MT 25112013 MT/13-404 b Visiedocument Informele Zorg Inleiding... 2 1. Informele zorg... 2 1.1. Externe ontwikkelingen Informele zorg... 2 1.2. De visie van Careyn... 3 1.3 Verantwoordelijkheden in de zorg: rol van de gemeente... 5 1.4 Uitgangspunten Informele zorg bij Careyn... 5 2. Plaatsbepaling informele zorg... 6 2.1 Het begrip Informele zorg... 6 2.2 Mantelzorgers... 7 2.3 Vrijwilligers... 7 3. Conclusie... 8 Wat is nodig om de visie te kunnen uitvoeren?... 8 Versie: definitief 0.1 Vastgesteld Careyn MT november 2013
Inleiding Dit document betreft een geïntegreerde visie op informele zorg en dienstverlening van de Careyn bedrijfsonderdelen Wonen met Zorg (WmZ), Maatschappelijke Dienstverlening (MD) en Zorg Thuis (ZT). Vanuit deze verschillende kolommen van Careyn is gekeken hoe Careyn invulling wil geven aan informele zorg en dienstverlening met het oog op substitutie van zorg en de omslag van een verzorgingssamenleving naar een participatiesamenleving. Vanuit bestaand materiaal is deze geïntegreerde visie tot stand gekomen aangevuld met visie op nieuwe ontwikkelingen. Het document is een weerslag van een dynamisch proces en betreft de situatie van waaruit deze op het moment van schrijven vorm kan worden gegeven. Externe ontwikkelingen vragen een voortdurende alertheid op dit thema en wordt vanaf dit punt integraal opgepakt. Het betreft dus geen statisch geheel maar een ontwikkeling in verschillende fasen waarbij voorliggend visiedocument een eerste stap is. 1. Informele zorg 1.1. Externe ontwikkelingen Informele zorg De overheid stimuleert dat zorgvragers eerst een beroep doen op de eigen kring van familie en vrienden of vrijwilligers en dan pas op professionele zorg. Tegelijk stelt de overheid minder middelen ter beschikking, terwijl door de vergrijzing de stijging van benodigde middelen doorgaat. Door de toename van het aantal ouderen en chronisch zieken zal de druk op inzet van mantelzorgers en (georganiseerde) vrijwilligers de komende tijd naar verwachting toenemen. Daarbij ontwikkelt zich ook een tendens naar meer verantwoordelijkheid en groeiende participatie van de burger. Uit onderzoek blijkt ook dat een overgrote meerderheid van de burgers een meer solidaire samenleving wenst. Op basis van deze trends èn op grond van financiële overwegingen stimuleert de overheid de inzet van informele zorg en dienstverlening (mantelzorg, vrijwilligers). De inzet van mantelzorgers en vrijwilligers wordt gezien als belangrijke bijdrage aan de solidariteit enerzijds en aan de zelfstandigheid en zelfregie van de klant anderzijds. Ze dragen bij aan verbinding, aan het vergroten van onderlinge betrokkenheid en sociale samenhang in onze maatschappij. Inzet voor een ander bevordert het gemeenschapsgevoel. Meer verantwoordelijkheden voor welzijnsbeleid en zorg verschuiven van landelijke naar gemeentelijke overheden. Bij de uitvoering van het lokale welzijnsbeleid en de WMO is "Welzijn Nieuwe Stijl" uitgangspunt (zie bijlage 1). Hierin staan de eigen kracht van burgers en hun sociale netwerk voorop. De decentralisatie van de AWBZ, en dan specifiek de onderdelen begeleiding en kortdurend verblijf naar de gemeenten (gepland vanaf 2015), kennen deze uitgangspunten. VWS heeft een Beleidsbrief Mantelzorg uitgebracht. Hierin wordt het toenemend belang van een groter beroep op mantelzorgers en vrijwilligers nog eens onderstreept. VWS stimuleert een optimale samenwerking tussen klanten, mantelzorg, vrijwilligers en professionals, evenals een (nog) betere ondersteuning aan mantelzorgers. Kritisch aandachtspunt hierbij is het separate overheidsbeleid om burgers te stimuleren aan het werk te gaan, hetgeen extra druk legt op de beschikbaarheid van de burgers. 2
1.2. De visie van Careyn Het Dorp Careyn staat voor kwaliteit van leven. Om die missie vorm te geven, wordt een specifieke werkwijze ontwikkeld: Het Dorp. De essentie draait om het realiseren van een ander systeem, een vernieuwde sociale infrastructuur met een nieuwe balans tussen autonomie, participatie en een sluitend netwerk van informele zorg en professionals. Dat betekent een andere manier van denken en van werken. En dus: een andere cultuur. De visie van Careyn gaat ervan uit dat eigen verantwoordelijkheid van zowel klanten als professionals leidt tot betere en goedkopere oplossingen. Dat lukt altijd het beste als mensen elkaar kennen. Daarom ligt het accent ook op het vormgeven van lokale, kleinschalige netwerken, waarbij samenwerken en het bouwen van integrale oplossingen centraal staat. Daartoe moet de professional meer ruimte krijgen om zelf besluiten te nemen en zaken naar eigen inzicht goed in te richten. Informele zorg als onderdeel van Het Dorp De zorginhoudelijke kern van de visie op Het Dorp wordt gevormd door het vergroten van de zelfregie van klanten, het versterken van informele zorg en het professionaliseren van de as van het wijkteam met de huisarts. De module informele zorg bevindt zich daarmee in het hart van de visie op Het Dorp en is wezenlijk voor het realiseren van een andere manier van werken. Benaderd vanuit de bouwstenen van Het Dorp draagt deze module op de volgende manier bij aan de visie: Vrijwilligers en mantelzorgers dragen bij aan verbindingen van de klant in de eigen sociale omgeving lokaal integraal Informele zorg en professionele zorg vullen elkaar aan Informele zorg draagt bij aan de zelfregie van de klant autonomie substitutie Informele zorg leidt tot opschorten / reduceren van professionele zorg Careyn ziet het samenspel met informele zorg- en dienstverlening als integraal onderdeel van haar zorg- en dienstverlening. Zij is ervan overtuigd dat een goed samenspel tussen professional en informele zorg bijdraagt aan de kwaliteit van leven door versterking van de zelfredzaamheid, samenredzaamheid en participatie, en daarnaast aan het uitstellen van (zwaardere vormen) van zorg. Beide vormen zijn aanvullend op elkaar. Een goed samenspel van professionele en informele zorg vereist aandacht. Hoewel een duidelijk verschil is te maken in de benadering van vrijwilligers en mantelzorgers, geldt voor beide dat de basis begint met de beschikbaarheid en bereikbaarheid van de vrijwilligers in combinatie met een open en heldere communicatie, met respect voor de verschillende belangen en perspectieven van waaruit de informele zorg en professionele zorg betrokken zijn bij de klant. Daarnaast vraagt goed samenspel ook om organisatie hiervan in de wijkteams. De inzetbaarheid van informele zorg vraagt om creativiteit gezien de te verwachten wensen ten aanzien van deze inzetbaarheid: niet structureel langdurig, maar incidenteel en meer vrijblijvend. Ook het binden van de huidige vrijwilligers en mantelzorgers vraagt aandacht. Het is dus van belang dat een professionele ondersteunende structuur wordt ingericht, met 3
praktische hulpmiddelen die ertoe bijdragen om de samenwerking tussen professionals, vrijwilligers en mantelzorgers te vergroten. De potentiële populatie mantelzorgers en vrijwilligers groeit op termijn verder, gezien het feit dat een grote groep mensen de komende jaren het arbeidsproces verlaat. Binnen de jeugdketen ligt dit anders daar zijn vrijwilligers vaak ouders onder de 45 jaar met kinderen en zij verrichten vaak ook andere informele taken welke zich niet per definitie op het zorgvlak bevinden. Hiervan kan creatief gebruik worden gemaakt. Dit is dan ook waar Careyn via Het Dorp op ingezet heeft en verder op doorontwikkelt. Naast inzet van informele zorg bij klanten die in zorg komen of zijn, kan informele zorg ook al worden ingezet als een klant nog niet zorgbehoevend is, nl. de zg. "voorzorg-klant". Vrijwilligers, maar ook mantelzorgers, kunnen een belangrijke rol spelen in de preventieve sfeer en in vroegsignalering (voorzorg). In de preventieve sfeer kan bijvoorbeeld de professionele vraag worden uitgesteld door vrijwilligers in te zetten of mantelzorg te begeleiden. Daarnaast liggen mogelijkheden in vroegsignalering. Door goede banden met en inzet van vrijwilligers van Careyn of vanuit een vrijwilligersnetwerk, kunnen signalen sneller worden opgepakt en preventieve maatregelen worden genomen. Professionals van Careyn moeten ondersteund worden om de informele zorg en het sociale netwerk van de klant te ondersteunen en te versterken. Het zal meer en meer een integraal onderdeel van de aanpak vormen gedurende het hele proces van zorg- en dienstverlening. Het zorgleefplan met de vier levensdomeinen welke binnen Careyn wordt gebruikt, geeft hier een kader voor. Al bij het inventariseren van de vraag van de klant bekijkt de professional de mogelijkheden die binnen het bereik van de klant en het sociale netwerk liggen (Zelfredzaamheids matrix). Alle uitkomsten (en wijzigingen daarop) worden vastgelegd in het zorgleefplan, dat eigendom is van de klant. Vanuit hun professie kunnen medewerkers de juiste vragen stellen, klanten coachen en verbindingen leggen met (informele) netwerken of professionals. Dit kan dus ook bij mensen die nog niet in zorg zijn maar waar preventief wordt gehandeld Doel van de aanpak is uiteindelijk dat de klant tevreden is, zo lang mogelijk wordt voorkomen dat een klant in zorg komt of een zwaardere vorm van zorg- of dienstverlening nodig heeft, en dat bepaalde vormen van de huidige zorgverlening worden overgenomen door informele vormen in het sociale netwerk (substitutie). Daarnaast is het doel voorkomen van overbelasting van de mantelzorgers. 4
1.3 Verantwoordelijkheden in de zorg: rol van de gemeente De zorg bevindt zich in een transitie waarbij de overheid meer verantwoordelijkheden neerlegt bij zorgverzekeraars en gemeenten. Dit brengt voor deze partijen en voor zorgaanbieders veel onzekerheid en financiële risico's mee op het gebied van toezicht houden (zorginkoop afspraken)en het maatschappelijk draagvlak. Dit betekent dat de gezondheidszorg haar maatschappelijke verantwoordelijkheid daarin moet nemen. In dit kader geeft de Raad voor de Volksgezondheid & Zorg in haar advies "Regie aan de poort, de basiszorg als verbindende schakel tussen persoon, zorg en samenleving" twee oplossingsrichtingen: 1) Ten eerste moet de gemeente de urgentie van meervoudige problematiek lokaal zichtbaar maken. Tevens is zij aan zet om de basiszorg lokaal te organiseren, samen met de zorgverzekeraars en zorgaanbieders. Naast de regierol heeft de gemeente de taak om het werk van steunpunten Mantelzorg en organisaties voor Vrijwillige Thuishulp, Buddyzorg en Vriendendiensten financieel mogelijk te maken. 2) Wijkgerichte multidisciplinaire basiszorgteams die de basis vormen van de aanpak, met huisartsenzorg, verpleegkundige zorg en maatschappelijk werk als kerndisciplines. In de jeugdketen zijn dit de CJG s. 1.4 Uitgangspunten Informele zorg bij Careyn Professionals hebben vanuit hun professie oog voor inzet van mantelzorg en vrijwilligers. Dit wordt ondersteund door de aandachtsvelden in het klantdossier. De intramurale settingen hebben daarbij een sterk ontwikkeld beleid op en ervaring met inzet van vrijwilligers en mantelzorg. Hier wordt gebruik van gemaakt en best practices worden in beeld gebracht. Het gaat dan om taken als helpen bij het eten, wandelen of extra persoonlijke aandacht. Bij de meeste woonzorgcentra en verpleeghuizen is het actief betrekken van familie en het inschakelen van groepen vrijwilligers bij allerlei activiteiten vanzelfsprekend. Binnen Careyn wordt bij het inzetten van professionele zorg primair uitgegaan van de zelfregie van de klant en diens directe sociale netwerk. Ondersteuning en afstemming met de mantelzorgers is daarmee onderdeel van de manier van werken van de professionele zorgverleners. Met de samenwerking met (georganiseerde) vrijwilligers en het organiseren van vrijwillige zorg ten behoeve van de burger in de wijk is minder ervaring (aanwenden van burgerkracht). Mogelijkheden en initiatieven worden regionaal in kaartgebracht. De opgave voor Careyn is ten eerste aansluiting zoeken bij de behoefte van de gemeente en daar op in te spelen door actief te bekijken welke rol Careyn regionaal, soms per gemeente vervuld. Aansluiting en profilering bij bestaande netwerken is daarbij essentieel. Om te zorgen dat er een verbinding ontstaat tussen de verschillende domeinen is er bijvoorbeeld vanuit ZonMw het programma "Zichtbare Schakel, de wijkverpleegkundige voor een gezonde buurt" ontwikkeld, waarbij de wijkverpleegkundigen worden ingezet voor het beter verbinden van preventie en zorg, wonen en welzijn op wijkniveau. Dit sluit goed aan bij de visie van Careyn van Het Dorp. Tevens wordt er vanuit Careyn vorm gegeven aan het Sociaal Makelaarschap in Utrecht Noord-Oost en Overvecht. De tweede opgave is dat Careyn nog meer zoekt naar de mogelijkheden en krachten van het informele systeem. In de ondersteuning van de klant is meer gelijkwaardigheid tussen professionele zorg en informele zorg het doel. Daarnaast is van belang om te voorzien in een professioneel georganiseerd netwerk, waardoor mantelzorgers zich minder snel overbelast voelen en vrijwilligers zich meer verbonden voelen. 5
2. Plaatsbepaling informele zorg 2.1 Het begrip Informele zorg Informele zorg is zorg of dienstverlening die geleverd wordt door mantelzorgers én vrijwilligers. Het omvat zowel mantelzorg als de zorg en ondersteuning vanuit het sociale netwerk en vrijwilligerswerk in de zorg. De informele zorg is het fundament van de zorg en zal dat nadrukkelijk blijven in de nabije toekomst ( Min. van VWS, beleidsbrief mantelzorg, maart 2012). Het gaat hierbij bijvoorbeeld om activiteiten ter voorkoming van professionele zorg, of minder zorg door beroepskrachten zoals verpleegkundigen, huishoudelijke hulp en activiteitenbegeleiders. 12 De belangrijkste verschillen samengevat: Mantelzorg (familieparticipatie) Extra zorg voor iemand in eigen kring/sociaal network Niet afdwingbaar door de overheid, in principe vrije keus, maar wel sprake van morele plicht (Meestal) geen bewuste keuze, het overkomt iemand Motivatie: uit liefde, verantwoordelijkheid, behulpzaamheid Honorering: onbetaald Ongedifferentieerd, alle taken die zich voordoen Ongeorganiseerd Doorlopend, soms 24 uur per dag, 7 dagen per week Ondergewaardeerd, als vanzelfsprekend beschouwd Beperkend qua contacten Geen feedback Risico van overbelasting (fysiek en psychisch) en isolement zelf juridisch aansprakelijk voor hun activiteiten. Vrijwillige zorg Zorg/hulp naast of i.p.v. professionele zorg Niet afdwingbaar door overheid, wel stimulerend vrije keus Bewuste keuze Motivatie: uit liefde, verantwoordelijkheid, behulpzaamheid, maatschappelijke betrokkenheid, ervaring opdoen, verrijking van het eigen leven Honorering: onbetaald, mogelijk vergoeding Eigen keuze voor type werk Vanuit georganiseerd verband Afgebakend in tijd Waardering, wordt "mooi"gevonden Collegiale contacten Coördinatie, deskundigheidsbevordering Mogelijke druk vanwege vervaging van de grens tussen professionele en vrijwillige zorg de organisatie waar mee de vrijwilligers een overeenkomst heeft is aansprakelijk voor de activiteiten van de informele zorgverleners 1 Respijtzorg is een verzamelbegrip voor voorzieningen (veelal door de inzet van vrijwilligers) die worden gebruikt om tijdelijk de taken van de mantelzorger over te nemen, zodat deze wordt ontlast. 2 Buddyzorg biedt sociaal - emotionele ondersteuning en begeleiding aan mensen die ernstig chronisch en / of levensbedreigend ziek zijn. Deze ondersteuning wordt gegeven door vrijwilligers (buddy's). 6
2.2 Mantelzorgers Careyn ziet mantelzorg als belangrijke spil in de zelf- en samenredzaamheid en eigen regie in het gehele zorg- en dienstverleningsproces van de individuele klant en ziet professionele zorg als stimulans en ondersteuning hierin. Zoals eerder opgemerkt, is vanuit de professie al aandacht voor de rol van mantelzorg. Careyn ziet echter dat door een aantal maatregelen de professionele ondersteuning verbeterd kan worden. Als gevolg van het anders denken wordt meer regelruimte gecreëerd bij de professional en is meer tijd beschikbaar om de mantelzorger de benodigde aandacht te geven en daarmee samen te zoeken naar verbetermogelijkheden voor het samenspel tussen professional en mantelzorger, en uiteindelijk dus voor de klant. Het gaat hierbij om verbeteringen als gesprekstechnieken, organiseren van structurele communicatie of het aanleren van bepaalde (verzorgings)technieken. Hiertoe is veel materiaal beschikbaar. Ook is het wenselijk om aan te haken bij lokale initiatieven (bijv. bureau mantelzorg, vanuit de gemeente geïnitieerd), die ondersteuning kunnen bieden. In de praktijk maakt het zeker in de beleving van de klant en mantelzorger verschil of zorg wordt verleend in de thuissituatie of binnen de muren van de zorginstellingen. Deze verschillen zijn essentieel. De zorg thuis speelt zich uitsluitend af in de de privé-omgeving, waar klant en mantelzorger alle zeggenschap hebben. Bij zorg met verblijf delen klanten (gedeelten van) hun woonomgeving met anderen. Dit (deels)publieke karakter vraagt andere kaders (huisregels). Maar in beide situaties zal de professionele zorgverlener aan moeten sluiten met de leefwereld van de klant en zijn naasten. Careyn zorgt voor ondersteuning van de mantelzorg en om het samenspel tussen formele en informele zorg te optimaliseren. Samenwerking met mantelzorgers vraagt een cultuuromslag waarbij de hele organisatie maar ook de mantelzorgers betrokken zijn. Voor een goed samenspel tussen mantelzorgers, familieleden en beroepskrachten worden in dit kader de volgende doelstellingen gesteld: - De mantelzorger krijgt een centrale positie binnen de organisatie; - De mantelzorger wordt voldoende en naar wens geïnformeerd; - De communicatie tussen professional en mantelzorger verbetert; - De mantelzorger wordt gezien als gelijkwaardige partner / of als mogelijke hulpvrager. Hiermee wordt bedoeld dat de mantelzorger een partner is bij de uitvoering en een ander moment hulpvrager naar ondersteuning. Specifieke aandacht verdient respijtzorg, het tijdelijk overnemen van taken van de mantelzorger om deze te ontlasten. Dit kan op verschillende manieren vorm krijgen. Op individueel niveau kan Careyn bemiddelen in tijdelijke vervanging van taken door bijvoorbeeld een vrijwilliger. Maar er zijn ook andere mogelijkheden waarbij samenwerking wordt gezocht met professionele zorg of dienstverlening. 2.3 Vrijwilligers Careyn ziet vrijwilligers als belangrijke ondersteuner in de mogelijkheid om klanten langer in hun lokale sociale netwerk te laten functioneren. Dit draagt bij aan het zoveel mogelijk zelf de regie blijven houden over hun eigen leven, en behoud van kwaliteit van leven. De benadering van vrijwilligers vraagt een andere, doorgaans meer groepsgerichte aanpak t.o.v. mantelzorg. Het vraagt organisatievermogen om het huidige aanbod van vrijwilligers, die nog geen vanzelfsprekende relatie hebben met een klant, passend te krijgen op de inzet rondom individuele klanten. Het begint vaak al bij de vraag hoe aan vrijwilligers te komen. Dit kan doorgaans via het inschakelen van vrijwilligersorganisaties of het benaderen van vrijwilligers vanuit het lokale netwerk van de professional of de klant. Afstemming over 7
samenwerking is daarbij belangrijk. Daarnaast kan een professional ook kennis over inzet van vrijwilligers beschikbaar stellen aan de klant, waarmee de klant (of familie daarvan) zelf vrijwilligers kan inschakelen. Wanneer eenmaal een vrijwilliger is gevonden, faciliteeert Careyn in bepaalde gevallen in het professioneel inwerken. Hierbij rekening houdend met de juridische aspecten van informele zorg als verwoord in de brochure "Jurische aspecten informele zorg". Daarbij is het van belang om de samenwerking te zoeken met de reeds aanwezige lokale vrijwilligersorganisaties. 3. Conclusie Als concrete doelen van versterking van de informele zorg ziet Careyn dat: bewoners in de wijk, klanten in het bijzonder, vanuit een samenhangend geheel van professionele en informele zorg ondersteund worden in het zo lang mogelijk behouden van zelfregie en zelf- en samenredzaamheid. medewerkers en wijkteams gestimuleerd en gefaciliteerd worden om meer verbinding te leggen met verschillende vormen van informele zorg. Informeel waar kan, professioneel waar moet is hierbij het uitgangspunt. Tools hiervoor worden ontwikkeld. mantelzorgers en vrijwilligers zich meer betrokken en gesteund voelen, waardoor ze langer inzetbaar blijven. Dit blijkt uit de uitkomsten tevredenheidsonderzoeken. de tevredenheid van klanten, medewerkers en informele zorgverleners toeneemt. Wat is nodig om de visie te kunnen uitvoeren? Een attitudeverandering van professionele zorgverleners, informele zorg en zorgvragers aansluitend bij de maatschappelijke verandering waarbij de scope van informele zorg verbreed moet worden; Kennis bij bovengenoemde doelgroepen over inhoud en consequenties van de maatschappelijke verandering; Kennis bij medewerkers over de verschillen tussen mantelzorg en vrijwilligers; Kennis van het informele systeem in de omgeving, inclusief beschikbare hulpmiddelen die hiervoor zijn; Verbinding met informele zorgverleners en welzijnsinstellingen in de wijk, bureau mantelzorgondersteuning, bureau vrijwilligerswerk enz. ; Verbinding met formele zorgverleners waaronder o.a. huisartsen, GGD, GGZ, CJG, maatschappelijk werk; Versterking van de ondersteuning van mantelzorg, o.a. door respijtzorg; Versterking van de ondersteuning van vrijwilligers, o.a. door deskundigheidsbevordering en georganiseerde begeleiding ; Centrale facilitering op het gebied van standaard overeenkomsten, protocollen, checklisten etc. ; Passende IT-ondersteuning waar mogelijk, waarbij het informeel systeem zoveel mogelijk zelf de regie kan voeren (bijv marktplaats vraag en aanbod www.wehelpen.nl); 8