Inkoopgedrag van het MKB in geliberaliseerde markten

M200602 Inkoopgedrag van het MKB in geliberaliseerde markten Betere kwaliteiten en lagere prijzen in geliberaliseerde markten? drs. P.Th. van der Zeijden Zoetermeer, mei 2006

Inkoopgedrag van het MKB in geliberaliseerde markten Liberalisering van voorheen publieke markten, zoals elektriciteit en telecommunicatie, moet voor de afnemers betere kwaliteiten en betere prijzen opleveren. Het MKB lijkt in deze markten voordelen te laten liggen. Uit onderzoek van EIM komt naar voren dat in de afgelopen drie jaar 19% van de MKBbedrijven is overgestapt naar een andere elektriciteitsleverancier en 36% van de MKBbedrijven is overgestapt naar een andere leverancier voor telecommunicatie. Daarbij stappen relatief meer grotere MKB-bedrijven over dan kleinere. Het behalen van prijsvoordeel is de belangrijkste reden om over te stappen. Verder blijkt dat MKB-bedrijven meer voordeel hebben van de liberalisering van de telecommunicatiemarkt dan van de elektriciteitsmarkt. In de telecommunicatiemarkt heeft 37% van de MKB-bedrijven de afgelopen drie jaar betere prijzen gerealiseerd als gevolg van de liberalisering; in de elektriciteitsmarkt was dat slechts 10%. De kwaliteit van de dienstverlening is in die periode voor 16% van de MKB-bedrijven verbeterd in de telecommunicatiemarkt, tegen slechts 4% in de elektriciteitsmarkt. Grotere MKB-bedrijven profiteren duidelijk meer van de liberalisering dan kleinere MKB-bedrijven. Het grootste deel van de MKB-bedrijven is van mening dat MKB-bedrijven veel besparingsmogelijkheden laten liggen door niet kritisch te kijken naar de kosten van elektriciteit en/of telecommunicatie. 22% van de MKB-bedrijven verwacht voor elektriciteit goedkoper uit te zijn bij een andere leverancier; voor telecommunicatie is dat zelfs 36%. Liberalisering, wat heeft het MKB daaraan? Vaak wordt kritisch gekeken naar de liberalisering van voorheen publieke markten. Het wordt er allemaal niet beter op en het wordt alleen maar duurder. Alleen de grote bedrijven hebben er wat aan. Uitspraken die worden gedaan wanneer voorheen publieke markten, zoals de energiemarkt en de telecommunicatiemarkt, worden of zijn geliberaliseerd. Maar zijn deze uitspraken juist? Profiteert niet ook het MKB van liberaliseringsprocessen in de energiemarkt en in de telecommunicatiemarkt? Hoe gedragen bedrijven in het MKB zich bij de inkoop van energie en telecommunicatiediensten? Om hier meer zicht op te krijgen heeft EIM een inventariserend onderzoek uitgevoerd onder bedrijven in het MKB over hun inkoopgedrag in de elektriciteitsmarkt en in de telecommunicatiemarkt. Deze inventarisatie is uitgevoerd binnen het door EIM uitgevoerde publieke onderzoeksprogramma 'MKB en Ondernemerschap'. In de laatste meting van het MKB-Beleidspanel (april 2006) is een onderzoek onder bijna 2.000 ondernemers in het MKB gehouden naar het overstapgedrag in de elektriciteits- en in de telecommunicatiemarkt 1. Aan het representatieve panel is gevraagd of 1 Het MKB-Beleidspanel loopt sinds 1999. Drie keer per jaar worden ongeveer 2.000 ondernemers uit het MKB telefonisch ondervraagd over praktische en strategische ondernemerszaken. Vragen zijn er gesteld over innovatie, milieu, sociale zaken, arbeidskwesties, concurrentieperceptie, bedrijfsopvolging, et cetera. Tot dusver hebben 22 metingen plaatsgevonden. Van elk panellid wordt een verscheidenheid aan basiskenmerken bijgehouden. 3

men is overgestapt naar een andere leverancier, waarom men is overgestapt, of men een overstap heeft overwogen, welke argumenten daar een rol bij spelen, etc. Enkele van deze vragen zijn ook drie jaar geleden gesteld aan ondernemers in het MKB in het kader van de Observatory of European SMEs 2003 1. MKB stapt voor elektriciteit minder over dan voor telecommunicatie Door de liberalisering van de elektriciteitsmarkt waren grote afnemers vanaf januari 1999 vrij om een andere leverancier voor elektriciteit te kiezen. Voor middelgrote afnemers was dat vanaf januari 2002 mogelijk. Pas vanaf 2004 is de elektriciteitsmarkt voor alle afnemers vrij. Daarnaast was voor alle afnemers de markt voor zogenaamde groene stroom reeds vanaf juli 2001 vrij. In de periode 2000-2003 is 11% van de bedrijven met minder dan 250 werkzame personen overgestapt naar een andere leverancier voor elektriciteit (zie tabel 1). Door de stapsgewijze liberalisering van de elektriciteitsmarkt zijn het vooral de grotere bedrijven die in de periode 2000-2003 zijn overgestapt. In de periode 2003-2006 is het aantal MKB-bedrijven dat is overgestapt wel toegenomen, namelijk naar 19%. Daarbij valt op dat zich onder de grotere MKB-bedrijven (50 tot 100 werkzame personen) meer overstappers bevinden dan onder de kleinere MKB-bedrijven (minder dan 50 werkzame personen). Van de bedrijven die niet zijn overgestapt heeft bijna een kwart wel overwogen om over te stappen. Ook hierbij zijn het relatief meer grotere MKB-bedrijven die een overstap naar een andere elektriciteitsleverancier overwegen dan kleinere MKB-bedrijven. tabel 1 Aantal keer Aantal bedrijven in het MKB dat de laatste drie jaar is overgestapt naar een andere leverancier voor elektriciteit (in procenten van het totaal aantal bedrijven), naar grootteklasse (aantal werkzame personen) in 2006 en 2003 2006 2003 overgestapt 0-9 10-49 50-99 totaal 0-9 10-49 50-249 totaal Meerdere keren 3 4 5 4 0 0 1 0 Eén keer 15 13 27 15 10 20 53 11 Niet overgestapt 80 81 68 79 88 80 45 86 Weet niet 2 2 0 2 3 0 1 2 Totaal 100 100 100 100 100 100 100 100 Bron: EIM 2006 en Observatory of European SMEs 2003. De liberalisering van de telecommunicatiemarkt is vele jaren eerder ingezet dan die van de elektriciteitsmarkt. Het percentage bedrijven dat is overgestapt naar een andere leverancier was in de telecommunicatiemarkt in de periode 2000-2003 al beduidend hoger 1 European Commission (2003), Observatory of European SMEs 2003, No. 3; SMEs and the liberalisation of network industries: Telecommunications and Electricity Markets, Luxembourg: Office for Official Publications of the European Communities, http://europa.eu.int/comm/enterprise/enterprise_policy/analysis/doc/smes_observatory_2003_report3 _en.pdf. 4

dan in de elektriciteitsmarkt. In de telecommunicatiemarkt ging het om 27% van de bedrijven met minder dan 250 werkzame personen (zie tabel 2), tegen slechts 11% in de elektriciteitsmarkt. Ook in de periode 2003-2006 veranderden MKB-bedrijven meer van telecommunicatieleverancier dan van elektriciteitsleverancier, namelijk 36% bij telecommunicatie tegen 19% bij elektriciteit. Onder de grotere bedrijven binnen het MKB is het percentage overstappers in de telecommunicatiemarkt hoger dan onder de kleinere bedrijven. Van de bedrijven die niet zijn overgestapt heeft bijna een derde wel overwogen om over te stappen. Ook dit is hoger dan in de elektriciteitsmarkt. En ook hierbij zijn het relatief meer grotere MKB-bedrijven die een overstap naar een andere telecommunicatieleverancier overwegen dan kleinere MKB-bedrijven. tabel 2 Aantal keer Aantal bedrijven in het MKB dat de laatste drie jaar is overgestapt naar een andere leverancier voor telecommunicatie (in procenten van het totaal aantal bedrijven), naar grootteklasse (aantal werkzame personen) in 2006 en 2003 2006 2003 overgestapt 0-9 10-49 50-99 totaal 0-9 10-49 50-249 totaal Meerdere keren 8 12 21 8 6 8 22 7 Eén keer 27 31 37 28 19 34 18 20 Niet overgestapt 65 57 42 64 73 57 60 72 Weet niet 0 0 0 0 2 0 0 2 Totaal 100 100 100 100 100 100 100 100 Bron: EIM 2006 en Observatory of European SMEs 2003. Prijs is belangrijkste reden om over te stappen Overstappen naar een andere leverancier is pas interessant wanneer de andere leverancier een beter product of betere dienstverlening en/of een betere prijs aan kan bieden. Voor MKB-bedrijven die voor elektriciteit of telecommunicatie overstappen naar een andere leverancier blijkt de prijs de belangrijkste reden te zijn. 84% van de MKBbedrijven die zijn overgestapt naar een andere elektriciteitsleverancier en 87% van de MKB-bedrijven die zijn overgestapt naar een andere leverancier voor telecommunicatie gaven de prijs op als belangrijke reden om over te stappen (zie tabel 3). Bij de telecommunicatie speelt bij bijna een kwart van de bedrijven ook de kwaliteit van de dienstverlening een rol bij de beslissing om over te stappen naar een andere leverancier. Bij elektriciteit speelt de kwaliteit van de dienstverlening, met name voor de bedrijven tussen 10 en 100 werkzame personen, een minder grote rol. 14% van de MKB-bedrijven die voor elektriciteit zijn overgestapt noemde andere redenen zoals: elektriciteit en gas bij één leverancier onderbrengen faillissement van de leverancier milieuaspect (overstap op groene stroom) aansluiting bij een collectief inkoopcontract. 5

tabel 3 Redenen om over te stappen naar een andere leverancier voor elektriciteit of telecommunicatie (aantal bedrijven in procenten van het totaal aantal bedrijven dat is overgestapt), naar grootteklasse (aantal werkzame personen) in 2006 (meerdere antwoorden mogelijk) Reden 0-9 10-49 50-99 totaal 0-9 10-49 50-99 totaal Prijs 83 89 86 84 87 86 85 87 Kwaliteit dienstverlening 20 12 14 19 22 24 43 24 Andere reden 15 12 14 14 9 9 7 9 Belemmeringen om over te stappen in de elektriciteitsmarkt en in de telecommunicatiemarkt komen grosso modo overeen In tabel 4 zijn de redenen aangegeven om niet over te stappen naar een andere leverancier. In de elektriciteitsmarkt is de administratieve rompslomp de belangrijkste belemmering om over te stappen naar een andere leverancier. De vele publiciteit over administratieve problemen bij het overstappen naar een andere elektriciteitsleverancier heeft er waarschijnlijk aan bijgedragen dat dit als een belangrijke belemmering wordt gezien om over te stappen. Andere belangrijke belemmeringen om te switchen naar een andere elektriciteitsleverancier zijn het gebrek aan vertrouwen in de leveranciers en het idee dat een overstap te weinig oplevert. Ook in de telecommunicatiemarkt vormen de administratieve rompslomp en het gebrek aan vertrouwen in de leveranciers de belangrijkste knelpunten om naar een andere leverancier te gaan. Opvallend is dat hoge overstapkosten nauwelijks worden genoemd als belemmering, zowel in de elektriciteitsmarkt als in de telecommunicatiemarkt. 6

tabel 4 Redenen om niet over te stappen naar een andere leverancier voor elektriciteit of telecommunicatie (aantal bedrijven in procenten van het totaal aantal bedrijven dat niet is overgestapt), naar grootteklasse (aantal werkzame personen) in 2006 (meerdere antwoorden mogelijk) Reden 0-9 10-49 50-99 totaal 0-9 10-49 50-99 totaal Administratieve rompslomp 32 30 27 32 24 25 20 24 Geen vertrouwen in leveranciers 20 22 20 20 24 21 10 24 Levert te weinig op 20 17 19 20 14 11 20 14 Te veel moeite, kost tijd 16 15 7 16 14 18 20 15 Gebrek aan duidelijke informatie 12 13 7 12 9 7 10 9 Meenemen nummer 4 4 10 5 Te hoge overstapkosten 1 0 0 1 1 0 10 1 Andere reden 16 17 20 16 23 21 20 23 Aan de bedrijven die wel zijn overgestapt naar een andere leverancier is gevraagd wat bij die overstap de belangrijkste barrières waren die moesten worden overwonnen. Het grootste deel van de overstappers heeft geen belemmeringen ervaren (zie tabel 5). Bij elektriciteit blijkt dat de administratieve aspecten duidelijk de belangrijkste belemmering zijn geweest. Bijna een kwart van de overstappers heeft last gehad van administratieve beslommeringen. De perceptie van de bedrijven die niet zijn overgestapt wordt dus in de praktijk bevestigd. Bij telecommunicatie hebben overstappers ook last gehad van moeilijk op te zeggen oude contracten en lastige en langdurige procedures (andere belemmeringen in tabel 5). tabel 5 Ervaren barrières bij het overstappen naar een andere leverancier voor elektriciteit of telecommunicatie (aantal bedrijven in procenten van het totaal aantal bedrijven dat is overgestapt) in 2006 (meerdere antwoorden mogelijk) Reden Administratieve rompslomp 23 11 Geen vertrouwen in leveranciers 3 7 Levert te weinig op 3 2 Te veel moeite, kost tijd 12 6 Gebrek aan duidelijke informatie 5 3 Meenemen nummer 2 Te hoge overstapkosten 0 1 Andere belemmeringen 11 19 Geen belemmeringen 60 63 7

Liberalisering elektriciteitsmarkt levert MKB minder op dan liberalisering telecommunicatiemarkt Door de liberalisering van markten krijgen afnemers de kans om naar een andere leverancier over te stappen om een beter product, een betere dienstverlening, een betere prijs of een pakket dat beter aansluit bij de eigen wensen, te krijgen. Daarnaast kunnen afnemers die niet overstappen een beter aanbod van de bestaande leverancier krijgen door te profiteren van de resultaten van de toegenomen concurrentie op de markt (zoals betere kwaliteiten en lagere prijzen). Aan alle MKB-bedrijven in het onderzoek (zowel overstappers als niet-overstappers) is daarom gevraagd wat de invloed van de liberalisering in de elektriciteitsmarkt en de telecommunicatiemarkt voor hun bedrijf is geweest in de afgelopen drie jaar. Prijs 1 Ten aanzien van de prijs is het duidelijk dat de liberalisering van de telecommunicatiemarkt voor meer MKB-bedrijven prijsvoordeel heeft opgeleverd dan de liberalisering van de elektriciteitsmarkt. 37% van de MKB-bedrijven heeft prijsvoordeel weten te behalen in de telecommunicatiemarkt, tegen slechts 10% in de elektriciteitsmarkt (zie tabel 6). In de elektriciteitsmarkt hebben veel MKB-bedrijven (29%) de ervaring dat de prijs is verslechterd. Daarnaast blijkt dat het vooral de grotere MKB-bedrijven zijn die prijsvoordeel weten te behalen, zowel in de telecommunicatiemarkt als in de elektriciteitsmarkt. tabel 6 Invloed (in de afgelopen drie jaar) van de liberalisering op de prijs voor het MKB-bedrijf voor elektriciteit of telecommunicatie (aantal bedrijven in procenten van het totaal aantal MKB-bedrijven), naar grootteklasse (aantal werkzame personen) in 2006 Reden 0-9 10-49 50-99 totaal 0-9 10-49 50-99 totaal Verbeterd 10 10 17 10 35 52 68 37 Hetzelfde gebleven 45 42 35 45 49 36 24 48 Verslechterd 29 29 31 29 8 6 4 8 Weet niet 16 19 17 16 7 6 4 7 Totaal 100 100 100 100 100 100 100 100 Kwaliteit van de dienstverlening Ook ten aanzien van de kwaliteit van de dienstverlening blijken in de telecommunicatiemarkt meer MKB-bedrijven voordeel te behalen dan in de elektriciteitsmarkt: 16% van de MKB-bedrijven in de telecommuncatiemarkt tegen slechts 4% in de elektriciteitsmarkt. In de telecommunicatiemarkt zijn het wederom de grotere MKB-bedrijven die een betere kwaliteit van de dienstverlening hebben gekregen. 1 In de telefonische enquête onder MKB-bedrijven is gevraagd wat de invloed van de liberalisering op de prijs voor hun bedrijf is geweest, waarbij ten aanzien van de elektriciteitsmarkt uitdrukkelijk is gevraagd daarbij de recente prijsverhogingen als gevolg van de stijgende olieprijzen buiten beschouwing te laten. 8

tabel 7 Invloed (in de afgelopen drie jaar) van de liberalisering op de kwaliteit van de dienstverlening voor het MKB-bedrijf voor elektriciteit of telecommunicatie (aantal bedrijven in procenten van het totaal aantal MKB-bedrijven), naar grootteklasse (aantal werkzame personen) in 2006 Reden 0-9 10-49 50-99 totaal 0-9 10-49 50-99 totaal Verbeterd 4 4 4 4 15 21 26 16 Hetzelfde gebleven 80 79 74 80 75 67 61 74 Verslechterd 11 15 18 11 9 12 9 9 Weet niet 5 2 4 5 1 0 4 1 Totaal 100 100 100 100 100 100 100 100 Markttransparantie Om te kunnen profiteren van de voordelen van marktwerking is het van belang dat afnemers duidelijk inzicht hebben in het aanbod van de verschillende leveranciers en de aanbiedingen kunnen vergelijken en beoordelen. Dat vereist een zekere transparantie van de markt. Voor bijna de helft van de MKB-bedrijven is de markttransparantie in zowel de elektriciteitsmarkt als de telecommunicatiemarkt niet veranderd (zie tabel 8). In de elektriciteitsmarkt ervaren iets meer bedrijven minder transparantie dan meer transparantie. In de telecommunicatiemarkt is dat andersom. tabel 8 Invloed (in de afgelopen drie jaar) van de liberalisering op de markttransparantie van elektriciteit of telecommunicatie (aantal bedrijven in procenten van het totaal aantal MKB-bedrijven), naar grootteklasse (aantal werkzame personen) in 2006 Reden 0-9 10-49 50-99 totaal 0-9 10-49 50-99 totaal Verbeterd 20 19 13 20 27 31 33 27 Hetzelfde gebleven 50 48 43 49 47 45 38 47 Verslechterd 24 29 35 25 21 20 25 21 Weet niet 6 4 9 6 5 4 4 5 Totaal 100 100 100 100 100 100 100 100 Invloed van liberalisering op MKB-bedrijven Het grootste deel van de MKB-bedrijven zegt dat de liberalisering van de elektriciteitsmarkt geen positieve of negatieve invloed heeft gehad op het bedrijf. Opvallend is dat in 2003 nog meer bedrijven (met minder dan 250 werkzame personen) een positieve invloed van de liberalisering hebben ervaren dan een negatieve invloed (zie figuur 1). In 2006 zijn er meer bedrijven (met minder dan 100 werkzame personen) die juist een negatieve invloed van de liberalisering hebben ervaren dan een positieve invloed. Verder raakt de liberalisering van de elektriciteitsmarkt de grotere MKB-bedrijven meer dan de kleinere. 9

figuur 1 Invloed van de liberalisering van de elektriciteitssector op de MKBbedrijven (aantal bedrijven in procenten van het totaal aantal MKBbedrijven), naar grootteklasse (aantal werkzame personen) 2006 0-9 10-49 50-99 0-99 2003 0-249 0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100% negatieve invloed geen invloed povitieve invloed weet niet Bron: EIM 2006 en Observatory of European SMEs 2003. De liberalisering van de telecommunicatiemarkt blijkt voor het MKB veel meer op te leveren dan de liberalisering van de elektriciteitsmarkt. Ruim een kwart van de MKBbedrijven ervaart een positieve invloed van de liberalisering van de telecommunicatiemarkt, tegen slechts 4% van de MKB-bedrijven die een negatieve invloed ervaart (zie figuur 2). De grotere MKB-bedrijven blijken meer te profiteren dan de kleinere. figuur 2 Invloed van de liberalisering van de telecommunicatiesector op de MKBbedrijven (aantal bedrijven in procenten van het totaal aantal MKBbedrijven), naar grootteklasse (aantal werkzame personen) 2006 0-9 10-49 50-99 0-99 2003 0-249 0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100% negatieve invloed geen invloed povitieve invloed weet niet Bron: EIM 2006 en Observatory of European SMEs 2003. 10

Ruim 10% van de MKB-bedrijven koopt elektriciteit en/of telecommunicatie in via collectieve inkoopcontracten Vaak zijn MKB-bedrijven te klein om extra voordelen te bedingen bij hun leveranciers. Dat geldt ook voor producten als elektriciteit en telecommunicatie. Om toch te kunnen profiteren kunnen MKB-bedrijven zich aansluiten bij collectieve contracten voor de inkoop van elektriciteit en/of telecommunicatie. In de praktijk is het aantal bedrijven dat is aangesloten bij een collectief inkoopcontract voor elektriciteit en/of telecommunicatie nog beperkt. Uit het onderzoek blijkt dat ruim 10% van de MKB-bedrijven is aangesloten bij een collectief inkoopcontract voor elektriciteit en/of telecommunicatie. Verder blijkt dat grotere MKB-bedrijven zich meer bij collectieve inkoopcontracten voor elektriciteit en/of telecommunicatie aansluiten dan kleinere MKB-bedrijven. MKB laat voordelen liggen Ten slotte is in het onderzoek aan de MKB-bedrijven gevraagd of zij het eens of oneens zijn met de volgende twee stellingen: Mijn bedrijf zou waarschijnlijk goedkoper uit zijn wanneer ik zou overstappen naar een andere leverancier van elektriciteit/telecommunicatie ; MKB-bedrijven laten veel besparingsmogelijkheden liggen door niet kritisch te kijken naar de kosten van elektriciteit/telecommunicatie. In figuur 3 zijn de meningen van MKB-bedrijven op deze stellingen weergegeven voor elektriciteit en voor telecommunicatie. Veel MKB-bedrijven denken dat ze bij een andere leverancier goedkoper uit zijn: 22% van de bedrijven bij elektriciteit en zelfs 36% van de bedrijven bij telecommunicatie (zie figuur 3). Wanneer in het algemeen de stelling wordt voorgelegd of MKB-bedrijven veel besparingsmogelijkheden laten liggen door niet kritisch naar hun kosten voor elektriciteit en/of telecommunicatie te kijken, blijkt een meerderheid van de MKB-bedrijven het hiermee eens te zijn: bij elektriciteit 56% van de bedrijven en bij telecommunicatie 60% van de bedrijven. Kennelijk is in de geliberaliseerde markten nog veel te halen voor het MKB. figuur 3 Mening over stellingen (aantal bedrijven in procenten van het totaal aantal MKB-bedrijven) Bedrijf waarschijnlijk goedkoper uit bij andere leverancier MKB-bedrijven laten veel besparingsmogelijkheden liggen Bedrijf waarschijnlijk goedkoper uit bij andere leverancier MKB-bedrijven laten veel besparingsmogelijkheden liggen 0% 20% 40% 60% 80% 100% oneens noch eens, nog oneens eens weet niet 11