KENNISMAKING MET ITALIË DINSDAG 6 OKTOBER 2009
ITALIË : Enotria ofte het land van de wijn!!! Italië is momenteel het grootste wijnproducerend land van de wereld. Tot voor enkele decennia kenden wij Italië vooral van de goedkope banale wijn in 3 of 5 literflessen. In veel gevallen was deze verpakt in een buikfles met rieten omhulsel : fiasco genaamd. Voor velen was de naam van deze fles een synoniem voor de inhoud ervan. Slechts zo n kleine 50 jaar maken de Italianen kwaliteitswijnen. DOC werd ingevoerd in 1963. Sindsdien is de kwaliteit alsmaar de hoogte in gegaan. Vooral de laatste jaren heeft de wijnbouw in Italië een onvoorstelbare gedaanteverwisseling ondergaan. In de jaren negentig was er echt sprake van zowel evolutie als revolutie. Wetende dat Italië uitgespreid is over een tiental breedtegraden (37-47 NB), is het gemakkelijk te begrijpen dat de verschillen tussen noord en zuid zeer extreem zijn zowel qua wijnen, klimaat, toerisme als economie. Vooral de opgang van de kwaliteitswijnbouw in het zuiden zorgde voor een verbetering van de plaatselijke economie. Er wordt heel wat geïnvesteerd. Veel wijnen worden gegist in inoxen tanks en de term temperatuurcontrole is niet langer een vreemd woord voor de wijnbouwers Sommige wijnbouwers in Apulië (Puglia) laten zelfs hun wijnen rijpen in het frisse noorden met als argument dat ze dan vlotter hun wijn kunnen uitvoeren naar het buitenland. Philippe Baert Italië : kennismaking 2009 2
KLIMAAT ========== Zeeën en gebergtes spelen in Italië een grote rol bij het verbouwen van druiven. Zonneschijn is uiteraard geen probleem, wat de druiven gemakkelijk tot rijpheid brengt. Het Noorden : * Alpen en Dolomieten beschermen tegen noordenwinden. * microklimaten rond het Gardameer, het Comomeer en de Lago Maggiore. (temperatuurregeling) * De Povlakte : hete zomers en vrij koude vochtige winters * Vooral continentaal met koude winters en lange, hete zomers. Veel variaties in temperatuur en neerslag : druivenoogst variabel in volume en rijpheid. Het jaartal is hier dus van belang zowel voor wit als rood. Het Centrum en het Zuiden : * De Apennijnen vormen de ruggengraat van Italië. Op de hellingen groeien wijngaarden in goede koele condities. * Hier spreken we eerder over een Mediterraan klimaat met warmere winters en droge, hete zomers. * De Middellandse en de Adriatische Zee spelen ook hun rol. * In Zuid-Italië is het vooral warm tot heet en droog. In Sicilië echter zorgt het centraal gelegen gebergte voor goede afkoeling. Philippe Baert Italië : kennismaking 2009 3
BODEM ======== * Eigenlijk te veel om op te noemen. Kalkbodems zijn terug te vinden in Piemonte, Toscane, de heuvelzone van Friuli, gebieden in Apulië, Vulkanische bodem in : Soave, ten ZW van Rome, Campania, en uiteraard ook Sicilië. * Op de hellingen zijn de bodems armer met goede waterdoorlaatbaarheid, ideaal voor wijnbouw. WETGEVING ============= De wijnwetgeving van 1963 is gebaseerd op de Europese regelgeving die op zijn beurt opgesteld werd volgens de methode van het Franse INAO. * VDT Vino da tavola * IGT Indicazione Geografica Tipica * DOC Denominazione di Origine Controllata * DOCG idem e Garantita. Onder minister van Landbouw Goria werd de wet in 1992 veel meer gedetailleerd. Men spreekt van de piramide van Goria of de wet 164. KWALITEITSPIRAMIDE VAN GORIA Europese Unie Italië Bourgogne VQPRD Vins de qualité produits dans une région déterminée Vino di qualita prodotto in regione determinate Wijngaard Domein Microgebied Gehucht Gemeente Subregio Le Montrachet grand cru Ch Mont. premier cru Chassagne Montrachet Côtes de Beaune DOCG Bourgogne VDT Vins de table Vino da tavola DOC IGT VDT Philippe Baert Italië : kennismaking 2009 4
Alle wijnproducerende lidstaten van Europa volgen deze richtlijnen of proberen dit toch te doen. In eigen land echter zorgen ze voor een meer gedetailleerde indeling. Landwijnen en tafelwijnen behoren voor Europa tot de groep van tafelwijnen. Bij Goria blijkt het wel heel gedetailleerd. Kritiek volgde dan ook snel omwille van de onoverzichtelijkheid. Teveel informatie op het etiket zorgt enkel voor verwarring bij de consument. Daarbij vonden sommige wijnbouwers dat de strenge wetgeving alle creativiteit en eigen stijlen tegenwerkte en zelfs verhinderde. Enige uitleg bij de vier kwaliteitssoorten in de Goria-wet : 1. Vino da tavola Voor de tafelwijnen moet geen geografische herkomstbenaming vermeld worden op het etiket. De wijnmaker is vrij in de keuze van de druiven. Er wordt niets opgelegd over rendementen en vinificatie. Niet tevreden over de wet Goria kozen vele kwaliteitsbewuste wijnbouwers om wijnen te verkopen via de VDT. Het gevolg is dat deze categorie naast simpele drinkwijntjes ook heel grote topwijnen heeft. Dit is dan ook duidelijk te zien aan het prijskaartje 2. I.G.T. Dit is een nieuwe categorie sinds 1992. Er zijn momenteel zo n 130 IGT s. Daarbij zijn heel wat eenvoudige landwijnen, maar ook absolute topwijnen. (zie 1.) Hier mogen de wijnbouwers hun regio of district van herkomst specifiëren. Vergelijkbaar is het systeem van de Vins de Pays in Frankrijk. Philippe Baert Italië : kennismaking 2009 5
3. D.O.C Dit zijn de wijnen met een gecontroleerde herkomstbenaming. Hier gelden strenge regels op het vlak van keuze van druivenrassen, rendementen, alcoholpercentage, lageren van wijnen en andere vinificatietechnieken. Momenteel bestaan er zo n 300 DOC s. Volgens heel wat wijnbouwers is dat te. Gevolg is dat sommige DOC s helemaal niet de kwaliteit weergeven die men van een kwaliteitswijn verwacht. 4. D.O.C.G. De eerste DOCG werd in 1963 toegekend aan Vernaccia de San Gimignano, een witte wijn uit Toscane. Sommigen vinden dit geen topniveau, evenmin als de Asti Spumante. Momenteel zo n 40 tal. Volgens de Italiaanse wetgeving echter behoren de DOCG wijnen tot de absolute top van Italië en onderscheiden ze zich door specifieke kenmerken. De reglementen zijn nog strenger wat de opbrengst per hectare betreft. Elke DOCG wijn heeft een speciale zegel op de hals van de fles. Deze wordt enkel toegekend na een analyse van de wijn. Philippe Baert Italië : kennismaking 2009 6
De wijnstreken van Italië ============================== Philippe Baert Italië : kennismaking 2009 7
Italië is een groot land met 20 regio s. In elke regio wordt wijn gemaakt. De beste wijnen komen uit de noordelijke helft van het land vooral uit Piemonte, Veneto en Toscane. In de streken van Trentino Alto Adige en Friuli worden mooie witte wijnen gemaakt van monocépages. De uitlopers van de Alpen en het frisse klimaat geven pittige en smaakvolle wijnen. De grootste productie komt uit het zuiden, vooral uit Sicilië, Apulië en Latium. Men verdeelt Italië in een viertal gebieden : 1. Noordwest Italië 2. Noordoost Italië 3. Centraal Italië 4. Zuid-Italië met de eilanden. Soms ook : 1. Het Alpengebied : het noorden 2. De Apennijnen : een gebergte dat heel de midden en zuidelijke strook van Italië omvat. 3. De Po-vlakte 4. De eilanden met Sicilië en Sardinië. DRUIVENRASSEN ================== * WIT - Vernaccia : fris zuur, noten, specerijen - Garganega : bloemig, amandel, citroen, honing - Cortese : bloemig, limoen, reine claude, mineralen - Arneis : geparfumeerde smaak van meloen, peer, amandel en gedroogde kruiden - Verdicchio : fris zuur, citroen, gras, amandelen - Trebbiano : = Ugni Blanc, meest geteeld Philippe Baert Italië : kennismaking 2009 8
* ROOD : meestal stevige tannines/frisse zuren - Sangiovese : stevig met zachtere tannines, kruiden, vanille, bittere kers, oa : Chianti Classico, Vino Nobile de Montepulciano, (Toscane) - Nebbiolo : viooltjes, rozen, teer, specerijen, smaken van zoet fruit, veel zuren, krachtige tannines, oa : Barolo en Barbaresco, (noorden : Piëmonte) - Barbera : zacht fruit, rode bessen, specerijen, (noorden) - Dolcetto : easy-drinking, kersen, (noorden) - Primitivo : veel alcohol, bittere kersen, (zuiders) - Negroamaro : bittere kersen, drop, zwarte bessen, (zuiders) - Montepulciano : easy-drinking, kersen, bramen, peper, (centraal) - A. NOORDWEST ITALIE ===================== zeer heuvelachtig soms monocultuur, soms op 650m hoogte naast andere gewassen veel experimenten met temperatuurcontrole, maceratie, hout, poging om te blenden : nebbiolo (diepe kleur, complex en tanninerijk) en barbera (hoge aciditeit en tannine, kan goed hout aan). Ook nog dolcetto (fruitige wijnen) 1. Valle d Aosta * Kleinste wijnregio met druiven uit verschillende landen. 2. Piemonte ( aan de voet van de berg ) Hoofdplaats is Turijn. Strenge winters, maar een lang rijpingsseizoen. Philippe Baert Italië : kennismaking 2009 9
Hier de meeste wijngaarden van DOC en DOCG. wijnen : * Barolo DOCG : nog steeds de traditionele methode, maar ondertussen meer en meer de modernistische methode : grote fruitconcentratie met hoge tannines, zuren en alcohol. De Nebbiolodruif. * Barbaresco DOCG : ook van de Nebbiolodruif, maar minder mondvullend. * Gattinara DOCG : van de Nebbiolodruif, hier spanna genoemd. * Ghemme DOCG : ook van Nebbiolo. Andere druif buiten Nebbiolo is de Barberadruif : soms bewaarwijnen, maar veelal wijnen van het Beaujolaistype, d.i. fris en fruitig. De belangrijkste witte druif is de Moscato. * Moscato d Asti DOCG * Asti DOCG * Gavi DOCG : de fijnste stille wijn van de cortesedruif. 3. Lombardije de vruchtbare gronden in de Povlakte zijn ongeschikt voor wijnbouw. wijnen : * Valtellina DOC : nebbiolodruif = chiavennasca lokale specialiteit : Sfurzat van halfgedroogde druiven en minimum 14,5. * Franciacorta DOC : rood en wit en de methode traditionnelle is zelfs een DOCG. * Oltrepo Pavese DOC Philippe Baert Italië : kennismaking 2009 10
B. NOORDOOST ITALIE ====================== 4. Trentino-Alto Adige * meest noordelijke regio waar de wijnbouw zich vooral concentreert rond Bolzano en Trento. * grote temperatuurverschillen tussen dag en nacht : aromatische bestanddelen van de druif worden benadrukt. Wijnen met veel parfum en primaire aroma s. * zeer veel druiven : Schiavadruif of Vernatsch, Teroldego, en veel buitenlandse druiven. * wijnen : * Alto Adige DOC * Trentino DOC * Lago di Caldaro DOC * Santa Maddalena DOC * Teroldego Rotaliano DOC * 5. Veneto * Van Cortina d Ampezzo tot de monding van de Po en van Venetië tot het Gardameer. Het klimaat wordt getemperd in het noorden door de bergen en in het oosten door de zee. * wijnen : * Soave DOC : van de garganegadruif (fruitig met amandeltoets en wat adiciteit) en de trebbianodruif. * Soave Superiore DOCG * Valpolicella DOC : licht, fruitig, best jong te drinken. - Amarone : van halfgedroogde druiven, volledig uitgegist, intense wijnen met lange afdronk, 14 à15, droog met wat bitterheid. Philippe Baert Italië : kennismaking 2009 11
- Recioto : ook van halfgedroogde druiven, maar de gisting wordt gestopt : vandaar de zoetheidsgraad. - Ripasso : soort tussen valpolicella en amarone. * Bardolino DOC : meer en meer als vino novello of chiaretto. * Bardolino superiore DOCG * Prosecco di Conegliano Valdobbiadene DOC : meestal sprankelend. 6. Friuli-Venezia-Giulia * Invloeden van de koele lucht van de Alpen en het temperende van de Adriatische Zee. * Beste wijnen van druiven, geteeld op een bepaalde grondsoort nl. ponka : een soort mergel. Meest rode wijn, maar wit heeft een hogere reputatie. * Een twintigtal druiven zijn toegelaten. * wijnen : * Grave del Friuli DOC * Collio of Collio Goriziano DOC * Colli Orientali del Friuli DOC C. CENTRAAL ITALIE ================== 7. Ligurië * Weinig interessante wijnen, vooral gedronken door de kusttoeristen. Philippe Baert Italië : kennismaking 2009 12
8. Emilia-Romagna * Ten zuiden van de Po-rivier. * De gastronomie viert er hoogtij : Bolognesesaus, Parmaham, Parmezaanse kaas, balsamicovinaigrette, * Wijnen nodig die deze smaken kunnen counteren : oa de droge Lambrusco : zacht fruit, goede aciditeit en lage tannine. * wijnen : * Lambrusco di Sorbara / Grasparossa di Castelvetro DOC - de tafelwijn met schroefdop - de beste : droog, licht parelend, lage alcohol, fruitig en fris, champignonvormig kurk en van de Lambruscodruif * Albana di Romagna DOCG : van de albanadruif. - droog, amabile, dolce of ook wel passito. 9. Toscane * Samen met Piemonte de belangrijkste wijnstreek van Italië. Hier worden ook de beste vini da tavola en IGT s gemaakt. * Chianti is één enkele DOCG maar heeft binnen haar grenzen zeven subregio s. De bekendste is de classico-zone : gekend is het teken van de zwarte haan (de gallo nero). * De druif is de sangiovese : medium diep gekleurd met een kruidige, nootachtige neus hetgeen herhaald wordt in de mond. Grote finesse met een goed bewaarpotentieel. * Twee stijlen : standaard chianti om vlug te drinken en riserva : gelagerd op hout en fles voor ten minste drie jaar als bewaarwijn. * Klonen : sangioveto of sangiovese grosso ; brunello ; prugnolo * Vin santo : dessertwijn met gewenste oxidatie van trebbiano en malvasia. Philippe Baert Italië : kennismaking 2009 13
* Supertoscanen : b.v. Sassicaia : 100% CS ; ook Antinori volgde dit voorbeeld en bracht de Tignanello op de markt : sangiovese en CS. Door het gebruik van CS konden ze geen DOC worden, vandaar IGT. * Wijnen : * Chianti Classico DOCG * Chianti DOCG met verscheidene districten * Brunello di Montalcino DOCG * Carmignano DOCG * Vernaccia di San Gimignano DOCG * Vino Nobile de Montepulciano DOCG * Vin Santo * Philippe Baert Italië : kennismaking 2009 14
10. Umbrië * Rond de stad Perugia * wijnen : * Sagrantino di Montefalco DOCG : secco en passito * Orvieto DOC is een witte wijn * Assisi DOC 11. Marche (de Marken) *wijnen : * Verdicchio (is naam van de druif) dei Castelli di Jesi DOC * Rosso Conero DOC (Montepulciano + Sangiovese) * Rosso Piceno DOC 12. Lazio * vulkanisch gebied * wijnen : * Frascati DOC * Est! Est! Est! DOC 13. Abruzzo * wijnen : * Montepulciano (= de druif) d Abruzzo Vino Nobile de Montepulciano 14. Molise * heuvelachtig, agrarisch gebied * er wordt weinig wijn gemaakt. Philippe Baert Italië : kennismaking 2009 15
D. ZUID ITALIE + de eilanden ============================ 15. Puglia * Een groot wijngebied waar de kwaliteit de hoogte ingaat. Aanplant van vele internationale druivenrassen. * probleem : droogte * wijngaarden op hoogten * belangrijkste druif: Primitivo (van (heel) ver verwant aan Zinfandel in Californië) * Mediterraan klimaat. Meestal hoge rendementen. * Wijnen : * Salice Salentino DOC * Castel del Monte DOC 16. Campania * Hoofdstad is Napels * vulkanische bodem * Wijnen met een goede reputatie rond de stad Avellino. * Taurasi DOCG van de Anglianicodruif. * Fiano di Avellino DOCG : wit uit de Fiano * Greco di Tufo DOCG: wit uit de Greco * Vesuvio DOC : wanneer > 12 mag vermelding : Lacryma Christi del Vesuvio 17. Basilicata * Vulkanische bodem * Wijn : * Aglianico del Vulture DOC (de Barolo van het Zuiden). Philippe Baert Italië : kennismaking 2009 16
18. Calabria * veel bulkwijnen * wijnen : * Ciro DOC * Melissa DOC 19. Sardinië * Hier groeien druiven die nergens in Italië voorkomen, maar waarvan er een spoor is in Frankrijk en Spanje. Druiven worden hier gebruikt om te vermengen. * 2/3 is wit. * Bijna alle wijnen worden genoemd naar de druif. * wijnen: * Vermentino di Gallura DOCG (uit het NO) * Cannonau (= grenache) di Sardegna DOC * Vermentino di Sardegna DOC 20. Sicilië * Een van de grootste wijngebieden van Italië (opp. : 1 e en productie : 3 e ) * 30 coöperaties zorgen voor 75% van de productie. * Veel goede wijnen onder de classificatie : IGT * wijnen : * Marsala DOC - likeurwijn gemaakt door de Brit John Woodhouse ( +/- 1770) - volledig uitgegiste druiven versterkt met wijnalcohol en gezoet met mosto cotto of met mistella. - van droge sherry tot porto types. * Malvasia delle Lipari DOC * Passito di Pantelleria DOC * Etna DOC Philippe Baert Italië : kennismaking 2009 17
Specifieke termen * classico = oorspronkelijk gebied * riserva = langere rijping, duur wordt bepaald door de DOC(G) * superiore = hogere alcohol * amarone = droog (bitter) ; halfingedroogde druiven, volledig uitgegist, hoge alcohol, zeer droog, * recioto = zoet ; idem amarone maar halfweg gisting gestopt = restsuikers * passito = passerillage * ripasso = Valpolicellawijn + druiven en opnieuw laten gisten = heel krachtige wijn * amabile = mild, halfzoet * secco = droog * dolce = zoet * liquoroso (= + alc) = 16à22%vol.alc. * bianco = wit * rosso = rood * rosato = rosé * frizzante = parelend * spumante = mousserend * metodo classico/tradizionale = méthode traditionnelle ================================== Bibliografie ========== Wijncursus Panta Rhei, Gido Van Imschoot/Ronny Debaere, 2009 Wijnen van de wereld, Unieboek/Focus, herziene druk 2007 Nederlandse vertaling : De wijnen uit de EU, 3mPublishing, 2007 Wine Media ism EVW Philippe Baert Italië : kennismaking 2009 18
Philippe Baert Italië : kennismaking 2009 19
NR WIJN STREEK JAAR CLASSIFICATIE PRIJS 1. Cava Aliguer Brut Vintage Penedes 2000 DO 9.20 2. Castello Gancia prosecco Veneto DOC 8.60 3. Vina Reboreda Ribeiro 2003 DO 6.50 4. La Borgata Veneto 2003 IGT 6 5. Tormaresca Puglia 2001 IGT 7 6. Vina Alarife Ribera del Duero 2002 DO 7.80 7. Promessa Rosso Salento Puglia 2001 IGT 6 8. Sabazio Rosso di Montepulciano Toscane 2002 DOC 8.50 9. Brolio chianti classico Toscane 2001 DOCG 18 Philippe Baert Italië : kennismaking 2009 20