijen, 25% is voor voor huishoudens, 20% komt voor rekening van de utiliteitsbouw en 8% is voor de landbouw. Tabel 2 laat zien wat de totale finale warmtevraag in Nederland in 2006 was, inclusief de bijbehorende CO 2 -emissie. Tabel 2 Totale warmtevraag Nederland in 2006 en bijbehorende CO 2 -emissie, berekend op basis van aannames over de gebruikte conversietechnieken (zie Bijlage A) 1 Warmtevraag [PJ th ] CO 2 -emissie [Mton] Industrie waarvan Chemie waarvan Metaal 52 5 waarvan Overig Huishoudens Landbouw 89 6 Utiliteitsbouw Raffinaderijen TOTAAL Utiliteitsbouw is gedefinieerd als het verbruik bij diensten (inclusief milieudienstverlening) en de bouw In Tabel 3 is de warmtevraag verdeeld naar temperatuurniveau s. Het grootste aandeel van de warmtevraag valt in de categorie beneden 100 C (57%). Dit wordt voornamelijk ingezet voor ruimteverwarming in huishoudens en de utiliteitsbouw (samen 44% van het totaal). De land- en tuinbouw vraagt 8% van de totale warmtevraag. De warmte op dit temperatuurniveau wordt in de praktijk opgewekt met gasgestookte ketels of WKKinstallaties. Technisch gesproken zouden ook warmtepompen en diepe geothermie dit segment kunnen bedienen. De warmtevraag in het segment C speelt alleen in de industrie, en invulling ervan vindt plaats met ketels en WKK-installaties. Het temperatuurniveau erboven, C, geldt ook alleen voor de industrie en betreft directe ondervuring en gasturbines. De temperaturen boven 500 C komen alleen in de industrie voor. Maar ook deze zouden in principe met biomassa opgewekt kunnen worden. 11

12 Tabel 3 Warmtevraag voor het jaar 2006 verdeeld naar sectoren en naar temperatuurniveau Warmtevraag [PJ] Temperatuur in C Industrie Wv Chemie Wv Metaal Wv Overig Huishoudens Landbouw Utiliteitsbouw Raffinaderijen TOTAAL < > TOTAAL Bron: Inschatting ECN 1.3 Koudevraag Huishoudens Slechts 6% van de woningen is voorzien van een airconditioninginstallatie ofwel airco ( Van Holsteijn en Kemna, 2008), Daarvan heeft ca. 1% heeft een splitairco (900W, 320 uur aan), 5% betreft een single portable unit (450W, 184 uur aan). In totaal kost dat naar schatting 100 miljoen kwh elektriciteit per jaar (dat is 0,4 PJ elektriciteit). De werkelijke koelvraag is waarschijnlijk hoger maar daar wordt nu nog niet in voorzien. De coëfficiënt of performance (COP) ligt rond de 3, de koudevraag is dan 1 PJ koude. Daarnaast gebruikt een huishouden naar schatting gemiddeld 600 kwh elektriciteit voor koel- en vriesapparatuur (Van Holsteijn en Kemna, 2008), met 7 miljoen huishoudens betekent dat een verbruik van 4200 miljoen kwh, dat is 15 PJ elektriciteit, met een COP van 3 is dat 45 PJ koude. Utiliteitsbouw In de utiliteitsbouw ligt het bezit van koelinstallaties voor ruimtekoeling veel hoger, variërend van 22% in de sector onderwijs en 81% in ziekenhuizen, zie Tabel 4. 12

13 Tabel 4 Bezit koelinstallaties Utiliteitsbouw Bezit koelinstallaties 2007 Kantoorgebouwen 58% Onderwijs 22% Winkels 47% Ziekenhuizen 81% Verpleging en verzorging 33% Bron: SenterNovem Energiedata Utiliteitsbouw 2007 Voor ruimtekoeling wordt in utiliteitsgebouwen ca. 13 PJ elektriciteit en 3 PJ aardgas gebruikt, de totale koelvraag is 54 PJ koude. (bron: Model ECN SAVE Utiliteit 2005). Daarnaast wordt 5 PJ elektriciteit gebruikt voor productkoeling in supermarkten, met een resulterende koudevraag van 15 PJ. Industrie In de industrie is er alleen koudevraag in specifieke sectoren zoals in de zuivelindustrie. Dat is een deel van de voeding- en genotmiddelen industrie. Van de elektriciteitsvraag in de zuivelindustrie (3 a 4 PJ elektriciteit) gaat ca. 25% naar koeling, dus ca. 1 PJ elektriciteit, met een COP van 3 is dat ca. 3 PJ koudevraag (Alsema, E.A. 2001). Glastuinbouw Ondanks het gematigde Nederlandse klimaat lopen de temperaturen in kassen in de zomer regelmatig op tot nadelig hoge temperaturen. De ramen in de kas staan in die gevallen maximaal open en, indien aanwezig, zijn schaduwschermen dichtgetrokken. Voor de meeste gewassen zijn de nadelen van deze hoge temperaturen echter niet zodanig dat grote investeringen in koelsystemen gerechtvaardigd kunnen worden. Toch is er in de glastuinbouw steeds meer vraag naar koeling. Voorheen werd er vooral gekoeld in de Fresia- en Alstroemeria-teelt. Dit zijn teelten waarbij grondkoeling wordt toegepast, die leiden tot een koudebehoefte van 200 tot 300 MJ per m2 per jaar. De beschikking over koude is een voorwaarde voor de jaarronde productie van Fresia en Alstroemeria (Zwart H.F. de, 2004). Er is ca. 191 ha Fresia teelt (cijfers 2004), met 300 MJ per m 2 levert dat een koudevraag van 0,6 PJ per jaar. Als Alstroemeria evenveel hectares teelt beslaat, gaat het om ca. 1 PJ koudevraag. De laatste jaren is ook de kasluchtkoeling in opmars. Hierbij moet concreet worden gedacht aan Phalenopsis. Ook in de aardbeienteelt is er veel belangstelling voor nachtelijk koeling van de kaslucht. De grootste koudebehoefte ontstaat echter wanneer gestreefd wordt naar een geheel gesloten kas, zoals momenteel wordt beproefd en ontwikkeld. In deze situaties is de koudebehoefte ongeveer 2000 MJ/(m 2 jaar). Deze koude maakt het mogelijk de kas dicht te houden, en kan daarmee ongeveer 20% 13

14 productiestijging realiseren. Een toename van gesloten kassen in de toekomst zal dus een toename van de koudevraag betekenen. Tabel 5 Finale koudevraag voor het jaar 2006 verdeeld naar sectoren en naar temperatuurniveau koudevraag [PJ] Temperatuur in C Industrie Huishoudens Landbouw Utiliteitsbouw TOTAAL +10 to to < TOTAAL Bron: Inschatting ECN 14

15 2 De warmtemarkt 2.1 Energiedragers en conversietechnieken Van belang voor de mogelijkheden voor duurzame warmte en koude is ook de manier waarop de huidige warmte- en koudevraag wordt ingevuld, met welke energiedragers en met welke conversietechnieken. Tabel 6 geeft een overzicht van het primair energiegebruik uit de energiebalans dat aan warmte kan worden toegerekend. Eerste kolom is WKK, de overige kolommen betreft ketels. Warmtevoorziening is verantwoordelijk voor bijna 40% van het energiegebruik in Nederland. Opvallend is verder een grote rol van aardgas en van WKK. Tabel 6 Primair energiegebruik voor warmte naar energiedragers en conversie Warmte uit Biomassa Kolen Aardgas Olie Totaal wkk en afval en warmte-niet- WKK Industrie Huishoudens Landbouw Utiliteitsbouw Totaal Woningen Het totaal aantal woningen in 2006 is 6,9 miljoen, nieuwbouw bedraagt ca per jaar, overeenkomend met 1% van de woningvoorraad. Het slooptempo is ca woningen per jaar. Alle woningen gebouwd voor 1980 zijn ongeïsoleerd. Daarna wordt beperkte vloerisolatie (warmteweerstand RC=0,6), spouwmuurisolatie en dakisolatie toegepast (RC=1,3). Na 1995 wordt de gebouwschil beter geïsoleerd (Rc=2,5). Pas bij woningen gebouwd na 1980 zijn alle ramen bij de nieuwbouw van dubbel glas voorzien. Ondertussen zijn eerdere bouwjaarklassen deels ook van dubbel glas voorzien. De gemiddelde U-waarde is 3,5, dit betekent dat ca. 20% van de woningen nog enkel glas heeft en 80% dubbel of HR-glas. Voor ruimteverwarming is in % van de woningen voorzien van een individueel CV systeem met een gastgestookte ketel, 9% is aangesloten op blok- wijk of stadsverwarming en 6% is verwarmd met lokale verwarming via kachels (bron HOME 2007). Meer dan 70% van de woningen heeft een combiketel die zowel in ruimteverwarming als warm tapwater voorziet. In 5 % van de woningen staat een elektrische boiler voor 15

16 warm tapwater voor douche of bad. Van de woningen heeft 10% ook een elektrische keukenboiler voor warm tapwater in de keuken. De overige woningen krijgen warm tapwater via stadsverwarming of via gasgestookte boilers of geisers. Tabel 7 Verdeling woningvoorraad naar woningtype en bouwjaar Woningtype Bouwjaarklasse Aantal Vrijstaand voor na Totaal /1-kap/hoekwoning voor na Totaal Rijtjeswoning voor na Totaal Meergezinswoning voor na Totaal Totaal Utilteitsbouw Meer dan de helft van de gebouwvoorraad bestaat uit grote kantoren met een bruto vloeroppervlak (BVO) van meer dan 5000 m 2. Van de kantoren wordt 81% verhuurd door institutionele beleggers en vastgoedfondsen. Deze vormen een lastig te bereiken doelgroep voor energiebesparing omdat energiekosten vaak één op één doorgerekend worden aan de huurder. In tegenstelling tot woningen is de levensduur van veel kantoren relatief kort. Om de jaar worden kantoren in de regel opgeknapt om aan de eisen van de huurder te voldoen. 16

17 Tabel 8 Aantal gebouwen in de Nederlandse utiliteitsbouw Marktsegment utiliteit Aantal gebouwen Opmerking Kantoren % verhuur Onderwijs Ziekenhuizen 128 Verpleging en verzorging 1300 Winkels % verhuur Bedrijfshallen Overdekte zwembaden/combi zwembaden % in beheer gemeenten Hotels/conferentieoorden Restaurants Overdekte sportaccomodaties % in beheer gemeenten Bron: Ecofys (2007) Duurzame warmte en koude : potentiëlen, barrières en beleid Tabel 9 geeft een overzicht van de gebruikte technieken voor verwarming. Zo n 80% van de gebouwen wordt verwarmd met een gasgestookte ketel, 4% is duurzaam via WKO en warmtepompen, 3% is aangesloten op stadsverwarming, 5% via een eigen WKK en een resterende 8% wordt niet verwarmd of de conversietechniek is niet bekend. De toegepaste technieken verschillen per gebouwtype. Van de ziekenhuizen heeft 50% een WKK, vanwege eigen noodstroomvoorziening. In de categorie winkels food, zoals supermarkten heeft een derde van de gebouwen helemaal geen verwarming. Tabel 9 Gebruikte technieken voor verwarming Hoe wordt het gebouw verwarmd? [%] Ziekenhuizen Verpleging en verzorging Kantoren Onderwijs Winkels food Winkel non food Via stadsverwarming Alleen via ketel in gebouw Gebruik gemaakt van wkk Wko Via warmtepomp Wko en wkk Wkk en warmtepomp Gebouw wordt op andere wijze verwarmd Gebouw wordt niet verwarmd Combinatie's Bron: SenterNovem Ubouw panel 2008 Totaal 17

18 2.4 Structuur van de warmtemarkt De informatie in deze paragraaf is gebaseerd op gesprekken met experts op het gebied van warmte in Nederland (zie Bijlage B). Duurzame warmte opties bedienen slechts een klein segment in de markt. Installateurs zullen duurzame opties vaak afraden en niet aanbevelen, omdat ze er geen ervaring mee hebben. Vanaf eind jaren 80 wordt het uitgangspunt dat zonneboilers in huishoudens alleen een optie zijn voor de productie van een deel van het warm tapwater. Het bezit van gasgestookte combiketels is dan al erg groot en integratie van de zonneboilers met deze gasgestookte systemen wordt van belang. Grote ketelfabrikanten worden ook aanbieders van zonneboilers. Nadeel is dat ketelfabrikanten concurreren op marktaandeel door woningcorporaties en installateurs aan zich te binden. Hun consumentenmarketing is slecht. In het buitenland zijn zonthermische systemen custom-made (maatwerk), in Nederland factory-made. In Nederland heeft de markt zich gericht op kleine systemen, standaardisatie en economische optimalisatie. Bij warmtepompen gaat het over diverse technologieën qua warmtebron, warmtepomptype en afgiftesysteem. Partijen beschouwen ieder project als maatwerk, er zijn weinig standaardoplossingen met als gevolg hoge engineeringkosten. Er zijn geen ontwerprichtlijnen of kwaliteitseisen. De overheid ziet dat niet als haar taak. Maar voor veel fabrikanten is warmtepomp maar een klein deel van hun assortiment. De branche is verdeeld, er zijn meerdere platforms die de belangen van een bepaald type warmtepomp ondersteunen. Voor bestaande bouw hebben hybride oplossingen (combinatie met HR-ketel) een groot potentieel. Warmtepomp kan ook later toegevoegd worden. Bij de fabrikanten van hybride systemen zitten grote buitenlandse airconditioning fabrikanten met een groot R&D budget. Van groot belang voor de succesvolle implementatie van duurzame energie in de gebouwde omgeving is de bouwkwaliteit. In het bijzonder bij het gebruik van warmtepompen kan door een slecht ontwerp of slechte uitvoering van een gebouw of woning het totale energieverbruik hoger uitvallen dan bij een conventioneel verwarmingssysteem. Wanneer tevens de totale eigendomskosten voor de gebruiker hoog zijn, kan dat leiden tot een implementatiebarrière. Dit wordt onderschreven door ervaringen is Oostenrijk (Egger 2009). Een interessant marktinitiatief is de methodiek van de Groenwoning, waarin door verbeterde samenwerking en monitoring tijdens de diverse fasen in de bouw èn beïnvloeding van keuzes van de gebruiker hoge kwaliteit wordt nagestreefd, die bij gebleken prestatie ook gecertificeerd wordt. Het resultaat is een gezonde, comfortabele en energiezuinige woning, met gegarandeerde prestaties (Groenwoning, 2009). In de markt bestaan diverse aanbieders die zich afficheren als hoogwaardige bouwers: er bestaat een voorhoede van innovatieve spelers, maar het merendeel van de bouw- en installatiebranche is niet zo vooruitstrevend. 18

19 Afvalverbrandingsinstallaties (AVI s) worden primair ontworpen voor verwijdering van afval en worden vaak gesitueerd naast stortplaatsen ver weg van bebouwing. Verder wordt biomassa meegestookt in kolencentrales die zich vanwege logistieke redenen in de buurt van havens en ook niet dicht bij bebouwing bevinden. Warmtebenutting is daarom lastig. Bij biomassaverbranding wordt in eerste instantie gedacht aan duurzame elektriciteitsopwekking die via MEP of SDE subsidie wordt gestimuleerd, warmtebenutting blijkt in de praktijk pas laat in de voorbereiding van een project in beeld te komen. Warmtelevering aan huishoudens (district heating) neemt toe, meestal als gevolg van uitbreiding van bestaande warmtenetten, vaak op grote nieuwbouwlocaties en conform lange termijn contracten met elektriciteitscentrales. Ideeën over duurzame warmte uit biomassa komen van onafhankelijke transitieplatforms, zoals de co-productie van chemicaliën, transportbrandstoffen, elektriciteit en warmte en de productie van SNG (substitute of synthetic natural gas) voor de aardgasinfrastructuur. De platforms wekken interesse en stimuleren onderzoek. De standaard voor de energievoorziening in de Nederlandse industrie is aardgas, dat vele voordelen biedt: het is schoon, vereist slechts een goedkope installatie (ketel) en er is geen rookgasreiniging noodzakelijk. Bij de inzet van bijvoorbeeld biomassa zijn deze eigenschappen niet van toepassing. Er is daarom op dit moment geen aanleiding voor de industrie om biomassa in te zetten in plaats van aardgas. Er zijn wel reststromen in de industrie van biogene aard beschikbaar, maar deze stromen leveren méér op bij verkoop aan andere (grondstoffen)routes dan de energieopwekkingroutes. Een kans ligt in de geïntegreerde bedrijventerreinen. Het probleem is echter dat de op deze manier gecreëerde (energie)afhankelijkheid ongewenst is door de industriële partijen. 19

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Warmte in Nederland Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Warmte kost veel energie Warmtevoorziening is verantwoordelijk voor bijna 40% van het energiegebruik in Nederland.

Nadere informatie

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Nationaal Expertisecentrum Warmte maakt duurzame warmte en koude mogelijk Warmte in Nederland Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk In opdracht van 1 Warmte kost veel energie

Nadere informatie

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen.

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. Inhoud De warmtemarkt Warmtevraag woningen Warmtemarkt voor woningen Gasdistributie en CV ketel Elektriciteitsdistributie

Nadere informatie

Deerns ketenanalyse downstream van een van de twee meeste materiele emissies

Deerns ketenanalyse downstream van een van de twee meeste materiele emissies Deerns ketenanalyse downstream van een van de twee meeste materiele emissies 2013 Inleiding In het kader van de CO 2 prestatieladder is een ketenanalyse uitgevoerd naar de CO 2 productie door verwarming

Nadere informatie

Kentallen warmtevraag woningen

Kentallen warmtevraag woningen Kentallen warmtevraag woningen Colofon Dit rapport is opgesteld door Marijke Menkveld (ECN) Datum 26-01-2009 Status definitief Inhoudsopgave Inleiding...3 Ketels en andere verwarmingssystemen...3 Verschillen

Nadere informatie

Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder

Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder Voor kwaliteitsvolle WarmteKrachtKoppeling in Vlaanderen Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder 16/12/2010 Cogen Vlaanderen Daan Curvers COGEN Vlaanderen Houtige biomassa in de landbouw 16

Nadere informatie

Efficiency Duurzaam. Warmte en koude in Nederland. Energiebesparing. Kennis Industrie. Energie Financiering. instrumenten.

Efficiency Duurzaam. Warmte en koude in Nederland. Energiebesparing. Kennis Industrie. Energie Financiering. instrumenten. 1 Warmte en koude in Nederland Efficiency Duurzaam Gebouwde omgeving Onze warmte- en koudebehoefte kosten veel energie verduurzaming biedt veel kansen Energie Financiering Kennis Industrie instrumenten

Nadere informatie

Kansen voor warmte. Frans Rooijers Lustrumcongres Stichting Warmtenetwerk, 13-2-2014

Kansen voor warmte. Frans Rooijers Lustrumcongres Stichting Warmtenetwerk, 13-2-2014 Kansen voor warmte Frans Rooijers Lustrumcongres Stichting Warmtenetwerk, 13-2-2014 Centrale boodschap Er is een groot potentieel aan duurzame warmte en warmtebesparing in Nederland beschikbaar. Per situatie

Nadere informatie

Syntheserapport stakeholder consultatie RES-H/C potentiëlen in Nederland

Syntheserapport stakeholder consultatie RES-H/C potentiëlen in Nederland Syntheserapport stakeholder consultatie RES-H/C potentiëlen in Nederland D7 van WP3 van het RES-H Policy project Dit rapport is uitgebracht in het kader van het IEE project "Policy development for improving

Nadere informatie

WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl

WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl 12-11-2007Sheet nummer 1 Ontwikkelingen wereldwijd Heeft de Al Gore film impact?

Nadere informatie

Energiebesparing in de bouw

Energiebesparing in de bouw Energiebesparing in de bouw - Overheidsbeleid - Wettelijke kaders - Praktische omzetting Bijdragen van: ing. W.Baartman ir. J.Ouwehand Wetgeving en overheidsbeleid Transitie naar een duurzame energiehuishouding

Nadere informatie

Toelichting Instrument 5. Onderdeel Toolbox voor energie in duurzame gebiedsontwikkeling

Toelichting Instrument 5. Onderdeel Toolbox voor energie in duurzame gebiedsontwikkeling Toelichting Instrument 5 Onderdeel Toolbox voor energie in duurzame gebiedsontwikkeling Instrument 5, Concepten voor energieneutrale wijken De gehanteerde definitie voor energieneutraal is als volgt: Een

Nadere informatie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie Duorsume enerzjy yn Fryslân Energiegebruik en productie van duurzame energie 1 15 11 oktober 1 Inhoud Management Essay...3 1 Management Essay De conclusies op één A4 De provincie Fryslân heeft hoge ambities

Nadere informatie

Warmte Koude Opslag. Wat is WKO? Diep onder Drenthe

Warmte Koude Opslag. Wat is WKO? Diep onder Drenthe Warmte Koude Opslag Wat is WKO? Diep onder Drenthe Klimaatbestendig Drenthe Klimaatveranderingen van vele eeuwen zijn nog steeds zichtbaar in het Drentse landschap. Voorbeelden hiervan zijn de Hondsrug

Nadere informatie

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug CONCEPT Omgevingsdienst regio Utrecht Mei 2015 opgesteld door Erwin Mikkers Duurzame energie per Kern in gemeente Utrechtse Heuvelrug

Nadere informatie

buffer warmte CO 2 Aardgas / hout WK-installatie, gasketel of houtketel brandstof Elektriciteitslevering aan net

buffer warmte CO 2 Aardgas / hout WK-installatie, gasketel of houtketel brandstof Elektriciteitslevering aan net 3 juli 2010, De Ruijter Energy Consult Energie- en CO 2 -emissieprestatie van verschillende energievoorzieningsconcepten voor Biologisch Tuinbouwbedrijf gebroeders Verbeek in Velden Gebroeders Verbeek

Nadere informatie

Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025

Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025 Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025 Willemien Veele Cor Kamminga 08-04-16 www.rijksmonumenten.nl Achtergrond en aanleiding Ambitie om in 2020 16% van de energie duurzaam op te wekken in Fryslân

Nadere informatie

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op?

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op? Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Groen gas Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 100 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 3 PJ. Extra inspanning 200 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 6 PJ.

Nadere informatie

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Energietransitie Papierketen De ambities binnen Energietransitie Papierketen: Halvering van het energieverbruik per eindproduct in de keten per

Nadere informatie

Energie nulmeting. Regio Amstelland-Meerlanden. Bosch & Van Rijn Consultants in renewable energy & planning. Twynstra Gudde Adviseurs en Managers

Energie nulmeting. Regio Amstelland-Meerlanden. Bosch & Van Rijn Consultants in renewable energy & planning. Twynstra Gudde Adviseurs en Managers Energie nulmeting Regio Amstelland-Meerlanden Concept 22 oktober 2008 Opdrachtgever: Twynstra Gudde Adviseurs en Managers Opgesteld door: Bosch & Van Rijn Drs. G. Bosch Ing. J. Dooper Inhoudsopgave 1.

Nadere informatie

Restwarmtebenutting in de vleesverwerkende industrie. Case. A.(Fons)M.G. Pennartz Ir. Manager team Energie KWA Bedrijfsadviseurs B.V.

Restwarmtebenutting in de vleesverwerkende industrie. Case. A.(Fons)M.G. Pennartz Ir. Manager team Energie KWA Bedrijfsadviseurs B.V. Restwarmtebenutting in de vleesverwerkende industrie d.m.v. HT-warmtepompen Case A.(Fons)M.G. Pennartz Ir. Manager team Energie KWA Bedrijfsadviseurs B.V. Aan bod komen: Situatie omschrijving case vleesbedrijf

Nadere informatie

De meest optimale installatie is een zuinige installatie. Daarvoor dienen 3 componenten goed op elkaar te worden afgesteld:

De meest optimale installatie is een zuinige installatie. Daarvoor dienen 3 componenten goed op elkaar te worden afgesteld: Besteco wil aan de hand van een korte, eenvoudige uitleg algemene informatie verstrekken omtrent warmtepompinstallaties en waar de aandachtspunten liggen. De meest optimale installatie is een zuinige installatie.

Nadere informatie

WKK: de energiebesparingtechnologie bij uitstek!

WKK: de energiebesparingtechnologie bij uitstek! WKK: de energiebesparingtechnologie bij uitstek! Deze notitie belicht puntsgewijs de grote rol van WKK bij energiebesparing/emissiereductie. Achtereenvolgens worden de volgende punten besproken en onderbouwd:

Nadere informatie

Betekenis Energieakkoord voor Duurzame Groei voor de Installatiebranche. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel 3 februari 2014 / VSK beurs

Betekenis Energieakkoord voor Duurzame Groei voor de Installatiebranche. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel 3 februari 2014 / VSK beurs Betekenis Energieakkoord voor Duurzame Groei voor de Installatiebranche Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel 3 februari 2014 / VSK beurs Inhoud Introductie Duurzame Energie Koepel en Sector beschrijving

Nadere informatie

Duurzame energieopties gemeente Woudrichem

Duurzame energieopties gemeente Woudrichem Duurzame energieopties gemeente Woudrichem Inleiding Er bestaan verschillende vormen van duurzame energie. Deze worden onderverdeeld in: Gebouwgebonden opties (zonne-energie, warmtepompen) Geothermische

Nadere informatie

DE WERKING VAN DE WARMTEPOMP

DE WERKING VAN DE WARMTEPOMP De duurzame energiebron is onuitputtelijk, maar heeft een te laag temperatuurniveau om de CV rechtstreeks op aan te kunnen sluiten. De temperatuur zal dus eerst verhoogd moeten worden, waardoor wij onze

Nadere informatie

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 Gas als zonnebrandstof Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 1 Inhoudsopgave 1 2 3 4 5 Introductie Meer hernieuwbare energie Extra hernieuwbare energie in Nederland? Verkennen

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

Externe warmtelevering, EMG, EPC en energielabel

Externe warmtelevering, EMG, EPC en energielabel 13 oktober 2010 - Warmtenetwerk Externe warmtelevering, EMG, EPC en Hans van Wolferen Externe warmtelevering, EPC en Achtergrond, doelstelling Getrapte eis Invoering EMG ontwikkeling en inhoud 2 Huidige

Nadere informatie

Restwarmte en riothermie

Restwarmte en riothermie Restwarmte en riothermie Early Morning Toast Bijeenkomst Stichting kiemt, netwerk Arnhem Hoenderloo, 26 maart 2014 Rada Sukkar gfs@tauw.nl 06-15945727 Tauw introductie TAUW BV In Top 10 van Nederlandse

Nadere informatie

Kansen hybride luchtwater - warmtepompen bestaande bouw

Kansen hybride luchtwater - warmtepompen bestaande bouw warmtepompen Dick Reijman Potentieelstudie van SenterNovem Kansen hybride luchtwater - warmtepompen bestaande bouw De bestaande woningbouw is één van de sectoren die een forse bijdrage kan leveren aan

Nadere informatie

Wat vraagt de energietransitie in Nederland?

Wat vraagt de energietransitie in Nederland? Wat vraagt de energietransitie in Nederland? Jan Ros Doel/ambitie klimaatbeleid: Vermindering broeikasgasemissies in 2050 met 80 tot 95% ten opzichte van 1990 Tussendoelen voor broeikasgasemissies Geen

Nadere informatie

Projectgroep Biomassa & WKK

Projectgroep Biomassa & WKK Projectgroep Biomassa & WKK SDE 2009 De Stimuleringsregeling Duurzame Energieproductie uitgevoerd door SenterNovem in opdracht van het Ministerie van Economische Zaken. 7 mei 2009 Jan Bouke Agterhuis Beleidskant

Nadere informatie

Renewable energy in the Reijerscop area Peter Dekker Luc Dijkstra Bo Burgmans Malte Schubert Paul Brouwer

Renewable energy in the Reijerscop area Peter Dekker Luc Dijkstra Bo Burgmans Malte Schubert Paul Brouwer Renewable energy in the Reijerscop area Peter Dekker Luc Dijkstra Bo Burgmans Malte Schubert Paul Brouwer Introductie Methode Subsidies Technologien Wind Zon Geothermisch Biomassa Externe Investeerders

Nadere informatie

EEN DUURZAME ENERGIEVOORZIENING VOOR IEDEREEN

EEN DUURZAME ENERGIEVOORZIENING VOOR IEDEREEN A SUSTAINABLE ENERGY SUPPLY FOR EVERYONE A SUSTAINABLE ENERGY SUPPLY FOR EVERYONE o o o o Portaal (6x) Bo-Ex Stanleylaan Bo-Ex Livingstonelaan Isolatie Geen Wel Wel Glas enkel Dubbel Dubbel

Nadere informatie

De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie

De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie door Adriaan Wondergem 6 october 2010 De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie van 2008 tot 2050. De kernvragen zijn: Hoe ziet een (bijna) CO2-loze

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

Warmte Nieuwegein Raads Informatie Avond

Warmte Nieuwegein Raads Informatie Avond Warmte Nieuwegein Raads Informatie Avond Frank Kersloot & Alex Kaat 21 april 2016 Inhoud presentatie 1. Stadswarmte in Nieuwegein 2. Het equivalent opwek rendement (EOR) 3. Tarieven voor klanten 4. Afsluitkosten

Nadere informatie

Feiten en Cijfers Energie Gemeente Berg en Dal

Feiten en Cijfers Energie Gemeente Berg en Dal Feiten en Cijfers Energie Gemeente Berg en Dal Raadsbijeenkomst Edward Pfeiffer, Claudia Algra 7 april 2016 Gemeente Berg en Dal Programma Tijd Onderwerp Verantwoordelijke 21:30 21:35 Opening Wethouder

Nadere informatie

Energie en emissies Drenthe 2020, 2023 en 2030

Energie en emissies Drenthe 2020, 2023 en 2030 Juni 2015 ECN-N--15-013 Energie en emissies Drenthe 2020, 2023 en 2030 Gerdes, J. 2 Inhoud 1 Samenvattende inleiding dichter bij emissiedoel 2020 5 2 Geraamd energieverbruik en emissies Drenthe 2020 gedaald

Nadere informatie

Vergisting anno 2010 Rendabele vergister onder SDE 2010. Hans van den Boom 22 april 2010 Sectormanager Duurzame Energie

Vergisting anno 2010 Rendabele vergister onder SDE 2010. Hans van den Boom 22 april 2010 Sectormanager Duurzame Energie Vergisting anno 2010 Rendabele vergister onder SDE 2010 Hans van den Boom 22 april 2010 Sectormanager Duurzame Energie Financieren Duurzame energie binnen Rabobank Groep Maatwerk Sustainability naast Food

Nadere informatie

Geothermie. traditioneel energiebedrijf?

Geothermie. traditioneel energiebedrijf? 31 maart 2010 T&A Survey Congres Geothermie Duurzame bron voor een traditioneel energiebedrijf? Hugo Buis Agenda Duurzame visie & ambities Waarom kiest Eneco voor Geothermie? Stand van zaken Markten Pro

Nadere informatie

Stakeholderconsultatie voor een kwalitatieve evaluatie van beleidsmaatregelen duurzame warmte en koude

Stakeholderconsultatie voor een kwalitatieve evaluatie van beleidsmaatregelen duurzame warmte en koude Stakeholderconsultatie voor een kwalitatieve evaluatie van beleidsmaatregelen duurzame warmte en koude Samenvattingsrapport D11 van WP4 van het RES-H Policy project Uitgebracht in het kader van het IEE

Nadere informatie

Energieverzorging Nederland

Energieverzorging Nederland Energieverzorging Nederland Naar een Duurzame Samenleving (VROM) Vanuit een internationaal geaccordeerde basis voor 2050 Standpunt Nederlandse overheid : 100% CO2 -reductie Standpunt van de G8: 80 % CO2

Nadere informatie

Individuele energievoorziening

Individuele energievoorziening 04/12/2014 Potentieel voor collectieve energie en warmte in Vlaanderen Erwin CORNELIS Klankbordgroep Lerend Netwerk Duurzame Wijken 3 december 2014 Presentatie in het kader van het STRATEGO-project Individuele

Nadere informatie

Bouwen is Vooruitzien

Bouwen is Vooruitzien Bouwen is Vooruitzien Energie van visie tot projecten Peter Op t Veld Inhoud Waar staan we? Europees energie en klimaatbeleid Tegenstelling collectief belang individueel belang Waar gaan we naar toe?

Nadere informatie

Stand van zaken bioenergie in Nederland subsidies en regelgeving

Stand van zaken bioenergie in Nederland subsidies en regelgeving Stand van zaken bioenergie in Nederland subsidies en regelgeving Kees Kwant Inhoud Doelstellingen duurzaam energiebeleid Energiesituatie in Nederland Ondersteuning vanuit SenterNovem (SDE, EOS, EIA, DEN-B)

Nadere informatie

Info sessie warmtepompen met bodem energie

Info sessie warmtepompen met bodem energie Info sessie warmtepompen met bodem energie Waarom warmtepomp Werking warmtepomp Waarom hybride Werking hybride Leo Janssen TPA Vaillant T.b.v Omgevings Dienst Midden Holland November 2013 Waarom een warmtepomp?

Nadere informatie

Externe warmtelevering, EMG, EPC en energielabel. BIC, 02-12-2011 Hans van Wolferen

Externe warmtelevering, EMG, EPC en energielabel. BIC, 02-12-2011 Hans van Wolferen Externe warmtelevering, EMG, EPC en energielabel BIC, 02-12-2011 Hans van Wolferen Externe warmtelevering, EPC en energielabel! Achtergrond, doelstelling! Getrapte eis! Invoering! EMG ontwikkeling! EMG

Nadere informatie

Nadere onderbouwing bij afweging van energievarianten in Bronkhorst I

Nadere onderbouwing bij afweging van energievarianten in Bronkhorst I Bijlage 3 Nadere onderbouwing bij afweging van energievarianten in Bronkhorst I In deze bijlage worden de volgende onderdelen uit de toelichting bij het raadsvoorstel toegelicht: bijdrage aan energie en

Nadere informatie

Samenvatting bevindingen Energiescan

Samenvatting bevindingen Energiescan techniplan adviseurs bv R A A D G E V E N D I N G E N I E U R S B U R E A U SIH-103X1-E-MV002A blad 1 van 6 Status: CONCEPT Project : Hogeschool Windesheim Zwolle Onderwerp : Samenvatting bevindingen Energiescan

Nadere informatie

25/03/2013. Overzicht

25/03/2013. Overzicht Micro-WKK: basisbegrippen en toepassingsmogelijkheden Tine Stevens, Vlaams Energieagentschap Regiovergadering Provincie West-Vlaanderen 12 en 14/03/2013 2 Warmte-krachtkoppeling (WKK) De gelijktijdige

Nadere informatie

echt Nul op de meter HRsolar : Robbert van Diemen Techneco : Niels van Alphen

echt Nul op de meter HRsolar : Robbert van Diemen Techneco : Niels van Alphen echt Nul op de meter HRsolar : Robbert van Diemen Techneco : Niels van Alphen Agenda Wie is HRsolar Zonnewarmte V1.0 De markt Zonnewarmte V2.0 Zonnewarmte NOM Wie is HRsolar Nederlandse fabrikant van complete

Nadere informatie

Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2

Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2 Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2 Industrie Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 1% besparing op gas en elektra per jaar. Totaal is dat 8 % besparing in 2020. Opbrengst: 100 kiloton.

Nadere informatie

Introductie. Ernst van Tongeren. Directeur Besseling Installatietechniek

Introductie. Ernst van Tongeren. Directeur Besseling Installatietechniek Introductie Ernst van Tongeren Directeur Besseling Installatietechniek Programma 1. Presentatie duurzame technieken (E. vantongeren) 2. Bouwkundige randvoorwaarden (H. Nieman) 3. Presentatie praktijkvoorbeeld

Nadere informatie

Duurzaam verwarmen en koelen met gas

Duurzaam verwarmen en koelen met gas Duurzame gaswarmtepompen voor o.a.: Kantoorgebouwen Frisse Scholen Verzorgingstehuizen (P4) (P6) (P7) www.gasengineering.nl Duurzaam verwarmen en koelen met gas De voordelen van verwarmen en koelen met

Nadere informatie

Open en gesloten WKO systemen. Open systemen

Open en gesloten WKO systemen. Open systemen Open en gesloten WKO systemen Open systemen Een kenmerk van open systemen is dat er grondwater onttrokken en geïnfiltreerd wordt. Er wordt een onderscheid gemaakt tussen doubletsystemen, monobronsystemen

Nadere informatie

Het energieverbruik 0v warmte afgeleid eid uit de Energiebalans

Het energieverbruik 0v warmte afgeleid eid uit de Energiebalans 08 Het energieverbruik 0v ruik voor warmte afgeleid eid uit de Energiebalans ns Reinoud Segers Publicatiedatum CBS-website: 3 februari 2009 Den Haag/Heerlen, 2009 Verklaring van tekens. = gegevens ontbreken

Nadere informatie

Warmte(levering) van de toekomst. Jeroen Roos (BuildDesk, business unit Gebiedsontwikkeling) Jeroen Roos Utrecht, 21 september 2010

Warmte(levering) van de toekomst. Jeroen Roos (BuildDesk, business unit Gebiedsontwikkeling) Jeroen Roos Utrecht, 21 september 2010 Warmte(levering) van de toekomst (BuildDesk, business unit Gebiedsontwikkeling) Ontwikkelingen nieuwbouw met effect op warmtevraag 2 Regelgeving: stapsgewijze EPC-verlaging (-> 0,6 -> 0,4 -> energieneutraal)

Nadere informatie

Programma Kas als Energiebron

Programma Kas als Energiebron Programma Kas als Energiebron Co-innovatie in de glastuinbouw KIVI NIRIA jaarcongres 2010 Ir. P. Jan Smits 6 oktober 2010 Inhoud Introductie Kengetallen en energietransitie Convenant Schone en Zuinige

Nadere informatie

Bijlage 1: Berekening realisatie 9% duurzaam in 2010

Bijlage 1: Berekening realisatie 9% duurzaam in 2010 Bijlage 1: Berekening realisatie 9% duurzaam in 2010 Toelichting bij de doelstelling van 9% duurzame elektriciteit: - De definitie van de 9% doelstelling is conform de EU richtlijn duurzame elektriciteit

Nadere informatie

Inleiding Basisbegrippen Energie Materialen Vormgeving Bruikbaarheid Binnenklimaat Kosten

Inleiding Basisbegrippen Energie Materialen Vormgeving Bruikbaarheid Binnenklimaat Kosten Bruikbaarheid Binnenklimaat Kosten Wat kan er gebeuren in de wereld als de productie niet kan voldoen aan de stijgende vraag? Fossiele brandstof en delfstoffen zijn eindig. Probleemstelling is dus eenvoudig

Nadere informatie

Duurzame systemen. Comfortabel genieten, maximale energiebesparing. Het goede gevoel, het juiste te doen. 01-10 - 2015

Duurzame systemen. Comfortabel genieten, maximale energiebesparing. Het goede gevoel, het juiste te doen. 01-10 - 2015 Duurzame systemen Comfortabel genieten, maximale energiebesparing 01-10 - 2015 Het goede gevoel, het juiste te doen. Onbezorgde luxe, duurzaam leven! Energiezuinig dankzij bodem-, lucht- en zonnewarmte

Nadere informatie

Het kan minder! ing. P. Hameetman

Het kan minder! ing. P. Hameetman Het kan minder! ing. P. Hameetman manager innovatie BAM Vastgoed bv Inleiding Afbakening: Presentatie is toegespitst op woningbouw Verdieping van technische mogelijkheden 2 Klimaatakkoord Gemeenten en

Nadere informatie

Rendementen en CO -emissie van elektriciteitsproductie in Nederland, update 2012

Rendementen en CO -emissie van elektriciteitsproductie in Nederland, update 2012 Webartikel 2014 Rendementen en CO -emissie van 2 elektriciteitsproductie in Nederland, update 2012 Reinoud Segers 31-03-2014 gepubliceerd op cbs.nl CBS Rendementen en CO2-emissie elektriciteitsproductie

Nadere informatie

Warmtepompen en warmtebronnen. Warmtepompen

Warmtepompen en warmtebronnen. Warmtepompen Warmtepompen en warmtebronnen (augustus 2006) Warmtepompen Wat is een warmtepomp? Warmtepompen zijn duurzame energiesystemen die energie uit de omgeving, zoals buitenlucht, bodem of grondwater, omzetten

Nadere informatie

Nationale Energieverkenning 2014

Nationale Energieverkenning 2014 Nationale Energieverkenning 2014 Remko Ybema en Pieter Boot Den Haag 7 oktober 2014 www.ecn.nl Inhoud Opzet van de Nationale Energieverkenning (NEV) Omgevingsfactoren Resultaten Energieverbruik Hernieuwbare

Nadere informatie

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec)

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec) Kernenergie En dan is er nog de kernenergie! Kernenergie is energie opgewekt door kernreacties, de reacties waarbij atoomkernen zijn betrokken. In een kerncentrale splitst men uraniumkernen in kleinere

Nadere informatie

Gelijkwaardigheidsberekening warmtenet Delft

Gelijkwaardigheidsberekening warmtenet Delft NOTITIE PROJECT ONDERWERP Gelijkwaardigheidsberekening warmtenet Delft Bepalingsmethode DATUM 20 april 2006 STATUS Definitief 1 Inleiding...2 2 Uitgangspunten...2 3 Bepalingsmethode...2 3.1 Principe...2

Nadere informatie

Cooling & Heating Innovations

Cooling & Heating Innovations Cooling & Heating Innovations W A R M T E P O M P E N D e w a r m t e p o m p a l s w a r m t e b r o n i s d é o p l o s s i n g v o o r onze dagelijkse behoefte aan verwarming met een zo hoog mogelijk

Nadere informatie

partners partners Aardwarmte Den Haag Zuid-West Het project Aardwarmte Den Haag Zuid-West basis in de nieuwe organisatie Aardwarmte

partners partners Aardwarmte Den Haag Zuid-West Het project Aardwarmte Den Haag Zuid-West basis in de nieuwe organisatie Aardwarmte Het project is een initiatief van de volgende zes partijen. Deze zes partners participeren op gelijkwaardige basis in de nieuwe organisatie Aardwarmte Den Haag VOF die de realisatie en exploitatie van

Nadere informatie

Net voor de toekomst. Frans Rooijers directeur CE Delft rooijers@ce.nl

Net voor de toekomst. Frans Rooijers directeur CE Delft rooijers@ce.nl Net voor de toekomst Frans Rooijers directeur CE Delft rooijers@ce.nl CE Delft Onafhankelijk onderzoek en advies sinds 1978 Energie, Transport en Grondstoffen Economische, technische en beleidsmatige expertise

Nadere informatie

White Paper Warmtepompsysteem

White Paper Warmtepompsysteem White Paper Warmtepompsysteem Inleiding Een warmtepompsysteem is voor veel mensen inmiddels een bekend begrip, toch ontstaat er nog steeds veel onduidelijkheid over de werking van het systeem. Dit blijkt

Nadere informatie

Inventaris hernieuwbare energie in Vlaanderen 2013

Inventaris hernieuwbare energie in Vlaanderen 2013 1 Beknopte samenvatting van de Inventaris duurzame energie in Vlaanderen 2013, Deel I: hernieuwbare energie, Vito, februari 2015 1 1 Het aandeel hernieuwbare energie in 2013 bedraagt 5,8 % Figuur 1 zon-elektriciteit

Nadere informatie

Wavin Diensten BV. Energiebesparing. warmte-koudeopslag restwarmte. Door Thom Cremer Manager locatiebeheer Wavin Diensten B.V.

Wavin Diensten BV. Energiebesparing. warmte-koudeopslag restwarmte. Door Thom Cremer Manager locatiebeheer Wavin Diensten B.V. Wavin Diensten BV Energiebesparing warmte-koudeopslag restwarmte Door Thom Cremer Manager locatiebeheer Wavin Diensten B.V. Inhoud 2 Inhoud Wavin locatie algemeen Koude opslagsysteem Ombouw naar warmte-koude

Nadere informatie

Startadvies Energiebesparing

Startadvies Energiebesparing Startadvies Stephanusplein 1, 7772 BR Hardenberg Startadvies : Op basis van de besparingscheck (zie bijlage) heeft uw woning een indicatief energielabel F. Het energielabel voor woningen loopt van A tot

Nadere informatie

Energietransitie. Bouw op onze kennis

Energietransitie. Bouw op onze kennis Energietransitie Bouw op onze kennis Programma Introductie Energieverbruik van een woning Energieverbruik in de praktijk Energieneutraal + Opslag van energie Bewoner centraal Wat doen wij? Een greep uit

Nadere informatie

De energietransitie: kansen grijpen kansen creëren

De energietransitie: kansen grijpen kansen creëren De energietransitie: kansen grijpen kansen creëren Inspiratie voor de avond Marc Londo, ECN Beleidsstudies Alkmaar 1 april 2015 www.ecn.nl Boodschappen 1. De energiehuishouding verandert, en daar zijn

Nadere informatie

Bio-energiecentrales Eindhoven

Bio-energiecentrales Eindhoven Bio-energiecentrales Eindhoven Frans Kastelijn Programmamanager Energie Gemeente Eindhoven December 2014 Inhoudsopgave 1. Algemeen 2. Duurzame energie en activiteiten op lokaal niveau 3. Bio-energie centrales

Nadere informatie

H e t W A d u s E P C p a k k e t

H e t W A d u s E P C p a k k e t Uw partner in duurzame energie H e t W A d u s E P C p a k k e t De ultieme oplossing voor uw woning v1.0 april 2009 Voorwoord WAdus BV is een jong en dynamisch bedrijf. Het bedrijf is opgericht in 2008

Nadere informatie

Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA

Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA Verplicht aandeel hernieuwbare energie in nieuwbouw Vanaf 1 januari 2014 moet elke nieuwe woning, kantoor

Nadere informatie

Warmtekrachtkoppeling Wat, waarom en wanneer? Tine Stevens COGEN Vlaanderen Studiedag Slimme netten en WKK 29 februari 2012

Warmtekrachtkoppeling Wat, waarom en wanneer? Tine Stevens COGEN Vlaanderen Studiedag Slimme netten en WKK 29 februari 2012 Voor kwaliteitsvolle WarmteKrachtKoppeling in Vlaanderen Warmtekrachtkoppeling Wat, waarom en wanneer? Tine Stevens COGEN Vlaanderen Studiedag Slimme netten en WKK 29 februari 2012 1 COGEN Vlaanderen Doelstelling:

Nadere informatie

Energie voor morgen, vandaag bij GTI

Energie voor morgen, vandaag bij GTI Energie voor morgen, vandaag bij GTI Jet-Net docentendag 5 juni 2008 GTI. SMART & INVOLVED GTI is in 2009 van naam veranderd: GTI heet nu Cofely SLIMME ENERGIENETWERKEN, NU EN MORGEN 2008 2010 Centrale

Nadere informatie

Het energieverbruik voor warmte afgeleid uit de Energiebalans

Het energieverbruik voor warmte afgeleid uit de Energiebalans Het energieverbruik voor warmte afgeleid uit de Energiebalans Update 2010 07 08 09 10 11 12 13 14 Centraal Bureau voor de Statistiek Verklaring van tekens. gegevens ontbreken * voorlopig cijfer ** nader

Nadere informatie

De zon als warmtebron. Hoe werkt een zonneboiler?

De zon als warmtebron. Hoe werkt een zonneboiler? koud tapwater 0900-9892 Zonneboilers Algemene informatie over actieve thermische zonne-energie De zon als warmtebron De zon is een onuitputtelijke bron van energie Zonne-energie omgezet in warmte is de

Nadere informatie

3 Energiegebruik huidige situatie

3 Energiegebruik huidige situatie 3 Energiegebruik huidige situatie 3.1 Het Energie Prestatie Certificaat In het kader van de Europese regelgeving (EPBD) bent u verplicht om, bij verkoop of verhuur van de woning, een energiecertificaat

Nadere informatie

nergiebespaar Concept

nergiebespaar Concept nergiebespaar Concept Totaalpakket - Warmtepomp Zonneboiler CV-ketel Iets meer investeren, veel meer besparen: Zeer hoge energiebesparing! Zeer hoge subsidie! Zeer veel comfort! Waarom duurzaam? Drie redenen

Nadere informatie

DUBO. Energiebesparing in het kantoorpand van HVL Dordrecht

DUBO. Energiebesparing in het kantoorpand van HVL Dordrecht 1 Energiebesparing in het kantoorpand van HVL Dordrecht 2 Voor het energiegebruik zijn de belangrijke punten: - Beperk energieverliezen - Voorkom onnodig energiegebruik - Gebruik zoveel mogelijk oneindige

Nadere informatie

Energie-Nederland: Deze Green Deal is een belangrijke stap voor de verduurzaming van de Nederlandse energievoorziening de komende decennia

Energie-Nederland: Deze Green Deal is een belangrijke stap voor de verduurzaming van de Nederlandse energievoorziening de komende decennia Persbericht Vereniging Energie-Nederland Den Haag, 3 oktober 2011 Energie-Nederland: Deze Green Deal is een belangrijke stap voor de verduurzaming van de Nederlandse energievoorziening de komende decennia

Nadere informatie

Bosch Solar Optimaal profiteren van zonne-energie

Bosch Solar Optimaal profiteren van zonne-energie Bosch Solar Optimaal profiteren van zonne-energie 2 Bosch Solar Bosch: dat klinkt bekend én vertrouwd! Geen wonder, want miljoenen mensen over de hele wereld gebruiken de producten van Bosch. Dag in, dag

Nadere informatie

Duurzame Warmte voor Iedereen

Duurzame Warmte voor Iedereen Duurzame Warmte voor Iedereen Welke Warmtepomp Waar? Charles Geelen partner technisch secretaris Dutch Heat Pump Association Welke Warmtepomp Waar Toepassen 2 Geen tijd te verliezen! Welke Warmtepomp Waar

Nadere informatie

Verdeling gemiddeld energieverbruik NL. Auto (benzine)

Verdeling gemiddeld energieverbruik NL. Auto (benzine) Warmtepomp Het gebruik van verwarming en warm water bepalen een zeer groot deel van het energieverbruik van een woning. Het gebruik van een warmtepomp is een (gedeeltelijk of volledig) alternatief voor

Nadere informatie

Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager

Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager Als facilitair manager bent u verantwoordelijk voor de huisvesting. Daarmee ook voor het energiegebruik van de huisvesting. In deze

Nadere informatie

Bijlage 2 Potentieelberekening energiestrategie 1/5

Bijlage 2 Potentieelberekening energiestrategie 1/5 Bijlage 2 Potentieelberekening energiestrategie 1/5 Bijlage 2 Potentieelberekening energiestrategie 2/5 Toelichting bij scenario-analyse energiebeleid Beesel Venlo Venray Deze toelichting beschrijft wat

Nadere informatie

Uitkomsten Landbouwtelling en vergelijking met informatiebronnen uit de statistiek Hernieuwbare energie

Uitkomsten Landbouwtelling en vergelijking met informatiebronnen uit de statistiek Hernieuwbare energie Hernieuwbare energie bij landbouwbedrijven: discussie uitkomsten Landbouwtelling 2010 Reinoud Segers Inleiding Om de paar jaar wordt de deelnemende bedrijven in de Landbouwtelling gevraagd of ze installaties

Nadere informatie

Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort

Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort WARMTEPOMPTECHNIEK Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort Voor verwarming en productie van sanitair warm water in nieuwbouw en renovatie Warmtepomptechniek in nieuwbouwprojecten Nieuw bouwen?

Nadere informatie

Warmteleveringen in de CBS Energiebalans

Warmteleveringen in de CBS Energiebalans Paper Warmteleveringen in de CBS Energiebalans Oktober 2015 CBS Centraal Bureau voor de Statistiek Losse elektronische publicatie, 1 1. Inleiding Momenteel is er een toenemende belangstelling voor warmteleveringen

Nadere informatie

Steek Energie in je huis

Steek Energie in je huis Steek Energie in je huis 9 oktober 2012 Breda 1 Bouwbedrijf Boot B.V. Bouwbedrijf Boot is actief in de woningbouw (particulier, ontwikkeling), zorg huisvesting en utiliteit (scholen, kantoren, bedrijfsgebouwen).

Nadere informatie

NVN 7125 Berekenen energiebesparende gebiedsmaatregelen als onderdeel van de EPC-eis

NVN 7125 Berekenen energiebesparende gebiedsmaatregelen als onderdeel van de EPC-eis NVN 7125 Berekenen energiebesparende gebiedsmaatregelen als onderdeel van de EPC-eis 11 oktober 2011 Bert Elkhuizen Cofely Energy Solutions Definities NEN 7120: nieuwe norm voor het bepalen van de energieprestatie

Nadere informatie