Campusontwikkeling in Utrecht

Campusontwikkeling in Utrecht Over nut en noodzaak, en over lessen uit Amerika Oedzge Atzema

Colofon Deze uitgave werd mogelijk door bijdragen van: Gemeente Utrecht Hogeschool Utrecht SSH Utrecht UMC Utrecht Universiteit Utrecht Tekst: Oedzge Atzema Foto s: Ruut van Rossen e.a. Eindredactie: Marianne Kleijnen Artist impressions: Art Zaaijer Ontwerp/vormgeving: Multimedia, UMC Utrecht Drukwerk: ZuidamUithof Drukkerijen Oplage: 2000 ISBN nummer 978-90-9022907-2 We are all teachers and we are all learners. (September, 2007) Drew Gilpin Faust, 28th president of Harvard University

Woord vooraf Campusontwikkeling is gebiedsontwikkeling. En daar zijn niet alleen geld en mooie plannen voor nodig, maar ook en vooral bestuurlijke inspanning en daadkracht. Volgens de bekende stedenbouwkundige Riek Bakker is gebiedsontwikkeling geen zaak voor bange mensen (Bakker 2006). Zij stelt dat bestuurlijke moed, persoonlijke inzet en een duidelijke wil om zaken verder te krijgen en daar naar te handelen een conditio sine qua non is voor gebiedsontwikkeling. Zij houdt bestuurders een spiegel voor: Ieder project heeft een boegbeeld nodig om aan te trekken en te sleuren. Het is van belang over de eigen schaduw heen te springen en dit boegbeeld te zijn en te worden. Wie daartoe niet in staat is, kan volgens Riek Bakker beter iets anders gaan doen. Zo is het maar net. Maar hoe zit dat dan bij de campusontwikkeling in Utrecht? Utrecht is onmiskenbaar het belangrijkste centrum voor hoger onderwijs in Nederland. De kenniseconomie draait er op volle toeren. Toch is het nog maar de vraag of bijvoorbeeld De Uithof een echte campus is. En is één campus eigenlijk wel voldoende voor Utrecht? Zou er ruimte moeten zijn voor verschillende campussen? Dat zijn lastige vragen om te beantwoorden. Zeker is dat in de afgelopen jaren flinke vorderingen zijn gemaakt met de architectonische vormgeving van De Uithof, maar dat vooralsnog een boegbeeld ontbreekt zoals Riek Bakker voor ogen heeft. Om te bepalen wat een campus voor Utrecht kan betekenen, moet men eerst weten wat een moderne campus eigenlijk is. Een kennismaking met campussen in Amerika kan daarbij helpen. Daar neemt de campus al jaren een hoge vlucht en is de campus een alom aanvaard en belangrijk speerpunt van de branding van universiteiten en hogescholen. Daar werkt de campus als een magneet voor mensen, bedrijven en instellingen die iets hebben met kennis. Kortom, de vraag is wat we in Utrecht kunnen leren van Amerikaanse campussen. Bij het zoeken naar het antwoord op die vraag komt men nog al wat relativisme tegen. Zo spreekt campusexpert Alexandra den Heijer over een Amerikaans model en een Europees alternatief (Den Heijer 2007). De trends in Amerika houden meer verband met de internationalisering van het hoger onderwijs, met het vinden van duurzame en milieuvriendelijke oplossingen en met de sociale relaties tussen stad en campus. In Europa spelen vaker institutionele zaken zoals internationale samenwerking tussen universiteiten, lokale samenwerking tussen kennisinstellingen, overheden en marktpartijen en de culturele relaties tussen stad en campus. In dit boek gaan we niet zo zeer in op de verschillen tussen Amerika en Europa, maar meer op de mogelijkheden om Amerikaanse voorbeelden toe te passen op de campusontwikkeling in Utrecht. Als er al grote institutionele en culturele verschillen bestaan tussen Amerika en Europa, dan kan men die beter als inspiratiebronnen beschouwen dan als onneembare barrières. Om na te gaan wat campusontwikkeling in Amerika tegenwoordig inhoudt, en wat we daarvan uit het oogpunt van de campusontwikkeling in Utrecht kunnen leren, is in oktober 2007 een studiereis gemaakt naar campussen in Boston, Pittsburgh, Toronto en Chicago. Het reisgezelschap bestond uit mensen van de Universiteit Utrecht (UU), de Hogeschool Utrecht (HU), het Universitair Medisch Centrum Utrecht (UMC Utrecht), de Stichting Studenten Huisvesting Utrecht (SSHU) en de gemeente Utrecht. De reis werd

6 georganiseerd door de SSHU in samenwerking met het Rotterdamse Ruut van Rossen, Anco Schut, Ton Jochems, Klaas Beerda en 7 architectenbureau Metropolis. Pieter Duif Verhoeven. Marianne Kleijnen heeft de eindredactie Dit boek geeft een overzicht van onze ervaringen tijdens die reis; verzorgd. Ik dank hen van harte voor hun hulp. ervaringen die zo veel mogelijk zijn vertaald naar de Utrechtse Dit reisverslag is meer geworden dan een verantwoording achteraf. situatie. We nodigen de lezer graag uit om mee te maken hoe men Het is een pleidooi om in de komende jaren met verhoogde in Amerika op dit moment met campussen in de weer is. Om te energie gezamenlijk te gaan werken aan de verdere campusontwikkeling in Utrecht. We willen met dit boek anderen warm kijken naar wat tot nu toe al tot stand is gebracht. En om te bedenken wat we in Utrecht kunnen leren van deze voorbeelden. maken voor campusontwikkeling in Utrecht en hopen dat dit boek Dit boek bestaat uit foto s en tekst. De foto s zijn bijna zonder een inspiratiebron zal zijn voor iedereen die campusontwikkeling uitzondering tijdens de reis gemaakt. Ruut van Rossen heeft de in Utrecht een warm hart toedraagt. selectie gemaakt. Speciaal voor dit boek heeft Art Zaaijer artist impressions gemaakt van hoe in de toekomst campussen in de regio Utrecht er uit kunnen zien. Voor de tekst heb ik nuttige Oedzge Atzema suggesties gekregen van Leunie van Zwieten, Natalia Grygierczyk, februari, 2008 Inhoud 1. Waartoe een reis kan leiden 9 5. Noodzakelijke infrastructuur 37 2. De herontdekking van de campus 11 6. Symbiose van campus en stad 45 3. Campusontwikkeling: kwestie van ambitie en geld 19 7. Beyond De Uithof 49 4. Publiek-private samenwerking 25 8. Reis langs Amerikaanse campussen 55

8 1. 9 Waartoe een reis kan leiden De campus is terug van weggeweest. Is dit een voorbeeld van de Verenigde Staten zijn er meer dan 125 science parks. In Europa retro trend? Of hebben we te maken met een wezenlijke vernieuwing? Volgens Alexandra den Heijer, die momenteel een dissertatie De huidige campus annex science park biedt nieuwe uitdagingen staan op meer dan 850 universiteitsterreinen business incubators. schrijft over het management van campussen, is het laatste het aan kennisinstellingen, kennisbedrijven en stedelijke overheden. geval (den Heijer 2007). De campus is in haar ogen een belangrijk Eén van die uitdagingen heeft betrekking op het vastgoedmanagement van universiteiten en hogescholen. Campusontwikkeling instrument voor universiteiten en hogescholen om aansluiting te houden met de huidige kenniseconomie. De campus past daarmee biedt deze instellingen de kans om voor het eerst sinds de in het actuele beleidsstreven naar kennisvalorisatie. De campus stelselwijziging in 1994, toen de instellingen eigenaar werden van biedt een goede mogelijkheid om niet alleen kennis op te doen en hun vastgoed, het vastgoedmanagement een integraal en prominent onderdeel uit te laten maken van de corporate strategy van te delen, maar ook om kennis toe te passen. Op de campus ontstaat een kenniscluster dat de traditionele onderwijs- en de instellingen. Op deze wijze kunnen de instellingen meer onderzoekstaken van het hoger onderwijs overstijgt. maatwerk leveren èn strategische samenwerking zoeken met externe partners (Timp en Smit 2007). De ontwikkeling van Overal in de wereld zijn universiteiten en hogescholen druk bezig campussen wordt daarmee bij uitstek een publiek-private aangelegenheid. deze nieuwe potentie van de campus waar te maken. Dat doen ze niet op eigen houtje, want ook andere organisaties haken aan bij Wij hebben tijdens onze studiereis vele voorbeelden gezien van dit soort initiatieven. Dit is al langer het geval met universitaire moderne campusontwikkeling en zijn overtuigd geraakt van de medische centra, maar dit gaat nu ook op voor commerciële belangrijke sociale en economische functies die een campus kan bedrijven in bijvoorbeeld de life en computer sciences. Hoewel hebben voor de stad en regio Utrecht. De campus in Amerika het verschillende begrippen zijn, horen in de praktijk campus en brengt mensen bij elkaar, nodigt hen uit om kennis uit te wisselen science park bij elkaar. Ze zullen in dit boek in nauwe samenhang en gezamenlijk te werken aan de verdere kennisproductie. Het zijn worden gebruikt, want naast de vernieuwde campus zijn ook voorbeelden die ons in Utrecht zouden moeten inspireren om de science parks aan een ware opmars bezig. Alleen al in de campusontwikkeling meer handen en voeten te geven. Carnegie Mellon University, Pittsburgh

10 Ontario College of Art & Design, Toronto 2. De herontdekking van de campus Overal in de wereld wordt de campus opnieuw uitgevonden. De huidige campus is een plek vol dynamiek en bedrijvigheid, waar De huidige campus is anders dan de campus van vroeger. Toen had alles draait om kennis en innovatie. Het basisprincipe van de de campus voornamelijk een symbolische waarde. De campus huidige campus is dat de kennis binnen universiteit, hogeschool en stond voor een academische leefomgeving, inclusief statige academisch ziekenhuis wordt vermarkt (Vedovello 1997). Daarmee gebouwen en rustieke gazons. Op de traditionele campus stond de is de campus een minder vrijblijvend begrip geworden dan vroeger. tijd weliswaar niet stil, maar leek de klok langzamer te tikken. University of Toronto 11

12 De actuele belangstelling in Nederland voor het fenomeen campus In het nog recenter advies Een succesvolle start in het hoger is breder dan alleen in het hoger onderwijs. Onlangs poneerden de onderwijs (2008), bepleit de Onderwijsraad nadrukkelijk de VROM-raad en de Onderwijsraad (2007) het begrip leerwerklandschappen. Dit zijn omgevingen waar leren, werken en ruimtelijke een onderwijs- en onderzoeksruimte, en naast een productie- en bijdrage van de functie wonen aan de campus. De campus is naast kwaliteit elkaar versterken en daardoor een extra maatschappelijk consumptieruimte, ook een leefruimte in sociale zin. De Onderwijsraad vindt daarom dat studentenhuisvesting een bredere rendement moeten opleveren. Het gaat de VROM-raad en de Onderwijsraad om een betere aansluiting tussen onderwijs en functie moet krijgen dan alleen het aanbieden van m 2 woonruimte. bedrijfsleven, om meer mogelijkheden voor stedelijke vernieuwingen in de zogeheten prachtwijken en om kwaliteitsverhoging van gebruik van (onderwijs)voorzieningen. Dit pleidooi is uiteindelijk De raad bepleit op de campus meer relaties tussen wonen en het onderwijs. bedoeld om te komen tot een betere integratie binnen de studen- tenpopulatie zelf en tussen studenten en de overige bevolking. Er zijn volgens de Onderwijsraad nieuwe concepten nodig waarin de woonfunctie en de leerfunctie van studenten meer dan nu het geval is worden gemengd. Volgens ons bieden Amerikaanse campussen goede voorbeelden van deze gewenste combinatie. We zullen verschillende van deze voorbeelden bespreken. In Amerika zetten universiteiten en hogescholen volop in op de huidige versie van de campus. Toch wordt daar ook de traditionele campus gekoesterd. Gerenommeerde universiteiten zetten hun historische campus graag in de etalage. Dat is goed te zien bij Harvard University en Massachusetts Institute of Technology in en van kennisintensieve bedrijven. Daarnaast wonen op de huidige campus studenten, docenten, onderzoekers en kenniswerkers. De huidige campus is een typisch voorbeeld van een leefgemeenschap van mensen die met kennis bezig zijn. Het is daarom meer dan een vestigingsplaats voor woningen, onderwijs- en onderzoeksinstellingen en bedrijven. De campus is bij uitstek de plek waar de uitwisseling van kennis effectief wordt gefaciliteerd. Daarbij gaat het om twee zaken. Ten eerste is de campus gericht op communicatie tussen mensen. Ten tweede maakt men er gemeenschappelijk gebruik van de aanwezige voorzieningen. De moderne campus herbergt een diverse, innovatieve en uitdagende samenleving van mensen. De inrichting en de organisatie 13 Cambridge (MS) dichtbij Boston, de University of Chicago en de van de campus staat in het teken van het onderling uitwisselen University of Toronto (zie hoofdstuk 8). Deze universiteiten van ideeën, het opdoen van inspiratie in teamverband en het herontwikkelen het campusconcept, soms op bestaande locaties binnenbrengen van de buitenwereld. (zie MIT en University of Chicago) en soms op nieuwe locaties (zie Harvard University). In andere gevallen, zoals bij de Carnegie Mellon University in Pittsburgh en de Ryerson University in Toronto, herstructureert men de historische campus. Men meet de campus via allerlei ruimtelijke aanpassingen een nieuw jasje aan en geeft hem soms nieuwe functies. Bij weer andere universiteiten, zoals bij het Illinois Institute of Technology in Chicago, voldoet het aanvankelijke campusconcept niet meer en is een grondiger herstructurering van de campus nodig. In alle gevallen, en of het nu om herstructureren, herbestemmen of nieuwbouw gaat, maakt men in Amerika gebruik van aansprekende architectuur om de campus nieuw leven in te blazen en speelt de ruimtelijke inrichting en het landschap een grote rol. Op de campus draait het om kennis De huidige campus is de vestigingsplaats van kennisinstellingen, zoals universiteiten, hogescholen, universitaire medische centra, Ryerson University, Toronto University of Chicago

14 De universiteit heeft niet langer het alleenrecht op de campus. Ook andere instellingen en bedrijven bedienen zich tegenwoordig van de term campus, zoals bijvoorbeeld de High Tech Campus van Philips in Eindhoven. Ook overheden hebben belang bij de huidige campus. Zij willen via de campus hun kenniseconomie bevorderen. De afgelopen jaren zijn daarom in tal van plaatsen in Nederland campusinitiatieven ontstaan. Hoewel de eerste universitaire campus in Nederland in Enschede stamt uit de jaren zestig, ontstaan er vooral in de afgelopen jaren steeds meer campussen met woningen voor studenten. Het eerste science park in Nederland ontstond in Leiden in 1982, maar ook op dit vlak ontstaan er steeds meer initiatieven. De campus annex science park is tegenwoordig in Nederland een strategische beleidsoptie met vele belanghebbenden. Hoewel de definitie van Utrecht is klaar voor de moderne campus Een pleidooi voor verdere campusontwikkeling in Utrecht is een schot voor open doel. Utrecht is bij uitstek het onderwijs- en kenniscentrum van Nederland. Er zijn instituten van (top)wetenschap en outstanding kennisgebieden gevestigd, waarbij de Universiteit Utrecht, de Hogeschool Utrecht en het Universitair Medisch Centrum Utrecht het meest gezichtsbepalend zijn. Deze instellingen ontplooien tal van wetenschappelijke en educatieve activiteiten, waarvan de naam en faam tot ver over de landgrenzen reiken. In Utrecht gebeurt al het nodige op het vlak van campusontwikkeling. In De Uithof zijn de noodzakelijke stedenbouwkundige voorwaarden getroffen. Er zijn architectonisch interessante want er zijn inmiddels 2.000 studentenwoningen in De Uithof gebouwd. In de voetsporen van de uitbreidingen van de universiteit, de hogeschool en het medisch centrum hebben verschillende horecaondernemingen en winkels hun deuren geopend in De Uithof. Diverse jonge high tech bedrijven hebben zich in het Science Park Utrecht gevestigd. In puur functionele zin (als plaats om te studeren, te werken en te genezen) is in De Uithof aan de eisen van een huidige campus voldaan. Daarnaast staat de campus in De Uithof steeds meer in de belangstelling van de lokale en regionale overheid. Gemeente, provincie en universiteit hebben elkaar gevonden bij de ontwikkeling van een campus annex science park. Dit heeft in 2007 geleid tot de structuurvisie De Uithof. Toch laten de Amerikaanse voorbeelden zien dat er in Utrecht nog 15 de campus gaandeweg is veranderd en de vernieuwing van het campusconcept verschillende verschijningsvormen kent, is het doel van de campus hetzelfde gebleven. De campus beoogt nog steeds mensen bij elkaar te brengen en te bevorderen dat zij kennis met elkaar delen. De campus is de ideale combinatie van samen leven en samen leren. De kring van mensen op de campus is breder en opener dan vroeger. De campus van nu is een netwerk. De nadruk ligt meer op de betrokkenheid van talent dan op de exclusiviteit van geleerden, al dan niet in spé. Niet bij stedenbouw alleen De realisering van de campus behelst meer dan een bouwkundig programma; het is vooral een organisatorische opgave. Dat betekent niet dat de stedenbouwkundige opzet en de architectonische vormgeving van de campus onbelangrijk zijn. Integendeel zelfs. Ook in Amerika zet men stedenbouw en architectuur in bij de vernieuwing van de campus. Campusontwikkelingen worden gemarkeerd door een stedenbouwkundig plan. Dit is steeds meer University of Chicago noodzakelijk, want anders dan in de jaren zestig en zeventig liggen de meeste (nieuwe) campussen niet aan de buitenkant van de stad maar binnen de stedelijke bebouwing. Campusontwikkeling draagt bij aan stedelijke ontwikkeling en is een ingewikkeld proces waarbij een stedenbouwkundig plan van grote betekenis is. De stedenbouwkundige structuur en de architectonische vormgeving bepalen de verblijfskwaliteit, en daarmee de aantrekkingskracht, van de campus. Stedenbouw en architectuur zijn daarom noodzakelijke, maar niettemin geen voldoende voorwaarden voor een succesvolle campus. Een campus is pas echt geslaagd wanneer er een zelfversterkend effect optreedt: hoe meer mensen elkaar op de campus ontmoeten, hoe meer kennis er circuleert. Hoe meer kennis wordt aangewend, hoe aantrekkelijker het wordt voor anderen om gebruik te maken van de campus. De campus is een knooppunt in de wijdvertakte kenniseconomie. Hoe uitgebreider het netwerk wordt, hoe meer internationaal geprofileerd de campus is en hoe moeilijker het voor andere campussen is om die positie te evenaren. gebouwen verrezen en er is een snelle busverbinding naar het Centraal Station aangelegd. Er is ook aan de woonfunctie gedacht, De Uithof, Utrecht het één en ander moet worden gedaan om te kunnen spreken van een voldragen campus. Zonder uitzondering hebben de door ons bezochte Amerikaanse instellingen een nadrukkelijke visie op de levendigheid en leefbaarheid van de campus. Interessant is dat deze visie onderdeel uitmaakt van de centrale strategie van de betrokken instellingen. De instellingen concentreren zich op hun (top-)kwaliteiten, hun sterke kanten, hun core business. Dat houdt voor Amerikaanse universiteiten en hogescholen in dat zij uitblinken in onderwijs en onderzoek. In Amerika staan de inrichting en de organisatie van de campus in het teken van de kwaliteit van het onderwijs en het onderzoek. Meestal gaat het bij de corporate strategy van de instellingen om focus en massa. De instellingen brengen een focus aan op bepaalde fundamentele of toegepaste wetenschappelijke disciplines en proberen daarop zo veel mogelijk massa te maken. De kwaliteit van de campus is in Amerika onlosmakelijk verbonden met het verwezenlijken van deze kwaliteitsdoelstellingen. Het is in de Amerikaanse context gebruikelijk om op de campus 24 uur per dag en 7 dagen per week gebruik te kunnen maken van de voorzieningen en daar andere mensen te ontmoeten.

16 Door de ruime openingsuren en de kwaliteit van het aanbod klassieke campus met inwonende studenten. Behalve in Leiden vormen de voorzieningen de noodzakelijke infrastructuur van de zijn er nu science parks in Amsterdam, Rotterdam, Wageningen, campus. De campus met al die voorzieningen is in Amerika het Enschede, Groningen, Tilburg, Eindhoven en Maastricht. visitekaartje van de kennisgemeenschap en de uitnodiging tot Zonder campus wordt het lastig om de Utrechtse kenniseconomie participatie aan die gemeenschap. nog meer op de internationale kaart te zetten. Daarbij gaat het niet alleen om de uitbouw van De Uithof tot een volwaardige Om van De Uithof een moderne, op Amerikaanse leest geschoeide campus. Tijdens de reis werd ons duidelijk dat er in de meeste campus te maken, moet nog het nodige gebeuren. De noodzaak Amerikaanse steden meer dan één campus is. Campusontwikkeling hiertoe groeit met de dag. Utrecht kan immers als het belangrijkste onderwijs- en onderzoekscentrum moeilijk achterblijven bij organisatie van De Uithof. Verschillende locaties in Utrecht en in in Utrecht omvat volgens ons meer dan alleen de inrichting en de andere steden in Nederland waar her en der campussen en Amersfoort komen in aanmerking als potentiële campus. In het science parks worden opgericht. Zo hebben naast Enschede ook hoofdstuk Beyond De Uithof doen we daarvoor enkele voorstellen. Nyenrode Business University (in Breukelen), het University College in Utrecht en de Roosevelt Academy in Middelburg een 17 Charles M. Harper Center, University of Chicago, Graduate School of Business

18 3. 19 Campusontwikkeling: kwestie van ambitie en geld Dé campus bestaat niet, zeker niet in Amerika. Elke campus heeft wordt in dit model mondjesmaat verbeterd. Dit gebeurt alleen als een eigen geschiedenis en achter elke campus schuilt een ander kwaliteitseisen hiertoe aanleiding geven. Het is een schraalhans, strategisch beleid. Toch zijn er wel enkele algemene lijnen te keukenmeester model. Er vindt in dit model niet of nauwelijks trekken bij campusontwikkeling. De Amerikaan M. Perry Chapman nieuwbouw plaats. De bestaande gebouwen worden enkel en schreef recent een boek over de manier waarop men in Amerika op alleen door de kennisinstellingen gebruikt en gebruikers van dit moment campussen ontwikkelt (Chapman 2006). buiten worden geweerd. Zijn centrale stelling is dat campussen meer te bieden hebben dan Dit model kost betrekkelijk weinig geld. Bovendien hebben de een fysieke inrichting. Het gaat volgens Chapman bij campussen centrale besturen van de instellingen in dit model weinig of geen om meer dan gebouwen, openbare ruimte en het omliggende landschap. De gebeurtenissen, de ervaringen, de activiteiten en de departementen proberen zelf voldoende middelen vrij te spelen bemoeienis met de ontwikkeling van de campus. De faculteiten en herinneringen van mensen bepalen de kwaliteit van de campus. voor huisvesting. Deze huisvesting voldoet doorgaans slechts aan In Amerika streeft men naar een campus met een zo hoog de minimumeisen voor gezondheid en veiligheid. De faculteiten en mogelijke belevingskwaliteit. Het hangt af van de ambitie en de departementen kunnen boven dit niveau uitsteken door meer fondsenwerving hoever instellingen en hun partners willen gaan middelen te vergaren, zoals sponsorgelden vanuit het bedrijfsleven, meer collegegeld van studenten en giften van alumni. bij campusontwikkeling. Chapman beschrijft drie ideaaltypen. We zijn tijdens de reis naar Noord-Amerika weinig voorbeelden Illinois Institute of Technology, Chicago van dit model tegengekomen. De situatie van enkele jaren geleden Back to the future bij het Illinois Institute of Technology (Chicago) doet nog het meest aan dit model denken. Deze universiteit/ hogeschool had te Dit model is het minst ambitieus. In feite verandert er volgens dit maken met een neerwaartse spiraal (nadelige locatie, ondoelmatige gebouwen, minder studenten, minder geld). Inmiddels model weinig tot niets op de bestaande campus. Van echte herontwikkeling van de campus is in dit model geen sprake. heeft IIT met deze trend gebroken door de bereikbaarheid van de De fysieke inrichting van de campus (gebouwen, openbare ruimte) universiteit te verbeteren, in het centrum van de campus enkele

20 architectonisch aansprekende gebouwen neer te zetten (o.a. van de architect Rem Koolhaas) en het bedrijfsleven uit te nodigen om te participeren in verschillende incubators en andere bedrijfsverzamelgebouwen. De University of Toronto is een ander voorbeeld. Dit is, zelfs naar Europese begrippen, een grote universiteit. De universiteit bestaat uit verschillende vestigingen verspreid over drie campussen. Het is in feite een uitgestrekt conglomeraat van faculteiten, departementen en schools. De universiteit van Toronto heeft een decentrale bestuursstructuur en elk onderdeel moet z n eigen broek ophouden. Dit heeft tot gevolg dat geen van de onderdelen de noodzaak voelt om gezamenlijk te gaan investeren in de revitalisering van de drie campussen. Elk van de onderdelen heeft voldoende fondsen en investeert in het eigen vastgoed. University College, University of Toronto Click & Mortar In dit model wordt ingezet op afstandonderwijs, inclusief de uitbouw van internetverbindingen. Het model hanteert een dubbele strategie. Enerzijds biedt het studenten en medewerkers de mogelijkheid thuis te studeren en te werken. Dit spaart op de campus onderwijs- en kantoorruimte uit. Anderzijds wordt een deel van deze uitgespaarde ruimte opnieuw ingericht als flexplekken voor studenten, docenten en onderzoekers. Dit verhoogt de gebruikskwaliteit van onderwijs- en onderzoeksruimten. Dit model bevordert weliswaar de ontmoetingsfunctie van de campus, maar het gaat om geregisseerde ontmoetingen met een relatief lage frequentie. Het model is minder ingesteld op toevallige ontmoetingen. Er wonen nauwelijks studenten, docenten, onderzoekers en kenniswerkers op deze campussen. Zij komen er op afspraak, besteden er betrekkelijk weinig tijd en vertrekken weer na het bezoek aan de campus. Het sociale ontmoetingsaspect is wel nadrukkelijk aanwezig in de opgeknapte onderwijsen onderzoeksruimten, maar ontbreekt op de campus zelf. Het model is vooral gericht op efficiënt gebruik van tijd en geld. In dit model verbetert de kwaliteit van de campus door meer geld in minder m 2 te steken, maar dit heeft vooral betrekking op de front office van de campus. Dit deel van de campus fungeert als visitekaartje. Tijdens onze reis kwamen we dit model het duidelijkst tegen op het Ontario College of Art & Design (Toronto). Deze universiteit / hogeschool bestaat uit zes gebouwen en een kleine campus. De campus is niet meer dan een parkje dat is ontstaan door middel van het optillen van de bebouwing. Dit levert letterlijk en figuurlijk een architectonisch hoogstandje op. Er is geïnvesteerd in nieuwe onderwijsruimten. Tijdens ons bezoek werd in deze ruimten interactief onderwijs gegeven waarbij de laptop een standaard attribuut was voor studenten en docent........... Het oppervlak van de campus neemt in dit ontwikkelingsmodel.. 21.... toe als dit nodig is voor het onderwijs, het onderzoek en de...... valorisatie van kennis. Toch zal men in dit model meestal niet...... zozeer kiezen voor uitbreiding van het aantal m 2, maar eerder voor...... doelmatig gebruik van bestaande ruimte. Dit kan worden bewerkstelligd door een betere spreiding van het gebruik in de tijd (24 uur.......... per dag, 7 dagen in de week) en door optimalisering van de...... bezetting en de benutting van de ruimte (efficiënte roostering)....... Op de schaal van de gehele campus kan in dit model ruimtewinst...... worden geboekt door een meer uitgekiende differentiatie van.... front & back offices............. Van de door ons bezochte universiteiten en hogescholen beantwoordt het Massachusetts Institute of Technology (Cambridge MS...... College of Art & Design, Toronto...... bij Boston) het meest aan dit model. Omdat het MIT een internationaal vooraanstaande onderzoeksuniversiteit is en de laatste.......... The Intellectual Agora jaren steeds is uitgeroepen tot de beste universiteit van de...... Verenigde Staten, zijn er op de campus perfecte voorzieningen...... Dit model is het rolmodel van de moderne campus. De campus...... fungeert als ontmoetingsplaats van kennis en vormt een integraal.... onderdeel van de stedelijke samenleving van de standplaats....... De inrichting van gebouwen en openbare ruimte staat geheel in...... het teken van het opdoen en uitwisselen van kennis. Er worden op...... de campus vele activiteiten en gebeurtenissen georganiseerd....... Zij zijn bedoeld om andere mensen met belangstelling voor.... wetenschap en cultuur te ontmoeten. Daarnaast biedt het model...... ruimte aan kennisintensieve bedrijven....... Niet alleen studenten, docenten, onderzoekers en kenniswerkers...... zijn welkom op de campus, maar ook mensen die niet aan de op...... de campus gevestigde kennisinstellingen en kennisbedrijven zijn.... verbonden. De voorzieningen op de campus staan open voor...... iedereen die er gebruik van wil maken, zij het meestal tegen...... betaling. Er is geen sprake van exclusief gebruik door de campusbevolking. Simmons Hall, Massachusetts Institute of Technology, Cambridge (MS)................

22 voor studenten en medewerkers. Naar aanleiding van enkele inderdaad 24 uur per dag en 7 dagen in de week door. Samen met 23 incidenten heeft men aan het MIT volop geïnvesteerd in studentenhuisvesting, een studentenservicecentrum en een sport- en fitness de nabij gevestigde jonge kennisbedrijven, biedt het MIT het de door alumni en bedrijven gesponsorde researchlaboratoria en centrum. Op de campus van het MIT gaat het (kennis)leven schoolvoorbeeld van de moderne campus. Student Centre, Massachusetts Institute of Technology, Cambridge (MS) Harvard Green Initiative Cultuur en natuur staan voorop oplossingen. Van de door ons bezochte campussen spannen Harvard University en de University of Chicago op dit punt de Een ambitieuze cultuur heeft een positieve invloed op de ontmoetingsfunctie van de campus. De Amerikaanse cultuur verschilt verblijfsklimaat van de campus en een duurzame bedrijfsvoering kroon. Zo beoogt het Harvard Green Initiative een duurzaam in dit opzicht van de Nederlandse cultuur. Het zou te overwegen van de voorzieningen te bevorderen. De University of Chicago laat zijn om in Utrecht te breken met die Nederlandse traditie. Door in zich daarbij inspireren door de campusinrichting van de Engelse Utrecht een campusontwikkeling te initiëren volgens het Intellectual Agora model, kan een verschuiving optreden in de cultuur de botanische tuin in het centrum van de campus en transfor- universiteiten in Cambridge en Oxford. De universiteit renoveert aan de Utrechtse universiteit en hogeschool. Er wordt wel eens meert de belangrijkste verkeersader op de campus (the Midway) gezegd dat in Nederland studenten en docenten, patiënten en tot een groene verblijfsruimte. Daarnaast besteedt men veel doktoren, onderzoekers en ondernemers tevreden zijn met een aandacht aan kleinschalige groene verbindingsroutes op de zesje. Het uiteindelijke doel van campusontwikkeling is deze campus. cultuur te doorbreken. De campusontwikkeling aan beide gerenommeerde Amerikaanse In Amerika houdt men bij de inrichting van de campus veel universiteiten staat in het teken van duurzame maatregelen. Men Zesiger Sports & Fitness Centre, Massachusetts Institute of Technology, Cambridge (MS) rekening met groenkwaliteiten en zoekt men naar duurzame bevordert een milieuefficiënt en intensief gebruik van de openbare

24 ruimte ( people, planet, profit ). We kwamen dit thema ook tegen recreatieve invalshoek vanzelfsprekend. Om de vergelijking met de op de andere bezochte campussen. Alle door ons in Amerika Amerikaanse campussen te kunnen doorstaan, zal bij de ontwikkeling van De Uithof een landschappelijke verbinding moeten bezochte campussen koesteren hun groene kwaliteit. Duurzaamheid is het Leitmotif van alle campussen die we hebben gezien. worden gelegd met het Kromme Rijngebied en het landgoed Deze ervaringen sporen met de centrale ideeën van de structuurvisie De Uithof. Dit ligt voor de hand, want De Uithof is tot stand goed mogelijk gebruik van de groene kwaliteiten van de botani- Oostbroek. In De Uithof zelf zou men moeten streven naar een zo gekomen door het vervallen van de militaire kringenwet, met sche tuin in De Uithof. Kleinschalige, groene verbindingszones daarin het fort Werk aan de Hoofddijk. De groene verankering van zoals men die bij de University of Chicago op dit moment aanlegt, De Uithof in de revitalisatie van de Nieuwe Hollandse Waterlinie zullen de verblijfskwaliteit van De Uithof aanmerkelijk verbeteren. (deel Kraag van Utrecht) is zowel vanuit cultuurhistorische als De Uithof, Utrecht 4. Publiek-private samenwerking Campusontwikkeling in Amerika vindt plaats binnen een sterk op macht naar samenspel tussen publieke en private partijen. In het de behoefte van de vraag gericht institutioneel kader. Dit betekent geval van campusontwikkeling gaat het om een samenspel tussen dat de wensen van de gebruikers, zoals studenten, patiënten en overheden, instellingen en bedrijven. De verschuiving van minder ondernemers, centraal staan. Zij worden ook zo veel mogelijk overheid, meer markt houdt in dat beleggers, projectontwikkelaars en bouwers meer betrokken raken bij campusontwikkeling. betrokken bij de plannen. Dit vereist een open en flexibele opstelling van de betrokken publieke en private partijen. In Bovendien opereren de betrokken kennisinstellingen en woningbouwcorporaties meer marktconform. De rol van de overheid is Amerika weet men overlappende bevoegdheden en competentieproblemen zoveel mogelijk te voorkomen. Bij de campusontwikkeling in Amerika doet iedere partner zijn deel vanuit de eigen planvorming op lange termijn actief in de gaten houdt en zich die van een gemengd bedrijf, dat wil zeggen dat men vooral de specialiteit en het eigen belang. Dit leidt vaak tot verrassende daarbij vooral richt op het maatschappelijke en immateriële oplossingen. rendement en minder op het directe financiële rendement. De Amerikaanse manier van campusontwikkeling sluit aan op de (Van Rooy et al. 2006). huidige ideeën over gebiedsontwikkeling in Nederland. Daarin Campusontwikkeling is een prima voorbeeld van gebiedsontwikkeling. Zo is de omvang van het gebied te overzien. Het gaat om de wordt het vertrouwde Rijnlandse sturingsmodel, dat voornamelijk gericht is op de realisering van publieke voorzieningen en op het ontmoetingsruimte waar uitwisseling en productie van kennis bereiken van consensus tussen publieke partijen, ingeruild voor plaatsvindt. Daarnaast heeft de campus een uitstraling op de een meer Angelsaksisch sturingsmodel waarin privatisering en stedelijke omgeving, in zowel sociaal-culturele als sociaaleconomische zin. De invloedsfeer van de campus is dus groter dan marktwerking de boventoon voeren. Kenmerk van de toepassing van dit model in de ruimtelijke ordening is dat er meer vrijheid van het feitelijke gebied waar zich de voorzieningen van de campus handelen is door minder regelgeving, maar dat verboden ook bevinden. harder zijn dan voorheen. Er valt in dit sturingsmodel minder te Diverse factoren bepalen het succes van gebiedsontwikkeling (Van overleggen en meer te handelen. In bestuurlijke zin betekent dit Rooy et al. 2006). Daarbij kan men een onderscheid maken tussen een overgang van government naar governance, van overheids- coördinatie en uitvoering. Bij coördinatie spelen in eerste instantie 25

26 urgentie en commitment een grote rol. Urgentie hangt samen met de maatschappelijke notie dat er iets moet gebeuren. De stimulering van de kenniseconomie is weliswaar een belangrijk beleidsmotief, maar deze legt te weinig gewicht in de schaal om als maatschappelijk urgent te boek te staan. In Amerika wordt campusontwikkeling veelal gekoppeld aan de verbetering van de aantrekkelijkheid van stadscentra en van de leefkwaliteit in probleemwijken. Dat zouden we in Utrecht ook moeten doen (zie Beyond De Uithof ). Bij commitment hebben bestuurders van de betrokken overheden en kennisinstellingen een zware verantwoordelijkheid. Van hen wordt verlangd dat zij bezield en bevlogen leiderschap vertonen waardoor investeringen tot stand komen. We hebben in Amerika fraaie staaltjes van zulk leiderschap gezien. Bestuurlijk commitment In Amerika nemen de onderwijsinstellingen (universiteit, hogeschool) meestal het initiatief bij campusontwikkeling en betrekken andere partners bij dit initiatief. De schaal waarop deze campusontwikkeling plaatsvindt, overtreft vaak de fysieke afmetingen van de campus zelf. We komen daar in het volgende hoofdstuk nog op terug. Het is van belang dat men in Amerika universiteiten en hogescholen steeds meer ziet als belangrijke Urban Developers (Perry & Wiewel 2005). Dat betekent dat de relatie tussen de besturen van de stad en van universiteit/hogeschool vanaf het begin cruciaal is voor het welslagen van campusontwikkeling. De Ryerson University (in Toronto) biedt het meest uitgesproken voorbeeld van een dergelijke aanpak. Deze universiteit/hogeschool heeft de eigen ambities (verbetering en uitbreiding van technologisch hoogstaande onderwijs- en onderzoeksruimten, nieuwe studentenhuisvesting) gekoppeld aan de revitalisering van het Central Business District van Toronto. Men vond een gewillig oor bij het gemeentebestuur, dat overigens een veel minder goed Massachusetts Institute of Technology, Cambridge (MS) Ryerson University, Toronto.......... contact heeft met grote broer van Ryerson, de University of.. Duidelijke rolverdeling 27.... Toronto. Gemeente en universiteit vonden elkaar op het gemeenschappelijke belang van de revitalisering van de binnenstad en de De betrokkenheid van marktpartijen is de volgende door Van Rooy............ verhoging van de aantrekkingskracht van Ryerson University. Beide et al. (2006) genoemde succesfactor voor gebiedsontwikkeling....... beleidsdoelstellingen ondersteunen elkaar; een voorbeeld van een Deze betrokkenheid steekt uit boven de financiering van campusontwikkeling, want het gaat ook om de waardevolle praktijkkennis.... win-win situatie. Ryerson University heeft in dit verband zes...... heldere doelstellingen opgesteld en heeft in eigen opdracht door over de haalbaarheid van de plannen. Daarnaast weten marktpartijen vaak creatieve oplossingen te bedenken en waken zij over...... een architectenbureau een masterplan laten maken. Een consortium van vier commerciële partijen is betrokken bij de uitvoering de snelheid waarmee de plannen worden gerealiseerd. Tijd kost............ van dit masterplan. Dit plan is daarna met Jan en Alleman in immers geld..... Toronto besproken, waardoor de universiteit/hogeschool ook In Amerika is de grens tussen het publieke en private domein...... onder de bevolking veel weerklank vond voor de op onderdelen dunner dan in Europa en in Nederland. Bij alle bezochte campusontwikkelingen waren nadrukkelijk marktpartijen betrokken....... rigoureuze bouwplannen. De Ryerson University heeft op deze...... manier voldaan aan twee andere door Van Rooy et al. (2006) Tijdens de reis werd ons bovendien duidelijk dat zowel de betrokken kennisinstellingen als de betrokken marktpartijen vanaf het...... genoemde succesfactoren voor gebiedsontwikkeling, namelijk.... vroegtijdige betrokkenheid van volksvertegenwoordigers en van begin van het ontwikkelingstraject veel waarde hechten aan een...... bewoners. Door volksvertegenwoordigers vroegtijdig in het proces zo doorzichtig mogelijke opstelling van elkaar. Elke partij speelt...... de eigen strategische doelen uit te leggen en daarbinnen oplossingsrichtingen voor te leggen, is veel aan duidelijkheid gewonnen. Ook in Amerika zullen er partijen zijn die in dergelijke processen een eigen rol in dit proces en heeft eigen verantwoordelijkheden............. Met betrekking tot de lokale bevolking ging het de Ryerson een verborgen agenda hebben, maar het was voor ons opvallend.... University niet zo zeer om draagvlak te kweken, maar meer om dat in Amerika iedereen vooraf zoveel mogelijk op de hoogte is van...... enthousiasme en coproductie tot stand te brengen. De lokale de doelstellingen van elk van de betrokken partijen en van de rol...... bevolking moet trots kunnen zijn over de plannen. Een aanstekelijk die iedereen in het proces wenst te spelen. Transparantie tijdens...... enthousiasme van de zijde van de kennisinstelling doet daarbij de campusontwikkeling is ook in Nederland cruciaal....... wonderen. Ook in Utrecht doen de Universiteit Utrecht en de.... Hogeschool Utrecht er goed aan op corporate -niveau het belang Volgens Van Rooy et al (2006) is gebiedsontwikkeling gericht op...... van campusontwikkeling te onderstrepen. Van bestuurders van de het constructief verbinden van zo veel mogelijk belangen ten...... UU en de HU mag gevraagd worden dat zij de campusplannen van dienste van de totstandkoming van een nieuwe ruimtelijke...... harte uitdragen en andere betrokken partijen, zoals het UMC inrichting. Belangenbehartiging vereist onderhandelen....... Utrecht hiervoor enthousiast maken. De gemeente Utrecht zou de Bij gebiedsontwikkeling gaat het niet om het traditionele positionele onderhandelen, maar om het persoonlijke onderhandelen..... maatschappelijke urgentie van campusontwikkeling in de stad...... moeten onderschrijven en uitdragen. Vervolgens zullen alle Bestuurders leggen dan al vroeg op tafel wat men persoonlijk...... partners zo goed mogelijk hun campusbeleid op elkaar moeten belangrijk vindt. Men is minder uit op compromissen en wil graag...... afstemmen. echte consensus bereiken. In Amerika viel ons op dat inderdaad........

28 iedereen in een vroeg stadium van de campusontwikkeling open was over de eigen belangen en vervolgens zakelijk met deze verschillen omging. Het kan in dit verband geen kwaad om wat dieper in te gaan op de belangen van de verschillende bij campusontwikkeling betrokken partijen. Belangen van universiteit en hogeschool bij campusontwikkeling Universiteiten en hogescholen in Amerika versterken met de campus hun reputatie als leidende onderwijsinstellingen. De campus is een concurrentiefactor van de instelling op de internationale onderwijsmarkt. Alle door ons bezochte Amerikaanse Niet alleen in Amerika, maar ook in Nederland, is er in het hoger onderwijs steeds meer oog voor excellentie. Er mag tegenwoordig in het hoger onderwijs weer worden gevraagd om excellentie. Dit geldt in het bijzonder voor het onderzoek. De Nederlandse universiteiten zijn de afgelopen twintig jaar veel meer prestatiegericht geworden (Ministerie van OCW, 2007). En ze zijn daarin ook behoorlijk succesvol geweest. Uit internationale vergelijkingen blijkt dat de Nederlandse universiteiten alleen Angelsaksische universiteiten voor moeten laten gaan (OECD 2007). Dat zijn vaak universiteiten die onder een ander financieel regime opereren dan de Nederlandse. Terecht wijst de econoom Arnoud Boot in zijn recent gehouden diesrede erop dat internationale concurrentie in het hoger onderwijs veel meer opgaat voor het onderzoek dan voor het aandacht aan te besteden. Studenten, docenten en onderzoekers zijn namelijk nu al gebaat met een internationaal georiënteerd en qua kennisuitwisseling mede lokaal ingericht onderwijsklimaat. Bij het eerste genoemde punt kan men denken aan Engelstalig onderwijs, bij het tweede aan voldoende uitnodigende voorzieningen op de campus. Door een goed geoutilleerde campus zijn instellingen in staat internationaal talent aan zich te binden. Dit geldt dus niet alleen voor het Utrechtse University College, maar ook voor de universiteit en hogeschool in het algemeen. Daarnaast speelt een goed geoutilleerde campus in op de als gevolg van het ict-gebruik voortgaande individualisering en versplintering van onderwijs en onderzoek (zie ook het ontwikkelingsmodel Clicks & Mortar). Een goede campus is niet zo zeer een vervanging voor onderwijs op afstand via internet, maar meer een 29 instellingen begonnen hun presentaties met een verwijzing naar hun internationale reputatie. Topuniversiteiten als Harvard en MIT (in Cambridge bij Boston) en de universiteiten van Chicago en Toronto behoeven hun reputatie niet van de daken te schreeuwen. Ook voor deze topuniversiteiten vormt de campus een vooraanstaand onderdeel van de op internationaal onderwijs en onderzoeksmarkt gerichte corporate strategy. onderwijs. Hij meent dat de Nederlandse instellingen voor hoger onderwijs tot nu gefaald hebben door het gebrek aan concurrentie in het bieden van hoge kwaliteit onderwijs en in het vormgeven en uitvoeren van allerlei activiteiten die de toegevoegde waarde van universiteiten en hogescholen voor de lokale economie optimaliseren. (Boot 2008, p. 19). Boot pleit voor meer concurrentie op beide punten en komt tot de conclusie dat wetenschappelijke excellentie daarbij de belangrijkste factor is die universiteiten in de strijd kunnen werpen. De uitdaging ligt er in om de binding met de complementaire voorziening. Kennis bestaat niet alleen uit gecodificeerde kennis, dat wil zeggen kennis die ligt opgeslagen in boeken en internet. Het gaat ook om intuïtieve kennis ( tacit knowledge ) die in het brein zit van individuele mensen. Het is bij campusontwikkeling de kunst om bovenop het aanbod van voorzieningen voor gecodificeerde kennis (bibliotheek, internetverbindingen) ook de uitwisseling van intuïtieve kennis te faciliteren. Dit kan bijvoorbeeld via het creëren van ontmoetingsmogelijkheden waar face-to-face contact tussen mensen Bibliotheek Carnegie Mellon University, Pittsburgh verschuiving van intramurale naar extramurale zorg. Veel ziekenhuizen zijn bezig met zogeheten zorgboulevards. Hier biedt men niet alleen zorgondersteuning aan patiënten ( care and cure, preventieve zorg), maar ook allerlei andere diensten aan bezoekers en medewerkers (winkels, dienstverlening, recreatieve voorzieningen, opleiding- en vergaderfaciliteiten). Corporate strategy, Harvard University, Cambridge (MS) omgeving te verstevigen, dat wil zeggen met bedrijven en voormalige studenten. Verder pleit Boot voor een sterke samenwerking tussen kennisinstellingen en overheden bij het creëren van een op kennisproductie gericht lokaal vestigingsklimaat. Hun rol is onmisbaar aangezien private partijen daartoe slechts in beperkte mate in staat zijn, vanwege onderlinge coördinatieproblemen. Kortom, universiteiten en hogescholen hebben er op het vlak van onderwijs en maatschappelijke verankering alle belang bij om een vooruitstrevend campusbeleid te voeren. De concurrentiefactor van de campus wordt in Nederland, zeker in vergelijking tot Amerika, tot nu toe onderbenut. Er is alle reden om hier meer plaatsvindt. Bibliotheken spelen in dit verband een belangrijke rol. Zo heeft men de inrichting van de bibliotheek aan de Carnegie Mellon University in Pittsburgh afgestemd op dit sociale motief. Belangen van universitaire medische centra bij campusontwikkeling Een universitair medisch centrum heeft andere belangen bij een campus dan de universiteit en hogeschool. Voor een universitair medisch centrum past de ontwikkeling van een campus in de St. Michael Hospital, Toronto, remember it all starts with caring

30 Het bijzondere van universitaire medische centra is dat dergelijke zorgboulevards in het teken staan van het verlenen van diensten op basis van de nieuwste wetenschappelijke medische kennis. Patiënt, bezoeker en medewerkers worden op de campus doordrongen van de grote kenniskwaliteit van het universitaire medische centrum. Via elektronische informatie worden zij op de hoogte gesteld van het voortreffelijke kennisniveau van het medische centrum. Daarnaast zijn er aangename ontmoetingsruimten (bijv. koffiebars) voor patiënten, bezoekers, onderzoekers, docenten, studenten en andere medewerkers. Op de medische campus is ook plaats voor gespecialiseerde boekhandels, internetcafés, reisbureaus (voor bezoek aan internationale congressen en komst van buitenlandse gasten), woonbemiddelingsbureaus en uitzendbureaus. Bovendien is een universitair medisch centrum een interessante vestigingsplaats voor in het bijzonder life science bedrijven. Belangen van het bedrijfsleven bij campusontwikkeling De belangen van het bedrijfsleven in campusontwikkeling nemen toe. In Amerika investeren steeds meer bedrijven in campussen en science parks. Deze ontwikkeling is in de afgelopen tien jaar in een stroomversnelling geraakt, nadat lange tijd de belangstelling van het bedrijfsleven gering was. Zo vond in Amerika de science park gedachte al in 1951 ingang op de Stanford University in San Francisco, maar kende deze een relatief lange incubatietijd. Pas in het begin van de jaren tachtig groeide het aantal science parks in Amerika zienderogen, omdat toen pas de wetgeving werd aangepast. Dat betekende een voordelige patent- en belastingwetgeving en het toestaan van research joint ventures tussen universiteiten en bedrijfsleven. Daarnaast is ook de opkomst van nieuwe economische activiteiten van belang. Zo groeide het science park van de Stanford University uit tot wat later bekend werd als Silicon Valley. Het gebruik van gemeenschappelijke ictvoorzieningen, trainingsmogelijkheden van de universiteit en flexibele huisvestingsmogelijkheden zijn de belangrijkste redenen voor bedrijven om zich op een science park te vestigen. Daarnaast spelen vestigingsplaatsfactoren op stedelijke schaal een rol, zoals aanwezigheid van een afzetmarkt voor kennisintensieve producten, nabijheid van toeleveranciers en dienstverleners, aanwezigheid van een hoog opgeleide beroepsbevolking, toegang tot venture capital, goede bereikbaarheid en een aantrekkelijke woonomgeving. Corporate leaders in Amerika investeren niet zozeer in science parks om vooraan te staan bij de transfer van fundamenteel onderzoek, maar vooral om op tijd talentvolle en creatieve studenten te rekruteren. Eén van de meeste opvallende voorbeelden kwamen we tegen aan de Carnegie Mellon University (Pittsburgh). Daar bevindt zich het Carnegie Mellon s Collaborative Innovation Centre. Dit is een bedrijfsverzamelgebouw met Apple, Intel en Google als belangrijke huurders. Daarnaast wordt er op deze campus momenteel volop gebouwd aan het Gates Center voor Computer Science. Het gaat hier niet in de eerste plaats om laboratoria voor deze computergiganten, maar om experimenteerruimten voor studenten en docenten waar deze bedrijven samen met de universiteit experimenteer- en onderzoeksprogramma s draaien. Ondertussen gaat uiteraard het selectieproces op de arbeidsmarkt door. Kleine kennisintensieve bedrijven, die al dan niet spin off s van de universiteiten en ziekenhuizen zijn, halen naast kennisvoordelen en arbeidsmarktvoordelen ook marketingvoordelen uit hun aanwezigheid op de campus. De nabijheid van een gerenommeerde universiteit biedt hen namelijk een imagovoordeel. Volgens onderzoek heeft dit een positief effect op hun overlevingskans (Ferguson & Olofsson 2004). Bedrijven die zich vestigen op science parks krijgen een soort kwaliteitsstempel. Ook hier is sprake van een win-win situatie. Nieuwe bedrijven maken markttechnisch gebruik van de vestiging op het science park, terwijl hun komst weer bijdraagt aan de naamsbekendheid van het science park. Het mes snijdt zodoende aan twee kanten. Op deze manier probeert onder meer het Illinois Institute of Technology (Chicago) zowel haar fundamentele als toegepast wetenschappelijke status te verhogen. 31 Gates Center, Carnegie Mellon University, Pittsburgh Illinois Institute of Technology, Chicago

........ 32 Ontwikkeling en exploitatie acquisitie van de campus en science park, terwijl commerciële.... 33.. Naast kennisintensieve bedrijven hebben ook vastgoedbedrijven partijen de bouw en verhuur van gebouwen ter hand nemen..... belang bij campusontwikkeling. Evenals bij gebiedsontwikkeling...... in het algemeen zijn grondposities vaak doorslaggevend voor het Het is in Amerika normaal dat marktpartijen hun expertise...... kunnen realiseren van de plannen. Cruciaal is dat free riding (projectontwikkelaars) en kapitaal (beleggers) inbrengen bij de...... wordt voorkomen, dat wil zeggen dat er partijen aan tafel zitten ontwikkeling en exploitatie van campussen en science parks. In...... die alleen uit zijn op het binnenhalen van de grondwaardestijging. Amerika wordt het vastgoed op science parks zonder uitzondering door marktpartijen ontwikkeld en geëxploiteerd. Deze...... Dit geldt zeker voor campussen en science parks die doorgaan.... voor duur onroerend goed (Massey et al. 1992). Naast hoge marktpartijen zijn slagvaardig en flexibel in acquisitie, ontwikkeling en servicing van bedrijven. Dit gaat ook op voor een typische........ opbrengsten gaat het ook om hoge kosten, want er is veel geld.... gemoeid met campusontwikkeling vanwege de hoge intrinsieke onderzoeksuniversiteit als Massachusetts Institute of Technology....... investeringen (infrastructuur, hoge kwaliteit van gebouwen en Deze universiteit is niet betrokken bij de exploitatie van het.... voorzieningen e.d.) en hoge exploitatierisico s. Kenmerk van nabijgelegen science park en heeft nauwelijks bemoeienis met...... gebiedsontwikkeling is dat de financiering van de realisatie een welke bedrijven zich hier vestigen. Voor wat betreft de bedrijvigheid op de campus van MIT doet de universiteit zelf op commer-........ integrale opgave is. Dit vraagt om zorgvuldige financial engineering, een kennisveld dat bij de meeste overheden en kennisciële basis aan projectontwikkeling. Men verkoopt de eigen.......... instellingen onvoldoende is ontwikkeld. gebouwen op de vrije markt en investeert vervolgens in nieuwe.... De ontwikkeling van een campus vraagt een lange adem van gebouwen en de inrichting van de openbare ruimte op de campus....... partijen die de risico s kunnen dragen. Daarom moet bij campusontwikkeling goed worden nagedacht over de vastgoedstrategie en Dit lijkt in Nederland nog toekomstmuziek. Toch legt men ook in............ de bijbehorende organisatie. Er zijn verschillende vormen van Nederland de ontwikkeling en exploitatie van science parks vaak...... exploitatie en beheer van campussen en science parks mogelijk in handen van marktpartijen. Neem bijvoorbeeld het Science Park.... (Ferguson & Olofsson 2004, Westhead & Batstone 1998). Amsterdam dat de komende jaren flink wordt uitgebreid. BAM...... In de eerste plaats kan de universiteit of hogeschool ervoor kiezen ontwikkelt daar de zogeheten Living Plot van kleinschalige en...... de campus geheel onder eigen verantwoordelijkheid te ontwikkelen en te exploiteren. Dit komt in Amerika nauwelijks voor, en ook ontwikkelaars in dit park werkzaam zijn (Van Kleef 2007). Verder.. tijdelijk te gebruiken bedrijfsruimten, terwijl er ook drie andere.......... steeds minder in Nederland. Een tweede vorm is een projectteam doet het bedrijf ASP NV de exploitatie van vijf bedrijfsverzamelgebouwen op dit park. Het kan geen kwaad in het kader van de.... Massachusetts Institute of Technology, Cambridge (MS).. waarin verschillende partners samen de verantwoordelijkheid.... hebben over ontwikkeling en exploitatie. Meestal neemt de lokale campusontwikkeling in Utrecht eens een balletje op te werpen...... overheid of de universiteit dan wel de hogeschool het beheer van naar projectontwikkelaars en beleggers. Een opvallende ervaring.... commerciële partijen. Samenwerking met deze partijen is op zich duidelijke scheidslijn te trekken tussen wetenschap en commercie... het onroerend goed op zich en bieden commerciële partijen hun tijdens de reis was dat de bezochte kennisinstellingen zich officieel.. prima voor de kennisinstellingen, maar wel op basis van ieders Bovendien beseft men ook aan Amerikaanse universiteiten en.... adviezen en diensten aan. Bij de derde organisatievorm is er sprake nogal gereserveerd opstellen ten aanzien van kennisvalorisatie. Zij.. competentie. Kennisinstellingen maken daarom graag een strikte hogescholen dat het niet zo kan zijn dat vindingen met mogelijke.. van een speciaal voor de campusontwikkeling opgezet bureau. vinden eigenlijk dat kennisvalorisatie niet past bij hun kernactiviteiten. Dit geldt in het bijzonder voor de kennistransfer naar...... scheiding tussen kennis en commercie. De praktijk is overigens commerciële waarde op de plank blijven liggen... Dit bureau is verantwoordelijk voor de marketing, organisatie en.. vaak anders. Ook in Amerika is in menig incubatiecentrum geen Hoewel commerciële toepassingen van kennis niet tot de kern-................................

.................. 34 activiteiten van de kennisinstellingen behoren, zien ze wel in dat de ontwikkeling van campus en science park in ons land zal daadwerkelijke bouw. Bovendien levert deze partij projecten van...... het hun maatschappelijke taak is om vindingen voor commerciële toenemen. Men kan deze ontwikkeling als een kans zien. Langs goede kwaliteit. De expertise van de SSHU op dit vlak kan tot......... ontwikkeling aan te bieden. Kennisinstellingen in Amerika deze weg slaat men mogelijk twee vliegen in één klap, namelijk voordeel strekken bij de campusontwikkeling in Utrecht.......... begeleiden dus wel degelijk studenten en medewerkers bij de kostenbeheersing tijdens de bouw en waardevermeerdering van......... commercialisering van hun vindingen. Dat doen ze door aparte het eigen vastgoed. Overigens is het verstandig om de Amerikaanse......... organisaties in het leven te roepen. Deze Technology Transfer voorbeelden op dit punt niet al te klakkeloos te kopiëren. Als er...... Offices bedruipen zichzelf met de inkomsten van patenttoepassingen en technologielicenties. Het commerciële succes van zulke dit ten koste gaan van het collectieve kennisdoel dat de campus een overschot aan privaat kapitaal zit in zulke initiatieven, dan kan.................. TTO s wordt bepaald door enerzijds de wetenschappelijke reputatie beoogt (Van Dinteren 2007). Dit pleit er voor dat de publieke......... van de betrokken faculteiten en departementen en anderzijds het instellingen en de lokale en regionale overheden hun krachten en......... aantal hoogwaardige technologische bedrijven in de regio financiën bundelen en vanuit die positie samenwerking zoeken...... (Friedman & Silberman 2003). In De Uithof wil men vooral op het met commerciële partijen.......... gebied van Life Sciences en Geosciences (klimaat, duurzaamheid, grote steden) investeren in een sterke nationale en interna- ziekenhuis) en de overheden (provincie, gemeente) geen zeggen- Dit betekent uiteraard niet dat de instellingen (hoger onderwijs,.................. tionale profilering van het onderzoek. In Amerika zoeken de TTO s schap hebben over de inrichting en organisatie van de campus.......... dan naar interessante commerciële partners en richten de Essentiële onderdelen van de campusontwikkeling zoals infrastructuur, voorzieningen, openbare ruimte, maar ook het statuut...... instellingen zelf incubators voor startende bedrijven op.......... De exploitatie van zulke incubators is vaak wel in handen van van toegang en toelating van bedrijven behoren binnen de......... private organisaties. bestaande Nederlandse context tot de verantwoordelijkheden van......... de betrokken kennisinstellingen en overheden. Men zou kunnen......... overwegen een projectorganisatie voor campusontwikkeling in...... Kostenbeheersing en waardevermeerdering Utrecht in het leven te roepen. Op deze wijze zou men problemen......... rond de inbreng van de verschillende partners vóór kunnen zijn......... Campusontwikkeling naar Amerikaanse snit stelt nieuwe eisen aan (vgl. de problemen rond de inbreng van verschillende partijen bij......... het bouw- en beheermanagement van de betrokken kennisinstellingen. Zij kunnen de campus niet langer in hun eentje ontwikke- een dergelijke projectorganisatie hebben vertegenwoordigers van de ontwikkeling van het stationsgebied in Utrecht, Hillen 2007). In............... len en zullen allianties moeten aangaan met andere partijen. de betrokken kennisinstellingen en overheden zitting. In Utrecht......... Campusontwikkeling verlangt uiteindelijk van alle partijen een bestaat steeds meer ervaring met publiek-private samenwerking......... actieve opstelling, waarbij men tijdig mogelijkheden en kansen op bij de ontwikkeling van campusgerelateerde projecten. Zo is Rabo......... de vastgoedmarkt weet te onderkennen en te benutten. In Amerika Vastgoed betrokken bij de bouw van City Campus Max, een......... gaan de onderwijsinstellingen zelf steeds commerciëler om met woningcomplex voor circa 1.000 studenten en andere starters op...... hun eigen vastgoed. Gezien de lange termijn financiële perspectieven van de instellingen voor hoger onderwijs in Nederland Deze commerciële partij maakt geen gebruik van subsidies en de woningmarkt (Manshanden 2007)................... verwachten we dat de betrokkenheid van commerciële partijen bij verhoogt de snelheid en efficiëntie van de voorbereiding en de... 35

36 5. 37 Noodzakelijke infrastructuur Omdat kennis ook op de campus niet vanzelf ontstaat, zal er fors verhogen. Dit geldt tevens voor de beide bezochte campussen moeten worden geïnvesteerd in een faciliterende infrastructuur. in Chicago. Zonder zulke infrastructuur blijven belangrijke organisatorische doelstellingen van de campus, zoals internationalisering en De situatie in Canada verschilt op dit punt enigszins met die in de kennisvalorisatie, holle woorden. De beloften van de moderne Verenigde Staten. Aan de University of Toronto regelen de colleges campus als kenniscentrum worden dan niet waargemaakt. de huisvesting van studenten. Vooral in het eerste jaar wonen de Het gaat bij de ontwikkeling van een campus uiteindelijk om de studenten op de campus. De Ryerson University in Toronto wil wel inrichting en organisatie van een samenleving van mensen die het aantal studentenwoningen vergroten, maar heeft hiervoor elkaar aantrekken omdat zij dezelfde belangstelling hebben voor weinig ruimte op de eigen campus. Men stimuleert projectontwikkelaars om in de buurt rondom de universiteit dergelijke kennis. Een goede infrastructuur met betrekking tot bereikbaarheid en voorzieningen is daarvoor onontbeerlijk. woningen commercieel te verhuren. Huisvesting staat in de door ons in Canada bezochte campussen minder hoog op de prioriteitenlijst dan in de Verenigde Staten. Leefbaarheid staat centraal Door de bouw van meer studentenwoningen op de campus neemt De moderne campus in Amerika is een leefgemeenschap. Alle door de vraag naar leefbaarheid verder toe. Dit is ook het geval in ons bezochte universiteiten/hogescholen werken op dit moment De Uithof, waar, zoals gezegd, inmiddels 2.000 studentenwoningen aan uitbreiding van het aantal (studenten)woningen. Zo streeft de zijn gebouwd. De meeste Amerikaanse universiteiten proberen Boston University er naar om binnen vier jaar al hun undergraduate studenten (ongeveer 30.000 studenten) op de campus te zeggen niet alleen voor undergraduate studenten, maar ook voor zoveel mogelijk een mix aan woningen te neer te zetten, dat wil huisvesten. Aan Harvard wil men in 2011 50% van alle graduate graduate studenten, post docs, jonge gezinnen van buitenlandse studenten (12.500 studenten) een woning op de campus kunnen onderzoekers en visiting professors. In Nederland heeft men in aanbieden. Amsterdam soortgelijke plannen. Op het science park Amsterdam MIT heeft de afgelopen jaren op dit punt al een forse inhaalslag komen uiteindelijk 700 studentenwoningen en 650 dure koop- en gemaakt. Ook de Carnegie Mellon University in Pittsburgh wil het huurwoningen voor buitenlandse gastdocenten en voor de gewone huidige percentage op de campus woonachtige studenten (20%) Amsterdamse mark (van Kleef 2007). Simmons Hall, Massachusetts Institute of Technology, Cambridge (MS)

38 Toegankelijkheid en bereikbaarheid Een campus trekt mensen aan en zorgt daarom voor een toename aan verkeersstromen. In Amerika probeert men de toeloop van verkeer naar de campus op verschillende manieren te stroomlijnen. Amerika is een autoland en de bereikbaarheid per auto is daar ook voor de meeste kennisinstellingen een belangrijk punt. Goed per autoweg ontsloten locaties aan de rand van de stad waren dan ook lange tijd de meest favoriete vestigingsplaatsen voor een campus. Ook De Uithof in de oksel van de A27 en A28 is zo n prima autolocatie. Dit locatievoordeel van een campus telt tegenwoordig minder zwaar dan vroeger. In Amerika hebben diverse campussen meer last dan gemak van een goede autolocatie. Een mooi voorbeeld is de Boston University die gelegen is bovenop een belangrijk knooppunt van autowegen, maar daarvan bij de bouw van de nieuwe campus eigenlijk meer nadeel dan voordeel heeft. Men probeert bij de Boston University bovendien door middel van de bouw van meer woningen op de campus het forensisme onder studenten te verminderen. Een ander voorbeeld is Harvard waar men belangrijke goederenvervoerstromen op de campus zoveel mogelijk onder de grond stopt. Dit komt de verblijfskwaliteit van de campus uiteraard 39 ten goede. Aan de Carnegie Mellon University zoekt men de Ryerson University, Toronto, dubbel ruimtegebruik oplossing in het stimuleren van verbindingen voor het langzame verkeer (op de fiets, ter voet) op en naar de campus. En ook in Amerika wordt een goede relatie met openbaar vervoer tussen de campus en de (binnen)stad belangrijker. Het meest uitgesproken was dat in Chicago (ITT) en in Boston (Boston University). In de Nederlandse situatie is vooral het gebruik van openbaar vervoer van belang. In De Uithof is in de afgelopen jaren een snelle busverbinding met de binnenstad tot stand gekomen. Er bestaan bovendien steeds concretere plannen om een snelle tramverbinding De Uithof, Utrecht De meeste Amerikaanse campussen worstelen met parkeerproblemen. De Ryerson University in de binnenstad van Toronto lost dit probleem op door dubbel ruimtegebruik van een nabijgelegen parkeergarage. Samen met winkeliers en entertainmentondernemers, zoals een bioscoophouder, exploiteert men een commerciële parkeergarage waarin ook ruimte is gereserveerd voor het personeel van de universiteit. De University of Chicago zoekt de oplossing in het intensiveren van het ruimtegebruik aan de randen van de campus. Hier bouwt men nieuwe parkeergarages aan de rand van de campus, waarmee men voorkomt dat het autoverkeer reikt tot in het centrum van de campus. aan te leggen tussen De Uithof en het Centraal Station. Daarnaast komt er een Park & Ride in De Uithof. De ontsluiting van De Uithof is in eerste instantie een taak van de gemeente en het Bestuur Regio Utrecht. Ook op dit punt biedt Amsterdam een leerzaam voorbeeld. Daar neemt de gemeente het initiatief om een gloednieuw NS-station te bouwen op het Science Park, evenals de aanleg van een spoortunnel en een aansluiting op de A10 (van Kleef 2007). De Uithof verkeert ook qua verkeersligging in een uitstekende positie om de campusfunctie in de komende jaren te versterken. Binnen de Noordvleugel Utrecht (de regio Utrecht-Amersfoort- Hilversum) heeft De Uithof een strategische geografische ligging. Nu zegt geografie op zich natuurlijk weinig; het gaat vooral om de verkeerstechnische ligging. De vooruitzichten van De Uithof zijn ook in dit perspectief gunstig. Door de aanleg van een Park & Ride en de komst van een tramverbinding wordt de bereikbaarheid van De Uithof vanuit de wijde omgeving en vanuit de stad vergroot. Verdere aansluiting in het kader van het regionale vervoersnetwerk binnen de Noordvleugel Utrecht is geboden (verbindingen naar Hilversum en naar Zeist, eventueel Amersfoort). Boston University

40 Voorzieningen op de campus Congrescentrum en hotel In De Uithof kan men in dit verband denken aan de uitbreiding van de congresfaciliteiten in het Educatorium en de Universiteits- 41 De Uithof verschilt het meest van de door ons bezochte campus- Op menige campus in Amerika treft men een congrescentrum en bibliotheek. Een hotel in De Uithof zou verschillende doelgroepen sen in Amerika wat betreft het aantal en de beschikbaarheid van hotel aan (bijvoorbeeld MIT in Boston). Ook in Amsterdam bestaan kunnen bedienen. Daarmee stelt De Uithof zich open voor de voorzieningen. Op een campus in Amerika bevinden zich veel meer op het nieuwe science park plannen om een drie sterren hotel ontvangst van bijvoorbeeld bezoekers van internationale conferen- voorzieningen en deze voorzieningen hanteren, zoals gezegd, veel annex conferentiecentrum te bouwen met een omvang van 200 tot ties, al dan niet buitenlandse, ouders van studenten van de ruimere openingstijden. Daarmee leveren de voorzieningen een 250 kamers. De uitgifte wordt gedaan door de Universiteit van universiteit en het University College, ouders van kinderen in het belangrijke bijdrage aan de leefbaarheid op de campus. We zullen Amsterdam die in gesprek is met een belegger en een exploitant UMC Utrecht, bezoekers van bedrijven op het Science Parc en enkele van deze voorzieningen de revue laten passeren en de (van Kleef 2007). bezoekers van culturele evenementen in De Uithof. mogelijkheden in De Uithof kort aangeven. De exploitatie van zo n hotel zou men in handen kunnen leggen van de SSHU, waarbij kan worden overwogen om alumni korting te geven. In Amerika onderhouden de meeste universiteiten een sterke band met hun alumni. De kennisinstellingen weten hieruit strategische en financiële voordelen te halen. Theaters Campussen in Amerika oefenen een grote culturele aantrekkingskracht uit. Zij bieden een podium aan uitvoerende artiesten en hanteren daarbij een theaterformule. Interessant in Amerika is dat de programmering van de theaters voor een groot deel bij de studenten en hun organisaties ligt. Zij organiseren zelf het culturele leven op de campus. Een nieuwe schouwburg in De Uithof is waarschijnlijk te veel van het goede, maar een middelgroot theater moet zeker worden overwogen (zie ook het voorbeeld van MIT). Naast echte trekkers voor heel Nederland of de Utrechtse regio kan men denken aan culturele gebeurtenissen die worden verzorgd door studenten van de universiteit en de HKU. We denken aan een experimenteerruimte gecombineerd met uitzendingen via een Campus YouTube. Ook combinaties met disco, tentoonstellingen en ateliers zijn mogelijk. De uiteindelijke bedoeling is om het verblijfsklimaat op Kresge Auditorium, Massachusetts Institute of Technology, Cambridge (MS) University Center, Carnegie Mellon University, Pittsburgh

42 de Utrechtse campus te verbeteren en een beleveniseconomie tot stand te laten komen. De recente initiatieven om in De Uithof meer kunstwerken te plaatsen, passen in deze ambitie. Harvard University, Cambridge (MS) Sportvoorzieningen Op de Amerikaanse campus nemen sportvoorzieningen een belangrijke plaats in. Op Amerikaanse campussen bevinden zich prachtige atletiekstadions, ijshockeyhallen, indoor sporthallen, wedstrijdbaden voor zwemmen, fitnessruimten etc. Sport hoort thuis bij de competitieve sfeer die er op een Amerikaanse campus heerst. Vertaald naar de situatie in De Uithof zou het sportcomplex van Olympos beter gepositioneerd kunnen worden. Dit gaat op in zowel ruimtelijke zin (meer centraal gelegen in De Uithof) als met betrekking tot langere openingstijden (in Amerika tot diep in de nacht) en uitbreiding van het aanbod aan voorzieningen (bijvoorbeeld fitness). Carnegie Mellon University, Pittsburgh Horeca en winkels Het aantal commerciële voorzieningen in De Uthof neemt weliswaar toe, maar steekt nog steeds schraal af tegen wat men op de meeste campussen in Amerika tegenkomt. Naast vele cafés en restaurants (met lange openingstijden) vindt men er kappers, banken, postkantoren, fietswinkels en bioscopen. Veel van deze voorzieningen zijn, op kleinere schaal, op zich aanwezig in De Uithof. Gezien het beperkte voorzieningenniveau, de aard van de locatie en het ontbreken van bewegwijzering zijn de meeste van deze voorzieningen echter nauwelijks toegankelijk voor een breed publiek. Carnegie Mellon University, Pittsburgh 43

44 Werk aan de winkel werkers, wekelijks circa 40.000 studenten en jaarlijks 400.000 patiënten (en een veelvoud aan bezoekers) naar De Uithof. In Amerika biedt de campus een rijk aanbod aan voorzieningen. Dit heeft niet alleen geleid tot een grotere naamsbekendheid van Dit biedt de aanwezige kennisinstellingen en kennisbedrijven naast De Uithof, maar ook tot een meer positieve mening over de het voordeel van de ontmoetingen tussen mensen ook het verblijfskwaliteit van het gebied. Niettemin is het in De Uithof voordeel van kostenbesparingen vanwege het gemeenschappelijke toch vooral een komen en gaan van mensen. Slechts een zonderling vindt het echt gezellig in De Uithof. gebruik van deze voorzieningen. In De Uithof is ook wat betreft de infrastructuur nog niet echt sprake van een campus zoals we die in Amerika hebben aangetroffen. De Uithof blijft tot nu toe nog te De Uithof heeft, bezien vanuit de ruimtelijke structuur van veel een verzameling van min of meer geïsoleerd opererende Utrecht, de wind mee. Ondanks het feit dat door de aanleg van gebouwen. Deze gebouwen huisvesten afzonderlijke researchinstituten, medische centra en onderwijsfaculteiten. Dit is op zich ook Utrecht een accent heeft gekregen in westelijke richting, is Leidsche Rijn de nadruk van de stedelijke uitleg van de stad in Amerika het geval. Maar wat vanuit de optiek van de moderne De Uithof steeds meer een onderdeel geworden van de stadsregio campus het meest opvalt in De Uithof is dat studenten en Utrecht. Evenals in andere grote Nederlandse steden, is de stad kenniswerkers betrekkelijk weinig met elkaar samen leven en Utrecht in ruimtelijk functionele zin opgeschoven naar het in de samen leren. Verdere investeringen in de noodzakelijke infrastructuur in De Uithof zijn hiervoor noodzakelijk. De Uithof heeft beeld VU-Zuidas in Amsterdam of EUR-cultuuras/brainpark in jaren zestig uitgeplaatste universiteitscentrum (vergelijk bijvoor- tot nu toe een te weinig uitgebreid voorzieningenaanbod en een Rotterdam). De Uithof krijgt daardoor in het huidige stedelijke onsamenhangende voorzieningenstructuur. Daarnaast ontbreekt weefsel op organische wijze steeds meer een centrumfunctie. een goede bewegwijzering en heeft de openbare ruimte in De Uithof nauwelijks een verbindende kwaliteit. De allure van De Uithof als campus is in de afgelopen jaren toegenomen. Zo is het imago van De Uithof sterk verbeterd. Werd De Uithof vroeger vooral gezien als een soort steenwoestijn gelegen aan de periferie van de stad Utrecht, tegenwoordig trekt het door de inspirerende en innovatieve architectuur dagelijks vele bezoekers uit binnen- en buitenland. Zo trok twee jaar geleden de Culturele Zondag in De Uithof meer dan 3.000 voor het merendeel Utrechtse bezoekers. Ook de perifere ligging van De Uithof is verleden tijd, onder meer door de aanleg van fietspaden en busbanen. In kringen van regionale skaters kan De Uithof door z n aparte vormgevingselementen een zeker trendy karakter niet ontzegd worden. Door al deze verbeteringen maken steeds meer mensen gebruik van De Uithof. Er komen nu dagelijks meer dan 10.000 kennis- De Bisschoppen, De Uithof, Utrecht 6. Symbiose van campus en stad De campus in Amerika is geen eiland in de stad. De poorten van de van economische, sociale en culturele impulsen aan de stad. campus staan wijd open. Stad en campus vormen in Amerika een Het omgekeerde is ook waar, namelijk dat de stad erg belangrijk symbiose, waaruit beide voordeel halen. Zo geeft een campus tal is voor het succes van de campusontwikkeling. Central Business District Boston 45

46 Hoger onderwijs: hoeksteen van de post industriële stad Steden in Noord-Amerika met veel kennisinstellingen en bloeiende campussen vertonen een sterke economische groei. Deze steden zijn de kampioenen van het postindustriële tijdperk. Campusontwikkeling is direct (via kennistransfer en innovatie) en indirect (via een hoogopgeleide en creatieve beroepsbevolking) van levensbelang voor een sterke stedelijke economie. Boston is hiervan het beste Amerikaanse voorbeeld. Boston is niet alleen de belangrijkste Amerikaanse stad voor hoger onderwijs (met meer dan honderd instellingen voor hoger onderwijs), maar ook het belangrijkste bio tech centrum, het tweede financiële centrum en het tweede governmental centrum van de Verenigde Staten. Bovendien woont in Boston, evenals in San Francisco en Seattle, de belangrijkste concentratie aan mensen die behoren tot de zogeheten creatieve klasse (Florida 2005). Boston is binnen Amerika een cultureel centrum van groot formaat. Pittsburgh laat een ander voorbeeld zien van de nauwe relatie tussen campus en stad. Deze stad heeft de afgelopen dertig jaar een ingrijpende economische herstructurering doorgemaakt waarbij de vroeger dominante staal- en aluminium industrie volledig is verdwenen. Er zijn alleen nog delen over van de vroegere elektronica industrie. Dit sluit op zich aan op het speerpunt van de computer science van de Carnegie Mellon University. Verder zijn tegenwoordig high tech sectoren, onderwijs en gezondheidszorg de belangrijkste werkgelegenheidsbronnen in de stad Pittsburgh. De University of Pittsburgh is de grootste werkgever van de stad. Zonder de drie universiteiten in de stad had Pittsburgh veel meer moeite gehad om deze noodzakelijke economische structuurveranderingen te bewerkstelligen. In echte grote steden, zoals Toronto en Chicago, is het moeilijker om de betekenis aan te geven van de campus van het hoger onderwijs voor de stedelijke economie. Evenals in Nederland bijvoorbeeld geldt voor Amsterdam, zijn er in deze grote steden veel meer krachten dan het hoger onderwijs in het spel betrokken. Niettemin hebben ook deze steden duidelijke trekken van de postindustriële economie en ook hier vormt de lokaal woonachtige en hoogopgeleide beroepsbevolking een belangrijke motor van de stedelijke economie (Glaeser et al. 2001). De mensen die wonen, studeren en werken op de campus zijn als consument en als deelnemer aan het sociaal cultureel leven belangrijk voor de stad. Zeker als er een aantrekkelijke sfeer en voorzieningen in een historische binnenstad voor handen zijn zoals in Utrecht. Daarnaast kunnen de overige bevolking en bedrijven in de stad gebruik maken van de campusvoorzieningen zoals hoogwaardige gezondheidszorg, passend onderwijs, productieve beroepsbevolking en culturele initiatieven vanuit de instellingen. Daar staan ook nadelen tegenover, zoals extra vervoerbewegingen van studenten, werknemers en bezoekers van de campus, dure extra openbare vervoersvoorzieningen, verdringing op de stedelijke woningmarkt en culturele dominantie ten koste van de lokale stadscultuur. De beleidsambities van de bij de campus betrokken instellingen en overheden moeten dan ook in goed en constructief overleg op elkaar worden afgestemd. In Utrecht zijn op dit vlak in de afgelopen tien jaar goede vorderingen gemaakt............. 47........................................................................................................................................................................................ Quincy Market, Boston....

48 Campuslocaties 7. Beyond De Uithof De oorspronkelijk bedoeling van de reis naar Amerika was om Utrecht. In het kader van deze plannen kan worden gedacht aan inspiratie op te doen voor de campusontwikkeling in uitsluitend (vervangende) studentenhuisvesting. De Uithof. Gedurende de reis werd duidelijk dat dit een te beperkte In al deze gevallen kan campusontwikkeling een belangrijke doelstelling was. De Uithof is weliswaar het meest in het oog bijdrage leveren aan stedelijke herstructureringsprocessen. springende kenniscentrum in Utrecht, maar niet het enige In vergelijking met andere steden in Nederland zou Utrecht zich centrum. Zeker als men bedenkt dat het niet alleen om universitair zodoende naar Amerikaans voorbeeld kunnen onderscheiden. onderwijs gaat, maar ook om het onderwijs van de Hogeschool De Amerikaanse voorbeelden ( best practices ) laten zien dat Utrecht en om de gezondheidszorg van het Universitair Medisch aantrekkelijke woningen, voorzieningen en publieke ruimte zorgen Centrum Utrecht. voor levendige campussen en vitale steden. It takes two to tango De Uithof vormt daarom het uitgangspunt van onze leerervaring, en het zou mooi zijn als in gezamenlijkheid tussen UU, HU, UMC maar de strekking van die leerervaring gaat verder. Eén van de Utrecht, SSHU en de gemeente Utrecht deze uitnodiging tot een uitkomsten van de studiereis is dat bij campusontwikkeling in dans met beide handen wordt aangenomen. Dit zou een swingende sambaschool opleveren en daar beleeft iedereen plezier aan! Utrecht niet alleen gekeken moet worden naar de De Uithof. In alle bezochte steden in Amerika is sprake van meer dan één Om alvast een voorschot te nemen op dit feest heeft één van de universiteit/hogeschool inclusief campus. Dit gaat ook op voor de deelnemers aan de reis, Art Zaaijer, enkele artist impressions stad en regio Utrecht. Naast De Uithof komen de Utrechtse gemaakt voor de drie alternatieve locaties voor campussen in de binnenstad (omgeving Janskerkhof - de Drift) en de binnenstedelijke randzone (Oudenoord) in aanmerking voor een campus. realisering van de campusplannen in Utrecht. regio Utrecht. Deze impressies zijn aanzetten om te komen tot de Hier ontstaan via de campussen dan concentraties van academisch leven, die de kennisinstellingen nadrukkelijker een positie en ruimte geven binnen de stad en waarbij de kennisinstellingen ook een bijdrage leveren aan de vernieuwing van de stad. Daarnaast kan in regionaal verband gedacht worden aan een campus in Amersfoort (Eemhaven gebied). Hier komt een vestiging van de Hogeschool Utrecht en even verderop een vestiging van het Meander ziekenhuis, een (potentiële) partner van het UMC 49

50 51 Impressie 1: Campus De Uithof De Uithof, de grote campus aan de oostkant van Utrecht, ontwikkelt zich in hoog tempo. Naast 6 universitaire faculteiten en 5 faculteiten van de Hogeschool Utrecht, is hier ook het Universitair Medisch Centrum Utrecht gevestigd. Het aantal woningen groeit van 2200 naar 3000. Stedenbouwkundig plan De Uithof, Architectenbureau Art Zaaijer. Impressie 2: Klassieke Campus De faculteiten letteren en rechten vormen de Klassieke Campus in de historische binnenstad van Utrecht. Hier bevinden zich ook tal van representatieve gebouwen en vinden plechtigheden plaats in die behoren tot de universitaire traditie. Ontwerpbureau Dolte.

52 53 Impressie 3: Technocampus Aan de Oudenoord, tussen de binnenstad en een aantal oude wijken is ruimte voor de Techno Campus. De locatie strekt zich uit tot aan de Vecht. In samenwerking van de Hogeschool met het ROC onstaat een prachtige omgeving voor technisch onderwijs, die kan bijdragen aan de versnellling van de revitalisering van dit deel van de stad. Ontwerp: Inbo Architecten. Impressie 4: Campus aan de Eem In Amersfoort, de tweede stad van de provincie, wordt gebouwd aan de Campus aan de Eem. Tegen de binnenstad, maar ook dicht bij het open polderlandschap dat hier diep de stad indringt. Het nieuwe Meanderziekenhuis en de opleidingen van de Hogeschool Utrecht bieden kansen voor het ontstaan van een echte campus. Ontwerp: Atelier PRO Architecten

54 Central Artery, herinrichting openbare ruimte 8. Reis langs Amerikaanse campussen Bezoek aan Boston universiteit die zichzelf afficheert als een co-educational In Boston/Cambridge hebben we drie universiteiten bezocht: research university. In Massachusetts Institute of Technology Boston University, Harvard University en Massachusetts Institute ligt de nadruk dus op onderzoek. De universiteit kent dan ook of Technology. Dit zijn drie, naar Amerikaanse begrippen klassieke een meerderheid van 6.000 graduate students tegenover 4.000 universiteiten. Dat geldt zeker voor Harvard, een particuliere undergraduate students. Het onderwijs is georganiseerd in vijf universiteit die in 1636 is gesticht. Het is daarmee de oudste, en schools ( science, engineering, architecture and planning, misschien wel de meest prestigevolle universiteit van de Verenigde management and humanities ). Verder kent Massachusetts Staten. Er werken circa 14.000 mensen en 20.000 studenten, Institute of Technology het Whitaker College of Health and waarvan 6.700 undergraduate students en 12.400 graduate Technology met daarbinnen 32 research departments. students. Zij zijn verdeeld over 9 schools, colleges or faculties. Daarnaast is het Radcliffe Institute for Advanced Studies aan Harvard gevestigd. Op Harvard University ligt de disciplinaire nadruk op toegepaste wetenschappen zoals medicijnen, rechten, economie, design, educatie en bestuurskunde. De andere twee universiteiten zijn van recentere datum. Boston University werd in 1839 opgericht vanuit de Methodistengemeenschap en in 1869 erkend als universiteit. Het is momenteel qua omvang de derde private universiteit van de Verenigde Staten met 3.000 medewerkers en 30.000 studenten. Boston University is een algemene universiteit en heeft een breed palet aan studies, met meer nadruk op undergraduate onderwijs dan Harvard University en Massachusetts Institute of Technology. Ook Massachusetts Institute of Technology is een private Central Artery 55

56 De stad Boston behoort met 600.000 inwoners tot de middelgrote steden van de Verenigde Staten. De gehele agglomeratie telt tussen de stad en de haven hersteld. In dit gebied staan naast veel luxe woningbouw en dure hotels ook diverse culturele instellingen, Boston University 57 6 miljoen inwoners en dat is iets minder dan in de Randstad. Er is in de afgelopen twintig jaar door zowel de federale regering als de state en lokale overheid veel geïnvesteerd in de stad. De ondertunneling van de in de jaren vijftig aangelegde Central Artery, die voorheen bestond uit een twee lagen hoge verkeersweg, springt het meest in het oog. Men is in het midden van de jaren negentig aan dit project begonnen en het project is in 2006 opgeleverd. Hierdoor ontstond een 5,6 kilometer lange tunnel. Op het tunneldak is een keten van parken en botanische tuinen ontstaan (o.a. de Rose Kennedy Greenway). De totale kosten van dit project belopen 15 miljard dollar en zijn voor driekwart gefinancierd door de federale regering en voor een kwart door de overheid zoals een museum voor contemporaine kunst, theaters en galerieën. In het havengebied bevinden zich toeristische attracties, zoals het New England Aquarium en recreatieve voorzieningen voor de bevolking van Boston. Het nabijgelegen Quincy Market is het belangrijkste koopcentrum en verblijfsgebied van de stad. De revitalisering van de binnenstad en het havengebied wordt via de Boston Redevelopment Board planmatig gecoördineerd door de stedelijke overheid. De uitvoering is in handen van private partijen. Boston heeft door dit alles een enorme aantrekkingskracht op een koopkrachtige, hoog opgeleide beroepsbevolking en is na Honolulu (maar vóór New York) de op één na duurste stad van de Verenigde De Boston University is in de jaren twintig van de 20ste eeuw verplaatst naar het westelijke deel van Boston en heeft zich daar gevestigd in de laatste, goed op de stad aangesloten, stadsuitbreiding van rond 1900 en daaraan grenzende terreinen. Parken, verkeerswegen en de Charles River scheiden nu de universiteit van Boston City. De meeste gebouwen uit die tijd hebben een nieuwerwetse gotische bouwstijl of een traditionele Boston brownstone architectuur. De universiteit is vooral in de jaren zestig uitgebreid met een nogal brutalistische moderne vormgeving. Dit is de herbergzaamheid van het universiteitsgebied niet ten goede gekomen. van de staat. De aanleg van de tunnel betekende een impuls voor het bekende Boston Waterfront project. Hierdoor is de verbinding Staten. De campus van de universiteit bestaat, evenals De Uithof, uit verschillende gebouwen die zo op het eerste oog architectonisch weinig overeenkomsten hebben. Anders dan in De Uithof heeft de Traditionele en brutalist architectuur universiteit al langere tijd een chronisch gebrek aan ruimte. Zo is de medische faculteit inmiddels uitgeplaatst naar het zuidelijke deel van de stad. Op de campus van de Boston University bestaat een directe noodzaak om in de bouwplannen te verdichten. Dit geldt, zeker op de lange duur, ook voor De Uithof. De Boston University is gelegen aan de zuidkant van Charles River en ligt ingeklemd tussen tal van wegen. Hier gaat de Highway 90 (Massachusetts Turnpike) (bijna) onder de grond. Het verkeer van en naar Cambridge maakt gebruik van de ten noorden van de universiteit gelegen Storrow Drive langs de Charles River. Door deze verkeerswegen is er in feite sprake van twee campussen: de Main Campus met vooral onderwijsvoorzieningen en administratieve diensten, en de West Campus met het merendeel van de studentenhuisvesting en de sportvoorzieningen. Verder wordt het Quincy Market Waterfront Charles River

58 Nederlandse hoger onderwijs gaan stemmen op om in de 59 toekomst te komen tot een duidelijker scheiding tussen (breed) bacheloronderwijs en (gespecialiseerd) masteronderwijs. Op den duur zal dit binnen het vigerend systeem van het Nederlandse hoger onderwijs van belang zijn voor de verhoudingen tussen universiteiten en hogescholen. In Utrecht bestaat het voordeel dat er op z n minst twee grote instellingen voor universitair en hoger beroepsonderwijs zijn. Met het ontwikkelen van een gezamenlijke campus zou men kunnen voorsorteren op de te verwachten integratie van het hoger onderwijs. De moderne campusformule sluit aan op deze onderwijsstrategie. De formule heeft ten doel om meer studenten huisvestingsmogelijkheden te bieden en technologisch beter ingerichte onderwijsruimten. De campusgedachte houdt in binnen en buiten de gebouwen het community gehalte te verbeteren. Bij de inrichting van de campus staan duurzaamheid van het The Knuckle Commonwealth Avenue Commonwealth Avenue ruimtegebruik en sociaal economische diversiteit van de studentenpopulatie voorop. Voor dit laatste maakt men gebruik van een universiteitsgebied in oost-westelijke richting doorsneden door een drukke stedelijke verbindingsweg (Commonwealth Avenue) met vier rijbanen en openbaar vervoer (trams). Ook langs deze Avenue wonen her en der studenten. De universiteit was lange tijd een typische pendel universiteit, mede door de goede openbaar vervoersontsluiting. Hier dringt zich een vergelijking op met De Uithof, inclusief de veel gebruikte bussen van lijn 12. De Boston University heeft er voor gekozen om haar status als pendeluniversiteit te verminderen. Men heeft daarom, evenals in De Uithof, geïnvesteerd in studentenhuisvesting op vooral de West Campus. De universiteit biedt nu aan 76% van de undergraduate studenten huisvesting. Het streven is om binnen vier jaar alle undergraduate studenten op de campus te huisvesten. Voor deze huisvesting en om de campus van de universiteit meer gezicht te geven zijn ambitieuze plannen in de maak. Het is de bedoeling dat er tussen de Main Campus en de West Campus het John Hancock Student Village verrijst, inclusief een nieuwe centrale bibliotheek en diverse sportvoorzieningen. Dit nieuwe hart van de Boston University is gedacht op de plek waar de Massachusetts Turnpike de brugverbinding over de Charles River kruist. Daarnaast wordt ingezet op het transformeren van de stedelijke verbindingsweg, die het universiteitsterrein ontsluit en doorkruist tot de boulevard. De Boston University zet naast huisvesting vooral in op sportvoorzieningen voor studenten (o.a. atletiek, ijshockey en diverse andere binnen- en buitensporten). Door de gefragmenteerde bebouwing en door de doorsnijding met verkeerswegen en openbaar vervoersverbindingen komen op dit moment de beide campussen van de Boston University nauwelijks tot hun recht. Na de realisering van de plannen zal dit aanmerkelijk verbeteren. Deze plannen passen in de onderwijsstrategie van de Boston University. Deze strategie is gericht op: - Kwaliteit(sverbetering) van docenten. - Een breed samengesteld undergraduate programma met nadruk op liberal arts and professional preparations. - Flexibele samenwerking en uitwisseling van onderwijs tussen departementen van de universiteit. - Nadruk op graduate studies waarin de universiteit nu al vooraanstaande positie heeft. Men streeft bij de Boston University naar een brede en hoogwaardige undergraduate (bachelor) fase en selectieve disciplinaire verdieping in de graduate (master) fase. Deze strategie komt men ook op andere Amerikaanse universiteiten tegen. Ook in het Plan nieuwe campuscentrum

60 uitgebreid, door de universiteit zelf en door externe partners gefinancierd beurzenprogramma. Deze beleidsdoelstellingen zijn we ook bij de andere bezochte Amerikaanse universiteiten tegen gekomen. De Boston University neemt een duidelijke regierol met betrekking tot de cities of Boston, Cambridge en Brookline, de Turnpike Authority en diverse andere organen binnen de staats- en federale overheden en betrekt hen bij de realisering van het nieuwe hart van de campus. Harvard, Old Yard Harvard University In tegenstelling tot Boston University is Harvard University een schoolvoorbeeld van een traditionele campus. Het hart van de universiteit, de Harvard Yard bestaat uit een Old Yard en een New Yard. De Old Yard is een langwerpige rechthoek met in het midden het bijna spreekwoordelijke groene gras. Aan de randen van de yard staan respectabele universiteitsgebouwen. In deze gebouwen.................................................. 61........................................................................................ Widener Library Science Center.................. zijn tegenwoordig bestuurlijke en administratieve diensten van de De inrichting van de traditionele campus van Harvard University is...... universiteit gehuisvest. Hier worden vooral de ceremoniële gericht op intensief ruimtegebruik, waarbij de meeste gebouwen.... bijeenkomsten gehouden. De gebouwen aan de Old Yard doen op wandelafstand van elkaar zijn gelegen. De campus heeft een...... verder dienst als huisvesting voor (een beperkt aantal) studenten. opvallende groene uitstraling en dat geldt ook voor de nabijgelegen Radcliffe Yard, de Cambridge Common en de Old Burial............ De New Yard biedt minder het beeld van de traditionele campus, Ground. Harvard University koestert het groene karakter van haar...... maar heeft met de wereldberoemde Widener Library wel degelijk campus. De link naar de groene kwaliteit van De Uithof ligt voor.... een academische uitstraling. Ten noorden van de oorspronkelijke de hand. Harvard legt bij de campusontwikkeling sterk de nadruk...... campus komt men een mix aan klassieke gebouwen tegen (o.a. op duurzaam verblijfsklimaat en bedrijfsvoering (zie The Harvard...... Memorial Hall), maar ook nieuwbouw zoals het Science Center, Green Initiative )....... the Gund Hall en Sackler Museum. Deze collage van gebouwen Het belevenisaspect van de traditionele campus en omliggende...... vormt een afwisselend stedenbouwkundig geheel ondanks de delen van Harvard University is groot. De universiteit investeert.... architectonische verschillen tussen de traditionele en moderne veel in groenvoorzieningen, waterpartijen en aantrekkelijke...... gebouwen. wandel- en fietsroutes. Het goederenvervoer wordt deels onder de...... grond afgehandeld.................................

62 John Harvard Statue Harvard Square De traditionele campus van Harvard biedt de vertrouwdheid van interessant aspect van de procedure is dat alumni worden een dorp, de rust van een zonnig park en het respect voor de ingeschakeld bij de selectiegesprekken. Zij zouden als ervaringsdeskundige goed kunnen beoordelen of iemand succesvol is op majestueuze gebouwen zoals iemand op internet meldt. Harvard University is, zeker op de zondag toen wij de campus bezochten, Harvard. een ware toeristische trekpleister. De mondiale toerist laaft zich aan de grandeur van deze oudste Amerikaanse universiteit. Hier is Harvard University neemt een opvallende plaats in binnen de de internationale reputatie van de universiteit een bijna natuurlijk typische New England suburban bebouwing van de plaats gegeven, inclusief selectie aan de poort (slechts 1 op de 10 Cambridge. Cambridge mist de duidelijke stedelijke karakteristieken van Boston. Als er al iets van een wensbeeld van Harvard aan studenten die zich aanmelden wordt toegelaten). Officieel selecteert de universiteit niet op behaalde cijfers, maar op de de Vecht is, dan lijkt Breukelen als vestigingsplaats eerder een maatschappelijke belangstelling van de aankomende student. referentiepunt dan de stad Utrecht. Zoals bekend is Nyenrode Al tijdens de middelbare schooltijd werkt de potentiële Harvard Business University gevestigd in Breukelen, maar een vergelijking student aan zijn of haar c.v. De aanstaande Harvard student moet van deze universiteit met Harvard gaat op vele punten mank. bovendien uitblinken in iets speciaals. Men is hier, naar eigen Universiteiten in de Verenigde Staten zijn zich goed bewust van zeggen, op zoek naar (toekomstige) persoonlijkheden. Een eventuele sentimenten onder de lokale bevolking. In de ogen van veel Amerikanen hebben de universiteiten een nogal elitair karakter. Of zoals een inleider tijdens onze reis zei: Communities don t want universities. Daarbij is vooral de (auto)verkeersaantrekkende werking van universiteiten en de uitdijende parkeerproblematiek de bewoners een doorn in het oog. Een goede verkeersafwikkeling en voldoende parkeerplaatsen nemen veel kou uit de lucht. Verder is het er de universiteiten veel aan gelegen om via uitgebreide service programmes diensten aan te bieden aan de lokale bevolking. Ook stelt men de aanwezige voorzieningen op de campus (tegen betaling) open voor de lokale bevolking. Dit kweekt goodwill onder de bevolking. Deze strategie kwamen we in de meeste van de bezochte universiteiten tegen. Zo op het eerste oog is de campusontwikkeling in Harvard een eenzijdige aangelegenheid, althans op de traditionele Yard. Het gaat meer om beleving dan om functionaliteit. Zoals vaak in de beleveniseconomie levert de eerste aanblik echter een vertekend beeld op. Belangrijke wetenschappelijke delen van Harvard University, zoals de Business School en de Medical School, bevinden zich buiten de traditionele campus, namelijk aan de overkant (de Bostonzijde) van de Charles Rivier. Hier in Allston heeft de universiteit plannen om een nieuwe campus neer te zetten. In de toekomst zullen hier de Harvard School of Public Health en de School of Education worden gevestigd. Men grijpt bij deze nieuwbouw dus terug op het vertrouwde campusconcept, maar geeft daar wel een nieuwe betekenis aan. Zo denkt men aan culturele voorzieningen zoals theaters en musea. Verder neemt studentenhuisvesting in de plannen een belangrijke plaats in. Harvard University streeft er naar om uiterlijk in 2011 50% van alle graduate studenten te hebben gehuisvest op de (nieuwe) campus. Met de nieuwe campus krijgt de campusontwikkeling op Harvard een tweepolige ruimtelijke structuur. De traditionele campus onderstreept de branding van Harvard als meest reputatievolle Amerikaanse universiteit (samen met Princeton en Yale). De nieuwe campus is bedoeld om de status van Harvard als één van de meest internationaal vooraanstaande wetenschappelijke centra te behouden en daar waar mogelijk uit te breiden. Men zou dit het tweesporenbeleid van Harvard University kunnen noemen. Wellicht zouden we in Utrecht deze formule ook kunnen toepassen. De binnenstedelijke locaties (aan het Domplein en aan het Janskerkhof) dragen dan de historische betekenis en academische statuur van de Utrechtse Universiteit uit, terwijl De Uithof het wetenschappelijke hart van de universiteit vertegenwoordigt. Daarbij mag niet worden veronachtzaamd dat Harvard de financiële middelen heeft om ontwikkelingsruimte te verwerven tot een periode van vijftig jaar voordat deze werkelijk gebruikt behoeft te worden. Studentenhuisvesting Harvard University 63

64 Massachusetts Institute of Technology 65 Het Massachusetts Institute of Technology (MIT) is de derde universiteit in Boston die we hebben bezocht. MIT zouden we in Nederland een technische universiteit noemen, maar wel één met een zeer gerenommeerde researchstatus. MIT is eigenlijk de belangrijkste researchuniversiteit van de wereld. MIT is oorspronkelijk in Boston ontstaan (in 1861) en in 1916 verplaatst naar Cambridge. Het ligt aan de noordoever van de Charles River op een voormalige vuilstortplaats, recht tegenover de Boston University (aan de zuidoever van de Charles River). De traditionele vormen van de campus zijn goed terug te vinden in de Great Dome en de Killian Court die uit deze begintijd van de vestiging in Cambridge stammen. Langs de Killian Court staan diverse grote, statige gebouwen waarin laboratoria zijn gevestigd en die door hun karakteristieke beaux-art architectuur vooral voornaamheid uitstralen. Kresge Auditorium, Eero Saarinen School of Architecture Interieur chapel, sculptuur Harry Bertoia Ray en Maria Stata Center (Frank Gehry)

66 Tijdens en na de Tweede Wereldoorlog maakte MIT een sterke groei door, mede vanwege de groei van de defensie-industrie (koude oorlog). De oorspronkelijke campus werd daarom uitgebreid. Aan de beide zijden van de Massachusetts Avenue werden nieuwe gebouwen neergezet, aan de oostzijde in veelal neoclassicistische stijl en aan de westzijde in modernistische stijl. In het laatste geval zijn de van oorsprong Finnen Alvar Aalto en Eero Saarinen de belangrijkste architecten. Zij hadden ook gedeeltelijke leeropdrachten aan MIT. Zo ontwierp Aalto onder meer studentenhuisvesting in het Baker House (1947, in 2002 uitgebreid gerenoveerd). Saarinen ontwierp een kapel en een auditorium. Later hebben ook andere beroemde architecten hun steentje bijgedragen aan de architectuur van de afzonderlijke gebouwen op het MIT. Te denken valt aan de Amerikaanse architect Pei (o.a. the Green Building; één van de weinig voorbeelden van echte hoogbouw op de MIT campus). Meer recente voorbeelden zijn het Stata Center dat is ontworpen door Frank Gehry en het Brain and Cognitive Sciences Complex ontworpen Verbindingsgang.......... instituten niet samen, maar bestrijden zij elkaar. Ook de onafhankelijke positie van de universiteit kan dan in het geding komen. doen van internationaal aansprekende research heeft men oog Hoewel, of misschien wel omdat, MIT in het teken staat van het.. 67.......... Er is een groeiende spanning tussen de op wetenschappelijk voor de belangen van studenten. Er zijn op MIT veel en uitstekende...... onderzoek gerichte faculteiten en de meer commercieel ingestelde voorzieningen voor studenten. De aanleiding hiervoor was...... en gesponsorde instituten. Niettemin is recent aangekondigd dat overigens minder positief. In de loop van de jaren negentig.... bekende global corporates zoals Nokia en Chevron forse bedragen stoppen in lopende onderzoeksprogramma s van instituten zelfmoordincidenten. Men heeft toen radicaal besloten om meer kwamen er steeds meer negatieve berichten over drank- en............ aan het MIT. Interessant is het voorbeeld waarbij het bedrijf aandacht te geven aan de infrastructuur voor studenten, mede...... Legatum maar liefst 50 miljoen dollars stopt in een initiatief om onder het motto dat voorzieningen vervreemding voorkomen....... het entrepreneurschip onder MIT studenten uit ontwikkelingslanden te stimuleren. nieuwe studentenhuisvesting. Naast de renovatie van het Baker Ten eerste heeft men vanaf het millennium extra geïnvesteerd in.......... Minder opvallend, maar qua totale financiële bijdrage vaak van House (in 2002), is aan the Albany Street in 2001 een industrieel...... meer belang, zijn de sponsorbedragen van alumni. In de meeste pakhuis uit 1890 opgeknapt en geschikt gemaakt voor behuizing en...... universiteitsgebouwen in Amerika komt men wel een plaquette visiting professors. Daarnaast is 2002 aan de Sidney and Pacific...... tegen waarop sponsoren met naam en het door hen geschonken Street een huisvestingscomplex voor 740 studenten gebouwd. Wij.... bedrag staan vermeld. hebben als groep Simmons Hall Dormitory bezocht (ontworpen.......... door de Indiase architect Charles Correa. Dat beroemde architecten niet altijd een garantie zijn voor doelmatige en duurzame Building genoemd naar de oprichter van Texas Instruments, het gebouwen blijkt uit de recente polemiek in krantenberichten over Stata Center naar Ray en Maria Stata. Dit laatstgenoemde gebouw de vele ondeugdelijkheden die het Stata Center nog steeds is medegefinancierd door Bill Gates en Alex Dreyfoos. Andere big vertoont. Ondanks een vorstelijk honorarium van 15 miljoen dollar spenders die hun naam hebben verbonden aan gebouwen en de zou Gehry veel fouten hebben gemaakt waardoor het nu wemelt daarin gehuisveste instituten zijn bijvoorbeeld Eli en Edythe Broad, van lekkages, scheuren in het amfitheater, schimmelaangroei en Lore Harp en Pat McGovern en Barbara en Jeffry Picower. Het is ondeugdelijke afvoer van sneeuw en ijs van de daken. Het MIT een typisch Amerikaanse gewoonte dat private personen mee- heeft tegen Gehry (en de aannemer; bouwkosten 300 miljoen financieren aan de campusontwikkeling. In de ontwerpen leidt dat dollars) een rechtszaak aangespannen wegens ontwerp- en tot geforceerd vormgegeven naming opportunities. De gulle gever constructiefouten. wordt beloond met een vleugel of een speciaal torentje. Er is op MIT een discussie ontstaan over dit gebruik. Vooral als het gaat De MIT campus bestaat uit een geheel van gebouwen die vanwege om gesponsorde instituten die op een overlappend wetenschaps- de winterse kou grotendeels onderling met elkaar zijn verbonden. terrein werkzaam zijn, zoals op het gebied van de life sciences, Opvallend is dat de meeste gebouwen de naam dragen van kan er ondoelmatige concurrentie tussen de instituten ontstaan. weldoeners die de bouw hebben gesponsord. Zo is the Green Anders dan de campusgedachte veronderstelt, werken zulke Stratton Student Center, MIT Interieur Simmons Hall

68 door de Amerikaanse architect Steven Holl, opgeleverd in 2002). Dit is een opvallend gebouw, met veel vrije vormen en uitnodigend voor een intensief sociaal verkeer tussen de bewoners. In aandacht voor duurzaamheid en detaillering past De Bisschoppen in De Uithof in dezelfde kwaliteitsrange. Ook in dit complex is er naast huisvesting voor studenten ruimte voor visiting professors. Deze huisvestingsmogelijkheid vormt dus een campuselement, namelijk in het bouwen aan kansen voor academische uitwisseling en contact. Het Stratton Student Center is een tweede noemenswaardig initiatief. Dit is een uitgebreid servicecentrum voor studenten waarin naast podia en veel vergaderruimtes ook 5 dinerrooms zijn, diverse speelruimten, winkels en dienstverleners zoals kappers, cleaners, postkantoor en banken. Alle studentenorganisaties zijn hier gehuisvest. De formule van dit Students Center is Zesiger Sports & Fitness Center grotendeels vraaggericht. Studenten stellen zelf het culturele meer een functionele Bijenkorf. Het voorziet in een grote behoefte programma samen, zij kunnen elektronisch aanvragen om gebruik onder de op MIT woonachtige studentenpopulatie. te mogen maken van de ruimte en daaraan zijn geen kosten Een derde initiatief op MIT is het Zesiger Sport and Fitness Center. verbonden. In architectonisch opzicht is het opvallend dat het Rondom een 50 meter zwembad dat aan de Olympische eisen Student Center geen spectaculaire vormgeving heeft. Het lijkt voldoet is een geheel van allerlei sportieve oefenruimten gemaakt. Al deze voorzieningen in zowel het Student Center als in het Sport Center zijn 24 uur per dag en 7 dagen in de week open. Dit draagt sterk bij aan een community die zich niet laat vangen in een van 9 tot 5 cultuur. De studenten die wij spraken op MIT waren enthousiast en trots dat zij hier mochten studeren. Speciale aandacht verdient ook de bedrijfshuisvesting bij MIT. MIT grenst aan de noordkant aan een bestaand bedrijfsterrein. Dit bedrijfsterrein was er eerder dan MIT en heeft onder invloed van MIT een bijna spontane herstructurering ondergaan. MIT functioneert als een magneet op allerlei high tech bedrijven, zowel in computer engineering als life sciences. Deze herstructurering loopt geheel over een vrije vastgoedmarkt, dat wil zeggen zonder bemoeienis van MIT. Zo heeft MIT bijvoorbeeld niets te Stratton Student Center University versus Science Park zeggen over welke bedrijven op dit deel van het science park komen. De exploitatie is geheel in handen van projectontwikkelaars. Dat ligt enigszins anders op het terrein van MIT, waar MIT overigens zelf aan projectontwikkeling doet. Naast de private financiering van gebouwen kocht MIT her en der gebouwen aan, knapte die op en zette er gerenommeerde instituten in samen met huisvesting voor commerciële bedrijven. Nu verkoopt de MIT deze gebouwen op de vrije markt om vervolgens de winsten te herinvesteren in andere gebouwen op de campus. Op MIT draait de geldmachine op volle toeren. Bezoek aan Pittsburgh De situatie in Pittsburgh (Pennsylvania) is geheel anders dan in Boston (Massachusetts). Pittsburgh was lange tijd in de Verenigde Staten hét centrum van de staalindustrie (US Steel) en van de Central Business District Pittsburgh aluminium industrie (Alcoa) en de elektronica industrie (Westinghouse). Een echte fabriekstad dus. Maar in het begin van de jaren tachtig werd de laatste staalfabriek en aluminiumfabriek gesloten. De stad is sindsdien bezig met een, op onderdelen moeizaam verlopend economisch herstructureringsproces. De stad Pittsburgh zelf is ongeveer half zo groot als Boston (310.000 inwoners, iets meer dan de stad Utrecht) en ligt in een agglomeratie van 2,5 miljoen inwoners (ongeveer 5 keer zo veel als in het stadsgewest Utrecht). Ondanks, of misschien wel dankzij, haar industriële verleden heeft de stad al vroeg voorgesorteerd op de kenniseconomie. Ook in de industriële bloeitijd waren venture capitalists van belang, zoals in Pittsburgh de plaatselijke Mellon familie. Bovendien was het R&D centrum van het Mellon Institute in de jaren vijftig een voorbeeld voor andere regio s in de Verenigde Staten om technologie en kennis van het bedrijfsleven op een hoger plan te krijgen. 69

70 Richard Florida, de bedenker van het begrip creatieve klasse, was jarenlang als stedelijk onderzoeker verbonden aan de plaatselijke Carnegie Mellon University. In zijn boek The Rise of the Creative Class (2002) doet hij kritisch verslag over het economische transformatieproces in Pittsburgh. De stad blinkt daarentegen wel uit in de aanwezigheid van enkele technische universiteiten van wereldklasse en ook door het zeer aantrekkelijke groene en natuurlijke leefklimaat. In 2007 (en 1985) werd de stad uitgeroepen tot de meest aangename woonstad van de Verenigde Staten. Niettemin constateert Florida dat nog steeds jaarlijks meer kenniswerkers de stad verlaten dan er komen wonen, dat Pittsburgh één van de Amerikaanse steden is met de laagste economische groeicijfers en dat er geen levendige creatieve sfeer is te bekennen. Hij wijdt dat aan de lokale geschiedenis, cultuur en mentaliteit. Tijdens de industriële periode was vooral het grootkapitaal in de stad aan zet. En nog steeds valt de (binnen)stad op door de aanwezigheid van een imposante verzameling van vooral hoofdkantoren (zeker als men van de zuidzijde via een tunnel vanaf Highway 279 nadert, zoals wij dat deden). Pittsburgh is echter onderbedeeld wat betreft kleine, creatieve ondernemingen. De conservatief ingestelde zakelijke elite is volgens Florida niet erg gericht op bevordering van innovatief entrepreneurship. Verder is de creatieve sector in de stad verdeeld over allerlei afzonderlijke enclaves. Florida spreekt in dit verband van balkanisering. Kortom, er loopt in de stad een grote scheidslijn door de lokale economie. Fysiek komt dit tot uiting door enerzijds een corporatecentered downtown met een gigantisch retail mall (aan de oevers van Monongahela River die door Pittsbrugh loopt) en anderzijds verspreid liggende, kleinschalige creatieve initiatieven, zoals het Andy Warhol Museum en the Mattres Factory. Toch is Richard Florida hoopvol gestemd over de toekomst van Pittsburgh. De inkomensgroei in de stad behoort tot de hoogste van de Verenigde Staten. Onderwijs, high tech en gezondheidszorg zijn nu de belangrijkste werkgelegenheidssectoren van de stad. De University of Pittsburgh is de grootste werkgever in de stad (evenals overigens de UU in de stad Utrecht). Ook politiek is de stemming omgeslagen. De burgemeester van Pittsburgh is een warm pleitbezorger van wat de New Idea Factory wordt genoemd, een breed forum voor ontwikkelingsstrategieën in de stad. Pittsburgh ontwikkelt zich dus langzaam tot een creatieve stad van enige betekenis. Carnegie Mellon University De Carnegie Mellon University is in 1900 door de van oorspong Schotse (staal)-industrieel Carnegie gesticht als de Carnegie Technical School. In zijn huidige vorm is het in 1967 ontstaan door een fusie met het Mellon College of Sciences. Ook deze universiteit is, evenals de drie in Boston bezochte universiteiten, een private onderwijsinstelling met circa 5.500 undergraduate students en 4.400 graduate students. De universiteit bestaat uit zeven colleges, waaronder een College of Fine Arts en een College of Humanities and Social Sciences. Het College of Engineering en het The Mall.................................................. College of Computer Sciences zijn de speerpunten van de universiteit. De Carnegie Mellon University presenteert zichzelf als een De campus van de Carnegie Mellon University is 42 hectare groot tie tussen de drie universiteiten in Pittsburgh. 71.......... internationale universiteit met eigen vestigingen aan de West en valt op door een grote, L-vormige groene ruimte ( the Cut plus...... Coast van de Verenigde Staten en in New York (Wall Street), the Mall ). De universiteit ligt op een heuvelachtig terrein, en...... in Portugal en Griekenland, in Qatar, in Zuid-Korea, Japan en the Cut is eerst opgevuld totdat het op hetzelfde niveau lag als...... Australië. De Carnegie Mellon University is één van de drie the Mall. Hierdoor is een imposante openbare ruimte ontstaan.... universiteiten in Pittsburgh. De lokale Duquesne University heeft met een hoge verblijfskwaliteit. Het is met recht de centrale...... zich gespecialiseerd op Law en de University of Pittsburgh op ontmoetingsruimte van de universiteit. Langs de randen van de...... Medical Sciences. Er is kortom enige arbeidsdeling en specialisa- campus staan gebouwen uit verschillende bouwperioden............................................................................................................................................. Walking to the Sky (Jonathan Borofsky)................................

72 Zo is aan the Cut en the Mall het vooroorlogse classicisme goed vertegenwoordigd. Veel van deze gebouwen zijn uitvoerig gerenoveerd. De openbare ruimte is opgefleurd met moderne beeldhouwkunst. Op de andere delen van de campus komt men gebouwen uit de tijd van het naoorlogse modernisme en het huidige (post) modernisme tegen. De Carnegie Mellon University kampt in stedenbouwkundig opzicht met drie problemen. Ten eerste met het geaccidenteerde gebied, waardoor bouwen relatief duur is. Ten tweede met de aanwezigheid van de drukke Forbesstreet als barrière tussen het oude universitaire gebied en de uitbreidingsmogelijkheden in dit bedrijf al na enige tijd is vertrokken naar Boston, waar men volgens Lycos zowel in financiële als in creatieve zin een meer aantrekkelijke omgeving meende te vinden. In de buurt van het gememoreerde complex zijn in de afgelopen jaren bedrijfsvestigingen gerealiseerd, waarin vooraanstaande IT-bedrijven on campus gekomen zijn. Carnegie Mellon s Collaborative Innovation Center, een bedrijfsverzamelgebouw van ca. 12.000 m 2, heeft o.a. Apple en Intel als huurders, terwijl Google inmiddels een eigen vestiging van ongeveer 2.000 m 2 heeft gebouwd. In november 2006 is men gestart men 30 mensen, maar in de komende jaren wil Google Pittsburgh groeien tot 100 hightech banen. Deze bedrijven willen graag meefinancieren zodat men in de toekomst op de eerste rij zit om jong talent in de computer sciences te scouten. De nieuwbouwplannen in Hillside staan in het teken van studentenhuisvesting. Op dit moment is slechts 20% van de 10.000 studenten gehuisvest op de campus. De universiteit wil dit aantal verhogen om de levendigheid van de campus te vergroten. Overigens is met die levendigheid weinig mis. Naast de goed bezochte en uitgebreide sportvoorzieningen zijn er diverse restaurants op de campus. De universiteitsbibliotheek is een belangrijke ontmoetingsplaats; de inrichting van de bibliotheek is ook op deze sociale functie afgestemd. Het restaurant van de bibliotheek was dan ook drukbezocht. 73 noordelijke richting. De strategie voor het omgaan met dat probleem is het maken van een nieuwe as voor langzaam verkeer over het oude terrein die maar op enkele plaatsen de Forbesstreet Opening Gates Center hoeft te kruisen. Wat strategisch de nadruk verlegt van ontsluiting centraal naar verblijfsklimaat centraal. Ten derde kampt de universiteit met een gebrek aan uitbreidingsruimte. The Cut en blijven, evenals het grootste deel van de sportvoorzieningen the Mall moeten volgens de plannen grotendeels onaangetast (waaronder een waar atletiekstadion) in the East Campus. In zuidelijke richting liggen parken waar de universiteit niets te zoeken heeft, maar die wel bijdragen aan het prettige verblijfsklimaat op de campus. De nadruk van de bouwactiviteiten ligt dan ook in noord (Craig Street area, North of Forbes) en zuidoost (Hillside), maar ook direct westelijk van de Cut (West Campus). In dit deel van de campus bouwt men momenteel aan een 100 miljoen dollar project voor het School of Computer Science Complex. Dit project heeft als toevoeging ook de naam Gates Center gekregen, omdat the Bill Gates Foundation een bijdrage van 20 miljoen aan de bouw ervan heeft gefourneerd. Dit project past goed in de strategie van de Carnegie Mellon University om zich te profileren op Computer Sciences. Eén van de wapenfeiten is dat de universiteit in de jaren tachtig het bekende IT bedrijf Lycos als spin off heeft voortgebracht. Richard Florida weet te vertellen dat Plankaart nieuwbouw Café-restaurant op de campus

74 Central Business District Toronto Bezoek aan Toronto Toronto kent vier universiteiten, waarvan de University of Toronto verreweg de grootste is. Het is ook de oudste universiteit (1827). Hoewel deze universiteit niet in het reisprogramma was opgenomen, heeft een deel van de groep de campus wel bezocht. Verder is een bezoek gebracht aan het Ontario College of Art en de vrij jonge Ryerson University (1948). De York University in Toronto is niet door ons bezocht. Evenals Boston is Toronto een welvarende stad. Het is het belangrijkste financieel-economische centrum van Canada, een stad met veel bijzondere architectuur en veel groenelementen. Het is met een inwonertal van 2,5 miljoen de in omvang vijfde stad van Noord-Amerika. In de totale agglomeratie wonen 5,3 miljoen inwoners. Uit onderzoek van Richard Florida en Meric Gertler (van de University of Toronto) blijkt dat Canadese steden zoals Vancouver en Toronto geduchte concurrenten zijn van de leidende creatieve steden in de Verenigde Staten (San Fransisco, Boston en Seattle). Dat heeft te maken met de lokale tolerante cultuur (Canadese steden staan open voor buitenlandse immigranten, waaronder die uit de Verenigde Staten), maar ook met de lokaal sterke concentraties aan high tech bedrijven (Florida & Gertler 2004). Bovendien heeft Toronto zo langzamerhand een internationaal leidende positie in de filmproductie en design industrie. Het is een echt culturele creatieve stad van internationale allure. University of Toronto Deze universiteit bestaat uit een conglomeraat van aparte universiteiten, faculteiten en colleges. Het gaat in feite om drie campussen, die van Mississauga, Scarborough en (de grootste) St. George. Elk van die campussen vormt een eigen universiteitcomplex, inclusief onderwijs en research instellingen en bijbehorende voorzieningen. De Mississauga campus ligt ongeveer 30 kilometer van downtown Toronto. Het is een campus met ongeveer 10.000 studenten die er studeren om een bachelor degree te halen in één van 130 aangeboden programma s. Het gaat om programma s in Art, Drama, Education, Chemical & Physical Science, Commerce & Management, Computer Science, Forensic Science, Life Science, Psychology and Social Sciences. Dit zijn vooral toegepaste vakken. In Nederland zou men de onderwijs - instelling aan deze campus dan ook een hogeschool noemen. Het Nederlandse onderscheid tussen hogescholen en universiteiten kent men in Canada niet. De campus van Mississauga is een kleinschalig geheel midden in een beschermd natuurgebied. Er zijn diverse sportfaciliteiten en culturele voorzieningen (eigen bibliotheek, theater etc). Er wonen ongeveer 1.500 studenten op de campus, waarvan 500 eerstejaars. Scarborough biedt een scala aan bachelorstudies. De campus ligt aan de buitenkant van de stad Toronto (nu 30 km. ten oosten van de binnenstad). De omvang is vergelijkbaar met de Mississauga University (10.000 studenten). Het is een moderne universiteit met recente gebouwen. Men adverteert vooral met Co-op programma s en degrees, dat wil zeggen de combinatie van voornamelijk alfa en gamma studies enerzijds en meer natuurwetenschappelijke en commerciële studies anderzijds. Er is voldoende studentenhuisvesting op de campus om aan alle eerste jaarsstudenten te garanderen dat zij er kunnen wonen. De St. George universiteit/campus is de grootste van de drie (ruim 70.000 studenten waarvan ruim 50.000 op de St. George campus) en gevestigd in de binnenstad van Toronto. De grootste faculteit is die van Art & Science (circa 27.000 studenten). Hierin zijn alle wetenschappelijk bachelorstudies verenigd. Dat geeft maximale keuze en combineermogelijkheden aan studenten. Men studeert uiteindelijk na een vierjarige opleiding af in een bachelor degree (in art, science or commerce). Dat is dus één jaar langer dan de bachelorstudies aan de Nederlandse universiteiten. Daarna kan 75

........ 76 men een vervolgstudie doen voor een doctor of master degree bij.... 77.. één van de 80 departementen van de universiteit ( graduate.... studies ). Daarnaast zijn er allerlei professional programs, zoals...... voor dokter, apotheker, tandarts, verpleegkundige, advocaat,...... architect, communicatie, educatie, informatie, management,...... therapie, sociaal werk, dominee etc. Ook die worden vanuit de...... faculteiten aangeboden........... Alle faculteiten zijn gevestigd op een bijna ongebreidelde campus...... met centrale greens in een groene, parkachtige setting. Veel...... studenten wonen op de campus. De universiteit is gevestigd op...... eigen terrein. Het is een soort stad in de stad en goed aangesloten.... op de binnenstedelijke omgeving. Interessant punt is dat alle...... studenten aan de Faculty of Arts & Science zich in het begin van de...... studie moeten inschrijven voor één van de zeven colleges van de Trinity College.... Ryerson University Shortcomings.. universiteit. De studenten maken daarvoor een rangorde van de...... colleges en via een computersysteem wordt dan de meest met de.... voorkeuren van de studenten overeenkomstige verdeling gemaakt. voorzieningen zoals oefenruimtes, studeerruimtes en gezamenlijke.... graduate studies aan, namelijk Communication and Culture, van wetenschappelijk research. Naar Nederlandse maatstaven is.. De colleges bieden studenten huisvesting en allerlei sociale eetzalen. De studenten kunnen in de loop van de studie ervoor.... Spatial Analysis en Environmental Applied Sciences and Management (in totaal 25 programma s). Er studeren circa 23.000 teit wil bereiken. De inrichting van de campus maakt onderdeel uit Ryerson een ambitieuze hogeschool die de status van een universi-.. kiezen om buiten het collegesysteem zelfstandig te gaan wonen....... De campus heeft door de grote omvang en de decentrale organisatie van de colleges, de faculteiten en de departementen een nogal.. Ondanks het chronische ruimtegebrek heeft de Ryerson University.. studenten; het overgrote deel van hen is undergraduate student. van die strategie....... afstandelijk karakter..... De Ryerson University is een typische stadsuniversiteit aan de rand besloten om op de huidige standplaats te blijven zitten en niet...... van het Central Business District van Toronto. In vergelijking tot de naar buiten de binnenstad te verhuizen. Omdat er maar weinig...... St. George campus van de University of Toronto en de Keel Campus ruimte is en de universiteit behoefte heeft aan 500.000 vierkante.. Ryerson University.. van de York University heeft Ryerson University een erg compacte feet (46.500 m.. 2 ) collegeruimte en 250.000 vierkante feet.... campus. Dit is een eufemisme, want de universiteit heeft eigenlijk (23.000 m.. 2 ) bibliotheek en studieruimte, moet men de oplossingen De Ryerson University is één van de jongste, maar ook één van de.... een chronisch ruimtegebrek. De Ryerson University beschikt over zoeken in intensiever ruimtegebruik. In de praktijk betekent dat.. grootste universiteiten van Canada. De universiteit is in 1948.... slechts tweederde van de ruimte die men gezien het aantal meer hoogbouw. Ook moeten er meer studentenwoningen komen... opgericht als het Ryerson Institute of Technology (vooral design en.... studenten nodig heeft. Dit is des te meer een nadeel, omdat het Nu zijn er op de campus drie complexen (Pitman Hall 550.. business management, later ook architectuur en communicatie &.. een ambitieuze universiteit is die tot de beste van Canada wil woningen, International Living and Learning Center 250 woningen.... journalistiek) en kreeg in 1993 de status van een universiteit... behoren. Ryerson werkt dan ook sterk aan haar academische en O Keefe House 33 kamers), maar er zijn plannen voor 2.000.. In tegenstelling tot de meeste van de andere bezochte campussen.... reputatie, zowel door de uitbreiding van het aantal master studies extra studentenwoningen... is het een publieke universiteit. Sinds 2000 biedt Ryerson drie.... als door de professionalisering van de faculteiten en de stimulering Inmiddels is de nieuwbouw van de Business Management Faculty........ University of Toronto..

78 en het George Vari Engineering and Computing Centre gerealiseerd. Vooral dit laatste gebouw is een technologisch hoogstandje gebouwen. Men heeft een Masterplan voor de verdere uit- De ambities van Ryerson reiken echter verder dan deze twee (totale kosten 75 miljoen Canadese dollars; de Canadese dollar is breidingen opgesteld. De werkwijze van Ryerson University is tegenwoordig net iets meer waard dan de Amerikaanse dollar). leerzaam in verband met de binnenstedelijke plannen van de UU Het is daarmee het duurste universiteitsgebouw van Canada. bij het Janskerkshof - de Drift en ook voor de HU plannen op de 79 Urban campus Urban campus Oudenoord. Kernpunt van de strategie en expliciet doel is dat men de eigen ambities als universiteit/hogeschool koppelt aan de revitalisering van de binnenstad. Men ziet dat als een combinatie van een eigen belang en een stedelijk belang. Dat is ook de reden om niet naar een perifeer gelegen en goedkopere locatie met meer ruimte te verhuizen maar de krapte van de huidige, dure locatie voor lief te nemen. Bij Ryerson probeert men twee vliegen in één klap te slaan. Men is daarbij overigens volstrekt duidelijk over de eigen verlangens en houdt daar strikt aan vast. Er kan bij andere partijen en bewoners in de stad geen misverstand over bestaan wat de universiteit wil. Men wil: - Het historische hart van de campus (Quad and Kerry Hall) beter zichtbaar en toegankelijk maken (reputatie). - Aansprekende nieuwbouw (hoogbouw) realiseren zodat wordt voldaan aan de hoge standaarden van een moderne universiteit in combinatie met opvallende visuele elementen (identiteit). - Het aantal studentenwoningen vergroten op of in directe nabijheid van de campus ( community building ). - Omliggende straten opknappen zodat een zo goed mogelijke verbinding ontstaat tussen de binnenstad en de campus (integratie). - Zo veel mogelijk betrekken van de omliggende buurten bij de campusontwikkeling (incl. voorzieningen) van de universiteit (invitatie). - Zo veel mogelijk realiseren van hoogwaardige vormgeving (design) en omgevingskwaliteit (duurzaamheid). Ted Rogers School of Management

80 Deze doelstellingen zijn uitgewerkt in het genoemde masterplan. Het plan is opgesteld door een consortium van vier private partijen. Door studenten van Ryerson University zelf zijn in het kader van hun studie allerlei suggesties gedaan en deze zijn door het consortium zoveel mogelijk opgenomen in het uiteindelijke plan. Vervolgens is de Ryerson University de boer opgegaan met het plan. Men heeft niet alleen contact gezocht met de lokale autoriteiten en private partijen, maar ook met allerlei omwonenden en andere belangstellenden door een reeks van meer dan 250 bijeenkomsten te organiseren. Op deze wijze verkreeg men draagvlak voor de eigen plannen. Men behoefde geen gebruik te maken van het recht tot onteigening waarover deze universiteit curieus genoeg beschikt. De Ryerson University vindt het een voordeel dat men als instelling een voordeur heeft in de binnenstad. De universiteit positioneert zich als een echte stadsuniversiteit. Men levert zelf een bijdrage aan de revitalisering van de binnenstad. Zo staat in het kader van de revitalisering tegenover het hoofdgebouw van Ryerson een nieuw retail en amusementcentrum plus parkeergarage. Uiteraard maakt Ryerson University Multifunctioneel gebruik ook gebruik van die parkeergarage en heeft zelfs een lange termijn perspectief op hergebruik en reconstructie. Maar dat geldt eveneens voor het bioscoopcomplex in dit centrum, dat overdag dienst doet als onderwijsruimte met verschillende collegezalen en waarvoor een langdurig commitment is aangegaan. De planning van de universiteit staat in het teken van het entameren van dubbel ruimtegebruik als middel om het ruimtegebruik te intensiveren. Daarnaast is men voorstander van het aangaan van lange termijn commitments. De planning van de universiteit biedt perspectieven voor duurzame oplossingen. Een ander aspect van deze planning betreft sociale leefbaarheid. Een voorbeeld is dat vroegere achterafstraatjes zijn opgeknapt. Zij functioneren nu als doorgaande voetgangersroutes. Interessant hierbij is de positie van de gemeente die vanuit gedeeld belang besloten heeft om de onderhoud- en beheerkosten te dragen. Dit is de leefbaarheid van het gebied ten goede gekomen. Het uiteindelijke doel is om de universiteitscampus niet af te sluiten van de binnenstad, maar juist door er een gateway to an urban campus van te maken die de vitaliteit van de binnenstad ondersteunt. Studentenwoningen for rent............ Ontario College of Art & Design campus in de traditionele zin van het woord. De universiteit heeft 81.... er een spectaculair hoofdgebouw neergezet (het Sharp Center of...... Dit is de oudste universiteit voor kunst en design van Canada. Design ontworpen door Alsop Design). Het verassende van het...... Ook deze universiteit ligt aan de rand van de binnenstad van gebouw is dat het als een soort tafel over de buitenruimte...... Toronto (meer aan de noordelijke kant van de binnenstad). (Buttersfield Park) heen gebouwd is. Deze keuze is de resultante.... De universiteit bestaat uit zes gebouwen en heeft nauwelijks een van het ontwerpproces waarvoor men met Alsop koos. Buttersfield........................................................................................................................................................................ Sharp Center of Design......................

82 Park was een sociaal onveilig en substandard stukje openbare ruimte dat verder achter het nieuwbouwprogramma dreigde te worden opgesloten. Door te kiezen voor een architect die de dialoog niet alleen met de opdrachtgever, maar ook met de stedelijke omgeving aanging, ontstond een bouwvolume dat verheven werd boven de bestaande bebouwing (de huurders van de bovenverdiepingen aan de overzijde van de straat kunnen er onderdoor kijken) en op gekleurde kolommen werd geplaatst. Hierdoor blijft het maaiveld open en ontstaan er aantrekkelijke voetgangersroutes. Dit park(je) krijgt daardoor toch een belangrijke ontmoetingsfunctie. Zo kan men ook op een moderne manier en in een stedelijke omgeving een campus gestalte geven. De universiteit hecht niet alleen zelf aan de groene ruimte, maar heeft bij haar ontwikkeling op deze plek het park ook ingezet als kwaliteit voor de omgeving. De universiteit heeft met het betrekken van die omgeving bij haar plannen zelf de sleutel in handen die heeft geleid tot de oplossing van haar ruimtelijke problemen. Dit heeft geleid tot een spectaculair succes. Het gebouw valt van binnen op door de ruime De campus (Butterfield Park) informele leeromgeving klaslokalen en studieruimtes. Men is er in geslaagd om een rustige, informele leeromgeving vorm te geven. De onderwijsruimten zijn open en doorzichtig zonder dat dit tot onderlinge verstoringen leidt. Een genot om te werken, voor zowel student als docent. Bezoek aan Chicago Chicago is qua inwonertal (2,9 miljoen in de stad, 9 miljoen in de agglomeratie) de derde stad van de Verenigde Staten (na New York en Los Angeles). Het is alleen al door haar omvang onvergelijkbaar met Utrecht of met welke Nederlandse stad dan ook. Chicago is een global city en is in de Europese context uitsluitend te vergelijken met Londen of Parijs. Chicago is eigenlijk een jonge stad, want het werd pas in 1833 gesticht. Het groeide als havenplaats (kanaalverbinding tussen het Michiganmeer en de rivier de Mississippi) en als belangrijkste spoorwegknooppunt in korte tijd uit tot één van de grootste.................................................. industrie- en handelssteden van de Verenigde Staten. Chicago was en groen houden van een brede strook langs de oever van het 83.... in die tijd vooral bekend vanwege de concentratie van slachterijen. Michiganmeer. Zo werd er al in 1893 een wereldtentoonstelling...... In 1871 werd de stad getroffen door een grote brand die feitelijk de gehouden. Door de snelle industrialisatie en urbanisatie was...... gehele stad in de as legde. Daarna is de stad in een nog snellere Chicago een bron van sociale onlusten. Zo vindt de traditionele...... tijd weer opgebouwd, met als heel bijzondere kwaliteit het open 1 mei viering haar oorspong in de demonstraties van arbeiders in............................................................................................................................................................................ Central Business District Chicago......................

84 Chicago voor de invoering van de achturige werkdag. Verder was de stad bekend als centrum van de georganiseerde criminaliteit en als bakermat van de Amerikaanse jazzmuziek. Chicago is minder bekend als creatieve kennisstad. Door de omvang van de stad en door de dominantie van industrie en handel komt dit aspect minder goed uit de verf. In de lijstjes van Richard Florida (2005) van creatieve steden in de Verenigde Staten staat Chicago bijna nooit in de top 10, met uitzondering van de concentratie aan high tech bedrijven en als melting pot van immigranten (plaats 7). Dit laat onverlet dat in absolute zin Chicago een belangrijke kennisstad is. We hebben in Chicago twee campussen bezocht, namelijk die van de University of Chicago en van het Illinois Institute of Technology. Dit zijn twee beroemde universiteiten, maar wel om verschillende redenen. legger van de transactiekostentheorie), de evolutionair econoom Joseph Schumpeter ( creatieve destructie ), James Hackman (arbeidseconoom, gespecialiseerd in selectieprocessen op de arbeidsmarkt) en Robert Fogel (historisch econoom). Al deze mensen ontvingen een Nobelprijs voor de economie. Maar ook in de natuurwetenschappen blinkt de University of Chicago uit. Zo was de grondlegger van het Amerikaanse nucleaire project dat tot de atoombom leidde, Enrico Fermi, hoogleraar aan de University of Chicago. Kortom, deze universiteit heeft een lange geschiedenis als één van de meest hoogaangeschreven wetenschappelijke universiteiten in de wereld (in totaal 80 Nobelprijswinnaars). De universiteit heeft deze excellente positie tot op de dag van vandaag weten te behouden. 85 University of Chicago Ook de University of Chicago is een private universiteit. Zij is in 1890 opgericht vanuit de Baptisten gemeenschap en groot geworden dankzij de financiële ondersteuning van de bekende olieindustrieel John D. Rockefeller. Hij noemde deze universiteit ooit de beste investering van zijn leven. Ondanks de religieuze achtergrond heerste op de University of Chicago vanaf het begin een liberale academische geest. Het was een bron van vernieuwing in de Amerikaanse universitaire wereld, waarbij allerlei nieuwe onderwijsmethoden werden geïntroduceerd (zoals multidisciplinaire scholing, nadruk op active learning e.d.). De University of Chicago heeft veel beroemde wetenschappers voortgebracht. Zo hadden de bekende sociologen Robert Park en Ernest Burgess (sociale ecologie van de stad) een positie aan de University of Chicago, maar ook de beroemde sociaal politicologe Hannah Arendt. Verder is vooral de economische faculteit wereldberoemd door namen als Milton Frieman (kampioen van de neo-klassieke aanbodeconomie), George Stigler (grondlegger van de wetenschap over informatie en marktwerking), Gary Becker (die zelfs huwelijksgeluk via een prijsmodel kan verklaren), Robert Lucas (criticus van de macro economische beleidsopvatting en pleitbezorger van de micro economische, actorgerichte aanpak in beleid), Ronald Coase (auteur van de klassieker The Nature of the Firm en daarmee indirect grond- Andy s Jazz club University of Chicago

86 De universiteit werd gevestigd op de terreinen waar de wereldtentoonstelling van 1893 werden gehouden, dat wil zeggen buiten de begintijd van de universiteit. In het noordelijke deel wordt de campus zijn gebouwd in een neogotische bouwstijl die stamt uit de toenmalige stad. De campus ligt ongeveer 11 kilometer ten West Campus voornamelijk in beslag genomen door het academische ziekenhuis. In de Noord Campus staan voornamelijk zuiden van downtown Chicago. Inmiddels heeft de stad de universiteit in morfologische zin overvleugeld. Daardoor is de gebouwen voor studentenhuisvesting en een bibliotheek. campus een groene oase in de stad geworden. Het campusgebied De Oost Campus is bestemd voor bestuurlijke en administratieve bestaat eigenlijk uit twee delen (een noordelijk en een zuidelijk diensten. The Quadrangles, het centrumgebied van het noordelijke deel) die gescheiden worden door de Midway, een drukke verbindingsweg. Elk van beide delen bestaat weer uit afzonderlijk neogotische gebouwen en een botanische tuin en een aan deel, is een traditionele groene campus met aan de randen allerlei blokken die uit verschillende afzonderlijke gebouwen zijn samengesteld. De meeste gebouwen in het noordelijke deel van de Midway ligt het zuidelijke deel van de campus. Hier staan vooral Rockefeller gewijde (neogotische) kerk. Aan de overkant van de Charles M. Harper Center, Graduate School of Business de gebouwen voor de professionele studies. Hoewel de gebouwen op de campus voor het merendeel in een neogotische en een art deco bouwstijl zijn opgetrokken staan er ook nieuwere gebouwen, ontworpen door onder anderen Eero Saarinnen, Ludwig Mies van der Rohe en Frank Lloyd Wright. De brutale variant van de modernistische architectuur van na de Tweede Wereldoorlog is grotendeels aan de University of Chicago voorbij gegaan. De campus is ontworpen op basis van een masterplan. Door het vele groen en de neogotische gebouwen doet de campus erg denken aan de (lichtende) voorbeelden van Engelse universiteiten zoals in Oxford en Cambridge. Dit geldt vooral voor de gebouwen gelegen aan de Quadrangles. Ook in organisatorische zin heeft men zich laten inspireren door de Engelse voorbeelden. Zo heeft men op de campus het collegesysteem overgenomen (zie ook het voorbeeld van de University of Toronto). De vergelijking met Engelse universiteiten is overigens een teer punt in Chicago. Men wijst graag op de verschillen, zoals bijvoorbeeld het veel sterkere arbeidsethos aan de Amerikaanse universiteiten en het veel bredere Amerikaanse onderwijssysteem. Het onderwijs aan de University of Chicago is georganiseerd langs drie lijnen: - Colleges voor undergraduate studenten met in totaal 4.800 studenten verdeeld over vijf disciplinair ingerichte colleges zoals biologie, geesteswetenschappen, natuurwetenschappen, sociale wetenschappen en new collegiate. - Professional schools met in totaal 3.500 studenten wederom disciplinair verdeeld over theologie, business, public studies, recht, medicijnen en social service administration. - Graduate schools met in totaal 3.800 studenten ingedeeld in biologie, natuurwetenschappen, geesteswetenschappen en sociale wetenschappen. Daarnaast wijst men er in Chicago op dat de Amerikaanse campusuniversiteit niet zoals in Engeland een verzamelplaats is van denkende filosofen afkomstig uit de Britse upper-class, maar van praktisch ingestelde mensen van all over the world. Hier komt men dus weer de internationale ambitie tegen van de Amerikaanse universiteiten. De campus herbergt verschillende voorzieningen, waaronder een heus atletiek stadion, een American football stadion, een universiteitstheater, een bioscoop, een eigen radiostation, diverse winkels en coffeeshops. Men is op dit moment aan de University of Chicago bezig met een reeks bouwprojecten die tot doel hebben: - De cultuurhistorische gebouwen en de botanische tuin in het centrale deel van de Quadrangles te renoveren en daarmee de identiteit van de traditionele campus nog beter tot zijn recht te laten komen. - Het parkachtige karakter van de Midway te accentueren (groenvoorzieningen). - In het zuidelijke deel van de campus extra nieuwe studentenhuisvesting te realiseren (811 studenten) gekoppeld aan eetvoorzieningen ( dining room ) en winkels ( retail ) in het nieuwe gebouw en een nieuwe parkeergarage (1.000 extra parkeerplaatsen) gekoppeld aan nieuwe behuizing van de universiteitspolitie. De renovatie van de Law School is gericht op verbetering van de studentenservices. Verder wordt een bestaand gebouw gerenoveerd tot een bedrijfsverzamelgebouw waarin tevens het kantoor van de universitaire Real Estate Office is gevestigd. - In het westelijke deel wordt een nieuw biomedisch onderzoekscentrum gebouwd, worden bestaande laboratoria gerenoveerd, maakt men in het ziekenhuis een geheel nieuw ingerichte kinderafdeling, komt er een Ronald MacDonald huis en wordt het atletiekstadion gerenoveerd. Interessant is dat men naast deze min of meer lopende verbeteringen en nieuwbouw ook veel aandacht besteedt aan het verbeteren van de openbare ruimte. Er komen kleine voorzieningen in het groen (banken e.d.), steeds meer nieuwe voetgangerspaden, 87

88 extra buitenverlichting, betere bewegwijzering en een beter openbaar transportsysteem. En als klap op de vuurpijl komt er een nieuw Centre for Creative and Performing Art, waarmee het culturele klimaat op de campus een forse injectie krijgt. Kortom, de University of Chicago heeft een ambitieus programma om de huidige campus verder te verbeteren. Daarbij staat men overigens voor verschillende dilemma s. Eén van die dilemma s is dat men de campus niet kan uitbreiden en dus het ruimtegebruik op de bestaande campus moet intensiveren. Echte hoogbouw past niet in het historische beeld van de bestaande campus, terwijl meer spreiding van de extra bebouwing op gespannen voert staat met het streven om het groene karakter van de campus te versterken. Men lost dit op door in het centrale deel vooral het historische en groene karakter van de campus te onderstrepen en het ruimtegebruik aan de randen van de campus (zuid, west) te intensiveren. Daar bevinden zich ook de nieuwe parkeergarages, Trappen naar ondergrondse collegezaal, intensief ruimtegebruik zodat het autoverkeer zo veel mogelijk wordt geweerd van het centrale deel van de campus. Een tweede dilemma is de keuze tussen universiteit gerelateerde en niet-universiteit gerelateerde activiteiten. Men zou wel meer van deze laatstgenoemde activiteiten willen (zeker als het om commercieel aantrekkelijke activiteiten gaat), maar men heeft daarvoor eigenlijk te weinig ruimte op de campus. De oplossing is om bestaande gebouwen te renoveren tot bedrijfsverzamelgebouwen en de universiteitsinstellingen nieuwbouw op de campus aan te bieden. Een hieraan gerelateerde kwestie betreft de betrokkenheid van private projectontwikkelaars bij zulke commerciële projecten. Zoals we eerder bij MIT zagen, neigen Amerikaanse universiteit er meer toe om dergelijke projecten in handen te geven van private projectontwikkelaars. Illinois Institute of Technology Het Illinois Institute of Technology is een private technische universiteit die oorspronkelijk is gesticht in 1890 door Philip Armour, een ondernemer uit Chicago die in de vlees- en graansector zat. Dit Armour Instituut is in 1940 gefuseerd met het Lewis Institute. Twee jaar voor deze fusie werd de bekende architect Ludwig Mies van der Rohe aangesteld als decaan van de architectuur faculteit. Mies van der Rohe had zijn sporen verdiend als redder van het Bauhaus experiment in het vooroorlogse Duitsland, maar was inmiddels Duitsland ontvlucht vanwege de groeiende rol van de nazi s. Mies van der Rohe kreeg de opdracht om een geheel nieuwe campus voor het IIT te ontwerpen en te laten bouwen. Het was vrij uniek voor die tijd dat Mies van der Rohe een zeer flexibel masterplan voor de campus maakte. Deze flexibiliteit wordt nog heden ten dage door de universiteit als a gift of Mies beschouwd. Mies van der Rohe koos voor een bijzonder ruimtelijk concept. Hij ontwierp gebouwen in de functionele stijl van.................................................. Bauhaus ( less is more ), met een maatvoering, vormgeving en staal en glas opgetrokken gebouw met een afmeting van 40 bij 60 89.... materiaalgebruik die in elk van de volgende te bouwen gebouwen meter. Het gebouw is enkele jaren geleden grondig gerenoveerd en...... konden worden herhaald. doet weer dienst als centrale atelierruimte voor architectuurstudenten. Studenten werken afzonderlijk, maar wel met z n allen,...... De campus van het IIT heeft een centrale as waaraan een beroemd...... gebouw van Mies van der Rohe ligt, de Crown Hall. Dit is een uit aan grote tafels in een heerlijk licht gebouw............................................................................................................................................................................. Crown Hall (Ludwig Mies van der Rohe)......................

90 Het masterplan heeft dertig jaar dienst gedaan en de meeste van wordt genoemd. De oorspronkelijke bebouwing in deze wijk werd 91 de naar het ontwerp van Mies van der Rohe neergezette gebouwen in de jaren vijftig en zestig vervangen door hoogbouw, wat een staan er nog. In de naoorlogse periode ondervond het IIT een aanzuigende werking had op de zwarte bevolking. Tegelijkertijd sterke expansie qua aantallen studenten en onderzoekers en deze zette de de-industrialisatie van Chicago in, zodat de werkeloosheid groei kon worden opgevangen in de door Mies van der Rohe in deze wijk snel opliep. Bronzeville werd in Amerika het prototype ontworpen gebouwen. van een nieuw gebouwde probleemwijk (vergelijkbaar met de Mies van der Rohe was ook in verschillende opzichten zijn tijd Bijlmermeer in Amsterdam). Inmiddels is het meeste van deze vooruit. Zo wilde hij een campus ontwikkelen waar studeren, nieuwbouw al weer afgebroken. werken, leven en plezier maken zouden worden geïntegreerd. Hij had dus al in het begin van de jaren veertig een moderne In de jaren negentig kwam langzaam de gentrification van campus voor ogen. Toch week hij ook af van het huidige concept Bronzeville op. De universiteit blies de aanvankelijke plannen af van de campus. Zo staat op de huidige campus de verblijfskwaliteit om het oude campusgebied te verlaten en in te ruilen voor een voorop, maar ontwierp Mies van der Rohe een zogeheten streetcar meer suburbaan gelegen campus. Men zag in dat een opknapbeurt campus, dat wil zeggen een campus bestemd voor de auto. van de universiteitscampus onderdeel uit moest maken van een Dat betekent dat het ontwerp rekening hield met brede autowegen grootscheeps stedelijk vernieuwingsproject en alleen kans van en met weinig voorzieningen op de campus. Men pakte maar de slagen zou hebben als buiten de grenzen van de eigen campus Bronzeville Tube and McCormick Tribune Campus Centre (Rem Koolhaas) auto om gebruik te maken van de voorzieningen verderop in de geopereerd zou worden. Men zocht de samenwerking op met de stad. gemeentelijke overheden, bewoners en het bedrijfsleven. Dit beleid De bloei van IIT duurde tot het begin van de jaren zeventig. Daarna zette een proces van verval in: minder studenten, minder geld. Ook de stedelijke ontwikkelingen in de omgeving van de universiteit speelde het ITT niet in de kaart. ITT is namelijk gelegen in de buurt Bronzeville, dat wel de black metropolis van de Verenigde Staten van IIT heeft in belangrijke mate bijgedragen aan het welslagen van dit project. Om de negatieve spiraal te doorbreken werd in 1996 als belangrijkste strategische doel geformuleerd dat ouders hun kinderen weer veilig naar de campus van IIT zouden moeten durven sturen. Een lobby werd opgezet om de investeringsgelden die beschikbaar waren voor de bouw van een nieuw politiebureau van politie te kunnen inzetten op het campusterrein. Uiteindelijk is dit Chicago Police Headquarters in 2000 in de directe omgeving van de campus gebouwd, op de hoek van de 35th en Michican Avenue. De positieve impuls op de omgeving die hiervan uitging heeft het mogelijk gemaakt dat het vertrouwen in de toekomst van de campus van ITT werd hersteld, waardoor belangrijke sponsoren substantieel gingen bijdragen aan een investeringsprogramma met een totale omvang van 250 miljoen dollar. Door middel van giften van alumni met een totale omvang van 120 miljoen dollar werd het voor de universiteit mogelijk om een vernieuwingsslag te maken. Eén van de alumni was Robert Galvin, een oud president directeur van Motorola. Ook deze vernieuwing is volgens een plan (uit 1993) gemaakt. Over dit masterplan, opgesteld door Dirk Lohan, kleinzoon van Mies van der Rohe, is uitgebreid gecommuniceerd. De uitvoering van het plan is uitbesteed aan een private onderneming. Men is begonnen met de appearance van de campus te verbeteren. Bij de entree van de campus lag toen een soort sneltramverbinding (naar Chicago), inclusief een uitgestrekte parkeerplaats voor auto s. Men schreef in 1997 een internationale architectuurwedstrijd uit om op deze plek een nieuw centrum voor de campus te ontwikkelen. De Nederlandse architect Rem Koolhaas (ook bekend van het Educatorium in De Uithof) won deze wedstrijd. Het bijzondere van het ontwerp van Koolhaas is dat hij de spoorverbinding plus station van de Exelon Tube als het ware inpakte in een stalen buis met een lengte van in totaal 160 meter. Hiermee werd in het centrumgebied de geluidsoverlast van het Crown Hall McCormick Tribune Campus Center

92 93 Restaurant McCormick Tribune Campus Center spoor vermeden. Bovendien was men in staat op deze plek het McCormick Tribune Campus Center neer te zetten, waarin naast vele onderwijsruimten en kantoren ook allerlei voorzieningen zijn geconcentreerd (restaurants, cafés, boekwinkel, postkantoor). De plannen voor uitgebreide detailhandelsvestigingen in dit gebouw zijn uiteindelijk niet doorgegaan. Vervolgens is men ook aan de gang gegaan met de renovatie van de traditionele campus. Eén van de meest in het oog springende projecten is State Street Village. Dit is een complex van 367 studentenwoningen van de bekende architect Helmut Jahn. Deze architect heeft zijn opleiding gehad aan IIT. Bij het ontwerp van dit gebouw is erg veel aandacht besteed aan interne veiligheid. Men heeft speciale pasjes nodig om het gebouw te kunnen betreden. Aan de zuidkant van de campus bouwt IIT nu aan een science park. Dit park bestaat uit vier State Street Village, Studentenhuisvesting (Helmut Jahn)

94 gebouwen. In twee bestaande gebouwen zijn een incubator en een kantoorflat gevestigd. Beide gebouwen zijn gesticht en gefinancierd door de staat van Illinois en het IIT. Daarnaast word er gebouwd aan het IIT Research Center Life Science en aan een Technology Business Center. Dit laatste gebouw, dat uiteindelijk de meeste bedrijfsruimte oplevert, wordt gebouwd en geëxploiteerd door private ondernemingen. Men adverteert vooral met de nabijheid van IIT als kenniscentrum en met flexibele huurcontracten. IIT zit nog midden in een herstructureringsproces. Er studeren momenteel 2.600 undergraduate studenten en 5.000 graduate studenten aan IIT. De undergraduate studies worden verzorgd vanuit zes divisies, namelijk op de vakgebieden van Incubator engineering (biomedisch, computer), architectuur, science & letters, psychologie, business en rechten. IIT heeft verder 60 masterprogramma s in de aanbieding. De universiteit bestaat uit vijf campussen, waarvan twee in downtown Chicago ( business en law ), twee op suburbane locaties en dus de main campus in Bronzeville. Op deze main campus heeft men met de aansprekende gebouwen van Rem Koolhaas en Helmut Jahn het dankzij Mies van der Rohe bestaande imago als architectuur icoon weten te vernieuwen. Bij ons bezoek aan IIT leek de sociale functie van de campus nog niet erg uit de verf te komen. De levendigheid en leefbaarheid op de campus zijn vooral nog onderwerp op de agenda van het herstructureringsproces. Het is de vraag of IIT de voorwaarden ervoor ook echt creëren kan. De beperkte omvang van de campus maakt het nodig om daarvoor breder draagvlak te zoeken. De relatie met de verbetering van Bronzeville is niet alleen een belang voor de stad, maar ook voor IIT. Het schrappen van een deel van het aanvankelijk beoogde programma (de winkels) is dan een risico. En het centrum van de stad is met de goede verbindingen (weg en spoor) en korte afstand (5 km) een concurrerend alternatief. Voor levendigheid is ook voldoende kritische massa nodig................................................... 95.................................................................................................................................................................................................. IIT campus met Technology Business Center......................

96 Gebruikte literatuur: - Bakker, Riek (2006), Door met succes! Column in: P. van Rooy, A. van Luin & E. Dil (red.) Nederland boven water; praktijkboek voor gebiedsontwikkeling. Gouda: Habiforum/NIROV/VROM. p. 13 - Boot, A.W.A. (2008), Universiteit: van kostenpost tot motor van de economie. Amsterdam: diesrede Universiteit van Amsterdam. - Chapman, W. Perry (2006), American Places; in search of the twenty-first century campus. Westport: Praeger Publishers - Dinteren, J. van (2007), Worden we er wijzer van? Science parks en universiteiten. Real Estate Magazine, 54, nr. 6, pp. 26-31 - Ferguson, R. & C. Olofsson (2004) Science parks and the development of NTBFs: location, survival and growth. Journal of technology transfer, 29, nr. 1, pp. 5-17 - Friedman, J. & J. Silberman (2003), University technology transfer: do incentives, management, and location matter? Journal of Technology, 28, pp. 17-30. - Gemeente Utrecht (2007), Structuurvisie De Uithof - Glaeser, E, J. Kolko & A. Saiz (2001), Consumer city. Journal of Economic Geography, 1, nr. 1, pp. 27-50 - Heijer, A. den (2007), Bouwen aan de universiteit; internationale visies op de campus van de toekomst. Real Estate Magazine, 54, nr. 6, pp. 20-25 - Hillen, J.D. (2007) Water in de Singel; vijftien jaar oeverloos in het stationsgebied van Utrecht. Utrecht: Corio Nederland Retail - Kleef, P. van (2007), Levende percelen. Property NL Magazine, nr. 20, pp. 26-29 - Manshanden, M. (2007), Studenten zijn de toekomst van de stad; City Campus Max Utrecht. NAW Magazine over integrale gebiedsontwikkeling, nr. 27, pp. 32-37 - Massey, D., P. Quintas & D. Wield (1992), High Tech Fantasies. London: Routledge - Metropolis (2007), Excursiegids Campusreis Boston, Pittsburgh, Toronto, Chicago - Ministerie van OCW (2007), Het hoogste goed: strategische agenda voor het hoger onderwijs-, onderzoek en wetenschapsbeleid. Den Haag. - OECD (2007), Thematic Review of Tertiary Education: The Netherlands. Country Note. Paris: OECD. - Onderwijsraad (2008), Een succesvolle start in het hoger onderwijs. Den Haag - Perry, D. C. & W. Wiewel (eds) (2005), Universities as urban developers; case studies and analysis. Cambridge (Mass.): Lincoln Institute of Land Police - Rooy, P. van, A. van Luin & E. Dil (red.) Nederland boven water; praktijkboek voor gebiedsontwikkeling. Gouda: Habiforum/NIROV/ VROM. - Timp, H. & M. Smit (2007), Van bolwerk naar beleving; universitaire huisvesting. Real Estate Magazine, 54, nr. 6, pp. 10-15 - Vedovello, C. (1997), Science parks and university industry interactions; geographical proximity between the agents as a driving force. Technovation, 17, pp. 491-502 - VROM-raad & Onderwijsraad (2007), Leerwerklandschappen; inspiratie voor leren en werken in een wervende omgeving. Den Haag - Westhead, P. & S. Batstone (1998), Perceived benefits of a managed science park location. Entrepreneurship and Regional Development, 11, nr. 2, pp. 129-154 Compleet fotoverslag campusreis: http://www.hv.uu.nl/campus/reis2007/index.html