Communicatieve Vaardigheden 2 Eindverslag

Communicatieve Vaardigheden 2 Eindverslag HBO-Verpleegkunde jaar 2 Suzanne van Vliet Studentnummer: 500640344 Groep 2A2 Docent: Daaf Kronenburg Datum: 14 juni 2013

Inhoud Inleiding...2 Leeswijzer...2 Leerdoelen...3 Stiltes laten vallen...3 Doorvragen...3 Empathie tonen...3 Sterkte/zwakte analyse...4 Conclusie...5 Eindgesprek...6 Gespreksvorm...6 Casus...6 Gespreksanalyse voorlichtingsgesprek...7 Reflectieverslag... 11 Bijlagen... 13 1

Inleiding In blok 4 van het tweede jaar HBO-Verpleegkunde heb ik het vak Communicatieve Vaardigheden (COVA) 2 gevolgd. Dit vak is een vervolg op COVA 1, waarin wij basale communicatieve vaardigheden hebben geleerd. Bij COVA 2 zijn wij dieper op deze vaardigheden ingegaan en hebben wij een aantal gespreksvormen geoefend. Dit waren de volgende gespreksvormen: intake/anamnesegesprek, inventariseren gedragsdeterminanten, voorlichtingsgesprek, adviesgesprek, slechtnieuwsgesprek en ontslaggesprek. Leeswijzer Aan het begin van het blok heb ik een aantal leerdoelen geformuleerd op het gebied van communicatieve vaardigheden. Deze leerdoelen staan uitgebreid beschreven en toegelicht in dit verslag. Daarna heb ik mijn sterke en zwakke vaardigheden geanalyseerd aan de hand van de feedbackformulieren uit de COVA 2 lessen. Voor mijn eindopdracht heb ik gekozen om een voorlichtingsgesprek uit te voeren. Dit gesprek is op film gezet en daarvan heb ik 3 minuten uitgewerkt in een gespreksanalyse. Het verslag eindigt met een reflectie van het gesprek en alternatieven voor toekomstige gesprekken. Veel lees plezier! 2

Leerdoelen Tijdens de eerste les van COVA 2 heb ik drie leerdoelen geformuleerd op het gebied van communicatieve vaardigheden waar ik dit blok aan zou gaan werken. Per leerdoel zal ik de keuze verantwoorden en uitleggen hoe ik deze leerdoelen heb gerealiseerd. De leerdoelen zijn SMART, oftewel specifiek, meetbaar, acceptabel, realistisch en tijdsgebonden. Stiltes laten vallen Leerdoel: Tijdens het oefenen van de verschillende gespreksvormen bij het vak COVA 2 wil ik voldoende, ten minste 3 per gesprek, stiltes laten vallen om de zorgvrager informatie te laten verwerken of om emoties de ruimte te kunnen geven. Ik heb voor dit leerdoel gekozen omdat het laten vallen van stiltes iets is wat ik tijdens een gesprek gauw vergeet. Ik vind het een belangrijke interventie tijdens een gesprek omdat het zorgt voor rust en structuur in het gesprek, en omdat het belangrijk is dat de zorgvrager ruimte krijgt om na te denken en zichzelf te uiten. Ik heb dit leerdoel gerealiseerd door er op sommige momenten bewust bij stil te staan dat ik tijdens het gesprek af en toe mijn mond moet houden. Bij COVA 1 had ik al gemerkt dat dit soms voor mijzelf ongemakkelijk aan kan voelen maar dat het voor de zorgvrager juist erg prettig is als er niet continu gepraat wordt. Daardoor vond ik het dit blok ook minder moeilijk om stiltes te laten vallen. Doorvragen Leerdoel: Tijdens het oefenen van de verschillende gespreksvormen bij het vak COVA 2 zal ik doorvragen naar wat de zorgvrager vertelt om de zorgvrager meer erover te laten vertellen en eventuele problemen te verhelderen. Ik heb voor dit leerdoel gekozen omdat ik het belangrijk vindt om een onderwerp ruimte te geven tijdens een gesprek en er niet overheen te praten, wat nog wel eens wil gebeuren. Dus als de zorgvrager ergens over begint wil ik daar op doorvragen zodat hij daar meer over kwijt kan. Ik heb dit leerdoel gerealiseerd door gewoon door te vragen naar wat de zorgvrager vertelde tijdens de gesprekken, soms deed ik dit gecombineerd met het geven van een samenvatting van wat de zorgvrager vertelde. Dus op deze manier: U zei dat u, hoe vond u dat?. Empathie tonen Leerdoel: Tijdens het oefenen van de verschillende gespreksvormen bij het vak COVA 2 wil ik bij alle gespreksvormen empathie tonen door begripvol te reageren op emoties van de zorgvrager en door emoties te erkennen. Ik heb dit leerdoel gekozen omdat empathie tonen bij elke gespreksvorm belangrijk is. Door empathie te tonen voelt de zorgvrager zich meer op zijn gemak en creëer je een betere band met de zorgvrager. Ik heb dit leerdoel gerealiseerd door bewust met empathie te reageren op wat de zorgvrager aan mij vertelde. Bij het ene gesprek deed ik dat meer dan bij het ander. 3

Bij sommige gesprekken bleek het nog wel lastig te zijn om empathie te tonen, zoals bij het oefenen van het anamnesegesprek. Sterkte/zwakte analyse Tijdens de lessen van COVA 2 heb ik een aantal gespreksvormen geoefend. Hierbij hebben klasgenoten mij geobserveerd en feedbackformulieren voor mij ingevuld (deze zijn te vinden in de bijlage van dit verslag). Bij het analyseren van deze feedbackformulieren kwamen er een aantal sterke en zwakke punten met betrekking tot mijn gespreksvaardigheden naar voren. Deze zal ik per gespreksvorm beschrijven. De sterke punten staan met + aangegeven en de zwakke punten met -. Tot slot formuleer ik de sterke en zwakke punten die het meest naar voren kwamen tijdens de gesprekken. Anamnesegesprek + Bij het anamnese gesprek verwoordde ik duidelijk het doel van het gesprek en nodigde ik de patiënt uit tot het vertellen van haar verhaal. Ik stelde daarbij veel open vragen. Ik toonde begrip voor de zorgvrager en ondersteunde haar bij het vinden van antwoorden op de vragen. Ik had een open houding, was vriendelijk en rustig. - Ik moest nog iets meer doorvragen en concretiseren wat de zorgvrager mij vertelde tijdens het gesprek. Ik vatte het gesprek weinig samen. Ik toonde bewust op sommige momenten empathie, dit kwam niet heel spontaan. Ik had een open houding. Voorlichtingsgesprek + Ik benoemde duidelijk het doel van het gesprek, stemde dit af met de zorgvrager en ging in op haar wensen. Ik bracht veel structuur in het gesprek door het af en toe samen te vatten. Ik had een open houding en maakte oogcontact. - Er kwam weinig emotie los bij de zorgvrager. Hier had ik iets meer op door kunnen vragen, om erachter te komen wat de informatie met de zorgvrager deed. Adviesgesprek + Ik benoemde duidelijk het doel van het gesprek en laat de zorgvrager haar verwachtingen uitspreken. Ik verhelder het probleem door open vragen te stellen. Ik had een open houding, was rustig, geïnteresseerd en ik was begripvol/toonde empathie. Ik vroeg veel door waardoor de zorgvrager haar gedachten en emoties kon uiten. - De eindsamenvatting was niet duidelijk genoeg. Slechtnieuwsgesprek + Ik open het gesprek goed en breng gelijk het slechte nieuws met een korte toelichting. Ik laat de zorgvrager haar gevoel uiten en reflecteerde gevoelens van de patiënt. Ik gaf een samenvatting om het probleem duidelijk te maken. Ik had een rustige en open houding. Ik vroeg door naar de gevoelens van de zorgvrager waardoor de zorgvrager hier meer over kwijt kon. 4

- Ik had wat moeite met de frustraties van de zorgvrager. Ik wist niet wat ik ermee moest doen. Ik had iets meer gevoelsreflecties kunnen toepassen. Ontslaggesprek + Ik benoem het doel van het gesprek. Ik ga in op de gevoelens van de patiënt met betrekking tot het naar huis gaan. Ik vraag voldoende door. Ik rond het gesprek goed en volledig af. Ik heb een prettige houding en goed stemgebruik. - In het feedbackformulier staan geen verbeterpunten. Wel kan ik er zelf nog aan toevoegen dat ik wat weinig doorvroeg naar de ervaring/emoties van de zorgvrager toen hij begon over het feit dat hij zich schaamde voor zijn prothese. Conclusie Uit bovenstaande sterke en zwakke punten blijkt dat mijn sterke punten met name zijn dat ik een open en rustige houding heb naar de zorgvrager. Ik kom over het algemeen begripvol en geïnteresseerd over. Ik ben duidelijk in het benoemen van het doel van het gesprek en ik breng structuur in het gesprek door samenvattingen te geven. Uit de gesprekken blijkt dat ik bij sommige gespreksvormen moeite heb met tonen van empathie. Waarschijnlijk omdat ik op dat moment teveel gericht ben op het geven van informatie en het krijgen van informatie van de patiënt, zoals bij het anamnesegesprek. Ook vind ik het moeilijk om met boosheid om te gaan. Ik weet dan niet goed hoe ik daarop moet reageren. De gespreksvorm die ik het meest lastig vond om te doen was het slechtnieuwsgesprek. Dit vond ik moeilijk omdat ik mensen niet graag slecht nieuws geef en omdat er vele uiteenlopende emoties bij de zorgvrager los kunnen komen. Vooral als iemand erg boos wordt om het slechte nieuws en ik kan deze boosheid goed begrijpen, dan weet ik soms niet goed hoe ik daarop moet reageren. Tijdens de les merkte ik wel dat het vaak al genoeg is om de emoties (zoals de boosheid) ruimte te geven en de zorgvrager duidelijk te maken dat hij/zij het recht heeft om boos te zijn door de emoties te erkennen. 5

Eindgesprek Gespreksvorm Voor mijn eindopdracht heb ik ervoor gekozen om het voorlichtingsgesprek uit te voeren en op te nemen. De reden van deze keuze is dat voorlichting geven iets is wat ik in de toekomst vaak zal moeten doen en het is een belangrijke verpleegkundige interventie. Bovendien is het wettelijk verplicht om de patiënt te informeren over zijn ziekte, aandoening en/of behandeling (mits hij dit zelf ook wil weten). Deze interventie wil ik daarom goed beheersen. Casus Verpleegkundige Je bent verpleegkundige op de afdeling cardiologie in het ziekenhuis. Mevrouw van Doorn is via de arts naar jou toe verwezen om voorlichting te krijgen. Mevrouw van Doorn is een 35 jarige vrouw. Zij weegt 89 kilo en een BMI van 30, wat betekent dat zij ernstig overgewicht (obesitas) heeft. Door haar overgewicht heeft zij een te hoge bloeddruk, een te hoog cholesterolgehalte in haar bloed en atherosclerose (een adervernauwing door het afzetten van vetdeeltjes op wand van de aderen). Dit is jouw eerste gesprek met haar. Het doel van het gesprek is om mevrouw van Doorn voor te lichten over het overgewicht, de gevaren van haar overgewicht, wat een gezonde leefstijl is en wat zij moet doen om af te vallen. Hopelijk zorg een gezonde leefstijl er bij mevrouw voor dat haar klachten zullen afnemen. Patiënt Jij bent mevrouw van Doorn. Je bent een 35 jarige vrouw met zwaar overgewicht. Uit het gesprek met de arts bleek dat je door je overgewicht een te hoge bloeddruk hebt, een te hoog cholesterolgehalte in je bloed en aderverkalking. Je bent erg geschrokken van dit nieuws en weet niet hoe het zo ver heeft kunnen komen. Je bent door de cardioloog doorverwezen naar de verpleegkundige om voorlichting te krijgen over een gezonde leefstijl. 6

Gespreksanalyse voorlichtingsgesprek In de tabel hieronder heb ik 3 minuten van het voorlichtingsgesprek, wat terug te zien is in het filmpje, uitgewerkt. Ik heb het gesprek uitgewerkt van 00:38-03:43 min. Het filmpje is terug te vinden via deze link: http://www.youtube.com/watch?v=zcplzzpy6ey&feature=youtu.be De titel van het filmpje is Toetsopdracht COVA 2 HvA voorlichtingsgesprek Suzanne. Iter/itee Ik wil het daar graag over hebben met u, over uw overgewicht en wat u daaraan kunt doen en hoe dat ontstaat. In/e x F/E/A /Meta Vorm In Meta Informatie/ structuur +/-, en beoordeling respons itee + Alternatief Is goed, oké, prima. +, zorgvrager gaat akkoord met het doel van het gesprek. Is er van tevoren als iets wat u graag zou willen weten? Ex F Gesloten vraag +, een gesloten vraag is in dit geval goed omdat er misschien niets is wat mevrouw van te voren zou willen weten. Ja. Ja ik wist altijd al eh, dat ik te zwaar was. Dat ben ik eigenlijk mijn hele leven al. Maar ik had nooit gedacht dat het en zo ernstig was, zo veel overgewicht, en dat het zulke gevolgen kan hebben. Ja daar ben ik mij echt rot van geschrokken. +, zorgvrager geeft aan waar zij behoefte aan heeft. Ja? U had dat niet verwacht? In F Gesloten vraag, concretiser- + 7

Ik dacht een paar kilootjes zwaarder, nouja, dan maar een wat dikkere buik. Maar zo werkt het niet blijkbaar. Dat vind ik wel heel erg. Kunt u mij daar misschien wat meer over vertellen? Wat voor effect dat op mijn gezondheid heeft? en, doorvragen +, de zorgvrager doet haar verhaal. Ja, jazeker. Ehm, nouja. Overgewicht ontstaat eigenlijk in eerste instantie door wat wij eten en de mate waarin wij bewegen. Je moet het zo zien, iedereen heeft ongeveer 2000 calorieën per dag nodig. Dat kun je ook op de verpakking van producten zien staan, hoeveel calorieën erin zitten. Als je elke dag meer dan 2000 calorieën eet, en je daarbij niet beweegt, dan is de kans heel groot dat je daarvan aankomt. Ja, oké. In F Informatie + +, ze luistert. En, ehm, daarnaast is het zo dat als je meer vet eet of meer suiker eet, dat zijn ongezonde dingen om te eten, en daarmee neemt het vetpercentage toe in je lichaam. En ehm, ook in uw bloedvaten. Daar heeft u ook informatie over gehad toch? Ehm ja, maar ik het dat niet echt begrepen. Oké. Zou u daar wat meer over willen weten? In F Informatie, gesloten vraag In F Gesloten vraag. Behoeftebepaling 8 + + +

Ja, ja heel graag. Ze zij wel iets over de bloedvaten en iets met cholesterol ofzo. Maar wat nou precies Ja, ja klopt. Nou als je dus veel vette dingen eet, daar zit cholesterol in, in vet eten. En door het te eten komt het ook in het bloed terecht. Cholesterol is een soort van vet molecuul, en dat kan dan in de wand van de aderen blijven plakken. Oh en dan gaan ze dicht zitten ofzo? Ja. Nou je moet het eigenlijk zo zien dat het laagje eh, aan de wand wordt steeds dikker waardoor op een gegeven moment, als het echt te dik wordt, dat eh, dat er gewoon geen ruimte meer is in het bloedvat om het bloed er doorheen te laten stromen. En dan ga je dus dood?! In F Informatie + +, geeft aan wat haar behoeften zijn qua informatie. +, stelt een vraag n.a.v. de gegeven informatie. In F Informatie +/- Misschien iets te rechtdoorzee. +, de informatie kwam blijkbaar hard aan waardoor ik de zorgvrager heb laten schrikken. De boodschap is nu wel duidelijk. Nou, ja het is wel heel gevaarlijk ja Snapt u dat? In F Gesloten vraag. + Ja, maar ik schrik er wel + 9

heel erg van ja. Ja, het zal wel even een eng verhaal voor u zijn. In E parafrase + 10

Reflectieverslag Ter afsluiting van het verslag volgt hier de reflectie. Ik heb hierbij volgens het reflectiemodel van Korthagen gereflecteerd. Dit model is een cyclus dat bestaat uit 5 fasen waarbij fase 5 en fase 1 eigenlijk dezelfde fasen zijn, namelijk het handelen. Fase 5 is dan het handelen in een nieuwe situatie. Fase 1: handelen Wat is er gebeurd? Er heeft een voorlichtingsgesprek plaatsgevonden waarbij ik de rol van verpleegkundige innam en mijn medestudent Cathy de rol van mevr. van Doorn (de zorgvrager). Wat vond ik daarin belangrijk? Ik vond het in dit gesprek belangrijk dat de zorgvrager de informatie zou krijgen waar zijn behoefte aan had en wat belangrijk voor haar is om te weten. Tot welke leerdoelen heeft dit geleid? Aan het begin van het blok heb ik een aantal leerdoelen geformuleerd. Deze staan tevens beschreven op pagina 3 en 4 van dit verslag. Dit waren tevens mijn leerdoelen voor het voorlichtingsgesprek, maar dan nog iets concreter: - Ik zal de behoeften van de zorgvrager bepalen door ernaar door te vragen; - Ik zal de zorgvrager op haar gemak stellen door empathie te tonen; - Ik zal de zorgvrager ruimte geven voor haar emoties en de kans geven om zelf iets te vertellen door stiltes te laten vallen. Fase 2: terugblikken op het handelen Wat wilde ik? Ik ging een voorlichtingsgesprek geven over obesitas. Ik wilde de zorgvrager dus zo goed mogelijk voorlichten. Ik wilde het gesprek goed beginnen door het doel van het gesprek te benoemen en de behoefte van de zorgvrager te bepalen. Daarna wilde ik gaan inspelen op de behoefte van de zorgvrager en ervoor zorgen dat zij alle informatie goed begrepen had. Wat voelde ik? Ik had mij voorbereid op het gesprek, maar toch voelde ik mij wat onzeker toen we begonnen. In de loop van het gesprek nam deze onzekerheid wel af en bleek het allemaal best goed te gaan. Wat dacht ik? Ik dacht tijdens het gesprek vooral aan alle informatie die ik zou kunnen vertellen. Ik probeerde mij echt in te leven in de situatie van de zorgvrager, ondanks dat Cathy niet echt een vrouw met overgewicht is. Ik moest mijn fantasie dus weer gaan gebruiken. Cathy kwam geloofwaardig over in de dingen die zij zei waardoor dat niet zo moeilijk was. Ik dacht er bij het geven van informatie aan dat het begrijpelijk moest zijn voor de zorgvrager, ik vermeed dus het gebruik van vakjargon, en dat het aan zou sluiten aan haar behoeftes. 11

Wat deed ik? Ik benoemde aan het begin van het gesprek het doel van het gesprek en deed een behoeftebepaling bij de zorgvrager door haar te vragen of er al iets was wat zij wilde weten. Naar aanleiding daarvan ben ik haar informatie gaan geven. Ik kwam erachter dat ik veel te vertellen had. Ik vind het ook een interessant onderwerp. Daardoor vertelde ik soms misschien iets teveel verschillende dingen achter elkaar. Om ervoor te zorgen dat de zorgvrager deze informatie toch zou onthouden heb ik de gegeven informatie een paar keer samengevat. Ik toonde empathie tijdens het gesprek en vroeg door naar de gevoelens en gedachten van de zorgvrager. Ik had alleen zoveel te vertellen dat ik vergat om af en toe stiltes te laten vallen. Dit heb ik tijdens het gesprek maar één keer gedaan op een moment dat een stilte voor mijn gevoel echt gewenst was, en dat was eigenlijk niet eens een lange stilte. Dit leerdoel heb ik dus niet helemaal goed aangepakt. Wat wilden, voelden, dachten en deden de anderen uit mijn projectgroep? Cathy (de zorgvrager) en Merit (de observator) hebben feedbackformulieren voor mij ingevuld. Daardoor weet ik ook hoe zij het gesprek ervaren hebben. Cathy vond dat er een duidelijke structuur in het gesprek aanwezig was en dat de informatie aansloot bij de vragen die zij stelde. Zij merkte dat ik in ging op haar emoties (empathie tonen) en doorvroeg naar haar gevoelens en gedachten. Dat waren overigens ook mijn leerdoelen. Zij vond wel dat ik meer gebruik had kunnen maken van stiltes in het gesprek. Merit gaf aan dat mijn behoeftebepaling aan het begin van het gesprek wat uitgebreider had gekund en dat ik nog wat meer door had mogen vragen naar de emoties van de zorgvrager. Als ik iets aan Cathy vroeg dan gaf zij daar meestal ook uitgebreid antwoord op. Dat was prettig, want ik kon daardoor goed bepalen waar haar behoeftes lagen en hoe ik daar op in kon spelen. Fase 3: bewustwording van essentiële aspecten Uit wat ik in fase 2 beschreven heb blijkt dat ik tijdens het voorlichtingsgesprek zoveel te vertellen had dat ik de zorgvrager weinig ruimte gaf om na te denken, informatie te verwerken of zelf iets te vertellen. Empathie tonen en doorvragen naar gevoelens en gedachten deed ik wel goed, alleen had ik nog meer door kunnen vragen naar haar emoties. Ook vatte ik het gesprek samen waardoor het wat overzichtelijker werd voor de zorgvrager. Fase 4: alternatieven ontwikkelen voor de aanpak Bij een volgend gesprek wil ik meer stiltes laten vallen en niet teveel informatie in één keer geven. Ook wil ik een wat uitgebreidere behoeftebepaling doen aan het begin van het gesprek, zodat ik beter weet aan welke informatie de zorgvrager echt behoefte heeft. Fase 5 (= fase 1 van de vorige cyclus): uitproberen in nieuwe situaties Bij (voorlichtings)gesprekken in de toekomst zal ik bovenstaande alternatieven meenemen in mijn aanpak. 12

Bijlagen - Feedbackformulieren voorlichtingsgesprek door zorgvrager en observator; - Feedbackformulieren medestudenten anamnesegesprek, voorlichtingsgesprek, adviesgesprek, slechtnieuwsgesprek 2x en ontslaggesprek. 13

Feedbackformulier zorgvrager 14

15

Feedbackformulier observator 16

17 Feedbackformulieren medestudenten >>>