Monument: Arnhem, Paleis van Justitie REGISTER Monumentnummer Identificatienummer 0202100000245078 Basisregistratie Provincie Gelderland Gemeente Arnhem Plaats Arnhem Straat/huisnummer Walburgstraat 2 Postcode 6811 CD ARNHEM Kadastrale aanduiding ARNHEM O 8384 Datum inschrijving in register beschermde monumenten Datum, deel en nummer van inschrijving in openbare registers Aanduiding of korte Paleis van Justitie met beeldengroep. omschrijving Complexonderdeel van complex [naam of complexnummer]
KENNIS: WAARDERING I Cultuurhistorische waarde: belang van het object/complex 1. als bijzondere uitdrukking van (een) culturele, sociaaleconomische en/of bestuurlijke/beleidsma tige en/of geestelijke ontwikkeling(en); 2. als bijzondere uitdrukking van (een) geografische, landschappelijke en/of historisch-ruimtelijke ontwikkeling; 3. als bijzondere uitdrukking van (een) technische en/of typologische ontwikkeling(en); 4. wegens innovatieve waarde of pionierskarakter; 5. wegens bijzondere herinneringswaarde. II Architectuur- en kunsthistorische waarde: (bijzonder) belang van het object/complex 1. voor de geschiedenis van de architectuur en/of bouwtechniek; 2. voor het oeuvre van een bouwmeester, architect, ingenieur of kunstenaar; 3. wegens de hoogwaardige esthetische kwaliteiten van het ontwerp; 4. wegens het bijzondere materiaalgebruik, de ornamentiek en/of monumentale kunst; Het paleis van justitie is een belangrijk onderdeel van de wederopbouw van de binnenstad van Arnhem na de verwoestingen van de Tweede Wereldoorlog Het paleis van justitie is onderdeel van het bestuurskwartier zoals dit werd ontworpen voor dit deel van het stadscentrum conform het Wederopbouwplan Arnhem uit 1950. Er is dan ook en duidelijke samenhang tussen het Paleis van Justitie, het Stadhuis, het Huis der Provincie en het Rijks- en Gemeentelijk Archief He gebouw is een goed voorbeeld van toepassing van een betonskelet prefab elementen van Schokbeton op een paalfundering Het is het eerste geheel nieuw gebouwde Paleis van Justitie in de 20 ste eeuw in een moderne bouwstijl Bijzonder is dat bij de bouw van het Paleis qua draagkracht en constructie al rekening werd gehouden met een extra verdieping. Het gebouw en de bijberhorende kusntwerken zij n en goed voorbeeld van het oeuvre van architect Sevenhuysen en van de kunstenaars Lex Horn, Andre Schaller en als voorbeeld van glas-in-loodkunst van striptekenaar Joost Swarte Er is een duidelijke eenheid in het interieur tussen architectuur, afwerking, kunstwerken, nog aanwezige meubilair en lampen ed. Naast het betonskelet en prefab betonelementen, worden verschillende soorten natuursteen, (tropisch) hardhout en baksteen veelvuldig toegepast. Verder is er in en om het gebouw nog altijd monumentale kunst uit de bouwtijd. 5. wegens de bijzondere
samenhang tussen exterieur en interieur(onderdelen). III Situationele en ensemblewaarde 1. betekenis van het object als essentieel (cultuurhistorisch, functioneel en/of architectuurhistorisch en visueel) onderdeel van een complex; 2. a. bijzondere, beeldbepalende betekenis van het object voor het aanzien van zijn omgeving; b. bijzondere betekenis van het complex voor het aanzien van zijn omgeving, wijk, stad of streek; 3. a. bijzondere betekenis van het complex wegens de hoogwaardige kwaliteit van de bebouwing in relatie tot de onderlinge historisch-ruimtelijke context en in relatie tot de daarbij behorende groenvoorzieningen, wegen, wateren, bodemgesteldheid en/of archeologie; b. bijzondere betekenis van het object wegens de wijze van verkaveling/ inrichting/ voorzieningen. Het Paleis is, samen met het Stadhuis, het Huis der Provincie en het Rijks- en Gemeentelijk Archief, gelegen in het na de oorlog tot stand gekomen bestuurscentrum in Arnhem. Deze gebouwen vormen samen het gezicht van dit deel van het centrum van Arnhem. Eerder genoemde gebouwen zijn kort na elkaar gerealiseerd in een moderne bouwstijl en zijn door hun ligging bepalend voor de inrichting van de openbare ruimte. IV Gaafheid en herkenbaarheid: belang van het object/complex 1. wegens de architectonische gaafheid en/of herkenbaarheid van ex- en/of interieur; Ondanks de nieuwe aanbouw aan de oostzijde en de extra verdieping is de hoofdvorm van het oorspronkelijke bouwwerk nog in grote mate herkenbaar. 2. wegens de materiële, De draagconstructie (betonskelet) is bepalend
technische en/of constructieve gaafheid; 3. als nog goed herkenbare uitdrukking van de oorspronkelijke of een belangrijke historische functie; 4. wegens de waardevolle accumulatie van belangwekkende historische bouwen/of gebruiksfasen; 5. (van specifiek het complex) wegens de gaafheid en herkenbaarheid van het gehele ensemble van samenstellende onderdelen (hoofd- en bijgebouwen, hekwerken, tuinaanleg e.d.); 6. in relatie tot de structurele en/of visuele gaafheid van de stedelijke, dorpse of landschappelijke omgeving. geweest voor het ontwerp van het plan. De prefab betonnen bekledingselementen volgden de structuur van de draagconstructie. - Vanwege nog in grote mate ongeschonden betonskelet en prefab betonelementen. - Vanwege de aanwezigheid van verschillende soorten natuurstenen, (tropisch) hardhouten en bakstenen elementen. Het gebouw is een goed herkenbare uitdrukking van de typologie naoorlogs gerechtsgebouw. V Zeldzaamheid 1. belang van het object/complex wegens absolute zeldzaamheid in architectuurhistorisch, bouwtechnisch, typologisch of functioneel opzicht; 2. uitzonderlijk belang van het object/complex wegens relatieve zeldzaamheid in relatie tot één of meer van de onder I t/m III genoemde kwaliteiten.
Onderdelen zonder monumentale waarde: - Exterieur De uitbreiding aan de oostzijde uit 1996 valt buiten de bescherming. - Interieur Receptiegeschiedenis, prijzen e.d. Overige KENNIS: FEITEN Oorspronkelijke functie Typologie Huidige functie (2012) Bestuurs-, rechts- en overheidsgebouw Gerechtsgebouw Paleis van Justitie Paleis van Justitie. De functie is ongewijzigd sinds de ingebruikneming van het gebouw in 1963. Naam object Paleis van Justitie Stijl/stroming Functionalisme Bouwtijd (ook de planfase) 1955 (ontwerp); 9-1-1959 (eerste paal); 1963 (oplevering en in gebruikneming); 1998 (renovatie en extra verdieping); 1996 uitbreiding aan de oostzijde. Architect(en)/ontwerper(s) F. (Frank) Sevenhuijsen (1916 1987) in dienst van de Rijksgebouwendienst, i.s.m. Ingenieurs- en Architectenbureau Van Hasselt en De Koning uit Nijmegen. Het gerealiseerde ontwerp is gebaseerd op een eerder ontwerp uit 1948 van G. (Gijsbert) Friedhoff. Mevrouw Polak-Daniëls was verantwoordelijk voor het ontwerp van de tuin met bestrating in het binnenhof. Uitvoerder (aannemer e.d.) Uitvoering o.l.v. Firma De Erven F.J.P. Jansen uit Nieuw Vennep. De uitvoering van de paalfundering werd apart aanbesteed en uitgevoerd door N.V. Franki uit Capelle aan de IJssel. Het betonskelet werd gerealiseerd door Bredero s Bouwbedrijven N.V. te Utrecht. Natuursteenwerk door Steenhouwerij en Natuursteenhandel G. Reuzenkamp N.V. te Den Haag. Het schilderwerk is uitgevoerd door Firma Weyman & Zn. uit Amerongen. Opdrachtgever exterieur Rijksgebouwendienst Carrévormig gebouw. Vier vleugels rondom een
besloten binnenhof met vijver, lage begroeiing, kleine boompjes en bankjes. Meerdere trappenhuizen: in de oostelijke en de westelijke vleugel en twee trappenhuizen aan de voorzijde van het gebouw in de binnenhof. Het gebouw is in 1996 voorzien van een extra verdieping en in 1998 van een aanbouw aan de oostzijde. Rechts in de galerij bevindt zich een oorspronkelijk informatiebord. gebouw, constructietechniek Betonskelet bekleed met prefab elementen van Schokbeton op een paalfundering volgens het systeem van Franki. Het tussenlid tussen het Paleis van Justitie en het Gemeentelijk- en Rijksarchief heeft een eigen constructie. Aan straatzijde deels Schokbeton met een natuursteentoeslag in groengrijze kleur en deels gebourchardeerde elementen. Ramen omlijst door geprefabriceerde, gebourchardeerde betonelementen. Standaardvertrekken voorzien van Aluh kozijnen (combinatie van aluminium aan de buitenzijde en hout aan de binnenzijde) en aluminium tuimelramen met dubbelglas. Borstweringspanelen van staalplaat. Overige kozijnen, de puien van de entree en de tourniquet zijn van aluminium. De kolommen bij de entree (twee binnen en twee buiten) zijn bekleed met cristallino strippen. Zie voor een uitgebreidere beschrijving van de constructietechniek en de toegepaste materialen het boek van Hielkje Zijlstra, Bouwen in Nederland 1940 1970. Continuïteit + veranderbaarheid = duurzaamheid. Proefschrift hoofdstuk 4.6 bouwtechnologisch onderzoek naar het Paleis van Justitie Arnhem. Interieur (indeling) Interieur/afwerking Het gebouw is te betreden via de entree en hal in de noordelijke vleugel. Op de eerste verdieping van deze vleugel bevinden zich de grote zittingszalen. Deze zittingszalen zijn beide voorzien van een perstribune. Boven de hal bevonden zich de kantine en het dakterras voor het personeel. In de overige vleugels aan de zuid-, oost- en westzijde van het binnenhof bevinden zich kantoren. In het souterrain waren archiefruimte, de cellen, de ruimten voor de parketpolitie, installatieruimten en een (brom)fietsenstalling. In het interieur zijn meerdere niveauverschillen om de verschillende gradaties van openbaarheid aan te geven. Situatie anno 2012: De routing door het gebouw inclusief aanbouw is gewijzigd, maar de locatie van de zittingszalen en kantoren is vrijwel hetzelfde gebleven. Veelvuldige toepassing van veel verschillende
soorten natuursteen, baksteen en (tropisch) hardhout. Voor diverse binnen- en buitenwanden is onder meer beola agente, Cararisch marmer en vert de suède toegepast. De wanden in de zittingszalen zijn voorzien van Decowall-triplex met stroken edelfineer of Basralocus. De wanden in de kantoren waren behangen. Gevels aan het binnenhof en de gangen zijn voorzien van, inmiddels witgesausde, bronsgroene geglazuurde bakstenen. Binnenwanden in de entreehal van gesauste handvormstenen De galerijvloer aan de noordzijde is opgebouwd basaltlavategels met figuratie van Travertin. Ook de vloeren en trappen van de hoofdingang zijn van Travertin. Vloeren begane grond en eerste verdieping bekleed met Scandinavische kwartsiet, gelegd in cyclopenverband met figuratie in rechthoekige tegels. Overige vloeren van linoleum en enkele van Tredfort-vloerbedekking. De plafonds in de zittingszalen zijn voorzien van akoestisch materiaal. De publieke ruimten hebben plafonds van hardhout. Toegangsdeuren zalen en gangen van verschillende soorten hardhout. Traptorens en diensttrappen van Travertin stootborden en Solnhofer tegels. In de trappenhuizen Groninger Sleufsteen. Hoofdtrappen in de hal: stootborden van basaltlava, tredentegels van kwartsiet en schrobranden van gepolijste Petit Granat. Vensterbanken in de hal en de doorgangen in de trappentorens bekleed met serpentino. Overige vensterbanken comblanchien. Zie voor een uitgebreidere beschrijving van de constructietechniek en de toegepaste materialen het boek van Hielkje Zijlstra, Bouwen in Nederland 1940 1970. Continuïteit + veranderbaarheid = duurzaamheid. Proefschrift hoofdstuk 4.6 bouwtechnologisch onderzoek naar het Paleis van Justitie Arnhem. Stedenbouwkundige ligging, situering (incl. aanduiding windstreek), omgeving van belang Gelegen op de hoek van de Markt en de Walburgerstraat. Gelegen in het bestuurskwartier, dat na de Tweede Wereldoorlog tot stand is gekomen conform het in 1950 vastgestelde Wederopbouwplan Arnhem. Besloten was bij de wederopbouw van Arnhem een driedeling van functies toe te passen: 1. een bestuurscentrum bij
de Markt, 2. een handelscentrum en 3. een winkelcentrum. De keuze voor een bestuurscentrum bij de Markt leidde tot de bouw van het Huis der Provincie (1954), het Stadhuis (1968) en het Paleis van Justitie (1963). De voorzijde van het Paleis van Justitie is gericht naar de raadszaal van het stadhuis. Het Huis der Provincie bevindt zich ten zuidwesten van het Paleis van Justitie. Aan de zuidzijde werd het Paleis van Justitie middels een tussenlid met het Rijks- en Gemeentelijk Archief verbonden. Archeologische relevantie ondergrond Het Paleis van Justitie is gelegen in de historische binnenstad van Arnhem en daarmee in een gebied met hoge archeologische verwachtingswaarde. Kunstwerken/orgels/ gedenktekens/meubels die onderdeel zijn van et monument nr. 1 Materiaal/techniek Locatie (in/aan het beschermde monument) Kunstenaar Voorstelling Datering Afmetingen Wandtapijten Binnen in de grote zittingszalen van Hof en Rechtbank Uitgevoerd door weverij de Uil te Amsterdam naar ontwerpen van L. (Lex) Horn (1916 1968) Jacob en de Engel en De goede Herder Beiden 590 x 300 cm. nr. 2 Materiaal/techniek Bronzen beeldengroep op een sokkel Locatie (in/aan het Oorspronkelijk buiten aan de westzijde van het beschermde monument) gebouw. In 2004 is het beeld mede op verzoek van de kunstenaar verplaatst naar de entree aan de noordzijde. Kunstenaar A. (Andre) Schaller (1920 1981) Voorstelling Salomons Oordeel Datering 1958 Afmetingen Nr. 3 Materiaal/ techniek 14 panelen glas-in-lood Locatie In de hal in de achtergevel Kunstenaar J. (Joost) Swarte Datering 2004 Afmetingen 3 x 30 Geschiedenis Het Paleis van Justitie is gebouwd ter plaatse van het oude Paleis van Justitie dat tijdens de Tweede Wereldoorlog was verwoest. In 1948 lag er een plan van de architect van de Rijksgebouwendienst G. (Gijsbert) Friedhoff. Dit betrof een traditionalistisch vormgegeven bouwwerk met strakke zuilen. In 1953
kwam F. (Frank) Sevenhuysen onder Friedhoff in dienst bij de Rijksgebouwendienst. Sevenhuysen heeft daarna het ontwerp in fasen aangepast. Het uiteindelijke ontwerp is modern en functionalistisch. Roerende objecten van belang voor het gebouw Relevante wijzigingen Bezocht Oorspronkelijke verlichtingsarmaturen in o.a. de entreehal, meubilair en uurwerken in de zittingszalen, informatiebord in de galerij. 1996 en1998: uitbreidingen met een extra verdieping en een uitbreiding aan de oostzijde. Bij de bouw van het Paleis in 1960 was, qua draagkracht en constructie, al rekening gehouden met een extra verdieping. De nieuwe aanbouw is middels loopbruggen, opgebouwd uit glazen bouwstenen, verbonden met het bestaande bouwwerk. Bij de renovatie en uitbreiding zijn de betonnen constructie van het gebouw, de gevelbekleding met kozijnen, de gemetselde binnenwanden, de binnenpui, de trappenhuizen en de natuurstenen vloeren en trappen gespaard gebleven. In de kantoorvleugels is alles binnen de draagconstructie, behoudens de gemetselde gangwanden en de deuren in de gangen, gesloopt. Het dakterras is verdwenen. Achter de hal aan het binnenhof is een serre gerealiseerd. De kantine is verplaatst naar de nieuwbouw. Ter plaatse van de oude kantine zijn kantoren gerealiseerd. De puien in de gevel van de bestaande zittingszalen zijn vervangen door nieuwe aluminium puien. Het ketelhuis is gesloopt. Bij een entree is een liftje aangebracht. De oorspronkelijke ingang is (weer) hoofdentree. De nieuwe, in 1996 gerealiseerde, entree is niet meer in gebruik. Het binnenhof is gedeeltelijk heringericht (meer verharding). Kiki Zagt en Annet Rood in aanwezigheid van Jeroen Krautz van de gemeente Arnhem en Jaap van t Hul (Hoofd Facilitaire Dienst) op 13-09-2012. Zowel het ex- als interieur is bezocht. Overige KENNIS: BRONNEN Primaire bronnen, kaarten, literatuur, documentatie, websites Nr. 1 Hielkje Zijlstra, Paleis van Justitie, Arnhem, Delft 2005. Nr. 2 Nieuw paleis van Justitie, Katholiek bouwblad, 32
(1965), p. 324-331. Nr. 3 Het nieuwe Paleis van Justitie te Arnhem, Baksteen, 6 (1964), p. 13. Nr. 4 Paleis van justitie in Arnhem maakt zich op voor de volgende generatie, Monumenten, 27(2005), nr. 1,2, p. 28 30, 33 en 35. Nr. 5 A. de Back, G. Brinkgreve, Gesloopt, gered, bedreigd: omgaan met naoorlogse bouwkunst, Rotterdam 2004. Nr. 6 C. van der Peet, G. Steenmeijer, De Rijksbouwmeesters: twee eeuwen architectuur van de Rijksgebouwendienst en zijn voorlopers, Rotterdam 2005. Nr. 7 Websites: 1. www.helpwandkunstopsporen.nl 2. www.bonas.nl 3 www.wederopbouwdatabank.nl 4. www.gelderlander.nl 5. www.absolutefacts.nl/gelderland/arnhem/paleisvan-justitie-arnhem 6. http://afbeeldingen.gahetna.nl Interviews bewoners, gebruikers n.v.t.