Als ik het goed zie, dan heeft de Rob vier keer een rapport gepubliceerd dat geheel of in belangrijke mate was gewijd aan de politieke partijen.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Als ik het goed zie, dan heeft de Rob vier keer een rapport gepubliceerd dat geheel of in belangrijke mate was gewijd aan de politieke partijen."

Transcriptie

1 Het functioneren van de Nederlandse Inleiding van Gerrit voerman, hoogleraar ontwikkeling en functioneren van het Nederlandse en Europese partijstelsel aan de Rijksuniversiteit Groningen en directeur van het Documentatiecentrum Nederlandse Politieke Partijen (DNPP) van de Rijksuniversiteit Groningen Dames en heren, om te beginnen wil ik de Raad voor het openbaar bestuur prijzen voor de aandacht die hij schenkt aan de positie van de politieke partij. Een jaar geleden organiseerde de Raad in Amsterdam een bijeenkomst die druk werd bezocht, over de revitalisering van partijen en over mogelijke alternatieven. Enkele van die bijdragen zijn met een aantal nieuwe stukken in de bundel opgenomen die vandaag wordt gepresenteerd. In lijn met de taakstelling van de Rob geven de auteurs vaak nuttige en praktische adviezen voor de partijen, met name wat betreft hun representatie- en communicatiefunctie. In de bundel zijn ook de boeiende en relevante beschouwingen opgenomen van de Belgische politicoloog Kris Deschouwer en zijn Leidse collega Ingrid van Biezen. Op de vorige bijeenkomst schetsten zij de transformatie van de partijen van in de maatschappij gewortelde organisaties naar besturende politieke instituties of, korter en beeldender gezegd: hun emigratie van de samenleving naar de staat. Daar hoef ik het vandaag niet over te hebben. Ik wil vanmiddag stilstaan bij de electorale positie van de Nederlandse partijen en hun interne functioneren, en ik doe dat aan de hand van de adviezen die de Rob vanaf zijn begin in 1997 heeft uitgebracht ten behoeve van de partijen. Ik zal betogen dat die aanbevelingen van de Raad geheel door partijen worden onderschreven, maar dat het met de uitvoering ervan vaak matig gesteld is en dat er te makkelijk aan voorbij wordt gegaan dat zich soms ook niet-wenselijke bij-effecten kunnen voordoen. Met het oog op de discussie met de partijvoorzitters zo meteen zal ik eindigen met de vraag of partijen wel in staat zijn zichzelf te hervormen. Wat ik vanmiddag hier te berde breng is mede gebaseerd op gesprekken die ik anderhalf jaar geleden met bijna alle directeuren van de partijbureaus heb gevoerd, en op het dozijn onderzoeksrapporten die de partijen zelf na zware verkiezingsnederlagen hebben uitgebracht, zoals dat sinds 1994 te doen gebruikelijk is. Als ik het goed zie, dan heeft de Rob vier keer een rapport gepubliceerd dat geheel of in belangrijke mate was gewijd aan de. documentatiecentrum nederlandse Deze rapporten getuigen van een toenemende verontrusting van de Raad over de werking van de representatieve democratie en de intermediaire rol daarin van de partijen: 1

2 Rob steeds bezorgder: 1998: relativering ernst dalende ledentallen 2005: staat democratie zorgwekkend 2009: functioneren partijen zorgenkind 2010: het is al vijf voor twaalf geweest Ondanks de grote problemen waarvoor de partijen zich gesteld zien is de Rob van mening dat hun revitalisering zeker mogelijk is: Het functieverlies van is niet een onstuitbare ontwikkeling en de Raad ziet wel degelijk een aantal wegen waarlangs de marginalisering van kan worden gekeerd. [2005] In de adviezen zijn duidelijk twee zwaartepunten te herkennen. Partijen moeten zich scherper politiek-ideologisch profileren, en zij moeten leden (en vanaf 2009 ook donateurs) meer zeggenschap binnen de partijorganisatie toekennen. Ik zal kort ingaan op beide suggesties. 1. Politisering en ideologisering Volgens de Rob hebben de partijen zich teveel gericht op consensus en op het politieke centrum, waardoor ze inhoudelijk steeds meer op elkaar zijn gaan lijken en dat terwijl democratie bestaat bij de gratie van het feit dat er wat te kiezen valt. Als gevolg van deze politiek-ideologische convergentie zijn partijen niet meer herkenbaar voor de kiezers en is hun bindingsvermogen sterk afgenomen. Volgens de Raad zijn meer partijdigheid, ideologie en beginselen nodig. Concreet betekent dat onder meer dat partijen binnen en buiten hun eigen organisatie het politieke debat over maatschappelijke vraagstukken moeten aanzwengelen; op onderscheiden wijze samenhangende visies op de publieke zaak ontwikkelen; en geprofileerde volksvertegenwoordigers afvaardigen. Kortom: programmatische profilering en ideologisering is noodzakelijk, zij het dat de Rob in zijn rapport in 2010 het verkiezingsprogramma in dit opzicht van minder groot belang acht en in plaats daarvan een andersoortige politiek bepleit vanuit waarden en beginselen. 2. Interne democratisering Daarnaast ziet de Rob in de organisatorische sfeer mogelijkheden tot revitalisering: partijleden moeten meer reële invloed kunnen uitoefenen op de inhoud van het verkiezingsprogramma, de volgorde van de kandidatenlijsten, en de aanwijzing van de partijvoorzitter en de lijsttrekker. In 2009 stelde de Raad voor de verkiezing van de partijleider te laten geschieden in interne of gesloten voorverkiezingen, waaraan ook donateurs mee zouden moeten kunnen doen. Met de introductie van het donateurschap wilde de Raad kiezers die zich wèl verbonden voelen met een politieke partij maar zich er niet actief voor willen inzetten, de gelegenheid geven hun betrokkenheid te tonen. Overigens zouden niet alle kiezers volgens de Raad aan de voorverkiezingen moeten kunnen meedoen, ik citeer: Bij geprofileerde past het niet de stelling in te nemen dat de partijleider van iedereen moet zijn. Een jaar later lag dat anders, toen de Rob feitelijk wel open voorverkiezingen aanbeval, ongetwijfeld omdat dat strookt met het pleidooi van de Raad voor grotere invloed van de gehorizontaliseerde samenleving op de verticale politiek-bestuurlijke structuur. Ook door de partij geregistreerde sympathisanten die een symbolisch bedrag had betaald, zouden moeten kunnen meedoen. Van de open primaries verwachtte de Rob uitsluitend voordelen. Ik citeer: Geheel 2

3 passend bij de publieksdemocratie kan de gekozen leider in samenspraak met de andere verkozenen voor de kandidatenlijst vervolgens een inhoudelijk stempel drukken op de partij. Hij of zij heeft het draagvlak verworven om vervolgens daar letterlijk en figuurlijk vorm en inhoud aan te geven. Deze adviezen van de Rob om de te revitaliseren komen in hoge mate overeen met de opvattingen hierover binnen de partijen zelf. In de rapporten van de commissies die vanaf 1994 zijn ingesteld om de electorale nederlagen te analyseren, erkennen de partijen vrijwel allemaal dat zij te lang gefixeerd zijn geweest op het bestuur in Den Haag, zich teveel door overwegingen van machtsbehoud hebben laten leiden, en te weinig open te hebben gestaan voor hun leden en kiezers. Kortom: te weinig samenleving, te veel staat. Als oplossingen om kiezers en leden weer aan zich te binden, noemen zij kort gezegd een sterkere profilering van de verbleekte ideologische identiteit en daarmee samenhangend het stimuleren van het inhoudelijke debat in de partij enerzijds, en het vergroten van de invloed van de ledenaanhang anderzijds in feite dus dezelfde oplossingen als die uit de koker van de Rob. Een deel van de partijen heeft deze voornemens ook in praktijk gebracht. documentatiecentrum nederlandse Discussie over beginselen binnen partijen Beginselprogramma Laatst herzien in: Voorlaatste versie: ChristenUnie CDA D GroenLinks PvdA PvdD PVV - - SGP SP VVD Plus De ChristenUnie, GroenLinks, de PvdA en de VVD hebben sinds 2002 na interne debatten nieuwe beginselprogramma s vastgesteld; de VVD zelfs in 2005 ook nog een Liberaal Manifest. Het CDA discussieerde volop over zijn politieke visie vanuit het zogeheten radicale midden. Daarnaast heeft een aantal partijen na 2002 hun leden veel meer invloed gegeven. 3

4 Interne democratisering van politieke partijen: situatie anno 2014 leden: congres verkiezing lijsttrekker vaststelling kandidatenlijst verkiezing partijvoorzitter referendum VVD D CDA ID index PvdA +/ ,5 GL PvdD CU SP SGP PVV gerealiseerd - niet gerealiseerd +/- gedeeltelijk gerealiseerd D66 en GroenLinks hadden dat eerder al gedaan, andere partijen volgden na 2002 met de invoering van ledencongressen, de directe verkiezing van de lijsttrekker en de partijvoorzitter, en soms ook de vaststelling van de kandidatenlijst. Momenteel kennen alleen SGP, ChristenUnie en SP nog het getrapte partijmodel met indirecte ledeninvloed. Centraal in deze drie partijen staat het congres, bestaande uit afdelingsafgevaardigden. Eind goed al goed, zou je denken: de leden hebben meer zeggenschap, het debat is teruggekeerd in de partij, en het ideologisch profiel is aangescherpt, waardoor de partijen voor de kiezer duidelijker te onderscheiden zijn. Maar zo is het niet helemaal gegaan, of soms helemaal niet. Er is kennelijk meer aan de hand. Ik loop de aanbevelingen nogmaals langs. De aanbeveling aan partijen om zich scherper ten opzichte van elkaar te profileren, vloeit voort uit de veronderstelling dat partijen hun representatiefunctie niet goed vervullen. Uit onderzoek blijkt inderdaad dat de partijen in de afgelopen decennia programmatisch naar elkaar toe zijn gegroeid, en dat de kiezer vindt dat de partijen meer op elkaar zijn gaan lijken. Daarbij dient echter allereerst niet vergeten te worden dat de nationale politieke beleidsruimte voor partijen ook is afgenomen, onder meer als gevolg van de verschuiving van een deel van de politieke besluitvorming naar het Europees niveau. Dat kiezers partijen als één pot nat beschouwen, is echter niet het hele verhaal. Onderzoek van de politicologen Aarts en Van der Kolk laat zien dat niet alleen de partijen, maar ook de kiezers naar het politieke midden zijn opgeschoven. In die zin is het niet zo vreemd dat de partijen zich gaandeweg meer in en om het politieke midden hebben genesteld. Het is dan ook bepaald niet zonder electorale risico s, wanneer partijen zich scherper ten opzichte van elkaar zouden profileren. De afstand van de partijen tot de politieke opvattingen van de kiezer is dus kleiner geworden, waardoor die kiezer ik citeer Andeweg en Thomassen gemakkelijk van partij kan veranderen zonder het uitgangspunt geweld aan te doen dat hij stemt op een partij waaraan hij ideologisch verwant is. Met andere woorden: kiezers hebben tegenwoordig vaker de keuze tussen verschillende varianten binnen één ideologische stroming, zeg maar de original one en de lightversie. Zij wisselen binnen ideologische stromingen van partij, maar blijven doorgaans binnen het linker- of rechter blok partijen zijn dus niet volledig inwisselbaar voor de kiezer. Overigens wordt de opvatting dat partijen hun representatiefunctie slechts gebrekkig zouden vervullen, in de bundel ook genuanceerd door de politicoloog Louwerse, die erop wijst dat partijen in het parlementaire debat hun verkiezingsprogramma s behoorlijk trouw zijn, ook al denken de kiezers daar vaak anders over. Bij het uiteindelijke beleid ligt dat anders, maar dat komt ook doordat er in Nederland altijd coalities moeten worden gevormd. 4

5 Ook aan het begin van het representatieve proces, bij de opstelling van de programma s, doen de partijen het nog niet zo slecht, zo menen de politicologen Den Ridder, Van Holsteyn en Koole. Ondanks de in sociaal-demografisch opzicht nogal eenzijdig samengestelde ledenaanhang van de partijen, blijkt dat hun politieke voorkeuren behoorlijk overeenkomen met die van de kiezers van de betreffende partijen behalve wat betreft de integratie van minderheden en Europese eenwording en dat zijn nou net de sociaal-culturele issues die tegenwoordig voor grote politieke verdeeldheid zorgen. Het feit dat partijleden doorgaans hoger zijn opgeleid, kan de partijen hier parten spelen; hun representatiefunctie kan dus beter. In de bundel worden daarvoor trouwens enkele interessante mogelijkheden aangegeven die zeker het overwegen waard zijn. Tiemeijer bepleit het intensiever gebruik maken van opinieonderzoek; D Hondt en Goethals adviseren meer aansluiting te zoeken bij de uitkomsten van burgerdeliberatie; en Kreijveld wijst op de mogelijkheid van social media monitoring, waarbij het door technologische applicaties mogelijk is op een hoger aggregatieniveau te volgen wat er op Twitter of Facebook speelt en daarmee in de samenleving. Dames en heren, voor alle duidelijkheid: ik zeg niet dat partijen zich niet helderder van elkaar zouden moeten onderscheiden, maar ik denk wel dat dit gemakkelijker gezegd is dan gedaan de werkelijkheid is vaak weerbarstig. We zouden ons moeten afvragen hoe het komt dat partijen zo n voor de hand liggende oplossing niet doorvoeren, en wat daar dan aan veranderd zou kunnen worden. Hetzelfde geldt in mijn ogen voor de aanbeveling om het debat binnen de partij te bevorderen. Meer interne deliberatie valt natuurlijk alleen maar toe te juichen, ook al omdat het in theorie althans de representatiefunctie van partijen ten goede komt: in een open debat kunnen de diverse belangen van burgers immers beter tegen elkaar worden afgewogen. Bovendien kunnen de leden de Kamerfractie en de partijleider bij de les houden en erop toezien dat zij het programma zo volledig mogelijk trachten uit te voeren. Partijen geven in hun evaluatierapporten aan dat ze intern debat belangrijk vinden om zowel hun ideologische identiteit op te poetsen als de betrokkenheid van de leden te vergroten, en ze hebben in de afgelopen jaren ook regelmatig over ideologische zaken gediscussieerd, zoals ik net al aangaf ook al valt daar vast wel wat op af te dingen. Toch wordt vaak het werkelijke debat in partijen gedempt, of in de kiem gesmoord. De reden daarvoor ligt voor de hand: de angst dat de media meningsverschillen als interne verdeeldheid zullen beschouwen, wat dan weer schadelijk zou zijn voor het imago van de partij en haar electorale positie. Heftige, gestructureerde, openlijk uitgevochten meningsverschillen zijn van wezenlijk belang voor een politieke partij, aldus Paul Kalma in de bundel. De meeste partijleiders zullen daarvan gruwen, voor hen zijn rust en stabiliteit het alfa en omega. Zeker wanneer een partij in de regering zit, houdt de partijtop de regie strak in handen. Deze risicomijdende opstelling heeft veel te maken met de al decennia lang groeiende dominantie van de fractie (en in geval van regeringsdeelname ook de bewindslieden) over het partijbestuur en de ledenorganisatie. 5

6 Drie componenten partijorganisatie (Katz en Mair) party in public office fractie en eventueel bewindslieden party in central office partijbestuur en partijbureau party on the ground afdelingen en leden Terwijl als gevolg van het aanhoudende ledenverlies het maatschappelijke fundament van de partij als ledenorganisatie verder erodeerde, nam het gewicht van de fractie toe. De overheidssubsidie voor de Tweede Kamerfracties liep op van euro in het midden van de jaren zestig tot meer dan 27 miljoen euro in Ter vergelijking: de partijorganisaties ontvingen vorig jaar gezamenlijk ruim 15 miljoen euro aan subsidie. Deze middelen bevorderden de professionalisering van de fractie, waardoor haar positie ten opzichte van de partijorganisatie werd versterkt. Naast de financiën speelt de enorm toegenomen media-aandacht een rol. Het aantal geaccrediteerde parlementair journalisten in Den Haag bijvoorbeeld is de afgelopen vijftig jaar vertienvoudigd. documentatiecentrum nederlandse Aantal geaccrediteerde parlementair journalisten in Den Haag, jaar totaal Door de mediatisering van de politiek, waarover Vliegenthart in zijn bijdrage aan de bundel schrijft, en de continue berichtgeving over politiek in de sociale media zijn politici gedwongen snel te reageren, wat een grote mate van bewegingsvrijheid ten opzichte van de partij met zich meebrengt. Tot slot hebben de door de partijorganisatie vastgestelde verkiezingsprogramma s met al hun specifieke beleidsvoornemens nogal aan relevantie ingeboet, vanwege de enorm 6

7 toegenomen onvoorspelbaarheid van binnen- en buitenlandse ontwikkelingen. Ook dat vergroot de speelruimte van de fractie. De toegenomen nadruk op de fractie gaat gepaard met een parlementarisering van de partij dat wil zeggen een grote, eenzijdige oriëntatie op de Haagse politieke besluitvorming. Intern openlijk debat over allerlei kwesties is daarbij, vanwege zijn onvoorspelbare uitkomsten, eigenlijk niet gewenst. Fractiedominantie en parlementarisering zijn nauwelijks te stuiten, zo blijkt ook uit de vraaggesprekken en de rapporten van de partijen zelf. Het ontbreekt de partij aan krachtige countervailing powers. De veelal uit vrijwilligers bestaande partijbesturen zijn niet in staat aan de politiek leider (fractievoorzitter, premier) tegenwicht te bieden de commissie Frissen schrijft dit letterlijk in haar rapport over het CDA. documentatiecentrum nederlandse Ook de al dan niet bezoldigde partijvoorzitter lukt dat vaak niet, zelfs niet wanneer die direct door de leden is gekozen. De noodzaak van een betere balans tussen fractie en kabinet enerzijds en de partij als vereniging anderzijds, komt in bijna alle rapporten terug, vanaf de eerste in de rij uit 1994 ook van het CDA tot de laatste, die van GroenLinks uit Dames en heren, het interne debat zou vrijer en vaker binnen de partijen gevoerd moeten worden. Maar met deze aanbeveling zijn we er niet: het is duidelijk dat de interne machtsverhoudingen binnen de partijen als gevolg van exogene en endogene factoren behoorlijk uit het lood zijn geraakt, met het interne debat als één van de slachtoffers. Om daarin verandering te brengen, moet worden nagegaan hoe het evenwicht binnen de partij zou kunnen worden hersteld. Het is niet eenvoudig daarvoor een oplossing te bieden, maar dat neemt niet weg dat het daar wel eerst over zou moeten gaan. Een tegenwicht tegen de groeiende fractiedominantie zou in theorie een grotere invloed van de leden kunnen zijn op de samenstelling van de fractie en haar voorzitter. Dat brengt me bij de derde aanbeveling, de interne democratisering. Ook daar is veel over te zeggen, maar ik beperk me tot de volgende kanttekeningen. Het is niet meer van deze tijd wanneer leden, die tegen betaling zich aansluiten bij een politieke partij, niet formeel in de gelegenheid worden gesteld zich direct over cruciale aangelegenheden van die partij uit te spreken. Leden moet je koesteren en serieus nemen, niet op afstand zetten. Maar goed, het is vanzelfsprekend aan de partijen en hun leden zelf om te beslissen over de inrichting van hun interne organisatie. Dit pleidooi voor interne democratisering betekent overigens niet dat dit hèt panacee is tegen alle kwalen. 7

8 Kanttekeningen bij interne democratisering betrokkenheid leden middenkader mogelijk gefrustreerd interne machtsverhoudingen: wie profiteert? Zo berust de impliciete veronderstelling dat een partijlid wel zal participeren in de besluitvorming wanneer hij of zij daartoe de mogelijkheid wordt geboden, op een misverstand. Ook partijen kennen hun geïnteresseerde en niet-geïnteresseerde leden, en first en second order elections. Wanneer er weinig op het spel staat, blijf het gemiddelde partijlid letterlijk of figuurlijk thuis. Op ledencongressen is hooguit een paar procent van het ledenbestand aanwezig, tenzij het over regeringsdeelname gaat, zoals bij D66 in 2005 en het CDA in De opkomst bij de aanwijzing van de partijvoorzitter ligt vaak een stuk lager dan bij die van de lijsttrekker. Alle heil is hier dus niet van te verwachten. Mijn tweede punt betreft de risico s die aan de interne democratisering zijn verbonden. Zo kan het verlenen van directe zeggenschap aan de leden ertoe leiden dat een deel van het middenkader teleurgesteld afhaakt, omdat het door deze hervormingen aan organisatorische en politieke invloed verliest. Dat zou spijtig zijn, onder andere omdat daarmee tegelijk ook vele contacten tussen de partij en de samenleving verdwijnen: actieve partijleden staan immers midden in het maatschappelijke leven, zo blijkt uit onderzoek. Wat de gevolgen betreft voor de interne machtsverhoudingen, stellen de politicologen Dick Katz en wijlen Peter Mair dat de interne democratisering de partijtop de kans biedt de tegenmacht van het doorgaans goed georganiseerde en geïnformeerde partijkader te reduceren, en de geatomiseerde en grotendeels inactieve leden te manipuleren. Alles is natuurlijk mogelijk, maar dit gaat wel heel ver. Maar ook volgens een wat minder malicieuze redenering kan interne democratisering resulteren in de versterking van de partijtop: de direct door de leden verkozen partijleider kan zich immers meer autonoom en onafhankelijk opstellen tegenover de partij en zich meer vrijheden veroorloven. Zo zei Wouter Bos na zijn verkiezing tot PvdA-leider, ik citeer: Ik ben direct gekozen door de leden. Dat geeft me een veel groter mandaat om me onafhankelijk op te stellen tegenover het partijkader. De personalisering van de partij kan hierdoor worden bevorderd, waardoor het accent verschuift van inhoud en program naar persoon. Dit risico wordt alleen maar groter wanneer de stap wordt gemaakt naar open voorverkiezingen, waarin dus ook niet-leden mee mogen doen, zoals de Rob heeft aanbevolen. 8

9 Rob in 2010: Geheel passend bij de publieksdemocratie kan de gekozen leider in samenspraak met de andere verkozenen voor de kandidatenlijst vervolgens een inhoudelijk stempel drukken op de partij. Hij of zij heeft het draagvlak verworven om vervolgens daar letterlijk en figuurlijk vorm en inhoud aan te geven. De legitimatie van de partijleider ligt dan niet meer uitsluitend binnen maar deels ook buiten de partij, hetgeen zijn autonome positie ten opzichte van de traditionele partijstructuren verder kan versterken, en daarmee dus ook een verdere impuls kan geven aan de hegemonie van de fractie of de party in public office. Paradoxaal genoeg kan aldus de horizontaliserende interne democratisering de verticaliteit in de partij bevorderen. Slot Dames en heren, tot slot. In de aanbevelingen van de Rob aan het adres van de kan ik mij helemaal vinden. Natuurlijk zou het goed zijn wanneer partijen de kiezers heldere keuzen voorleggen; wanneer zij het interne debat niet uit de weg gaan; en wanneer zij hun leden reële invloed geven op besluitvormingsprocessen. De meeste partijen vinden dat zelf ook. Tegelijk kunnen we vaststellen dat deze wijze raad niet altijd in de praktijk wordt gebracht en als het wèl gebeurt, dat die implementatie dan lang niet altijd tot de gewenste resultaten leidt, of soms zelfs niet-bedoelde onwenselijke effecten heeft. Het zou dunkt me goed zijn na te gaan wat de redenen voor dat falen zijn, ook al is dat misschien vragen naar de bekende weg. Kennelijk is de dominantie van de fractie binnen de partij zo structureel dat alle pogingen om de balans enigszins te herstellen daarop stuk lopen. Helemaal vreemd is dat niet, gezien het feit dat deze hegemonie van de party in public office nauw gerelateerd is aan de emigratie van de partij van de samenleving naar de staat. Dit alles roept de vraag op of partijen wel in staat zijn zichzelf wezenlijk te hervormen. Naar mijn idee zal dat niet meevallen, juist vanwege de genoemde samenhang tussen de ontwikkeling van de partijen als zodanig op systeemniveau dus en de evolutie van de machtsverhoudingen tussen de verschillende actoren binnen de partij. Dat neemt niet weg dat naar mijn idee de partijen het moeten blijven proberen, maar het zal roeien zijn tegen de stroom in. Het lijkt erop dat in ieder geval de grote partijen in Nederland zich steeds meer ontwikkelen tot electoraal-professionele, gecentraliseerde, organisaties, tot kiezerspartijen dus die permanent campagne voeren, waarin overheidssubsidies de ledencontributies als voornaamste inkomstenbron aflossen, de persoon van de partijleider meer gewicht zal krijgen en interne verantwoordingstructuren aan betekenis zullen verliezen. Maar ik laat me graag overtuigen door de partijvoorzitters van mijn ongelijk. 9

Over de toekomst van de politieke partij

Over de toekomst van de politieke partij Over de toekomst van de politieke partij N.B.: deze tekst is nog voorlopig; tegen het einde van het jaar verschijnt de definitieve versie (inclusief literatuurverwijzingen) in druk. Groningen, 18 september

Nadere informatie

Spreektekst minister Ter Horst bij ontvangst Rob-advies Democratie vereist partijdigheid. Politieke partijen en formaties in beweging.

Spreektekst minister Ter Horst bij ontvangst Rob-advies Democratie vereist partijdigheid. Politieke partijen en formaties in beweging. 1 Spreektekst minister Ter Horst bij ontvangst Rob-advies Democratie vereist partijdigheid. Politieke partijen en formaties in beweging. 28 april 2009 Hartelijk dank voor het advies. Een bijzonder advies

Nadere informatie

D66 leidt in aanloop naar Europese verkiezingen dankzij vastberaden eurofielen

D66 leidt in aanloop naar Europese verkiezingen dankzij vastberaden eurofielen D66 leidt in aanloop naar Europese verkiezingen dankzij vastberaden eurofielen Gegroeid optimisme over toekomst Europa vertaalt zich niet in afname euroscepsis 15 mei Een week voor de verkiezingen voor

Nadere informatie

Verkiezingen Tweede Kamer 2012

Verkiezingen Tweede Kamer 2012 Verkiezingen Tweede Kamer 2012 Nederlandse politieke partijen langs de Europese meetlat Europese Unie dr. Edwin van Rooyen 10-9-2012 PvdA, VVD en SP zijn voorstander van het vergroten van de controle op

Nadere informatie

Over het voortbestaan van de politieke partij

Over het voortbestaan van de politieke partij Over het voortbestaan van de politieke partij Vragen voor de commissie-noten Twee fundamentele ontwikkelingen kenmerken de transformatie van politieke partijen. Leden en leiders zijn machtiger geworden,

Nadere informatie

Ontwikkeling politieke voorkeur in 2015

Ontwikkeling politieke voorkeur in 2015 Een politiek systeem in ontbinding De peiling van vandaag laat zien in welke bijzondere electorale situatie Nederland eind 2015 is beland. Deze resultaten kunnen geplaatst worden in het verlengde van het

Nadere informatie

Reputatiemanagement en CDA. Michael Sijbom, campagneleider/hoofd communicatie CDA

Reputatiemanagement en CDA. Michael Sijbom, campagneleider/hoofd communicatie CDA Reputatiemanagement en CDA Michael Sijbom, campagneleider/hoofd communicatie CDA Opzet presentatie 2 1. Trends en ontwikkelingen 2. Verkiezingen 2010: verval CDA en JPB 3. Wat doen bij reputatieschade

Nadere informatie

De Stemming van 26 juni 2016

De Stemming van 26 juni 2016 De Stemming van 26 juni 2016 Ook deze week zijn er geen verschuivingen in politieke voorkeur. Maar de uitslag van het Britse Referendum en de onderzoeken over een mogelijk Nederlands Referendum over een

Nadere informatie

Examen HAVO. maatschappijwetenschappen. tijdvak 2 dinsdag 18 juni 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage

Examen HAVO. maatschappijwetenschappen. tijdvak 2 dinsdag 18 juni 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage Examen HAVO 2013 tijdvak 2 dinsdag 18 juni 13.30-16.30 uur maatschappijwetenschappen Bij dit examen hoort een bijlage Het examen bestaat uit 30 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 74 punten te behalen.

Nadere informatie

Verdieping: Eerste reactie partijen

Verdieping: Eerste reactie partijen Verdieping: Eerste reactie partijen Korte omschrijving werkvorm: Uit de berekeningen van het CPB blijkt dat het begrotingstekort van Nederland in 2013 en 2014 niet onder de door de EU gestelde 3%-norm

Nadere informatie

Voorwoord 9. Inleiding 11

Voorwoord 9. Inleiding 11 inhoud Voorwoord 9 Inleiding 11 deel 1 theorie en geschiedenis 15 1. Een omstreden begrip 1.1 Inleiding 17 1.2 Het probleem van de definitie 18 1.3 Kenmerken van de representatieve democratie 20 1.4 Dilemma

Nadere informatie

It s the economy stupid

It s the economy stupid It s the economy stupid De achtergrond van sterke stijging van SP en daling van PVV in de afgelopen maand De peiling van deze week is een voortzetting van het patroon dat zich aandient sinds half december.

Nadere informatie

Resolutie Ledendemocratie

Resolutie Ledendemocratie Resolutie Ledendemocratie Tot nu toe Deze resolutie is de resultante van het rapport Tussen Leden en Leiders van de commissie Noten. Dat rapport spoort de PvdA aan om leden meer invloed uit te laten oefenen

Nadere informatie

Polderen voor beginners

Polderen voor beginners Jongerenkamer Polderen voor beginners Voorwoord De Tweede Kamer is het hart van de Nederlandse democratie. De 150 gekozen Kamerleden gaan met elkaar en de regering in debat over de toekomst van Nederland.

Nadere informatie

Ik ben D66 hoofdstuktitel D66 in vogelvlucht Martijn Toby, Lisse 108 109

Ik ben D66 hoofdstuktitel D66 in vogelvlucht Martijn Toby, Lisse 108 109 hoofdstuktitel D66 in vogelvlucht 109 Het Appèl 1966 Hans van Mierlo, de eerste lijsttrekker Het eerste verkiezingsaffiche 11 kamerzetels, 1971 Erwin Nypels, erelid en medeoprichter 1966 Democraten 66

Nadere informatie

De betekenis van de grote politieke stromingen

De betekenis van de grote politieke stromingen De betekenis van de grote politieke stromingen Inleiding bij de opening van het Academisch Jaar van de Open Universiteit, 1 juni 2010 te De n Haag Prof.dr. A. (Arno) F.A. Korsten 1 De Open Universiteit

Nadere informatie

RAPPORTAGE ONDERZOEK PARTIJPOLITIEKE BENOEMINGEN

RAPPORTAGE ONDERZOEK PARTIJPOLITIEKE BENOEMINGEN RAPPORTAGE ONDERZOEK PARTIJPOLITIEKE BENOEMINGEN Meer Democratie Mei 2015 Rapportage onderzoek Partijpolitieke benoemingen Meer Democratie 1 Persbericht NEDERLANDERS: PUBLIEKE FUNCTIES OPEN VOOR IEDEREEN

Nadere informatie

Onderzoek verkiezingsthema Europa

Onderzoek verkiezingsthema Europa Onderzoek verkiezingsthema Europa Over het onderzoek Aan het onderzoek deden 22.055 leden van het EenVandaag Opiniepanel mee. Het onderzoek vond plaats van 5 tot en met 7 september 2012. Over het EenVandaag

Nadere informatie

Visie GroenLinks Leiden in 2018

Visie GroenLinks Leiden in 2018 Visie GroenLinks Leiden in 2018 Inleiding GroenLinks afdeling Leiden staat stevig in haar schoenen. Afgelopen jaar is opnieuw bewezen dat wij, ondanks politieke tegenwind, als afdeling een goede verkiezingsuitslag

Nadere informatie

procedure en proces open voorverkiezing van de PvdA Amsterdam 2013

procedure en proces open voorverkiezing van de PvdA Amsterdam 2013 procedure en proces open voorverkiezing van de PvdA Amsterdam 2013 Amsterdam, 12 mei 2013 vast te stellen op de ALV van 22 mei 2013 Inleiding Tijdens de algemene ledenvergadering van 26 maart jl. hebben

Nadere informatie

maatschappijwetenschappen (pilot)

maatschappijwetenschappen (pilot) Examen HAVO 2014 tijdvak 2 dinsdag 17 juni 13.30-16.30 uur maatschappijwetenschappen (pilot) Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 24 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 65 punten

Nadere informatie

Examen HAVO. maatschappijwetenschappen. tijdvak 1 woensdag 22 mei 9.00-12.00. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen HAVO. maatschappijwetenschappen. tijdvak 1 woensdag 22 mei 9.00-12.00. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen HAVO 2013 tijdvak 1 woensdag 22 mei 9.00-12.00 maatschappijwetenschappen Bij dit examen hoort een bijlage. Het examen bestaat uit 30 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 74 punten te behalen. Voor

Nadere informatie

Tussenbalans. Maurice de Hond Peil.nl

Tussenbalans. Maurice de Hond Peil.nl Tussenbalans Maurice de Hond Peil.nl Inleiding We zitten nu in een windstille periode van deze verkiezingen. Het startschot van de campagne is eigenlijk gegeven op 1 april, toen de 20 ambtelijke commissies

Nadere informatie

Examen HAVO. Maatschappijleer (oude stijl en nieuwe stijl)

Examen HAVO. Maatschappijleer (oude stijl en nieuwe stijl) Maatschappijleer (oude stijl en nieuwe stijl) Examen HAVO Vragenboekje Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 19 juni 9.00 12.00 uur 20 02 Voor dit examen zijn maximaal 86 punten te behalen;

Nadere informatie

Voorlopige uitslag Amsterdam. Project: 12213 Verkiezingen Tweede Kamer 2012 In samenwerking met: Dienst Basisinformatie/Bureau Verkiezingen

Voorlopige uitslag Amsterdam. Project: 12213 Verkiezingen Tweede Kamer 2012 In samenwerking met: Dienst Basisinformatie/Bureau Verkiezingen Verkiezingen 2012 Tweede Kamer Voorlopige uitslag Amsterdam Project: 12213 In samenwerking met: Dienst Basisinformatie/Bureau Verkiezingen Samenstelling publicatie: Jeroen Slot Cor Hylkema Oudezijds Voorburgwal

Nadere informatie

Het oordeel over de politieke partijen in Woordenwolk

Het oordeel over de politieke partijen in Woordenwolk Het oordeel over de politieke partijen in Woordenwolk Naast kwantitatieve methoden in het onderzoek -een vraag stellen met antwoorden waaruit men kan kiezen en de resultaten in percentages worden uitgedrukt-

Nadere informatie

Verkiezingsuitslagen Drechtsteden

Verkiezingsuitslagen Drechtsteden Verkiezingsuitslagen PROVINCIALE STATEN 18 MAART Inhoud Hoe hebben inwoners van de regio bij de verkiezingen voor de Provinciale Staten gestemd? Wat zou in de regio de grootste partij zijn en wie is de

Nadere informatie

Verkiezingen Tweede Kamer 2012

Verkiezingen Tweede Kamer 2012 Verkiezingen Tweede Kamer 2012 Nederlandse politieke partijen langs de Europese meetlat Financiën dr. Edwin van Rooyen Update: 6-9-2012 Tussen de politieke partijen in Nederland bestaat aanzienlijke verdeeldheid

Nadere informatie

Beginselen van de politieke partijen die in 2006 in de Tweede Kamer vertegenwoordigd waren

Beginselen van de politieke partijen die in 2006 in de Tweede Kamer vertegenwoordigd waren Beginselen van de politieke partijen die in 2006 in de Tweede Kamer vertegenwoordigd waren Partij van de Arbeid (PvdA) Volkspartij voor Vrijheid en Democratie (VVD) Christen-democratisch Appèl (CDA) Democraten

Nadere informatie

SAMENVATTING. Samenvatting 181. Titel: Medialogica en electorale democratie

SAMENVATTING. Samenvatting 181. Titel: Medialogica en electorale democratie Samenvatting 181 SAMENVATTING Titel: Medialogica en electorale democratie Medialogica Voormalig Minister van Justitie Piet Hein Donner stelde in 2004 dat Nederlandse media schrijven wat mensen willen horen,

Nadere informatie

Eindexamen havo maatschappijwetenschappen 2014-I

Eindexamen havo maatschappijwetenschappen 2014-I Opgave 1 Besluitvorming rondom studiefinanciering Bij deze opgave horen de teksten 1 en 2 en figuur 1 uit het bronnenboekje. Inleiding Tijdens de regeringstermijn van kabinet-rutte 1 (oktober 2010 tot

Nadere informatie

Persoonlijke gegevens van Wethouders

Persoonlijke gegevens van Wethouders Persoonlijke gegevens van Wethouders Dit document bevat de volgende gegevens van wethouders: Aantal wethouders naar gemeentegrootte 1998-2014 Aandeel wethouders naar politieke partij 1998-2014 Aandeel

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/29715 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/29715 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/29715 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Ridder, Jozefina Maria (Josje) den Title: Schakels of obstakels? Nederlandse politieke

Nadere informatie

NEDERLANDERS WILLEN GEEN NEXIT

NEDERLANDERS WILLEN GEEN NEXIT Ondanks euroscepsis: NEDERLANDERS WILLEN GEEN NEXIT Persbericht I&O Research 14 maart 2016 VVD en PVV grootste partijen Op dit moment zou de VVD 27 zetels halen, op de voet gevolgd door de PVV (25 zetels).

Nadere informatie

Examen HAVO. Maatschappijleer (nieuwe stijl en oude stijl)

Examen HAVO. Maatschappijleer (nieuwe stijl en oude stijl) Maatschappijleer (nieuwe stijl en oude stijl) Examen HAVO Vragenboekje Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 20 juni 13.30 16.30 uur 20 01 Voor dit examen zijn maximaal 90 punten te behalen;

Nadere informatie

Stemmotieven bij de gemeenteraadsverkiezingen

Stemmotieven bij de gemeenteraadsverkiezingen Stemmotieven bij de gemeenteraadsverkiezingen Voor: NPS/NOVA Hugo van der Parre Datum: 28 januari 2009 Project: 91804 Copyright: 2010. Synovate Ltd. Alle rechten voorbehouden. De concepten en ideeën die

Nadere informatie

maatschappijwetenschappen pilot vwo 2015-I

maatschappijwetenschappen pilot vwo 2015-I Opgave 1 Kroatië toegetreden tot de EU Bij deze opgave horen de teksten 1 tot en met 3 en figuur 1. Inleiding Kroatië is een van de staten in de Balkan die voorheen tot Joegoslavië behoorden. In 1991 verklaarde

Nadere informatie

20 juni Onderzoek: Brexit, Nexit en Europa

20 juni Onderzoek: Brexit, Nexit en Europa 20 juni 2016 Onderzoek: Brexit, Nexit en Europa Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 50.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek.

Nadere informatie

Onderzoeksrapport: Vrouwen in de gemeenteraden

Onderzoeksrapport: Vrouwen in de gemeenteraden Onderzoeksrapport: Vrouwen in de gemeenteraden _ Maart 2014 ProDemos - Huis voor democratie en rechtsstaat Hofweg 1H 2511 AA Den Haag T: 070 757 02 00 Hoeveel vrouwen zijn er in maart 2014 in de gemeenteraden

Nadere informatie

Handelingen Tweede Kamer

Handelingen Tweede Kamer Opgave 1 Politieke besluitvorming: verkeersveiligheid tekst 1 Handelingen Tweede Kamer 10 1 20 2 30 3 Aan de orde is de behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van de Verkeerswet 1994 in verband met

Nadere informatie

3.1 Het Nederlandse kiesstelsel Politici hebben het mandaat van de kiezers om maatschappelijke kwesties te regelen Het kiesrecht is uitgebreid van:

3.1 Het Nederlandse kiesstelsel Politici hebben het mandaat van de kiezers om maatschappelijke kwesties te regelen Het kiesrecht is uitgebreid van: Vak Maatschappijwetenschappen Thema Politieke besluitvorming (katern) Klas Havo 5 Datum november 2012 Hoofdstuk 3 Verkiezingen en kiesstelsels 3.1 Het Nederlandse kiesstelsel Politici hebben het mandaat

Nadere informatie

Besluiten Provinciale Staten 24 juni 2015 Algemene Beschouwingen bij de Voorjaarsnota 2015

Besluiten Provinciale Staten 24 juni 2015 Algemene Beschouwingen bij de Voorjaarsnota 2015 p e r s b e r i c h t e-mail: website: statengriffie@provinciegroningen.nl www.provinciegroningen.nl PS-besluitenlijst, nr. 123, 25 juni 2015 Besluiten Provinciale Staten 24 juni 2015 Algemene Beschouwingen

Nadere informatie

Voorstellen van het Hoofdbestuur (HB) mede op basis van de aanbevelingen door de Commissie Toekomst van de VVD-structuur

Voorstellen van het Hoofdbestuur (HB) mede op basis van de aanbevelingen door de Commissie Toekomst van de VVD-structuur Voorstellen van het Hoofdbestuur (HB) mede op basis van de aanbevelingen door de Commissie Toekomst van de VVD-structuur Aanbeveling 1: Er moet nu worden doorgepakt met het hervormen van de partijorganisatie

Nadere informatie

Eerste Kamer der Staten-Generaal

Eerste Kamer der Staten-Generaal Eerste Kamer der Staten-Generaal Vergaderjaar 20 202 32 68 Wijziging van het Wetboek van Strafvordering en de Wet DNA-onderzoek bij veroordeelden in verband met de introductie van DNA-verwantschapsonderzoek

Nadere informatie

Groeikansen voor VVD, SP en PVV

Groeikansen voor VVD, SP en PVV Groeikansen voor VVD, SP en PVV Dilemma s voor andere partijen. De standpunten van kiezers en partijen - Dr. Pieter van Wijnen Zo n tweehonderd jaar geleden werden in de politiek de termen links en rechts

Nadere informatie

National Elections for the House of Representatives 2010

National Elections for the House of Representatives 2010 National Elections for the House of Representatives 2010 Vragenlijst afgenomen in het LISS panel Versie 1.0 Datum december 2010 Auteur(s) Maarten Streefkerk T: +31 13 466 2149 E: M.IJ.C.Streefkerk@uvt.nl

Nadere informatie

Onderzoek stemgedrag jongeren Door NCRV Rondom 10 en Netwerk 28 mei 2010

Onderzoek stemgedrag jongeren Door NCRV Rondom 10 en Netwerk 28 mei 2010 Onderzoek stemgedrag jongeren Door NCRV Rondom 10 en Netwerk 28 mei 2010 Ben je van plan om op 9 juni te gaan stemmen? Ja 698 83,1 Nee 39 4,6 Ik weet het nog niet 103 12,3 Stemgedrag PVV/ Wilders PvdA

Nadere informatie

Lesbrief Politieke stromingen en politieke partijen

Lesbrief Politieke stromingen en politieke partijen Impuls Tweede Fase havo/vwo Lesbrief Politieke stromingen en politieke partijen Individuele opdracht 1 Je krijgt 18 stellingen. Geef bij iedere stelling aan: eens, oneens of gedeeltelijk eens/oneens. 1

Nadere informatie

MEERKEUZEVRAGEN 1. KEUZES MAKEN

MEERKEUZEVRAGEN 1. KEUZES MAKEN MEERKEUZEVRAGEN 1. KEUZES MAKEN 1. Iemand die in de Tweede Kamer zit is een politicus, omdat hij: A. lid is van een politieke partij. B. beslissingen en keuzes moet maken voor het hele land. C. in dienst

Nadere informatie

Tabel 1 Percentage stemmers Europese Verkiezingen 2014 volgens vier peilingen en echte uitslag

Tabel 1 Percentage stemmers Europese Verkiezingen 2014 volgens vier peilingen en echte uitslag Op zaterdagochtend 24 mei heeft Bureau Louter het bijgevoegde document Uitslag Europese Verkiezingen 2014 volgens Geen Peil opgesteld (zie volgende pagina) en op 25 mei, rond 13.30 uur, verzonden naar

Nadere informatie

Welke kansen bieden internet en sociale media (niet)?

Welke kansen bieden internet en sociale media (niet)? Welke kansen bieden internet en sociale media (niet)? Chris Aalberts Internet en sociale media hebben de wereld ingrijpend veranderd, dat weten we allemaal. Maar deze simpele waarheid zegt maar weinig

Nadere informatie

Examen VWO. Maatschappijleer (nieuwe stijl en oude stijl)

Examen VWO. Maatschappijleer (nieuwe stijl en oude stijl) Maatschappijleer (nieuwe stijl en oude stijl) Examen VWO Vragenboekje Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 18 juni 9.00 12.00 uur 20 03 Voor dit examen zijn maximaal 93 punten te

Nadere informatie

9 december 2014. Onderzoek: Erkenning Palestijnse staat

9 december 2014. Onderzoek: Erkenning Palestijnse staat 9 december 2014 Onderzoek: Erkenning Palestijnse staat Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 40.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online

Nadere informatie

Als je niet kunt delen, kan je ook niet vermenigvuldigen Door: Marja Ruigrok

Als je niet kunt delen, kan je ook niet vermenigvuldigen Door: Marja Ruigrok Als je niet kunt delen, kan je ook niet vermenigvuldigen Door: Marja Ruigrok Iedereen die me een beetje kent, weet dat de titel van dit hoofdstuk mijn motto is. Het geldt voor kennis, winst en zeker voor

Nadere informatie

POLITIEKE PEILING I&O RESEARCH

POLITIEKE PEILING I&O RESEARCH POLITIEKE PEILING I&O RESEARCH Persbericht 1 februari 2016 PVV en VVD gaan virtueel aan kop Op dit moment zou de PVV 27 zetels halen, op de voet gevolgd door de VVD (26 zetels). Rekening houdend met statistische

Nadere informatie

Eindexamen maatschappijleer vwo 2008-I

Eindexamen maatschappijleer vwo 2008-I Opgave 1 Tbs ter discussie 1 maximumscore 2 beveiliging van de samenleving Voorbeeld van juiste toelichting bij beveiliging van de samenleving: In de tekst staat dat er steeds minder mensen uitstromen

Nadere informatie

Maatschappijleer Parlementaire Democratie 10 VWO 2014-2015

Maatschappijleer Parlementaire Democratie 10 VWO 2014-2015 Maatschappijleer Parlementaire Democratie 10 VWO 2014-2015 Mensbeelden, ideologieën, politieke partijen Politieke partijen Welke politieke partijen zijn er eigenlijk in Nederland en wat willen ze? Om antwoord

Nadere informatie

Sociale en politieke aspecten van een verdeelde wereld

Sociale en politieke aspecten van een verdeelde wereld Sociale politieke aspect van e verdeelde wereld Deze colleges: Inhoud (zie hiernaast) Acct: overige Icon Ctrale vrag: 1. Wat is het Nederlandse beleid welke zijn daarbij betrokk? (politiek-juridisch sociaal-economisch)

Nadere informatie

maatschappijwetenschappen pilot vwo 2015-II

maatschappijwetenschappen pilot vwo 2015-II Aanwijzing voor de kandidaat Als in een vraag staat dat je een hoofd- of kernconcept moet gebruiken, dan gebruik je in het antwoord die elementen uit de omschrijving van het hoofd- of kernconcept die nodig

Nadere informatie

Politieke partijen: overbodig of nodig? Redactie: Sarah L. de Lange, Monique Leyenaar & Pieter de Jong. April 2014. Rob

Politieke partijen: overbodig of nodig? Redactie: Sarah L. de Lange, Monique Leyenaar & Pieter de Jong. April 2014. Rob Politieke partijen: overbodig of nodig? Redactie: Sarah L. de Lange, Monique Leyenaar & Pieter de Jong April 2014 Rob Profiel De Raad voor het openbaar bestuur (Rob) is een adviesraad van de regering en

Nadere informatie

Verkiezingsuitslagen Drechtsteden

Verkiezingsuitslagen Drechtsteden Verkiezingsuitslagen Verkiezingen Europees Parlement Hoe stemden de inwoners van de bij de verkiezingen voor het Europees Parlement? Wijkt hun stemgedrag af van de landelijke uitslag? En, welke en werden

Nadere informatie

Overzicht en stemmingsuitslagen bij moties Novelle op Herzieningswet

Overzicht en stemmingsuitslagen bij moties Novelle op Herzieningswet Overzicht en stemmingsuitslagen bij moties Novelle op Herzieningswet Dertien moties ingediend bij debat op 9 december 2014. Drie moties verworpen en tien aangenomen. 1. De motie-karabulut over de sociale

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE . > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat

Nadere informatie

Raad en inwoners naar nieuwe verhoudingen. Samenvatting. Christa van Oorsouw juni 2007

Raad en inwoners naar nieuwe verhoudingen. Samenvatting. Christa van Oorsouw juni 2007 Raad en inwoners naar nieuwe verhoudingen Samenvatting Christa van Oorsouw juni 2007 Thesis in het kader van de opleiding Public Management en Policy Open Universiteit Nederland Engelse titel: City Council

Nadere informatie

Eindexamen havo maatschappijwetenschappen 2012 - I

Eindexamen havo maatschappijwetenschappen 2012 - I Opgave 1 Kunst in de knel? Bij deze opgave horen de teksten 1 tot en met 4 en tabel 1 uit het bronnenboekje. Inleiding Na de formatie volgend op de parlementsverkiezingen van kondigde de regering flinke

Nadere informatie

Diversiteit in Provinciale Staten, Gedeputeerde Staten en Eerste Kamer in 2011

Diversiteit in Provinciale Staten, Gedeputeerde Staten en Eerste Kamer in 2011 Onderzoek Diversiteit in Provinciale Staten, Gedeputeerde Staten en Eerste Kamer in 2011 Het Huis voor democratie en rechtsstaat heeft na de verkiezingen van 2 maart 2011 de diversiteit in de nieuwe Provinciale

Nadere informatie

#EXITPOLL BRABANT. Verslag van een exit poll bij de Provinciale Statenverkiezingen van 2 maart 2011 in de provincie Noord-Brabant.

#EXITPOLL BRABANT. Verslag van een exit poll bij de Provinciale Statenverkiezingen van 2 maart 2011 in de provincie Noord-Brabant. #EXITPOLL BRABANT Verslag van een exit poll bij de Provinciale Statenverkiezingen van 2 maart 2011 in de provincie Noord-Brabant. Mei 2011 Koen van der Krieken BA Dr. Marcel Boogers Dr. Julien van Ostaaijen

Nadere informatie

Jongeren en politiek

Jongeren en politiek Jongeren en politiek WERKDOCUMENT Steven Poppelaars MSc. dr. Esther Jakobs Oudezijds Voorburgwal 300 Postbus 658 1012 GL Amsterdam 1000 AR Amsterdam Tel 020 251 0406 Fax 020 251 0444 s.poppelaars@os.amsterdam.nl

Nadere informatie

Nederland hoort bij de wereldtop

Nederland hoort bij de wereldtop Globalistische politiek vereist draagvlak in de provincie Sibolt.Mulder@tns-nipo.com Duurzaamheidsdialoog 19/01/2012 Nederland hoort bij de wereldtop 1 Macro-economisch doen we het prima! Werkeloosheid

Nadere informatie

Debat: regionaal en nationaal

Debat: regionaal en nationaal Debat: regionaal en nationaal Korte omschrijving werkvorm In deze werkvorm debatteren leerlingen over het verschil tussen een regionale of lokale partij en een landelijke partij. Leerdoelen Leerlingen

Nadere informatie

Vragen Provincie Partij Hoe belangrijk vindt u dat er draagvlak van omwonenden is bij het plaatsen van windturbines?

Vragen Provincie Partij Hoe belangrijk vindt u dat er draagvlak van omwonenden is bij het plaatsen van windturbines? Vragen Provincie Partij Hoe belangrijk vindt u dat er draagvlak van Groningen PVV Groningen wil niet dat er Ik sta hier niet achter windturbines in bewoond gebied komen! PVV Heel belangrijk PVV Groningen

Nadere informatie

Speech Gerbrandy-debat

Speech Gerbrandy-debat Speech Gerbrandy-debat Goedemiddag allemaal, Woorden doen ertoe. Vandaag en toen. De woorden van premier Gerbrandy hebben een belangrijke rol gespeeld in de Nederlandse geschiedenis. Via de radio sprak

Nadere informatie

Op de kandidatenlijst Een onderzoek naar de selectie van kandidaten bij Nederlandse partijen voor de Europese verkiezingen

Op de kandidatenlijst Een onderzoek naar de selectie van kandidaten bij Nederlandse partijen voor de Europese verkiezingen Op de kandidatenlijst Een onderzoek naar de selectie van kandidaten bij Nederlandse partijen voor de Europese verkiezingen Eva Huijbregts Nel van Dijk Instituut voor Publiek en Politiek Amsterdam 2009

Nadere informatie

Versterking ledenparticipatie en wijziging interne partijstructuur.

Versterking ledenparticipatie en wijziging interne partijstructuur. Versterking ledenparticipatie en wijziging interne partijstructuur. 1. Aanleiding. Het GroenLinks congres van 3 maart 2013 heeft een aantal uitspraken gedaan, waarin opdracht wordt gegeven aan het partijbestuur

Nadere informatie

- de politieke ledenraad van mening is dat nieuwe bezuinigingen voor de PvdA onacceptabel zijn.

- de politieke ledenraad van mening is dat nieuwe bezuinigingen voor de PvdA onacceptabel zijn. JS-moties Nieuwe bezuinigingen? Nee bedankt! - in de campagne voor de provinciale statenverkiezingen benadrukt is dat de PvdA, in tegenstelling tot D66 en CDA, geen nieuwe bezuinigingen wil om een herziening

Nadere informatie

Het Mediapodium van Wilders

Het Mediapodium van Wilders Het Mediapodium van Wilders Meer weten? Onderzoekers Nieuwsmonitor Joep Schaper Nel Ruigrok 06 27 588 586 nel@nelruigrok.nl www.nieuwsmonitor.net Inleiding NOS wil Wilders geen podium bieden kopte de website

Nadere informatie

Activiteitenplan Vrijzinnige Partij 2015

Activiteitenplan Vrijzinnige Partij 2015 Activiteitenplan Vrijzinnige Partij 2015 Inhoud Inleiding... 2 1. Organisatieopbouw... 3 2. Politieke vormings- en scholingsactiviteiten... 3 3. Informatievoorziening... 3 4. Ledenwerving: supporters...

Nadere informatie

Een Lokaal Referendum of niet?

Een Lokaal Referendum of niet? Een Lokaal Referendum of niet? Een eerste discussie over een lokaal in Krimpen aan den IJssel als onderdeel van burgerparticipatie. Inleiding In ons land zijn de afgelopen periode op het gebied van de

Nadere informatie

Examen HAVO. Nederlands

Examen HAVO. Nederlands Nederlands Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 2 Dinsdag 20 juni 13.30 16.30 uur 20 06 Vragenboekje Voor dit examen zijn maximaal 47 punten te behalen; het examen bestaat uit 22 vragen

Nadere informatie

Wie is de Nederlandse huisarts?

Wie is de Nederlandse huisarts? 8 LHV jubileumboek onderhuids onderzoek 9 Wie is de Nederlandse huisarts? Eerst het goede nieuws: 4 van de 5 huisartsen hebben geen enkele spijt van hun beroepskeuze. Sterker nog: als ze opnieuw zouden

Nadere informatie

Stoppen als huisarts: trends in aantallen en percentages

Stoppen als huisarts: trends in aantallen en percentages Dit rapport is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen worden gebruikt met bronvermelding. Stoppen als huisarts: trends in aantallen en percentages Een analyse van de huisartsenregistratie over de

Nadere informatie

Stemmen Europese verkiezingen 2014

Stemmen Europese verkiezingen 2014 Stemmen Europese verkiezingen 2014 2 Voorwoord Dit boek gaat over de verkiezingen voor het Europees Parlement van 22 mei 2014. Het boek is gemaakt door de medewerkers van het Educatief Centrum voor Cliënten,

Nadere informatie

Uitslagen enquête onder raadsleden Provincie Gelderland

Uitslagen enquête onder raadsleden Provincie Gelderland Uitslagen enquête onder raadsleden Provincie Gelderland Februari 2015 Inleiding Stichting Politieke Academie deed in opdracht van Nederland Lokaal onderzoek naar de mening van gemeenteraadsleden. Aan hen

Nadere informatie

Politiek en politici in het nieuws in vijf landelijke dagbladen Samenvatting

Politiek en politici in het nieuws in vijf landelijke dagbladen Samenvatting Politiek en politici in het nieuws in vijf landelijke dagbladen Samenvatting Otto Scholten & Nel Ruigrok Stichting Het Persinstituut De Nederlandse Nieuwsmonitor Amsterdam, april 06 1 Inleiding Puntsgewijs

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting De Protestantse Kerk in Nederland (PKN) onderhoudt middels de organisaties Kerk in Actie (KiA) en ICCO Alliantie contacten met partners in Brazilië. Deze studie verkent de onderhandelingen

Nadere informatie

Kijktip: Nieuwsuur in de Klas

Kijktip: Nieuwsuur in de Klas Kijktip: Nieuwsuur in de Klas Korte omschrijving werkvorm De leerlingen beantwoorden vragen over de Europese politiek aan de hand van korte clips van Nieuwsuur in de Klas. Leerdoel De leerlingen leren

Nadere informatie

M.H.J.C. Nienhuis Van Doremaele Verkenner. Gemeenteraad van Ridderkerk Koningsplein 1 Ridderkerk. Zaltbommel, 23 november 2012

M.H.J.C. Nienhuis Van Doremaele Verkenner. Gemeenteraad van Ridderkerk Koningsplein 1 Ridderkerk. Zaltbommel, 23 november 2012 M.H.J.C. Nienhuis Van Doremaele Verkenner Gemeenteraad van Ridderkerk Koningsplein 1 Ridderkerk Zaltbommel, 23 november 2012 Geachte leden van de gemeenteraad, Op 16 oktober jongstleden gaf u mij opdracht

Nadere informatie

Uitkomst van de Enquête

Uitkomst van de Enquête Uitkomst van de Enquête Naar aanleiding van het rapport tussen leden en leiders heeft de commissie Noten een enquête uit gestuurd waarin de aanbevelingen worden voorgelegd aan leden en sympathisanten van

Nadere informatie

Nieuwsbrief van het CDJA Drenthe voor leden van het CDJA en CDA Drenthe en donateurs

Nieuwsbrief van het CDJA Drenthe voor leden van het CDJA en CDA Drenthe en donateurs We lijken wel mensen van deze tijd Als je tegenwoordig aan iemand vraagt hoe het met hem of haar gaat krijg je vaak ten antwoord: druk. Als er iets onze tijd typeert dan is het wel de drukte. En dat gaat

Nadere informatie

SOCIALE MONITORING EN POLITIEK

SOCIALE MONITORING EN POLITIEK SOCIALE MONITORING EN POLITIEK Versie: 1.0 Auteur: Martijn Kriens Datum: 27-09-2012 INLEIDING Sociale media maakt het mogelijk om zonder beperking van ruimte en tijd met grote, wisselende groepen mensen

Nadere informatie

Gelijke naleving van de wet?

Gelijke naleving van de wet? Gelijke naleving van de wet? Niraï Melis Maart 2014 Politiek en Gender in Nederland en Europa? In maart 2014 waren in een week tijd drie belangrijke onderwerpen in het nieuws. Er is nog steeds sprake van

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2015 2016 31 568 Staatkundig proces Nederlandse Antillen Nr. 172 VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG Vastgesteld 4 maart 2016 De vaste commissie voor Onderwijs,

Nadere informatie

Nederland dient financiële steun te geven aan landen van de Europese Unie met een hoge staatsschuld die anders in grote problemen zullen komen.

Nederland dient financiële steun te geven aan landen van de Europese Unie met een hoge staatsschuld die anders in grote problemen zullen komen. Aankondiging Op 12 september dit jaar worden verkiezingen gehouden voor de Tweede Kamer. Politieke partijen hebben hun verkiezingsprogramma voor de komende jaren vastgesteld. De lijsttrekkers van de partijen

Nadere informatie

Zeggenschap: hoe DOE je dat?

Zeggenschap: hoe DOE je dat? Zeggenschap: hoe DOE je dat? Werken aan nieuwe democratie startdocument bij de partijbrede discussie Harmen Binnema 22 maart 2016 Waar gaat het over? GroenLinks heeft een brede agenda van democratisering,

Nadere informatie

AGENDEREN DEBATTEREN STEMMEN AFDELING lid lid lid GEWEST lid lid lid VOORCONGRES lid lid lid

AGENDEREN DEBATTEREN STEMMEN AFDELING lid lid lid GEWEST lid lid lid VOORCONGRES lid lid lid In 2013 heeft het PvdA Congres Tussen Leden en Leiders, besproken. In dit rapport worden ideeën ontwikkeld waardoor de democratische besluitvorming binnen de Partij van de Arbeid kan worden verbeterd en

Nadere informatie

Hartelijk dank aan de Raad voor het Openbaar Bestuur voor dit advies over de relatie tussen decentrale overheden en Europa.

Hartelijk dank aan de Raad voor het Openbaar Bestuur voor dit advies over de relatie tussen decentrale overheden en Europa. Het gesproken woord geldt Speech VNG-voorzitter Jorritsma Rob, 25 november 2013 Hartelijk dank aan de Raad voor het Openbaar Bestuur voor dit advies over de relatie tussen decentrale overheden en Europa.

Nadere informatie