Risicobereidheid in beeld

Risicobereidheid in beeld Onderzoek naar de risicobereidheid bij actieve deelnemers en gepensioneerden in opdracht van Q8 Pensioenfonds Peter Zegwaart Januari 2015 1

Inhoud 1. Introductie Inleiding 4 Doelstellingen van het onderzoek 5 Opzet van het onderzoek 6 2. Highlights 9 3. Conclusies 17 4. Resultaten onderzoek Beeld Q8 Pensioenfonds 21 Zekerheid en risico 30 Vertrouwen, solidariteit en collectiviteit 44 Toelichting op het keuzeonderzoek (conjunct design) 58 Keuzeonderzoek deelnemers 62 Keuzeonderzoek gepensioneerden 72 5. Bijlagen: De attribuutwaarden (keuzeonderzoek) 80 Onderzoeksverantwoording & certificering 86 2

Introductie 3

Inleiding Onderzoek Kuwait Petroleum Pensioenfonds Nederland naar de risicohouding bij deelnemers en gepensioneerden Kuwait Petroleum Pensioenfonds Nederland (Q8 Pensioenfonds) wil graag weten welke risico s de achterban wenst te nemen als het gaat om pensioen. Inzicht daarin is beslissingsondersteunend voor de sociale partners bij de afspraken over een nieuw pensioencontract. Die gaan noodzakelijk worden in de context van het nieuwe FTK. Zegwaart Consultancy heeft samen met GfK een onderzoek uitgevoerd onder actieve deelnemers en gepensioneerden van Q8 Pensioenfonds. Dit onderzoek geeft een representatief beeld hoe de achterban van het fonds denkt en voelt over een aantal belangrijke elementen van een mogelijk nieuw pensioencontract en over de houding ten aanzien van risico. Deze rapportage bevat de resultaten uit het onderzoek onder n=168 deelnemers en n=175 gepensioneerden. De resultaten zijn per doelgroep (deelnemers en gepensioneerden) gerapporteerd. Voor verdere details van het onderzoek verwijzen we naar de onderzoeksverantwoording in de bijlage van dit rapport. Het belang van het onderzoek Na de invoering van het nieuwe FTK mogen pensioenfondsen hun strategisch beleggingsbeleid eenmalig aanpassen; latere aanpassingen zijn op voorwaarden eventueel ook nog mogelijk. Belangrijk is om het strategische beleggingsbeleid en de beleggingsrisico s af te stemmen op de risicohouding van de deelnemers. Het gaat dan om de pijngrenzen ten aanzien van kortingen, de koopkracht in extreme scenario s en een evenwichtige verdeling van het pensioenvermogen over de generaties. De resultaten van dit onderzoek zullen ondersteunend zijn bij de besluiten, die de sociale partners en het fondsbestuur in die context moeten nemen. En verder zal communicatie met de achterban van pensioenfondsen de komende jaren belangrijker worden, ook al omdat risico s steeds meer bij de deelnemers zullen komen te liggen. Weten hoe deelnemers en gepensioneerden denken over zekerheid en risico in relatie tot hun pensioen is bij een effectieve communicatie een onmisbaar vertrekpunt. 4

Doelstellingen van het onderzoek Het onderzoek diende de volgende vragen te beantwoorden: Wat is de risicohouding onder deelnemers en gepensioneerden van Q8 Pensioenfonds en welk ambitieniveau gaat daarmee gepaard? Wat betekent zekerheid rond pensioen voor de achterban van het fonds? Welk gewicht kent men toe aan de attributen pensioenleeftijd, de verwachte pensioenuitkering en de uitkering als het tegenzit? Hoe denkt de achterban van Q8 Pensioenfonds over de principes van collectiviteit en solidariteit? Wat is bij deelnemers en gepensioneerden het beeld van en vertrouwen in Q8 Pensioenfonds? Deze informatie kan voor bestuur en sociale partners behulpzaam zijn bij het nemen van beslissingen over het pensioen- en beleggingsbeleid. 5

Opzet van het onderzoek Online onderzoek, uitgevoerd door GfK. Deelnemers en gepensioneerden (tot 75 jaar) van Q8 Pensioenfonds ontvingen een uitnodigingsmail resp. brief met daarin een link naar de vragenlijst en een uniek wachtwoord/gebruikersnaam. Het veldwerk vond plaats van 1 t/m 24 december 2014. De netto response is bij de deelnemers n=168 (28%) en bij de gepensioneerden n=175 (22%). Opzet en inhoud van het onderzoek sluiten aan bij de aanpak, zoals die inmiddels door Zegwaart Consultancy en GfK voor ruim dertig fondsen is uitgevoerd. De resultaten zijn statistisch gewogen naar de feitelijke verdeling binnen de deelnemerspopulatie (leeftijd en geslacht). Naast dit samenvattende rapport is een digitaal tabellenboek beschikbaar, met daarin voor alle gestelde vragen uitsplitsingen naar o.a. leeftijd, geslacht en opleiding en een overzicht van de antwoorden op de open vragen. 6

Opzet van het onderzoek Representativiteit De omvang van de twee steekproeven (deelnemers en gepensioneerden) en de relatieve response zijn bevredigend; de steekproeven zijn in absolute zin voldoende groot voor een statistisch stabiel beeld en de responsepercentages zijn relatief hoog, waarmee de kans op een selectieve response beperkt is. We hebben verder gekeken naar de mate waarin de samenstelling van de steekproeven en die van de populatie op elkaar lijken en naar de spreiding van de antwoorden. Die exercities laten geen selectieve response zien. Daarmee kunnen we ervan uitgaan, dat de steekproefresultaten van dit onderzoek representatief zijn voor de populatie van deelnemers en gepensioneerden van Q8 Pensioenfonds. Rapportage en benchmark In deze rapportage maken we onderscheid tussen deelnemers en gepensioneerden. Voor de vragen die standaard ook bij andere fondsen zijn gesteld is in deze rapportage een benchmark opgenomen. Daarin tellen grote en kleinere fondsen even zwaar mee (ongewogen). Daarvoor is gekozen omdat de benchmark anders sterk gedomineerd zou worden door enkele grote bedrijfstakpensioenfondsen. De benchmark wordt gevormd door ongeveer 25 pensioenfondsen, voor het merendeel bpf-en, maar ook een aantal opf-en (Philips, KPN, DSM, Sabic, Arcadis, Astellas, Nedlloyd, Avery Dennison). Van de bedrijfstakpensioenfondsen in de benchmark hebben er zes in 2013 moeten verlagen. 7

Opzet van het onderzoek Keuze-onderzoek als onderdeel van dit onderzoek Om inzicht te krijgen in de ideale pensioenregeling, hebben actieve deelnemers en gepensioneerden een keuzeonderzoek voorgelegd gekregen, waarbij men moest aangeven welke samenstelling van een pensioenregeling men het meest aantrekkelijk vindt. Voor een uitgebreide toelichting op dit onderdeel van het onderzoek verwijzen we naar hoofdstuk 4 (Resultaten) in dit rapport. 8

Highlights 9

Highlights Voor opf wat minder sterke band met en vertrouwen in Q8 Pensioenfonds De band die deelnemers met Q8 Pensioenfonds voelen is wat minder sterk dan we gewoonlijk zien bij opfen; vooral vrouwen en jongeren voelen zich er minder thuis. Bij de gepensioneerden is dat beeld anders, die geven in sterke mate aan zich bij het fonds thuis te voelen. Deelnemers hebben minder dan de benchmark (het ongewogen gemiddelde van alle fondsen) het gevoel dat hun pensioen bij Q8 Pensioenfonds in goede handen is en evenmin bestaat er veel vertrouwen dat het fonds de crisis goed overleeft. Er is wel wat meer vertrouwen in Q8 Pensioenfonds dan in banken en verzekeraars en datzelfde geldt voor de kostenefficiëntie van het fonds. Deelnemers en vooral gepensioneerden zijn goed op de hoogte met de samenstelling van het bestuur en er is waardering voor het feit, dat het fonds dit onderzoek laat doen. Redelijke waardering voor de communicatie van Q8 Pensioenfonds Men is gemiddeld te spreken over de manier, waarop Q8 Pensioenfonds deelnemers en gepensioneerden heeft geïnformeerd over de gevolgen van de financiële crisis. Wensen zijn er wel: simpeler en makkelijker leesbaar, meer Jip en Janneke-taal, met meer voorbeeldberekeningen, frequenteer en meer digitaal. En driekwart van de deelnemers en twee derde van de gepensioneerden wil graag meer weten over het beleggingsbeleid van het Q8 Pensioenfonds, meer dan gemiddeld. 10

Highlights Instemming met beleggen door Q8 Pensioenfonds Men weet maar in beperkte mate hoe Q8 Pensioenfonds belegt en welke risico s het daarbij loopt. Een stevige meerderheid, nog boven de benchmark, vindt het desgevraagd prima dat het Q8 Pensioenfonds in aandelen belegt hiermee worden de hoogste rendementen behaald en het is goed voor de risicospreiding. Tegenstanders, waaronder wat meer vrouwen en de kleine groep van lager opgeleiden, vinden dat te risicovol, willen vooral zekerheid, beschouwen de huidige tijd als te onzeker en vrezen voor de consequenties voor hun pensioen. Op het aandelenbelang binnen de beleggingsportefeuille van Q8 Pensioenfonds heeft men maar in beperkte mate zicht. Aan maatschappelijk verantwoord beleggen door het Q8 Pensioenfonds hecht van de deelnemers en de helft van de gepensioneerden, in beide gevallen onder de benchmark. Relatieve dekkingsgraad van Q8 Pensioenfonds lager of gelijk ingeschat vergeleken met andere fondsen Er zijn maar weinig deelnemers en gepensioneerden die zeggen niet te weten hoe het met de dekkingsgraad van Q8 pensioenfonds staat. De inschatting is dat die lager dan wel gelijk is vergeleken met andere fondsen. Aan hoger denkt maar een laag percentage. 11

Highlights Pensioenzekerheid heeft vele betekenissen Er is niet één betekenis van zekerheid, als het om pensioen gaat. Bij de deelnemers telt vooral dat men wil weten welk bedrag men straks bij pensionering precies krijgt, wil kunnen blijven leven zoals nu en dat Q8 Pensioenfonds de ingelegde premies zorgvuldig belegt. Voor de gepensioneerden tellen vooral de laatste twee aspecten. Zes van de tien deelnemers denken straks uit te komen op 7 van het laatstverdiende loon, iets boven de benchmark. En een zeer groot deel van de deelnemers is op de hoogte met de huidige middelloon-regeling. Voor een kwart van de gepensioneerden is de overgang van eindloon naar middelloon nieuw. Deelnemers kiezen vaker voor regeling risico met indexatie-ambitie en meer risico Bijna zes op de tien deelnemers hebben een voorkeur voor een pensioenregeling met indexatie-ambitie en dus wat meer risico, meer dan gemiddeld. Bij de gepensioneerden houden de keuze voor beide regelingen, zekerheid of indexatie-ambitie, elkaar in evenwicht. Gepensioneerden kiezen voor meer risico omdat zij immers al pensioen hebben en vooral gericht zijn op hun indexatie. De keuze voor een regeling met weinig risico en nominale zekerheid wordt vaker gemaakt door vrouwen en (de kleine groep van) lager opgeleiden. Zij vrezen met lege handen te eindigen, ze vertrouwen de politiek en de financiële wereld niet, overschatten de beleggingsrisico s en willen weten waar men aan toe is. In combinatie met een vaste bodem kiest twee derde van de deelnemers en de helft van de gepensioneerden, die initieel opteerden voor zekerheid, alsnog voor enig risico. Uiteindelijk gaan negen van de tien deelnemers en driekwart van de gepensioneerden voor enige vorm van risico, met of zonder bodem en dat is meer dan gemiddeld. Desgevraagd blijkt een derde van de deelnemers het effect van inflatie correct in te schatten, de overigen onderschatten dat of hebben geen idee. 12

Highlights Bij een financieel tekort doen overslaan indexatie en verhogen premie minste pijn Wanneer de dekkingsgraad in het geding komt, zijn het overslaan van de indexatie en het verhogen van de pensioenpremie voor zowel deelnemers als gepensioneerden het meest acceptabel. Anders dan gebruikelijk kiezen de gepensioneerden hier niet voor het verhogen van de pensioenleeftijd. De meest vervelende maatregel is de ingreep, die de betrokkenen persoonlijk treft: gepensioneerden zien het niet zitten wanneer de pensioenuitkering verlaagd wordt, deelnemers zouden het verhogen van de pensioenleeftijd als zeer vervelend ervaren. Gepensioneerden vinden dat een eventuele verlaging over een langere periode uitgesmeerd dient te worden. Een vijfde van de deelnemers ziet liever een verlaging in één keer en een derde heeft geen voorkeur, verlagen is immers sowieso vervelend. Overigens denkt de helft van de gepensioneerden dat het overslaan van indexatie alleen hen raakt. Nabestaandenpensioen voor helft deelnemers belangrijk Het nabestaandenpensioen is voor zes van de tien deelnemers en twee derde van de gepensioneerden belangrijk en dat is iets boven het gemiddelde niveau. Meestal hechten mannen veel meer aan een goed partnerpensioen dan vrouwen, maar dat verschil is hier maar beperkt. Principe solidariteit en nut buffers breed onderschreven Deelnemers vinden in meerderheid dat de pijn van de te lage pensioenpremies die in het verleden zijn betaald verdeeld moet worden tussen de werkenden en degenen die al een pensioenuitkering hebben; van een differentiatie naar leeftijd is hier geen sprake. De kosten van een verdere stijging van de levensverwachting moeten betaald worden uit een aparte langleven-buffer, in goede tijden aan te leggen. Een kwart van de gepensioneerden ziet meer in het verhogen van de pensioenleeftijd. Voor een verlaging van alle (opgebouwde) pensioenen voelen weinigen. 13

Highlights Draagvlak voor collectiviteit Deelnemers van Q8 Pensioenfonds vinden het minder belangrijk dan gemiddeld om zelf een pensioenfonds te kunnen kiezen (21% versus benchmark 37%); alleen de hoger opgeleiden denken daar wat vaker anders over. Deelnemers zouden er ook wat minder vaak dan gemiddeld voor kiezen om individueel pensioen op te bouwen, als dat mogelijk zou zijn. Wisselende voorkeuren voor sparen en beleggen om een pensioenkapitaal op te bouwen Om tot een bepaald pensioenkapitaal te komen kiezen deelnemers vaker voor sparen, ondanks de dubbele inleg vergeleken met beleggen; daaronder vinden we relatief meer vrouwen en jongeren. De voorkeur voor sparen ligt bij de deelnemers boven de benchmark. Bij de gepensioneerden zien we juist een lichte voorkeur voor beleggen. Motieven om te beleggen of juist te gaan sparen die aan die keuze ten grondslag liggen zijn: de behoefte aan zekerheid, risicoperceptie, geloof in beleggen en de mate van vertrouwen in Q8 Pensioenfonds, de financiële wereld en de politiek. De sparen-voorkeur komt voort uit de vrees bij beleggen alles kwijt te kunnen raken; men ziet dat als speculeren en gokken en daarom kiest die groep voor de zekerheid van banksparen. Geen idee wat men aan pensioenuitkering terugkrijgt van betaalde premies Net als bij de andere fondsen hebben ook hier de deelnemers en gepensioneerden geen idee wat ze aan pensioenuitkering terugkrijgen van de door henzelf en de werkgever betaalde premies. De helft van de deelnemers en bijna twee derde van de gepensioneerden kan daar geen zinnig woord over zeggen. En een te verwaarlozen percentage vermoedt dat het om de feitelijke factor drie tot vier gaat. 14

Highlights Het keuze-onderzoek laat zien: geen consensus onder de deelnemers van Q8 Pensioenfonds bij afweging tussen zekerheid en risico In het keuze-onderzoek, een apart deel van de vragenlijst, hebben we de respondenten een groot aantal pensioenscenario s voorgelegd. Uit al die keuzes kunnen we afleiden hoe in de ogen van de deelnemers van Q8 Pensioenfonds hun ideale pensioen eruit ziet. We constateren dat pensioenleeftijd bij de deelnemers zwaar weegt; uit de attribuutwaarden zien we dat een pensioenleeftijd van 68 jaar als onwenselijk wordt beschouwd en 67 jaar nog acceptabel is. De andere attribuutwaarden maken duidelijk, dat een verwachte uitkering lager dan van het huidige netto salaris onaantrekkelijk wordt gevonden. Datzelfde geldt voor de uitkering als het tegenzit; die mag niet lager zijn dan van het huidige netto salaris. Bij pensioenleeftijd 67 jaar zijn de voorkeuren verdeeld tussen het meest risicovolle en het meest zekere scenario. Maar bij pensioenleeftijd 66 krijgt juist het zekere product de hoogste score en bij 65 jaar de gematigde variant. Er zijn derhalve binnen de deelnemerspopulatie twee groepen te onderscheiden. Een groep die vooral kijkt naar het neerwaartse risico (waaronder vrouwen en lager opgeleiden) en een groep die zich met name laat leiden door de upside en die het risico op een lagere uitkering als het tegenzit accepteert (waaronder vooral de jongeren). Gemiddeld lijkt een scenario met een verwachte pensioenuitkering van 7 en een uitkering als het tegenzit van 45/5 daar het meest aan tegemoet te komen. 15

Highlights Gepensioneerden letten vooral op de omvang van een mogelijke verlaging Uit de conjunct analyses voor de gepensioneerden blijkt, dat voor hen de omvang van een verlaging zwaar weegt. Zij hebben, net als bij nagenoeg alle andere pensioenfondsen veel liever een wat grotere kans op een kleine verlaging dan een kleine kans op een forse ingreep. 16

Conclusies 17

Conclusies De resultaten laten een beperkte differentiatie zien naar leeftijd, geslacht en opleiding, maar ten algemene is er sprake van een consistent beeld. Zeker voor een opf zijn bij de deelnemers het vertrouwen in en de band met Q8 Pensioenfonds niet heel stevig. Kennelijk heeft de lage dekkingsgraad gedurende de afgelopen jaren zijn sporen nagelaten. Bij de gepensioneerden is wel sprake van scores die bij een opf passen. De huidige communicatie krijgt een redelijke beoordeling. Wensen zijn er wel: eenvoudiger, meer Jip en Janneke taal, persoonlijker, meer frequent, proactiever en vooral over het beleggingsbeleid van Q8 Pensioenfonds. Op hoofdlijnen is de kennis over pensioen en beleggen op tot iets boven het niveau dat we bij andere fondsen aantreffen. Beleggen in aandelen door Q8 Pensioenfonds wordt begrepen en door een grote meerderheid onderschreven. Uw achterban hecht in minder dan gemiddelde mate aan maatschappelijk verantwoord beleggen. Met name (maar niet alleen) bij vrouwen en de relatief beperkte groep van lager opgeleiden bestaat weerstand tegen beleggen. Een gebrek aan kennis over en inzicht in beleggen, wantrouwen tegenover de financiële sector en de politiek en het idee dat men minder aan pensioen terugkrijgt dan aan premie is betaald leidt bij hen tot een zekerheidsreflex. 18

Conclusies Zekerheid rondom pensioen heeft meerdere betekenissen gekregen: kunnen blijven leven zoals nu, weten welk bedrag men op de pensioenleeftijd precies krijgt en ervan op aan kunnen dat het fonds de pensioenpremies zorgvuldig belegt zijn belangrijk. Zes van de tien deelnemers en twee derde van de gepensioneerden van Q8 Pensioenfonds hechten aan een goed nabestaandenpensioen. Het principe van collectiviteit wordt bij Q8 Pensioenfonds breed onderschreven, zij het dat hoger opgeleiden liever zelf een pensioenfonds zouden kiezen. Ook voor solidariteit bestaat een breed draagvlak. Een verdere stijging van de levensverwachting dient betaald te worden uit een aparte langleven-buffer, niet door alle pensioenen te verlagen. En als er toch gekort moet worden, dan bij voorkeur uitgesmeerd over een langere periode. Deelnemers kiezen vaker dan de benchmark voor een regeling met indexatie-ambitie en dus meer risico. In combinatie met een vaste bodem en daarboven beleggen opteren negen van de tien deelnemers en driekwart van de tien gepensioneerden voor een regeling met enig of meer risico en dat is meer dan gemiddeld. Vertaald naar de eigen financiële situatie kiezen deelnemers niet eenduidig. Jongeren bijvoorbeeld hebben een sterkere voorkeur voor de meest risicovolle scenario s, terwijl die voorkeur bij de oudere deelnemers meer gespreid is. Gemiddeld lijkt een meer gematigd scenario (verwachte uitkering 7, als het tegenzit 45/5) daar het beste op aan te sluiten. Gepensioneerden kiezen zoals bij nagenoeg alle andere pensioenfondsen: liever een grotere kans op een kleine verlaging dan een kleine kans op een forse ingreep. 19

Conclusies Er is derhalve draagvlak voor een regeling met meer risico. Dat blijkt uit de antwoorden op de vragen over beleggen in aandelen en de voorkeur voor een regeling met zekerheid of indexatie-ambitie. Daaruit resulteert een relatief hoog risico-profiel. Daarnaast kiest men, teruggevoerd op de eigen financiële situatie, niet steeds voor de meest veilige scenario s, maar ook voor de varianten, waar de bandbreedte tussen de verwachte pensioenuitkering en de uitkering als het tegenzit groter is. Met als kanttekening dat er niet van één eenduidig risicoprofiel sprake is; dé gemiddelde deelnemer van Q8 Pensioenfonds bestaat niet. Maar de meeste deelnemers willen graag indexatie en hebben daar een neerwaarts risico voor over. Bij deze gemiddelde ambitie van de deelnemers past een beleggingsmix in een bandbreedte met 60- aandelen en 40- zakelijke waarden. Daarnaast zijn de genoemde vaste bodem en schokbestendigheid belangrijke elementen; een te bewegelijk pensioen willen de deelnemers niet. De deelnemers van Q8 Pensioenfonds zijn in de regel goed opgeleid en verdienen boven modaal. Dat maakt hen minder kwetsbaar. Maar ook bij hen is de kennis over beleggen en hoe Q8 Pensioenfonds met risico s omgaat beperkt en dat geldt zeker voor vrouwen en lager opgeleiden. Er is soms wantrouwen ten opzichte van beleggen en de financiële sector met als gevolg primaire reacties waarin de behoefte aan zekerheid doorklinkt. Daar zal het bestuur van Q8 Pensioenfonds vooral met de communicatie en uitleg van haar keuze voor een nieuwe regeling rekening mee moeten houden. Het terugbrengen van de overschatte risico s van beleggen tot realistische proporties en het laten zien wat investeren in Q8 Pensioenfonds opbrengt moeten het draagvlak voor het fonds en de onderliggende pijlers van solidariteit en collectiviteit in stand houden. Daarvoor is aansprekende, simpele communicatie nodig die deelnemers en gepensioneerden raakt. En helder maakt wat Q8 met de ingelegde premies doet. De roep van de deelnemers om meer informatie over het beleggingsbeleid van Q8 pensioenfonds past in die context. 20

Resultaten Beeld Q8 Pensioenfonds 21

Bekendheidsprofiel Q8 Pensioenfonds vergelijkbaar met benchmark. Bekend met Q8 Pensioenfonds Benchmark 10 9% 23% 10 1 21% Zeer goed bekend 68% 69% 73% 7 Goed bekend 23% Actief (n=11155) 8% Gepensioneerd (n=15518) 17% Actief (n=168) 9% Gepensioneerd (n=175) Ken ik alleen van naam S1. In hoeverre bent u bekend met het Q8 Pensioenfonds? Basis: allen 22

Vertrouwen in en band met Q8 Pensioenfonds wat lager dan benchmark; vrouwen en jongeren voelen zich er minder vaak thuis. Oordeel over communicatie ook iets onder het gemiddelde beeld. Bij gepensioneerden liggen de scores op een wat hoger niveau. Passen van uitspraken bij Q8 Pensioenfonds Actieven BM Gepensioneerden BM Q8 Pensioenfonds heeft mij goed geïnformeerd over de gevolgen van de financiële crisis 35% 44% 17% 4% 79% n=11157 84% 84% 59% 29% 9% 3% 89% n=15518 88% Ik kan met mijn vragen altijd bij Q8 Pensioenfonds terecht 38% 51% 9% 2% 89% 88% 5 36% 11% 2% 86% 92% Mijn pensioen is bij Q8 Pensioenfonds in goede handen 21% 49% 24% 5% 7 49% 42% 8% 1% 91% 87% Ik voel mij thuis bij Q8 Pensioenfonds 25% 49% 21% 4% 74% 79% 61% 33% 5% 1% 94% 9 8 Pensioenfonds helpt mij om de juiste keuzes voor mijn pensioen te maken 13% 44% 38% 5% 57% 65% 3 44% 17% 9% 74% 75% 10 10 Past heel goed Past een beetje Past niet zo goed Past helemaal niet A1. Hoe vindt u de volgende uitspraken passen bij het Q8 Pensioenfonds? Basis: allen actieven n= 168 gepensioneerden n= 175 23

Spontane suggesties ter verbetering communicatie (open vraag). Suggesties voor informatie verbetering Actieven Gepensioneerden Aanpassing pensioenplanner - pensioenleeftijd naar 67 jaar (staat nu op 65 jaar) De deelnemers per kwartaal informeren zodat de ontwikkelingen duidelijker op het netvlies staan van de medewerkers Betere, inzichtelijke en makkelijke informatie verstrekking. Bijvoorbeeld persoonlijke overzichten geven bij deze grote veranderingen van 2015 Problematiek duidelijker uitleggen door minder vakterminologie te gebruiken. Rekenvoorbeelden geven van verschillende situaties en de pensioen website up to date brengen/houden Op meer regelmatige basis informatie sessies organiseren Een goed overzicht waar het geld belegd is Meer in detail treden over hoe en op welke manier de dekkingsgraad tot stand komt Betere uitleg over de financiële zaken 2013, hoe en waarom zo n mager resultaat Maandelijks zorgen voor een update, zoals het bekendmaken van de dekkingsgraad, het financiële reilen en zeilen en werk ook de website regelmatiger bij Regelmatiger een nieuwsbrief versturen Toch nog duidelijker maken wat de financiële consequenties zijn van de veranderde wetgeving A2. Wat kan Q8 Pensioenfonds doen om de informatie naar u toe te verbeteren, waarover zou u graag meer informatie krijgen? Basis: allen actieven n= 168 gepensioneerden n= 175 24

Deelnemers en gepensioneerden schatten de relatieve dekkingsgraad van Q8 Pensioenfonds wisselend in: lager of ongeveer hetzelfde. Hoger denken maar weinigen. Benchmark Relatieve dekkingsgraad Q8 Pensioenfonds 10 15% 18% 10 44% 41% Is lager dan die van andere pensioenfondsen 38% 37% Is ongeveer hetzelf de als bij andere pensioenfondsen 24% 22% Actief (n=11157) 3 15% Gepensioneerd (n=15525) 43% 7% 7% Actief (n=168) 39% 6% 14% Gepensioneerd (n=175) Is hoger dan bij andere pensioenfondsen Ik heb geen idee hoe het nu met de dekkingsgraad van Q8 pensioenfonds gaat A3. De dekkingsgraad is de verhouding tussen de bezittingen van een fonds en de pensioenen die het fonds nu en in de toekomst moet uitbetalen. De dekkingsgraad van Q8 Pensioenfonds: Basis: allen 25

Gepensioneerden vinden in meerderheid dat Q8 Pensioenfonds naar hen luistert, op het niveau van de benchmark. Manier waarop binnen Q8 Pensioenfonds naar gepensioneerden wordt geluisterd Benchmark n=6739 10 10 23% 22% Daar wordt heel goed naar geluisterd 48% 23% 6% Gepensioneerd 5 22% 6% Gepensioneerd (n=175) Daar wordt een beetje naar geluisterd Daar wordt niet echt naar geluisterd Daar wordt helemaal niet naar geluisterd Nieuwsbrieven uitgeven Door in de communicatie wat meer aandacht te besteden aan de gepensioneerden Door vaker een online onderzoek uit te voeren Frequentere en duidelijkere informatie C4. Hoe wordt er binnen het Q8 Pensioenfonds volgens u naar de stem van de gepensioneerden geluisterd? C5. Heeft u suggesties, hoe dat beter kan? Selectie: gepensioneerden 26

De kennis over de samenstelling van het bestuur van Q8 Pensioenfonds is ook voor een opf opmerkelijk hoog, zeker bij de gepensioneerden. Benchmark Kennis over samenstelling bestuur Q8 Pensioenfonds 10 2% 6% 21% 43% 10 9% 21% Dat weet ik precies 76% 56% 7 Dat weet ik zo ongeveer 51% 36% Daar heb ik geen flauw idee van Actief (n=9095) Gepensioneerd (n=12773) Actief (n=168) 9% Gepensioneerd (n=175) C6. Weet u hoe het bestuur van Q8 Pensioenfonds is samengesteld? Basis: allen 27

Een zeer groot deel van de deelnemers zegt het verschil tussen eindloon en middelloon te kennen. Voor een kwart van de gepensioneerden is dit nieuw en 17% van hen is het spoor hier bijster. Dat gevoel leeft vooral onder de (kleine) groep lager opgeleiden. Bekendheid verschil eindloonregeling en middelloon regeling 10 58% 85% Ja, dat is mij bekend 9% 7% Actief (n=168) 25% 17% Gepensioneerd (n=175) Nee, dat is nieuw voor mij Ik begrijp niet goed, waar dit over gaat B5c. Wat is denkt u het effect van 10 jaar niet indexeren op de koopkracht van uw pensioen? Mijn koopkracht daalt daardoor: 28

Het initiatief tot dit onderzoek wordt positief beoordeeld door zowel deelnemers als gepensioneerden: belangrijk dat het bestuur mijn mening kent en vertrouwen dat het bestuur naar de resultaten gaat luisteren. Slechts een zeer kleine fractie laat zich kritisch uit. Mening onderzoek 10 74% 41% 47% 58% 6% 4% 6% 9% Actief (n=168) Gepensioneerd (n=175) Goed initiatief, belangrijk dat het bestuur mijn mening kent Ik heb er vertrouwen in dat het bestuur goed naar de resultaten luistert Kost alleen maar geld Anders D9a. Wat vindt u ervan, dat uw pensioenfonds dit onderzoek houdt? U kunt hier meerdere antwoorden aanklikken Selectie: allen 29

Resultaten Zekerheid en risico 30

Slechts een beperkt deel van deelnemers en gepensioneerden, nog iets minder dan gemiddeld, weet hoe Q8 Pensioenfonds belegt en welke risico s het daarbij loopt. Benchmark Risico s Q8 Pensioenfonds 10 2% 3% 27% 33% 10 22% 4% 27% Dat weet ik precies 72% 64% 78% 69% Dat weet ik ongeveer Daar heb ik geen idee van Actief (n=9287) Gepensioneerd (n=14305) Actief (n=168) Gepensioneerd (n=175) A2a. Weet u waarin Q8 Pensioenfonds belegt en welke risico s het daarbij loopt? Basis: allen 31

Een grote meerderheid van deelnemers en gepensioneerden kan zich vinden in beleggen in aandelen door Q8 Pensioenfonds; vrouwen en lager opgeleiden plaatsen hier vaker kanttekeningen bij. De voorstanders wijzen op het hogere rendement en een aanvaardbaar risico, de tegenstanders juist op de grote risico s en consequenties daarvan voor het pensioen. Benchmark Instemming met het beleggen in aandelen door Q8 Pensioenfonds 10 71% 82% 10 86% 87% Mee eens, omdat: Aandelen geven beter rendement Hoger rendement dan obligaties bij aanvaardbaar risico Spreiden van risico's 29% Actief (n=11157) 18% Gepensioneerd (n=15525) 14% 13% Actief (n=168) Gepensioneerd (n=175) Daar ben ik het mee eens Daar ben ik het niet mee eens Mee oneens, omdat: Te risicovol Te groot risico in de huidige markt. Onverantwoordelijk om in de huidige economische situatie te beleggen A5. Q8 Pensioenfonds belegt ook in aandelen. Bent u het daar wel of niet mee eens? A6. Kunt u toelichten waarom u het er mee eens bent of niet mee eens bent dat Q8 Pensioenfonds in aandelen belegt? Basis: allen 32

Er is bij deelnemers en gepensioneerden weinig zicht op het belang van aandelen binnen de portefeuille van Q8 Pensioenfonds: ofwel geen enkel idee of zeer wisselend ingeschat. Benchmark Deel belegging in aandelen en effecten 10 8% 8% 11% 13% 16% 19% 21% 9% 1% 7% 1% 34% 3 10 2% 3% 1 9% 1 23% 16% 4% 36% 19% 29% 11% 1% 27% Meer dan 5 Tussen 40 en 5 Tussen 30 en Tussen 20 en 3 Tussen 10 en Minder dan 1 Ik heb geen flauw idee Actief (n=11157) Gepensioneerd (n=15525) Actief (n=168) Gepensioneerd (n=175) A6a. Welk deel van het bezit van Q8 Pensioenfonds is volgens u in aandelen belegd? Basis: allen 33

Een zeker pensioen heeft meerdere betekenissen; bij deelnemers vooral weten welk bedrag men straks precies krijgt, kunnen blijven leven zoals nu en weten dat het fonds de premies zorgvuldig belegt. Voor gepensioneerden is dat laatste van belang, maar met name de huidige levensstijl kunnen volhouden. Benchmark Betekenis van een zeker pensioen 10 21% 25% 14% 26% 1 26% 10 31% 16% 21% 19% 1 31% nu al weten welk bedrag ik precies krijg van Q8 Pensioenfonds weten dat er voor mij nog pensioen is weten dat Q8 Pensioenfonds mijn pensioen op een zorgvuldige manier belegt kunnen blijven leven zoals ik dat nu doe 29% 3 11% 8% Actief (n=11157) Gepensioneerd (n=15525) 21% 37% 11% Actief (n=168) 3% Gepensioneerd (n=175) niet zoveel, want niets is zeker in het leven B3. Kunt u aangeven welk van de onderstaande antwoorden het beste bij u past? Een zeker pensioen betekent voor mij Basis: allen 34

Bijna zes van de tien deelnemers, aanzienlijk meer dan gemiddeld, kiest voor een regeling met indexatie-ambitie en dus wat meer risico. Bij de gepensioneerden is dat twee vijfde. Meer risico is acceptabel om zo een beter pensioen te krijgen, want geen risico is ook een risico en men is positief over het verwachte resultaat. Een derde kiest voor zekerheid en weinig risico, waaronder relatief meer vrouwen en lager opgeleiden, vanwege de vrees met lege handen te staan, omdat men geen stuiterend pensioen wil en vooral van zekerheid houdt. 10 Benchmark 10 Regeling zonder risico vs. regeling met wat meer risico Weinig risico: Een groot risico kan resulteren in een groot verlies wat bij de werknemers verhaald gaat worden Geen grote verrassingen 46% 37% 32% 39% Ik kies voor een regeling met weinig risico 36% 44% 57% 41% Ik kies voor een regeling met wat meer risico Ik heb geen voorkeur 17% 19% Actief (n=11157) Gepensioneerd (n=15525) 11% Actief (n=168) 19% Gepensioneerd (n=175) Meer risico: Ik verwacht een positief resultaat Alternatief brengt te weinig op Bij een goede kennis van zaken bij aandelen kun je wat meer risico nemen. B4. Stel dat u mag kiezen tussen twee pensioenregelingen, welke kiest u dan? B5. Kunt u uitleggen waarom uw voorkeur uitgaat naar een regeling met weinig risico / regeling met meer risico? B4 basis: allen Selectie B5: kiest voor een regeling met weinig risico of één met meer risico 35

Zeven van de tien deelnemers die in eerste instantie kozen voor zekerheid kunnen zich vinden in een vaste bodem en daarboven risico nemen met beleggen. Bij de gepensioneerden is dat de helft. Benchmark Aanspreken combinatie geen risico met helft pensioen, daarboven beleggen 10 10 59% 47% 69% 49% Dat spreekt me wel aan Dat spreekt me niet aan 41% 53% 31% 51% Actief (n=5293) Gepensioneerd (n=6503) Actief (n=54) Gepensioneerd (n=69) B5a. En hoe staat u tegenover een combinatie van beide? Dus weinig risico nemen met bijvoorbeeld de helft van uw pensioen (een vaste bodem) en daarboven meer risico nemen met beleggen om zo uw pensioen te kunnen indexeren? Selectie: heeft een voorkeur voor een regeling met weinig risico 36

En uiteindelijk kiezen negen van de tien deelnemers en driekwart van de gepensioneerden voor enig risico, met of zonder vaste bodem. Slechts een op de tien deelnemers en een kwart van de gepensioneerden wil helemaal geen risico. Vergeleken met het gemiddelde beeld klinkt daar een relatief grote risicobereidheid in door. Regeling zonder risico vs. regeling met wat meer risico 10 64% 51% Kiest voor meer risico 25% 11% Actief (n=87) 24% 25% Gepensioneerd (n=45) Kiest voor enig risico Wil geen risico B4. Stel dat u mag kiezen tussen twee pensioenregelingen, welke kiest u dan? Basis: allen 37

Het blijkt lastig om het effect van niet indexeren op de koopkracht in te schatten. Hoewel slechts een kleine groep geen idee zegt te hebben, onderschat ongeveer twee derde dat effect. Een derde van de deelnemers geeft het correcte antwoord en dat is meer dan gemiddeld. Benchmark Effect niet indexeren op koopkracht 10 3% 3% 18% 17% 10 1% 2% 13% 22% Minder dan 5% 32% 37% 24% 23% Actief (n=11157) 29% 13% Gepensioneerd (n=15525) 46% 46% 32% 8% 9% Actief (n=168) Gepensioneerd (n=175) Tussen 5 en 1 Tussen 10 en Meer dan Daar heb ik geen idee van B5c. Wat is denkt u het effect van 10 jaar niet indexeren op de koopkracht van uw pensioen? Mijn koopkracht daalt daardoor: Basis: allen 38

Zowel voor deelnemers als gepensioneerden zijn het overslaan van indexatie en het verhogen van de pensioenpremie de meest acceptabele maatregelen om de dekkingsgraad van Q8 Pensioenfonds te laten herstellen. Anders dan de benchmark zien gepensioneerden minder in het verhogen van de pensioenleeftijd. Meest acceptabele maatregel om dekkingsgraad op peil te houden Benchmark 10 33% 11% 8% 2% 36% 42% 5% 2% 7% 7% Actief (n=11157) 22% 24% Gepensioneerd (n=15525) 10 33% 2% 9% 22% 13% 2% 37% 49% 7% 3% 13% 1 Actief (n=168) Gepensioneerd (n=175) De pensioenpremie verhogen De pensioenleeftijd verhogen De pensioenuitkeringen en het tot nu toe opgebouwde pensioen korten Indexering overslaan De pensioenregeling minder goed maken terwijl u dezelfde premie blijft betalen Meer in aandelen beleggen B6a. Stel, er dreigt een financieel tekort bij het Q8 Pensioenfonds en er moeten dus maatregelen worden genomen om de dekkingsgraad weer op peil te krijgen. Dit zijn allemaal vervelende ingrepen, maar welke maatregel zou u dan nog het meest acceptabel vinden? Basis: allen 39

De meest vervelende maatregel is voor de deelnemers het verhogen van de pensioenleeftijd, voor de gepensioneerden het verlagen van de pensioenuitkering. Benchmark Meest vervelende maatregel om dekkingsgraad op peil te houden 10 11% 5% 1 10 4% 3% 9% De pensioenpremie verhogen De pensioenleeftijd verhogen 46% 64% 56% De pensioenuitkeringen en het tot nu toe opgebouwde pensioen korten 19% 3% 5% 13% 13% 7% 6% Actief (n=11157) Gepensioneerd (n=15524) 11% 6% 3% 8% 18% 9% 8% Actief (n=168) Gepensioneerd (n=175) Indexering overslaan De pensioenregeling minder goed maken terwijl u dezelfde premie blijft betalen Meer in aandelen beleggen B6c. En welke maatregel zou u absoluut het meest vervelend vinden? Basis: allen 40

Bij de deelnemers houden de voorkeuren voor sparen en beleggen elkaar in evenwicht, bij de gepensioneerden kiest ruim de helft voor beleggen. Vrouwen en de beneden modaal en modaal verdieners kiezen vaker voor sparen, de hoger opgeleiden voor beleggen. Voor deelnemers en gepensioneerden ligt de voorkeur voor beleggen iets boven de benchmark. Benchmark Manieren om in 40 jaar 100.000 aan pensioenkapitaal op te bouwen 10 43% 51% 10 48% 57% U belegt jaarlijks 600 euro bij uw pensioenfonds. Als uw beleggingen tegenvallen, dan heeft u over 40 jaar naar schatting 70.000 euro, maar als ze meevallen 140.000 euro. 49% 9% 11% Actief (n=11157) 39% Gepensioneerd (n=15525) 49% 34% 3% 9% Actief (n=168) Gepensioneerd (n=175) U spaart jaarlijks 1200 euro bij een bank. Als de rente die u krijgt tegenvalt heeft u over 40 jaar naar schatting 90.000 euro, maar als het meevalt 120.000 euro. U stopt jaarlijks 2500 euro in een oude sok, zodat u over 40 jaar precies 100.000 heeft. B8. Stel dat u (nog zou werken en) over 40 jaar 100.000 nodig heeft voor uw pensioenopbouw. Welke manier kiest u om dat bedrag in 40 jaar bij elkaar te krijgen? Basis: allen 41

De voorkeur voor sparen of beleggen wordt gestuurd door de behoefte aan zekerheid, risicoperceptie en vertrouwen in beleggen c.q. de financiële sector. Reden keuze manier van opbouwen pensioen Ik beleg liever, omdat: Ik spaar liever, omdat: Stop het in een oude sok, omdat: Als de beleggingen niet best zijn houdt ik het meeste over van mijn gespaarde geld De kans dat er meer overblijft is groter Ik ben voor een gecalculeerd risico Meer eigen geld om zelf voor een vermogensopbouw te zorgen Om de opbrengst te maximaliseren Vangt waarschijnlijk de invloed van inflatie beter op Banken geven misschien iets meer zekerheid Dan weet ik zeker dat mijn geld ook in mijn pensioen zit Iets minder risico en in verhouding iets meer zekerheid Minste risico en hoogste rendement Omdat je bij sparen minder risico loopt dan bij beleggen Geen vertrouwen in pensioen fonds en overheid Dan kan je zeggen over zoveel jaar heb ik zoveel geld dat is dus een zekerheid die je met beide andere vormen niet hebt Een oude sok is niet onderhevig aan rente en dus niet fiscaal belast, bovendien geen aandelen risico Sparen met deze regering weinig of geen zin heeft B8b. Kunt u uitleggen waarom u die keuze maakt? Basis: allen n=609 42

Men heeft nauwelijks een idee wat er van de ingelegde premies terugkomt. Een zeer kleine fractie van deelnemers en gepensioneerden vermoedt een factor drie tot vier. Voorspelling retour van iedere euro aan pensioenpremie 10 1 6% 5% 8% 13% 4% 3% 5% 6% 7% 9% 7% minder dan 1 ongeveer 1 1-1,50 1,50-2 52% 63% 2-3 3-4 Geen idee Actief (n=168) Gepensioneerd (n=175) C8. Stel u wordt zo oud als de gemiddelde Nederlander. Wat krijgt u dan als gepensioneerde aan pensioen terug van iedere euro die u en uw werkgever aan pensioenpremie hebben betaald? Basis: allen 43

Resultaten Vertrouwen, collectiviteit en solidariteit 44

Een forse meerderheid, vergelijkbaar met de benchmark, vindt dat de kosten van de gestegen levensverwachting over de generaties verdeeld moet worden. Draagvlak voor solidariteit dus. Benchmark De rekening voor het pensioenentekort moet betaald worden door. 10 13% 14% 74% 31% 2% 68% 10 8% 25% 21% 1% 71% 74% Door de jonge generaties die nu werken en pensioen opbouwen Door de oudere generaties die nu pensioen ontvangen De pijn moet over alle generaties worden verdeeld Actief (n=11156) Gepensioneerd (n=15525) Actief (n=168) Gepensioneerd (n=175) B7. Mensen worden steeds ouder. Daardoor moet een pensioenfonds mensen steeds langer pensioen uitbetalen en dat kost geld. De betaalde pensioenpremies zijn niet voldoende om dat te kunnen financieren. Hoe moeten die kosten volgens u worden opgevangen? Basis: allen 45

Drie van de tien gepensioneerden wil iets van de indexatie inleveren om de werkenden bij Q8 aan een beter pensioen te helpen. Ruim een derde is daar niet toe bereid. Minder indexatie om actieven te helpen 10 29% 37% 34% Ja, daar ben ik wel toe bereid Nee, daar ben ik niet toe bereid Dat weet ik niet, heb ik geen oordeel over Gepensioneerd (n=175) B7a. De mensen die nu bij Q8 werken bouwen, vergeleken met de gepensioneerden minder pensioen op of moeten langer doorwerken. Bent u, dat wetende, wel of niet bereid om met wat minder indexatie genoegen te nemen om de jongeren bij Q8 aan een beter pensioen te helpen? Selectie: gepensioneerden 46

Omgekeerd ligt de bereidheid bij de deelnemers om gepensioneerden te helpen op een lager niveau: slechts een op de tien deelnemers is daartoe bereid en driekwart voelt er niet voor. Minder indexatie om gepensioneerden te helpen 10 12% 72% 16% Actief (n=168) Ja, daar ben ik wel toe bereid Nee, daar ben ik niet toe bereid Dat weet ik niet, heb ik geen oordeel over B7b. Als er gekort moet worden merken gepensioneerden dat meteen in hun portemonnee. Bent u, dat wetende, wel of niet bereid om wat minder indexatie of een extra verlaging van uw opgebouwde pensioen voor uw rekening te nemen om de gepensioneerden bij Q8 te ontzien? Selectie: gepensioneerden 47

Bij een verdere stijging van de levensverwachting moeten de kosten betaald worden uit een aparte lang leven-buffer, vinden vooral de deelnemers. Ruim een kwart van de gepensioneerden ziet meer in het verhogen van de pensioenleeftijd. Het verlagen van de pensioenen voor iedereen vindt men geen oplossing. Extra kosten bij stijging levensverwachting 10 11% 5% 7% 17% Het is dan eerlijk om de pensioenen voor iedereen te verlagen. 71% 1 Actief (n=168) 51% 27% Gepensioneerd (n=175) Het is dan eerlijk om de extra kosten voor de stijging van de levensverwachting uit de aanwezige buffers te financieren Q8 Pensioenfonds zou daar in goede tijden een aparte langleven-buffer voor aan moeten leggen. De pensioenleeftijd moet verhoogd worden (we moeten langer doorwerken) B7c. Als de levensverwachting van de deelnemers nog verder stijgt, hoe moet het Q8 Pensioenfonds deze extra kosten dan betalen? Selectie: gepensioneerden 48

Als er verlaagd moet worden, dan willen vooral de gepensioneerden dat uitgesmeerd over tien jaar. Een vijfde van de deelnemers ziet dat liever in één keer gebeuren. En een derde maakt het niet uit, want korten is sowieso vervelend. Pijn bij korten in één keer of uitgesmeerd over tien jaar 10 19% 4% Liefst in één keer, dan ben je er vanaf 5 79% 31% Actief (n=168) 17% Gepensioneerd (n=175) Liefst uitsmeren over tien jaar Maakt me niet uit, korten is sowieso vervelend C7. Stel dat het Q8 Pensioenfonds moet korten omdat de dekkingsgraad te laag is. Ziet u dan liever dat het fonds die pijn in één keer neemt of dat die korting over tien jaar wordt uitgesmeerd? Basis: allen 49

Beperkt vertrouwen bij deelnemers dat het fonds de crisis goed overleeft en beperkte animo om zelf pensioenfonds te kiezen, behalve bij de hoger opgeleiden. Ruim twee vijfde vindt pensioen saai en ingewikkeld, conform de benchmark. Vrouwen vinden dat aanzienlijk vaker dan mannen. Beoordeling van stellingen m.b.t. pensioen(fondsen) in het algemeen Actieven BM n=11157 Ik vertrouw erop dat mijn pensioenfonds de crisis goed overleeft 4% 38% 32% 19% 8% 42% 61% Pensioen en informatie die ik daarover krijg zijn saai en ingewikkeld 9% 35% 3 21% 4% 44% 45% Ik kies liever zelf een pensioenfonds 1 11% 38% 34% 7% 21% 37% Ik hou mij niet bezig met mijn pensioen 5% 16% 3 35% 14% 21% 3 Niet indexeren raakt alleen de gepensioneerden 2% 13% 17% 34% 35% 15% 45% Biedt voldoende keuzemogelijkheden 7% 53% 3 11% 7% 23% Ik denk dat ik betere beleggingsresultaten haal dan mijn pensioenfonds als ik zelf mag beleggen 4% 12% 35% 41% 8% 16% 16% 10 Helemaal mee eens Mee eens Neutraal Mee oneens Helemaal mee oneens % (helemaal) mee eens C1. Bent u het eens met de volgende stellingen? Selectie: actieven n=168 50

Wat meer vertrouwen in het fonds dan bij de deelnemers, maar onder het gemiddelde. De helft van de gepensioneerden meent dat niet indexeren alleen hen raakt. Collectiviteit wordt hier onderschreven. Beoordeling van stellingen m.b.t. pensioen(fondsen) in het algemeen Gepensioneerden BM n=15522 Ik vertrouw erop dat mijn pensioenfonds de crisis goed overleeft 18% 46% 3 4% 1% 65% 76% Niet indexeren raakt alleen de gepensioneerden 24% 28% 18% 18% 11% 52% 59% Ik hou mij niet bezig met mijn pensioen 7% 19% 24% 1 26% 29% Ik kies liever zelf een pensioenfonds 5% 1 39% 29% 17% 15% 28% Pensioen en informatie die ik daarover krijg zijn saai en ingewikkeld 7% 23% 43% 22% 4% 3 33% Biedt voldoende keuzemogelijkheden 3% 23% 54% 17% 3% 26% 37% Ik denk dat ik betere beleggingsresultaten haal dan mijn pensioenfonds als ik zelf mag beleggen 4% 9% 35% 35% 18% 13% 14% 10 Helemaal mee eens Mee eens Neutraal Mee oneens Helemaal mee oneens C1. Bent u het eens met de volgende stellingen? % (helemaal) mee eens Selectie: gepensioneerden n=175 51

Wel vertrouwen in kostenefficiëntie Q8 Pensioenfonds; twee vijfde vertrouwt het fonds meer dan banken en verzekeraars, wat meer dan gemiddeld. Veel behoefte aan meer informatie over beleggingsbeleid. Deelnemers hechten minder dan gemiddeld aan maatschappelijk verantwoord beleggen. Beoordeling van stellingen m.b.t. Q8 Pensioenfonds Actieven BM n=15522 Ik vertrouw erop dat Q8 Pensioenfonds lagere kosten heeft dan verzekeraars en andere pensioenfondsen 9% 51% 26% 8% 6% 59% 5 Ik zou meer willen weten over het beleggingsbeleid van Q8 Pensioenfonds 15% 61% 22% 2% 75% 59% Belangrijker dat Q8 Pensioenfonds maatsch. verantwoord belegt, dan maximaal rendement 11% 29% 23% 25% 12% 5 Ik heb meer vertrouwen in Q8 Pensioenfonds dan in banken en verzekeraars 4% 39% 42% 11% 5% 43% 37% Ik beleg mijn pensioenpremie liever zelf individueel dan dat collectief door Q8 Pensioenfonds te laten doen 4% 12% 3 47% 7% 16% 10 helemaal mee eens mee eens neutraal mee oneens helemaal mee oneens % (helemaal) mee eens C2. Bent u het eens met de volgende stellingen? Selectie: actieven n=168 52

Voor gepensioneerden is maatschappelijk verantwoord beleggen iets belangrijker, maar ook hier onder de benchmark. Behoorlijk vertrouwen in Q8 Pensioenfonds; twee derde wil meer weten over het beleggingsbeleid van het fonds. Beoordeling van stellingen m.b.t. Q8 Pensioenfonds Gepensioneerden BM n=15522 Belangrijker dat Q8 Pensioenfonds maatsch. verantwoord belegt, dan maximaal rendement 9% 39% 26% 19% 6% 49% 63% Ik vertrouw erop dat Q8 Pensioenfonds lagere kosten heeft dan verzekeraars en andere pensioenfondsen 17% 56% 22% 4% 1% 73% 65% Ik zou meer willen weten over het beleggingsbeleid van Q8 Pensioenfonds 18% 45% 32% 5% 63% 56% Ik heb meer vertrouwen in Q8 Pensioenfonds dan in banken en verzekeraars 17% 43% 35% 5% 1% 59% Ik beleg mijn pensioenpremie liever zelf individueel dan dat collectief door Q8 Pensioenfonds te laten doen 2% 7% 27% 43% 9% 14% 10 helemaal mee eens mee eens neutraal mee oneens helemaal mee oneens C2. Bent u het eens met de volgende stellingen? % (helemaal) mee eens Selectie: gepensioneerden n=175 53

Zes van de tien deelnemers denken straks uit te komen op een pensioen van 7 van het laatst verdiende loon, overeenkomstig het gemiddelde beeld. Benchmark Inschatting van eigen pensioenuitkering (op basis van laatst verdiende loon) 10 6% 10 6% 10 55% 59% 7 15% 3% Actief (n=11157) 18% 1% 15% Actief (n=168) 5 3 Geen zinnig woord over te zeggen C3. Hoe hoog denkt u dat uw pensioenuitkering (inclusief uw AOW) zal zijn als u straks met pensioen gaat? Selectie: actieven 54

Twee derde van de deelnemers die denken onder de 7 van het laatst verdiende loon uit te komen bestempelen hun Q8 pensioen toch als voldoende. Pensioenopbouw bij Q8 Pensioenfonds voldoende? 10 1% 68% 3 Actief (n=56) Ik zou liever langer doorwerken voor een beter pensioen Ik vind mijn pensioen zoals het nu is bij Q8 Pensioenfonds voldoende Ik zou extra premie willen inleggen voor een beter pensioen C3a. Vindt u het pensioen dat u nu bij Q8 Pensioenfonds opbouwt voldoende of zou u graag extra premie willen betalen voor een beter pensioen? Selectie: actieven; denkt dat pensioenuitkering 7 of minder is of heeft hier geen idee over 55

Degenen die liever extra pensioen zouden willen opbouwen doen dat in meerderheid het liefst bij Q8 Pensioenfonds. Bijna vier op de tien deelnemers geeft er de voorkeur aan om dat zelf elders te regelen. Pensioenopbouw binnen Q8 Pensioenfonds opbouwen? 10 38% Zelf op een andere manier 62% Bij Q8 Pensioenfonds Actief (n=18) Let op: lage n C3b. Zou u een beter pensioen het liefst binnen Q8 Pensioenfonds willen opbouwen of dat zelf op een andere manier willen regelen? Selectie: zou extra premie willen inleggen voor een beter pensioen 56

Bijna zes van de tien deelnemers en twee derde van de gepensioneerden, licht boven de benchmark, hechten aan een goed nabestaandenpensioen. Een kwart van de deelnemers geeft de voorkeur aan een hoger OP-pensioen. Nabestaandenpensioen of hoger/meer zeker ouderdomspensioen Benchmark n=11444 10 10 Ik vind een goed pensioen voor mijn nabestaanden belangrijk 53% 62% 23% 19% 12% 8% 12% 1 6% 5% Actief Gepensioneerd 58% 26% 8% 7% 1% Actief (n=168) 67% 14% 5% 5% 8% Gepensioneerd (n=175) Ik heb liever een hoger of meer zeker ouderdomspensioen dan een goed nabestaandenpensioen Mijn partner heeft een eigen pensioen en daarom heb ik dus geen partnerpensioen nodig Ik heb geen partner/kinderen Weet ik niet B6d. Vindt u nabestaandenpensioen belangrijk of heeft u liever een hoger of meer zeker ouderdomspensioen? Basis: allen 57

Resultaten Toelichting op het keuze-onderzoek (conjunct design) 58

Toelichting op keuzeonderzoek (conjunct design) Keuzeonderzoek onder actieve deelnemers (n=159) en gepensioneerden (n=175) Om een goed inzicht te krijgen in de voorkeuren van deelnemers ten aanzien van het pensioen, is een specifieke onderzoeksmethodiek toegepast: conjunct meten. Dat wil zeggen dat de respondent keuzes heeft kunnen maken uit verschillend samengestelde pensioenproducten. In het conjunct onderzoek kreeg elke respondent 12 schermen te zien, met elk drie verschillend samengestelde pensioenpakketten. De respondent heeft steeds één van deze drie pakketten gekozen. In deze aanbiedingen verschillen steeds de niveaus van de verschillende attributen. De volgende dia s geven een overzicht van de attributen en de niveaus daarbinnen. Het CBC programma bepaalt random een samenstelling van deze attribuutniveaus voor elke respondent. Na analyse van alle keuzes, kunnen op respondentniveau analyses worden gemaakt. Uitkomsten van het conjunct onderzoek De uitkomst van dit conjunct onderzoek is dat we zien: welk belang men hecht aan verschillende attributen; welke waarde (waardering) men toekent aan de verschillende niveaus van de attributen en; welke afwegingen men maakt tussen verschillende keuzes. 59

Toelichting op keuzeonderzoek (conjunct design) Onderzoek naar optimale samenstelling van een pensioenproduct (1/2) Het keuzeonderzoek pensioen is een belangrijk onderdeel van dit onderzoek. In dit onderzoek wordt gekeken wat de optimale samenstelling van een pensioenproduct is als we dat samenstellen uit drie verschillende componenten (met verschillende niveaus). Te weten: 1. Pensioenleeftijd (van 65 t/m 69 jaar) 2. Verwachte uitkering (, 7,, 9, 95% en 10 van het salaris) 3. Uitkering als het tegenzit (, 45%, 5, 55%, of van het salaris) 60

Toelichting op keuzeonderzoek (conjunct design) Variaties van het aanbod Bij het conjunct onderzoek werd telkens de vraag gesteld: welke samenstelling van het product vindt u het meest aantrekkelijk? Per product varieerde het aanbod bij actieven in pensioenleeftijd, verwachte uitkering, uitkering als het tegenzit. Bij gepensioneerden varieerde het aanbod in de jaarlijkse verhoging pensioen, kans op verlagen en hoeveel verlagen. In dit onderzoek wordt de respondent gevraagd op dat moment een keuze te maken. Het gaat dus om een momentopname. Om de resultaten te ijken op de realiteit, zijn de zogenaamde basisscenario s gebruikt als uitgangspunt: Pensioenleeftijd Verwachte uitkering Uitkering als het tegenzit Gepensioneerden Basisscenario 67 7 55% 61

Resultaten Keuze-onderzoek deelnemers 62

Attributen en niveaus actieve deelnemers attributen A. Pensioenleeftijd De leeftijd waarop u wilt stoppen met werken 65 jaar 66 jaar 67 jaar 68 jaar 69 jaar B. Verwachte uitkering De totale pensioenuitkering (inclusief AOW) die u naar verwachting zult ontvangen als u stopt met werken 7 9 95% 10 attribuut-niveaus C. Uitkering als het tegenzit De totale pensioenuitkering (inclusief pensioen en AOW) die u zult ontvangen als het economisch tegenzit en de beleggingsresultaten van het Bedrijfspensioenfonds tegenvallen. 45% 5 55% Hoogte pensioenpremie niet meer meegenomen De hoogte van de pensioenpremie is niet als attribuut meegenomen. Uit het onderzoek van 2010 is gebleken dat deelnemers dit attribuut het minst belangrijk vonden. Met andere woorden: deelnemers kozen massaal voor het hoogste premieniveau om het risico te beperken en om de pensioenleeftijd zo laag mogelijk te houden. Daarnaast is de pensioenpremie in de praktijk een attribuut dat redelijk in beton gegoten is. Ook als sturingsmechanisme is de premie minder effectief dan de pensioenleeftijd en het beleggingsrisico. 63

De 16 realistische scenario s die zijn meegenomen in de analyses (actieve deelnemers). 16 realistische scenario's Pensioenleeftijd Gemiddelde Uitkering in (maximale) uitkering tegenvallend scenario 65 5 65 7 45% 65 66 7 5 66 45% 66 9 67 7 55% 67 5 67 9 45% 68 7 68 55% 68 9 5 68 95% 45% 69 69 9 55% 69 10 5 64

Pensioenleeftijd krijgt het grootste belang in de keuzes die deelnemers maken, op grote afstand gevolgd door de verwachte uitkering en de uitkering als het tegenzit. Uit de attribuutwaarden blijkt dat 67 jaar nog acceptabel is, 68 jaar vormt een pijnpunt. Belang attributen Leeswijzer Pensioenleeftijd 60 Wanneer een consument keuzes maakt (in het echte leven of in conjuncte keuzetaken), hecht een ieder een bepaalde waarde aan een attribuut (productkenmerk). Dit belang wordt uitgedrukt in het relatieve belang. Verwachte uitkering 22 De getoonde belangscores zijn een gemiddelde op basis van alle keuzes die de deelnemers hebben gemaakt. Het gaat hierbij met name om het relatieve verschil en niet om absolute cijfers. Uitkering als het tegenzit 18 0 20 40 60 80 100 Basis: actieve deelnemers (n=159) 65

Pensioenleeftijd is voor de oudere deelnemers veel belangrijker dan voor de jongeren. Voor hen blijft pensioenleeftijd ook belangrijk, maar minder dominant. Zij letten daarnaast vooral op de verwachte uitkering. Belangen attributen naar leeftijd Belang attributen naar doelgroep Totaal Leeftijd <34 35-44 45-54 55+ Pensioenleeftijd 60 49 57 65 72 Verwachte uitkering 22 30 24 19 15 Uitkering als het tegenzit 18 22 20 16 13 Basis: actieve deelnemers (n=159) 66

Voorkeur pensioenproducten Basisscenario: Pensioenleeftijd is 67 jaar Wanneer verschillende pensioenregelingen samengesteld worden, die variëren in de verschillende attributen (pensioenleeftijd, verwachte uitkering en uitkering als het tegenzit), kan bepaald worden welk percentage van de respondenten de voorkeur geeft aan elk product. Het basisscenario is het pensioenpakket met een pensioenleeftijd van 67 jaar, een verwachte uitkering van 7 en een uitkering als het tegenzit van 55%. Vervolgens worden de effecten bepaald, als wordt gevarieerd met de attributen verwachte uitkering en uitkering als het tegenvalt. De pensioenleeftijd is vastgesteld op 67 jaar. Als regel is vastgesteld dat de pensioenpakketten realistisch moeten zijn. Niet realistische pakketten zullen niet mee worden genomen in de uitgangssituaties: Uitgangssituatie Pensioenleeftijd Verwachte uitkering Uitkering als het tegenzit Product 1 Product 2 67 67 7 55% 5 Product 3 67 9 45% Pensioenleeftijd staat vast op 67 jaar Met de verwachte uitkering wordt gevarieerd Met de uitkering als het tegenzit wordt gevarieerd 67

Bij pensioenleeftijd 67 jaar krijgt het meest risicovolle scenario het grootste aandeel, gevolgd door de meest zekere variant. In het gematigde scenario zien deelnemers het minst. 10 Voorkeursaandeel Aandeel in de markt van 4 realistische producten waarbij leeftijd vast is gezet op 67 jaar Leeswijzer Er is gevarieerd met de attributen: verwachte uitkering en uitkering als het tegenzit. De pensioenleeftijd is in elk pakket vastgezet op 67 jaar. 46 40 15 Product 3: Product1: Product 2: Verwachte uitkering 9 Verwachte uitkering 7 Verwachte uitkering Uitkering als het tegenzit 45% Uitkering als het tegenzit 55% Uitkering als het tegenzit 5 Basis: actieve deelnemers (n=159) 68

Jongeren hebben een grotere voorkeur voor het meest risicovolle scenario. Bij de overige leeftijdscategorieën zien we dat die kiezen voor het meest risico of juist de meeste zekerheid. Bij de ouderen zijn de voorkeuren gespreid over de drie varianten. Uitsplitsing naar leeftijd Totaal voorkeurs -aandeel 100 80 60 40 55 48 46 42 34 34 40 39 47 32 15 34 <34 35-44 45-54 55+ Leeswijzer Er is gevarieerd met de attributen: verwachte uitkering en uitkering als het tegenzit. De pensioenleeftijd is in elk pakket vastgezet op 67 jaar. Deze grafieken tonen de uitsplitsing naar leeftijd. In de oranje vlakken wordt het voorkeursaandeel op totaalniveau weergegeven. Let op: lage n 20 11 13 11 0 Product 3: Product1: Product 2: Verwachte uitkering 9 Verwachte uitkering 7 Verwachte uitkering Uitkering als het tegenzit 45% Uitkering als het tegenzit 55% Uitkering als het tegenzit 5 Basis: actieve deelnemers (n=159) 69

Bij pensioenleeftijd 66 is het meest zekere product het meest populair. Hier scoren het meest risicovolle scenario en het gematigde scenario het laagst. 10 Voorkeursaandeel Aandeel in de markt van 3 realistische producten waarbij leeftijd vast is gezet op 66 jaar Leeswijzer Er is gevarieerd met de attributen: verwachte uitkering en uitkering als het tegenzit. De pensioenleeftijd is in elk pakket vastgezet op 66 jaar. 64 18 18 Product 1: Product 2: Product 3: Verwachte uitkering 7 Verwachte uitkering Verwachte uitkering 9 Uitkering als het tegenzit 5 Uitkering als het tegenzit 45% Uitkering als het tegenzit Basis: actieve deelnemers (n=159) 70

En bij pensioenleeftijd 65 jaar krijgt het gematigde scenario de grootste voorkeur, met de laagste score voor de meest zekere variant. 10 Voorkeursaandeel Aandeel in de markt van 3 realistische producten waarbij leeftijd vast is gezet op 65 jaar Leeswijzer Er is gevarieerd met de attributen: verwachte uitkering en uitkering als het tegenzit. De pensioenleeftijd is in elk pakket vastgezet op 65 jaar. 66 21 13 Product 2: Product 3: Product 1: Verwachte uitkering 7 Verwachte uitkering Verwachte uitkering Uitkering als het tegenzit 45% Uitkering als het tegenzit Uitkering als het tegenzit 5 Basis: actieve deelnemers (n=159) 71

Resultaten Keuze-onderzoek gepensioneerden 72

Attributen en niveaus gepensioneerde deelnemers A. Jaarlijkse verhoging pensioen Hoeveel u uw pensioen jaarlijks wilt laten stijgen 1% 2% 3% 4% attribuut-niveaus attributen C. Hoeveel verlagen Hoeveel uw pensioen verlaagd wordt als dat nodig is 1% 2% 5% 1 B. Kans op verlagen Hoe groot de kans is dat uw pensioen verlaagd wordt Eens in de 5 jaar Eens in de 10 jaar Eens in de 20 jaar Eens in de 50 jaar Eens in de 100 jaar 73

De 14 realistische scenario s die zijn meegenomen in de analyses (gepensioneerden). 17 realistische scenario's jaarlijkse verhoging kans op verlagen hoeveel verlagen pensioen eens in de 100 jaar 2% eens in de 50 jaar 1% 1% eens in de 100 jaar 5% 1% eens in de 50 jaar 2% 1% eens in de 20 jaar 1% 2% eens in de 100 jaar 1 2% eens in de 50 jaar 5% 2% eens in de 20 jaar 2% 2% eens in de 10 jaar 1% 3% eens in de 100 jaar 3% eens in de 50 jaar 1 3% eens in de 20 jaar 5% 3% eens in de 10 jaar 2% 3% eens in de 5 jaar 1% 4% eens in de 20 jaar 4% eens in de 10 jaar 1 4% eens in de 5 jaar 5% 74

Voor gepensioneerden weegt de omvang van een verlaging het zwaarst, gevolgd door de hoogte van de jaarlijkse indexatie. Belang attributen Leeswijzer Hoeveel verlagen Jaarlijkse verhoging pensioen 34 45 Wanneer een consument keuzes maakt (in het echte leven of in conjuncte keuzetaken), hecht een ieder een bepaalde waarde aan een attribuut (productkenmerk). Dit belang wordt uitgedrukt in het relatieve belang. De getoonde belangscores zijn een gemiddelde op basis van alle keuzes die de gepensioneerden hebben gemaakt. Het gaat hierbij met name om het relatieve verschil en niet om absolute cijfers. Kans op verlagen 21 0 20 40 60 80 100 Basis: gepensioneerde deelnemers n=175 75

Voorkeur pensioenproducten Basisscenario: Jaarlijkse verhoging pensioen is 2% Wanneer verschillende pensioenregelingen samengesteld worden, die variëren in de verschillende attributen (jaarlijkse verhoging pensioen, kans op verlagen en hoeveel verlagen), kan bepaald worden welk percentage van de respondenten de voorkeur geeft aan elk product. Het basisscenario is het pensioenpakket met een jaarlijkse verhoging van 2% en met een kans op eenmaal in de 20 jaar een verlaging van 2%. Vervolgens worden de effecten bepaald, als wordt gevarieerd met de attributen kans op verlagen en hoeveel verlagen. De jaarlijkse verhoging pensioen is vastgesteld op 2%. Als regel is vastgesteld dat de pensioenpakketten realistisch moeten zijn. Niet realistische pakketten zullen niet mee worden genomen in de uitgangssituaties: Uitgangssituatie Jaarlijkse verhoging Kans op verlagen pensioen Hoeveel verlagen Basisscenario 2% eens in de 20 jaar 2% Product 1 2% eens in de 100 jaar 1 Product 2 2% eens in de 50 jaar 5% Product 4 2% eens in de 10 jaar 1% Jaarlijkse verhoging pensioen staat vast op 2% Met de kans op verlagen wordt gevarieerd Met de hoeveelheid verlagen wordt gevarieerd 76

Zoals bijna steeds hebben gepensioneerden liever een grotere kans op een kleine verlaging dan een kleine kans op een grote korting. 10 Voorkeursaandeel Aandeel in de markt van 4 realistische producten waarbij jaarlijkse verhoging pensioen vast is gezet op 2% per jaar Leeswijzer Er is gevarieerd met de attributen: kans op verlagen en hoeveel verlagen. De jaarlijkse verhoging pensioen is in elk pakket vastgezet op 2%. 56 26 18 0 Product 4: Basisscenario: Product 2: Product 1: Kans op verlagen Eens in de 10 jaar Hoeveel verlagen 1% Kans op verlagen Eens in de 20 jaar Hoeveel verlagen 2% Kans op verlagen Eens in de 50 jaar Hoeveel verlagen 5% Kans op verlagen Eens in de 100 jaar Hoeveel verlagen 1 Basis: gepensioneerde deelnemers n=175 77

En ook hier liever een grotere kans op een beperkte verlaging dan een kleine kans op een forse ingreep. 10 Voorkeursaandeel Aandeel in de markt van 5 realistische producten waarbij jaarlijkse verhoging pensioen vast is gezet op 3% per jaar Leeswijzer Er is gevarieerd met de attributen: kans op verlagen en hoeveel verlagen. De jaarlijkse verhoging pensioen is in elk pakket vastgezet op 3%. 48 32 12 8 Product 5: Product 4: Product 2: Product 3: Product 1: Kans op verlagen Eens in de 5 jaar Hoeveel verlagen 1% Kans op verlagen Eens in de 10 jaar Hoeveel verlagen 2% Kans op verlagen Kans op verlagen Eens in de 50 jaar Eens in de 20 jaar Hoeveel verlagen 1 Hoeveel verlagen 5% Kans op verlagen Eens in de 100 jaar Hoeveel verlagen Basis: gepensioneerde deelnemers n=175 78

Bijlage De attribuutwaarden (keuzeonderzoek) Onderzoeksverantwoording Certificering 79

De attribuutwaarden (actieven) Pensioenleeftijd!Let op: de waarden die getoond worden in de volgende grafieken zijn relatieve waarden en geen percentages. De absolute waarden hebben geen betekenis. Deze waarden geven wel een goede indicatie van de voorkeuren die actieven deelnemers hebben. 65 jaar 66 jaar 67 jaar Attribuutwaarden Pensioenleeftijd 71 50 20 60 Leeswijzer Relatief belang attribuut Pensioenleeftijd Wanneer keuzes gemaakt worden (in het echte leven of in de conjuncte keuzetaken), hecht iedere deelnemer een bepaalde waarde aan elk niveau van een attribuut. 68 jaar 69 jaar -40-101 -115 0 115 Dit belang wordt uitgedrukt door middel van de relatieve verschilscore. Hoe hoger de score van een bepaald niveau van een attribuut, hoe aantrekkelijker of onaantrekkelijker dit niveau is voor de deelnemer. Het gemiddelde van alle attribuutwaarden is 0 (nul) Basis: actieve deelnemers (n=159) 80

Attribuutwaarde (actieven) Verwachte uitkering Attribuutwaarden Verwachte uitkering 22 Relatief belang attribuut Verwachte uitkering van uw laatstverdiende (netto) inkomen -39 7 van uw laatstverdiende (netto) inkomen -11 van uw laatstverdiende (netto) inkomen -2 9 van uw laatstverdiende (netto) inkomen 15 95% van uw laatstverdiende (netto) inkomen 18 10 van uw laatstverdiende (netto) inkomen 18-100 0 100 Het gemiddelde van alle attribuutwaarden is 0 (nul) Basis: actieve deelnemers (n=159) 81

Attribuutwaarden (actieven) Uitkering als het tegenzit Attribuutwaarden Uitkering als het tegenzit 18 Relatief belang attribuut Uitkering als het tegenzit van uw laatstverdiende (netto) inkomen -30 45% van uw laatstverdiende (netto) inkomen -11 5 van uw laatstverdiende (netto) inkomen 5 55% van uw laatstverdiende (netto) inkomen 14 van uw laatstverdiende (netto) inkomen 21-100 0 100 Het gemiddelde van alle attribuutwaarden is 0 (nul) Basis: actieve deelnemers (n=159) 82

De attribuutwaarden (gepensioneerden) Hoeveel verlagen (pensioen) Attribuutwaarden Hoeveel verlagen (pensioen) 45 Relatief belang attribuut Hoeveel verlagen 1% verlaging pensioen 48 2% verlaging pensioen 5% verlaging pensioen 1 verlaging pensioen verlaging pensioen -75-25 14 39-100 0 100 Het gemiddelde van alle attribuutwaarden is 0 (nul) Leeswijzer Wanneer keuzes gemaakt worden (in het echte leven of in de conjuncte keuzetaken), hecht iedere gepensioneerde een bepaalde waarde aan elk niveau van een attribuut. Dit belang wordt uitgedrukt door middel van de relatieve verschilscore. Hoe hoger de score van een bepaald niveau van een attribuut, hoe aantrekkelijker of onaantrekkelijker dit niveau is voor de gepensioneerde. Basis: gepensioneerde deelnemers n=175 83

Attribuutwaarden (gepensioneerden) Jaarlijkse verhoging pensioen Attribuutwaarden Jaarlijkse verhoging pensioen 34 Relatief belang attribuut Jaarlijkse verhoging pensioen 3% 28 2% 26 1% 3-56 -100 0 100 Het gemiddelde van alle attribuutwaarden is 0 (nul) Basis: gepensioneerde deelnemers n=175 84

Attribuutwaarde (gepensioneerden) Kans op verlagen Kans op verlagen 21 Relatief belang attribuut Kans op verlagen eens in de 5 jaar -11 eens in de 10 jaar -4 eens in de 20 jaar 4 eens in de 50 jaar 10 eens in de 100 jaar 2-100 0 100 Het gemiddelde van alle attribuutwaarden is 0 (nul) Basis: gepensioneerde deelnemers n=175 85

Onderzoeksverantwoording Methode Het onderzoek is online uitgevoerd op het bestand van Q8 Pensioenfonds. Deelnemers ontvingen per mail, gepensioneerden per brief een uitnodiging om aan het onderzoek mee te doen met daarin een link naar de online vragenlijst. Veldwerkperiode Het veldwerk voor dit onderzoek werd uitgevoerd in de periode van 1 t/m 24 december 2014. De gemiddelde invulduur van de vragenlijst bedroeg ca. 20 minuten. Doelgroep & steekproef De doelgroep voor dit onderzoek bestaat uit actieve deelnemers en gepensioneerden van Q8 Pensioenfonds. Hierbij zijn de resultaten achteraf netjes gewogen om een zo representatief mogelijke afspiegeling te krijgen van de totale groep actieve deelnemers en gepensioneerden. Uiteindelijk hebben n=168 deelnemers (28% response) en n=175 gepensioneerden (22% response) de vragenlijst ingevuld. Rapportage Naast deze PowerPoint rapportage is er eveneens een uitgebreid digitaal tabellenboek beschikbaar met uitsplitsingen van de resultaten naar relevante achtergrondkenmerken en typeringen en een overzicht van de antwoorden op de open vragen. 86

Certificering Het onderzoek is uitgevoerd in overeenstemming met het kwaliteitssysteem van GfK, dat is gecertificeerd volgens de normen van NEN-EN-ISO 9001, ISO 20252 en ISO 26362 GfK en Zegwaart Consultancy onderschrijven de gedragsregels van E.S.O.M.A.R. (European Society for Opinion and Market Research) en zijn lid van de brancheorganisatie MOA (zie http://www.moaweb.nl). Exclusiviteit van verzamelde gegevens is gebaseerd op de Gedragscode van de MOA, art. 9 (zie http://www.moaweb.nl). 87