Inhoud Voorwoord van de redactie 11 1 Problemen in de schoolleeftijd: heeft het zin om ze te ordenen? 21 Wied Ruijssenaars 1.1 Inleiding 21 1.2 Het ordenen van problemen als gangbare praktijk 22 1.3 Het ordenen van problemen: voldoen de bestaande systemen? 23 1.4 Problemen in de schoolleeftijd in een meer dynamische opvatting 26 1.5 Problemen in de schoolleeftijd en hun oorzaken bezien vanuit een dynamisch model 27 1.6 Problemen in de schoolleeftijd en de aanpak ervan bezien vanuit een dynamisch model 32 1.7 Het ordenen van problemen: compliceren of juist vereenvoudigen? 35 1.8 Tot slot 36 Literatuur 37 2 Waarom de appel vaak niet ver van de boom valt De invloed van genen en omgeving op de ontwikkeling van een kind 39 Eveline L. de Zeeuw, Catharina E.M. van Beijsterveldt & Dorret I. Boomsma 2.1 Nature en nurture 39 2.2 Adopties en tweelingen 40 2.3 Het zoeken naar genen 42 2.4 Samenspel genen en omgeving 44 2.5 Cognitie 44
6 KINDEREN-IN-ONTWIKKELING OP DE BASISSCHOOL 2.6 Psychopathologie, gedrags- en emotionele problemen 49 2.7 Tot slot 55 Literatuur 56 3 Gewetensontwikkeling, in het bijzonder de ontwikkeling van morele cognities 59 Marcella van der Velden & Daan Brugman 3.1 Inleiding 59 3.2 Piagets theorie van morele ontwikkeling 61 3.3 Kohlbergs stadia van moreel oordelen 63 3.4 De domeintheorie volgens Turiel 67 3.5 Turiel s criteriumoordelen en rechtvaardigingscategorieën 68 3.6 Domeinverschuiving 71 3.7 Cognitieve dissonantie 72 3.8 Cognitieve vertekeningen of denkfouten 73 3.9 Recent onderzoek naar morele ontkoppeling en domeinverschuiving bij kinderen in de basisschoolleeftijd 75 3.10 Slotsom 76 Literatuur 77 4 De seksuele ontwikkeling van het schoolkind 79 Hanneke de Graaf 4.1 lnleiding 79 4.2 Ontwikkeling op seksuele deelgebieden 80 4.3 Mogelijke problemen en hoe hiermee om te gaan 85 4.4 Samenvatting 88 Literatuur 89 5 Spelpedagogiek van het schoolkind 91 Roel de Groot 5.1 Inleiding 91 5.2 Spelend leren in de basisschool: een utopie? 92 5.3 Gecompliceerdheid van het gedrag 96 5.4 Kinderen en stoornissen in het spelgedrag 101 5.5 Tot slot 108 Literatuur 110 Bijlage 1, 2 en 3 111
INHOUD 7 6 Angst en trauma 115 Frits Boer 6.1 Inleiding 115 6.2 Neurobiologie en psychologie van angst 115 6.3 Reactie op schokkende gebeurtenissen 118 6.4 Ontwikkeling van angst tot de schoolleeftijd 120 6.5 Angst in de schoolleeftijd 121 6.6 Traumaverschijnselen tot de schoolleeftijd 125 6.7 Traumaverschijnselen in de schoolleeftijd 126 6.8 Overmatige angst wat opvoeders kunnen doen 128 6.9 Overmatige angst als professionele hulp nodig is 129 6.10 Traumaverschijnselen wat opvoeders kunnen doen 130 6.11 Traumaverhaal wanneer professionele hulp nodig is 132 Literatuur 133 7 Gedragsproblemen 135 Gert Jan Verberne 7.1 Inleiding 135 7.2 Vignetten 135 7.3 Inleidende opmerkingen 136 7.4 Soorten gedragsproblemen: classificatie en anderszins 138 7.5 Factoren die verantwoordelijk kunnen zijn voor gedragsproblemen 143 7.6 Effectieve behandelmethoden 153 7.7 Slotbeschouwing 155 Literatuur 156 8 Roken, drinken en andere verslavingen, een probleem? 159 Iris Hilderink, Ingrid Schulten & Frits Prins 8.1 Inleiding 159 8.2 Alcohol 160 8.3 Roken 163 8.4 Blowen en harddrugs 165 8.5 Energiedrankjes 166 8.6 Internet 167 8.7 Middelengebruik en kwetsbare groepen 168 8.8 Preventieprogramma s 169 Literatuur 171
8 KINDEREN-IN-ONTWIKKELING OP DE BASISSCHOOL 9 Eet- en gewichtsproblemen bij schoolkinderen 173 Lien Goossens, Ellen Moens, Julie Vandewalle, Kim van Durme & Caroline Braet 9.1 Inleiding 173 9.2 Definiëring, prevalentie en prognose 174 9.3 Etiologie 175 9.4 Screening 179 9.5 Behandeling 183 9.6 Richtlijnen en adviezen voor ouders en opvoeders 187 Literatuur 189 10 Gedwongen hulpverlening 193 Peter van der Laan 10.1 Inleiding 193 10.2 Jonge kinderen en criminaliteit in Nederland 194 10.3 Intermezzo: jonge kinderen en criminaliteit in het buitenland 198 10.4 Het beleid en jonge kinderen en criminaliteit 199 10.5 Daadwerkelijk ingrijpen 201 10.6 Ter afsluiting: de huidige stand van zaken 202 Literatuur 206 11 Passend Onderwijs, van selectie naar kans 209 Luc Stevens 11.1 Inleiding 209 11.2 Het probleem: de mismatch tussen de vraag van de leerling en het onderwijsaanbod 211 11.3 Naar dialogisch onderwijs 215 11.4 Constructief onderwijsbeleid 217 11.5 Weer Samen Naar School en gedifferentieerd vmbo 219 11.6 Classificatie en de rugzak 223 11.7 Een perspectief voor passend onderwijs: dialogisch onderwijs 227 Literatuur 234 12 De verplichte eindtoets: niet doen! 235 Jan Steenhuis 12.1 Samenvatting 235 12.2 Inleiding 236 12.3 Het meten is weten -principe 237
INHOUD 9 12.4 Is goed onderwijs eigenlijk wel te meten? 239 12.5 Evidence-based onderwijs 243 12.6 De nieuwe tijdgeest: efficiëntie en resultaat 245 12.7 Ten slotte 247 Literatuur 250 13 De diagnose van dyslexie: het oplossen van dilemma s 251 Aryan van der Leij 13.1 Klinisch beeld 251 13.2 Beschrijving en prevalentie 252 13.3 Dyslectisch profiel 259 13.4 Differentiële diagnose 264 13.5 Het oplossen van de dilemma s 272 13.6 Tot slot 275 Literatuur 277 14 Dyscalculie bij kinderen in het basisonderwijs 281 Johannes E.H van Luit 14.1 Inleiding 281 14.2 Dyscalculie, een afbakening 282 14.3 Kinderen met dyscalculie in de onderzoeksliteratuur 282 14.4 Kenmerken van kinderen met dyscalculie 284 14.5 Wanneer beginnen de problemen? 286 14.6 Hoe kan dyscalculie worden gediagnosticeerd? 287 14.7 Indicering 291 14.8 Wet- en regelgeving betreffende dyscalculie 294 Literatuur 296 15 Pesten, gevolgen en aanpak 301 Bob van der Meer 15.1 Inleiding 301 15.2 Definitie pesten 301 15.3 Gevolgen 302 15.4 Aanpak 308 15.5 Tot slot 320 Literatuur 321
10 KINDEREN-IN-ONTWIKKELING OP DE BASISSCHOOL Slotwoord 327 Over de auteurs 329