(Het einde van) de republiek HOOFDSTUK 1: DE VEROVERING VAN ITALIË 1) De veroveringen In de 5 e 4 e eeuw v.c. Verschillende fasen Etrusken Tegenslag in 390: Galliërs plunderen Rome Volsci Latini Samnieten Griekse steden in zuid-italië Italië (Tarentum 272v.C.) Verovering van Italië: - centraal-italië - Zuid-Italië

2) Romeinse maatschappij Burgerrecht: Rechten: opkomen verkiezingen, stemmen, huwen, eigendom bezitten, handel drijven, erven Plichten: legerdienst, belastingen betalen, aanmelden bij een censor Alle wettelijk geboren vrije mannen uit Rome zelf Later konden ook inwoners van onderworpen gebieden het Romeinse burgerrecht krijgen Hoe verkregen niet-romeinen burgerrecht? Divide et Impera politiek: Verdeel en Heers < Philippus II van Macedonia ene veroverde gebied kreeg meer rechten dan het andere veroverde gebied doel: gezamenlijke opstand van de veroverde gebieden vermijden men kon van het ene statuut naar het andere overgaan Klassenmaatschappij in de vroege republiek: Indeling op basis van vrijheid Romeinse burgers: patriciërs (geboorteadel) plebejers plebejers (plebs: landbouwers, ambachtslui, handelaars, boeren, ) niet-romeinse burgers: slaven Standenstrijd: patriciërs plebejers Na het verdrijven van Etruskische koningen teruglopende handel, grondgebrek oorlogen burgersoldaten konden boerderijen niet onderhouden rijkeren hadden de meerderheid van stemmen 494 v.c.: secessio plebis: volk dreigde met vertrek vooruitgang voor plebejers:

Vooruitgang voor plebejers? 2 volkstribunen Lex duodecim Tabularum (1 e geschreven wet) verhoging 10 volkstribunen plebejers toegelaten tot magistratuur Lex Licinia: : één consul = plebejer Lex Hortensia: plebiscita (volkbesluiten) = wet, ook voor patriciërs 2) Politieke instellingen in Rome VOLKSVERGADERINGEN Alle mannelijke burgers Verschillende volksvergaderingen want burgers in verschillende groepen ingedeeld (per vermogensklasse / per woondistrict) Gestemd per groep groepsstem meerderheid van groepsstemmen DUS niet 1 man 1 stem MAAR 1 groep 1 stem - Soorten volksvergaderingen: - Comitia centuriata: - indeling per vermogensklasse of centurie - elke centurie even rijk dus: meer centuriën voor de rijken - bevoegdheden: kiezen hogere magistraten (praetor, consul, censor), oorlogsverklaringen, executies, verbanningen - Comitia tributa: - indeling per woondistrict: 4 tribus in Rome, 31 in Italië - bevoegdheden: kiezen lagere magistraten (aediel, quaestor) - Concilium plebis: - enkel plebejers toegelaten - bevoegdheden: kiezen tribuni plebis en de aediles plebis, stemmen wetsvoorstellen MAGISTRATEN beperkte macht door: 1 jaar ambtstermijn, één of meerdere collega s, eventueel verantwoording afleggen Soorten magistraten: quaestor: : beheer van de financiën tribunus plebis: : volkstribuun aedilis curulis/plebis: : toezicht op markten, openbare werken, waterverdeling, pontifex maximus: : opperpriester praetor: : rechtspraak consul: : politieke en militaire leiders (steeds 2!) censor: : burgerlijsten, vermogenschatting, samenstelling van de senaat

vaste volgorde van ambten: cursus honorum quaestor aedilis praetor consul gevolgen: veel concurrentie geen continue carrière geen specialist SENAAT Samenstelling: Oorspronkelijk 300 leden van patricische families 350 v.c.: censor stelt senaat samen (oud-consuls) 1 e E v.c.: al wie quaestor was geweest (600 leden) curia = vergadergebouw bevoegdheid: raad geven Democratie??? Theorie: volksvergadering alle macht Praktijk: senaat alle macht - alle m. burgers stemmen!?? -> ook senatoren -> volksvergadering in Rome (te duur voor armen) -> geen geheime stemming (clientes stemmen in opdracht van hun patronus) - wetsvoorstellen enkel goed- of afkeuren - invloed/aanzien van de senatoren is groot - politiek: tijd en geld nodig HOOFDSTUK 2: DE VEROVERING VAN HET MIDDELLANDS ZEEGEBIED

1) De veroveringen Verovering Middel. Zee tiental provinciae in de 3 e -2 e eeuw v.c. na de inname Italië: gebieden rond Middellandse Zee aan de beurt Mare nostrum Aartsvijand = Carthago (Punische oorlogen) 1 e oorlog: 1 Romeinse provincia: : Sicilia ook Corsica en Sardinia werden provinciae 2 e oorlog: Hispania 3 e oorlog: Carthago provincia Africa Verder: Macedonia, Syria, Klein-Azie, Gr, Gallia 2) Gevolgen voor Romeinen Rijken: kochten veroverde grond op specialiseerden zich in olijven- en druiventeelt verrijkten zich Rome werd handelsmetropool Armen: werden slachtoffers tijdens oorlogen: boeren = soldaten - akkers verwaarloosd/vernietigd - boeren/soldaten gesneuveld terugkeer: verwaarloosde akkers brachten niet meer genoeg op + boeren konden niet concurreren met goedkoop graan (provincies) verarming, schulden, verkochten land voor spotprijs aan rijken trokken naar Rome stadsproletariërs

Rijken Rijker Armen Armer Verschuivingen in de klassenmaatschappij: Senatoriële nobilitas: : ambtadel Equites: : geldadel: rijke plebejers die zich via de handel konden opwerken Arme boeren: : verarmde boeren vluchtten naar de stad en werden stadsproletariërs Slaven: : werden massaal aangevoerd uit provincies De middenstand verdween Er ontstond een grote kloof tussen arm en rijk 3) Gevolgen voor provincies provincies werden bestuurd door: oud-praetor (= pro-praetor) praetor) oud-consul (= pro-consul) bevoegdheden van deze gouverneurs: financiële, juridische en militaire macht regeerden zonder collega vaak langer dan 1 jaar inden vaak met meer ijver dan nodig belastingen (om geld van hun verkiezingscampagnes terug te winnen) provinciebewoners: zware belastingsdruk HOOFDSTUK 3: BUITENLANDSE OVERWINNINGEN, BINNENLANDSE GESCHILLEN: STAPPEN VAN REPUBLIEK NAAR MONARCHIE provincies werden echte wingewesten!

1) De Gracchen Grote massa bezitlozen en ontevredenen bleef aangroeien SOCIALE ONRUST Tiberius Gracchus volkstribuun in 133 v.c. akkerwet: : herverdeling van de landbouwgronden vermoord door conservatieve senatoren Gaius Gracchus volkstribuun in 123 v.c. korenwet: : goedkoop of gratis graan voor armen wou burgerrecht voor alle Romeinse bondgenoten liet zich, na nieuwe rellen, doden door een slaaf Het optreden van de Gracchen zorgde voor verdeeldheid binnen de senaat: optimates: : conservatieve senatoren populares: : progressieve, volksgezinde senatoren 2) 1 e burgeroorlog: Marius Sulla De legerhervorming van Marius: oplossing voor soldatentekort + armoede vroeger boerenleger onbetaald voor vaderland Marius beroepsleger soldij, pensioen voor veldheer

Marius leek aanvankelijk de redder van de republiek versloeg Numidische koning Jugurtha versloeg de Kimbren en Teutonen (Germaanse stammen die het Rom. Rijk binnengedrongen waren) Toen in 90 v.c. de bongenoten in opstand kwamen was het echter Sulla die de Bondgenotenoorlog kon beëindigen Daarop kreeg Sulla het opperbevel in de strijd tegen Mithridates van Pontus wou Asia veroveren spoorde de Grieken aan tot verzet tegen Rome Marius voelde zich gepasseerd nam wraak door in Rome aanhangers van Sulla te vermoorden stierf in datzelfde jaar (86 v.c.) Sulla nam na zijn terugkomst op zijn beurt wraak en voerde grote zuiveringen door met de hulp van Crassus en Pompeius versloeg hij de democraten proscriptielijsten: : alle aanhangers van Marius kwamen op een zwarte lijst: vogelvrij verklaard / goederen verbeurd verklaard Sulla riep zichzelf uit als dictator, trok zich in 79 v.c. terug en stierf een jaar later 3) Pompeius Leider van de optimates na Sulla Militaire successen versloeg Sertorius in Spanje (laatste aanhanger van Marius) versloeg samen met Crassus de grote slavenopstand van Spartacus ging met eer lopen versloeg de piraten die reeds lange tijd de Middellandse Zee teisterden (graantoevoer provincies!) moest opnieuw Mithridates bestrijden behaalde de overwinning en zorgde voor nieuwe provincies in het oosten

Toen Pompeius in het Oosten zat was Crassus overgelopen naar populares werkte Caesar aan zijn politieke carrière (neef van Marius zijn naam was verschenen op Sulla s proscriptielijsten) Pompeius was zeer populair bij zijn terugkeer MAAR hij kreeg pas laat een triomftocht van de senaat en kreeg geen land voor zijn veteranen liep over naar populares 4) Samenzwering van Catilina 63 v.c. poging tot staatgreep van senator Catilina die van adellijke afkomst was maar zijn fortuin verspeeld had wou Rome in brand steken en de consuls vermoorden (Cicero!) samenzwering kwam aan het licht Cicero = pater patriae 5) Caesar 60 v.c.: eerste triumviraat Caesar, Pompeius en Crassus Caesar kreeg de provincies Gallia Cisalpina, Transalpina en Illyricum Verovering van Gallia (58-52 52 v.c.) Caesar wou Rome beschermen tegen de Germanen: zorgde voor een bufferstaat gevolg: eigen leger, krijgsroem en geld Caesar werd zeer populair en de optimates zochten toenadering tot Pompeius Triumviraat werd een tweestrijd: Crassus stierf in het oosten in zijn strijd tegen de Parthen Julia, Caesars dochter, echtgenote van Pompeius stierf geen familiale band meer Senaat eiste dat Caesar zijn legers ontbond als gewoon burger naar Rome terugkeerde Caesar weigerde hostis senatus senatus hij trok met zijn leger de Rubicon over

2 e burgeroorlog: Caesar Pompeius Caesar richting Rome: Pompeius en de senaatspartij vluchtten naar Griekenland (wouden daar een leger vormen) Caesar versloeg eerst Pompeius legioenen in Spanje en zette dan achtervolging in (Gr.) op de vlakte van Pharsalus werden Pompeius legers verslagen, hijzelf vluchtte naar Egypte bij Caesars aankomst was Pompeius reeds vermoord romance met Cleopatra (die hij aan de troon had geholpen) versloeg de zoon van Mithridates Veni, vidi, vici Caesars laatste jaren 45 v.c.: Caesar benoemde zichzelf tot dictator voor 10 jaar 44 v.c.: Caesar benoemde zichzelf tot dictator ad vitam 44 v.c.: Caesar werd vermoord door een 60tal conservatieve senatoren 6) Genadeslag voor Republiek Marcus Antonius (officier van Caesar) en Octavianus (bij testament geadopteerde zoon en erfgenaam) kwamen op de voorgrond Octavianus bestreed eerst samen met de republikeinen M. Antonius : ze behaalden de overwinning in de slag bij Mutina Octavianus eiste vervolgens tot consul benoemd te worden de senaat weigerde Octavianus sloot zich aan bij Marcus Antonius en Lepidus Het 2 e triumviraat: Octavianus, Marcus Antonius en Lepidus waar schrikbewind in Rome (vgl. Sulla) 42 v.c.: Octavianus en Marcus Antonius versloegen de Caesarmoordenaars (Brutus en Cassius) in de slag bij Philippi (Griekenland) verdeling van het werkterrein: Octavianus: westen Marcus Antonius: oosten Lepidus: Noord-Africa

Groeiende rivaliteit tussen de 3 leiders: Lepidus uit triumviraat op verdenking van complot tegen Caesar Marcus Antonius raakte onder bekoring van Cleopatra en gedroeg zich als oosters vorst Marcus Antonius beloofde delen van het Rom. Rijk aan Cleopatra en hun kinderen Octavianus wierp zich op als beschermer van Romeinse tradities 31 v.c.: Octavianus versloeg Marcus Antonius in de slag bij Actium dubbele zelfmoord van Marcus Antonius en Cleopatra Slag bij Actium Cleopatra en Marcus Antonius