Communicatiestoornissen: Hoe herken je ze en hoe ga je ermee om? Dr. Marina Ruiter Docent / Onderzoeker - Radboud Universiteit Spraak- en patholoog / Logopedist Sint Maartenskliniek Inhoud (1) Overzicht diverse verworven communicatiestoornissen (2) Aanpassen aan de stoornis: Willen en/of kunnen? (3) Inzet van e-health en apps (4) Conclusie Het CVA-congres 25 september 2015 Marina Ruiter 2 Pagina 1 1
http://www.sclera.b e/nl/vzw/home Globaal overzicht taal- en spraakproductie Ideevorming Woordloze boodschap o.a. WAT en in WELKE volgorde vertellen?; Welke voorkennis heeft de ander?; Uitvoerig of to-the-point? Boodschap in woorden o.a. selectie van woorden en grammatica om woordloze boodschap uit te drukken Van taal naar spraak Maken van een abstract spraakplan Articuleren Omzetten spraakplan in, aansturing spieren Het CVA-congres 25 september 2015 Marina Ruiter 3 Globaal overzicht taal- en spraakproductie Ideevorming Invloed overige, niet-talige cognitieve functies - Mentaal tempo - Aandacht - Geheugen - Executieve functies Het CVA-congres 25 september 2015 Marina Ruiter 4 Pagina 2 2
Executieve functies (EF) De hogere controlefuncties van de hersenen ( luchtverkeersleiders v.h. brein) Nodig voor het: - plannen, - initiëren, - volhouden, - evalueren, - en bijsturen Bron afbeelding: www.stichtinghoogvliegers.nl/ van bewust, doelgericht complex, niet-routinematig gedrag Het CVA-congres 25 september 2015 Marina Ruiter 5 Executieve functies (EF) Communicatie is sowieso doelgericht, complex gedrag EF des te meer nodig als om blijvende verworven communicatiestoornissen heen gecommuniceerd moet worden (bv. door communicatiehulpmiddel te gebruiken) EF dus nodig om je zelfstandig, doeltreffend en vlot aan te passen aan communicatieproblemen Het CVA-congres 25 september 2015 Marina Ruiter 6 Pagina 3 3
Aanpassen aan de communicatiestoornis: kunnen? Overige, niet-talige cognitieve functies Executieve functies Bron afbeelding: www.stichtinghoogvliegers.nl/ Het CVA-congres 25 september 2015 Marina Ruiter 7 Rechtshemisferische taalstoornis I Een verworven taalstoornis (meestal) veroorzaakt door hersenletsel in de niettaaldominante hemisfeer o.a. moeite met het formuleren, achterhalen en bijstellen van de communicatieve intentie Het CVA-congres 25 september 2015 Marina Ruiter 8 Pagina 4 4
Rechtshemisferische taalstoornis II In praten en/of begrijpen moeite met: - impliciete informatie: metaforen en ironische uitingen - prosodie - oogcontact Conversatiestijl: o.a. onsamenhangend, breedsprakig, weinig informatief, niet to-the-point, associatief (uitweiden) Het CVA-congres 25 september 2015 Marina Ruiter 9 Afasie I Afasie is een verworven taalstoornis (meestal) veroorzaakt door hersenletsel in de taaldominante hemisfeer Het spreken, begrijpen van wat anderen zeggen, het lezen en/of het schrijven is in meer of mindere mate gestoord Het CVA-congres 25 september 2015 Marina Ruiter 10 Pagina 5 5
Afasie II Niet-talige cognitieve functies nodig om om de afasie heen te communiceren (compensatie) Zelfstandige compensatie noodzakelijk om in chronische fase communicatief zelfredzaam te kunnen zijn Het CVA-congres 25 september 2015 Marina Ruiter 11 Spraakapraxie Spraak(taal)stoornis waardoor de planning en/of programmering van spraak gestoord is (McNeil et al., 2009) Spraakapraxie_UMCG Centrum voor Revalidatie Bij bewust spreken moet de mond steeds naar de juiste bewegingen zoeken Effect: verminderde verstaanbaarheid en onvoorspelbare verhaspelingen Het CVA-congres 25 september 2015 Marina Ruiter 12 Pagina 6 6
Dysartrie Een spraakstoornis t.g.v. een aandoening in het centrale of perifere zenuwstelsel De werking van één of meer spieren die betrokken zijn bij het spreken is hierdoor verstoord Effect: (combinatie van)onduidelijke uitspraak, een te zachte en/of hese stem, eentonig of nasaal (door de neus) spreken Het CVA-congres 25 september 2015 Marina Ruiter 13 Aanpassen aan de communicatiestoornis Hulpvraag: Ik wil weer leren praten zoals vroeger Volledig herstel niet altijd mogelijk Dan om de communicatiestoornis heen leren praten (=compensatie) Deze compensatie vergt nietroutinematig, nieuwe gedrag Dus, executieve functies Het CVA-congres 25 september 2015 Marina Ruiter 14 Pagina 7 7
Aanpassen aan de communicatiestoornis: willen? Digitale hulpmiddelen kunnen acceptatieproces faciliteren. Gespreksboek app (AVN, 2013) voor mensen met afasie/spraakapraxie OF strategieën die iedereen wel eens gebruikt (bv. herhaling vragen, omschrijven) Bron afbeelding: https://itunes.apple.com/nl/app/gespreksboeklite/id669963362?l=en&mt=8 Het CVA-congres 25 september 2015 Marina Ruiter 15 Aanpassen aan de communicatiestoornis: kunnen? Overige, niet-talige cognitieve functies Executieve functies Bron afbeelding: www.stichtinghoogvliegers.nl/ Het CVA-congres 25 september 2015 Marina Ruiter 16 Pagina 8 8
http://community.boomerang.nl Aanpassen aan de communicatiestoornis: kunnen? Wees bedacht op executieve problemen, vooral bij centrale communicatiestoornissen Mogelijkheden tot zelfstandige aanpassing (compensatie) dan beperkt Structurele hulp in meer of mindere mate van gesprekspartner dan (blijvend) nodig Het CVA-congres 25 september 2015 Marina Ruiter 17 Conclusie Observeer je tijdens de ADL dat communicatiehulpmiddelen of strategieën geheel niet, niet goed of niet vlot worden ingezet? Denk dan niet te snel Het CVA-congres 25 september 2015 Marina Ruiter 18 Pagina 9 9
Aangepast naar http://community.boomerang.nl Conclusie Observeer je tijdens de ADL dat communicatiehulpmiddelen of strategieën geheel niet, niet goed of niet vlot worden ingezet? maar. KAN Het CVA-congres 25 september 2015 Marina Ruiter 19 Take home message Communicatiehulpmiddelen en strategieën niet, niet goed of niet vlot gebruikt binnen de ADL? Benoem het niet te snel als een acceptatieprobleem, maar wees bedacht op executieve stoornissen Deel je observaties binnen het multidisciplinaire team, met name met de neuropsycholoog en logopedist Het CVA-congres 25 september 2015 Marina Ruiter 20 Pagina 10 10
Dank voor jullie aandacht! www.sclera.be (pictogram adapted) Voor meer informatie: M.Ruiter@let.ru.nl (Audiovisuele opnames zijn uit deze versie verwijderd) Het CVA-congres 25 september 2015 Marina Ruiter 21 Pagina 11 11