VOORKANTTOEVOEGEN
VrijetijdseconomieDrenthe Feitenencijfers 2015 (versie2september2015)
Colofon DitiseenuitgavevandeProvincieDrenthe Auteur:MonicaWagenaar,DeAfdelingOnderzoekwww.deafdelingonderzoek.nl Grafischevormgevingomslag:GrafischeDienstenProvincieDrenthe 2015ProvincieDrenthe(versie2september2015) Overnamevangegevensuitdezepublicatieistoegestaan,mitsdebronwordtvermeld.Ondanksde zorgvuldigheidwaarmeedezeuitgaveissamengesteldzijnprovinciedrentheendeafdeling Onderzoeknietaansprakelijkvoorfoutenofonvolkomenhedeneneventueeldaaruitvoortvloeiende schade. Ukunteendigitaleversievandezeuitgavegratisdownloadenop: http://www.provincie.drenthe.nl/onderwerpen/ondernemen/vrijetijdseconomie/
Samenvatting Vakantiesenovernachtingen Nederlandersbrachtenin2014intotaal1,5miljoenvakantiesenruim7,8miljoen nachtendoorindrenthe.zestienprocentvandezevakantieswerdopeenvaste standplaatsdoorgebracht,derestwaseentoeristischevakantie.vanallenachten dienederlandersineigenlanddoorbrachtentijdenstoeristischevakantieshad 9,4%Drenthealsbestemming.Drenthestaatzowelquatoeristischevakantiesals quaovernachtingentijdensdezevakantiesopdevijfdeplaatsvandebinnenz landsevakantiebestemmingen. Dejaren2011en2012warentopjarenvoorDrenthe,maarin2013en2014was ersprakevaneendalingvanhetaantaltoeristischevakantiesenovernachtingen. Dezedalinglijkt 1 indrenthesterkertezijndangemiddeldinnederland. EengemiddeldebinnenlandsetoeristischevakantieinDrentheduurt5,0nachten, landelijk4,8nachten.zowelindrenthealsingeheelnederlandisdegemiddelde verblijfsduurgedaaldtenopzichtevaneenjaareerder. Circa185.000buitenlandsevakantiegangersenzakelijkebezoekersbrachtenin 2014circa713.000nachtendoorinDrenthe.Hetaantalovernachtingenvan buitenlandseverblijfsgastenisindrenthesinds2012met27%gestegen(landelijk +17%).Bijna60%vandebuitenlandseverblijfsgastenkwamuitDuitsland.België staatquaherkomstlanden,met19%vandebuitenlandseverblijfsgasten,opde tweedeplek. Trendsenontwikkelingen Erissprakevaneenlichteconomischherstelenookhetconsumentenvertrouwen hersteltzichlangzaam.ditheeftnaarverwachtingnietdirecteffectophetaantal vakantiesendebestedingen,omdatveelconsumentenandere grote aankopen hebbenuitgesteldendezenuvoorranggeven.alsdepositieveontwikkelingvan deeconomiedoorzetzalhetaantalvakantiesenbestedingenopmiddellange termijnweergaantoenemen. Hetaanbod Drenthekenteenrelatiefgrootverblijfsrecreatiefaanbod.Negenvandetien slaapplekkenindrenthewasin2014tevindenopeencampingofineenbungalowz park,ditwasbeduidendmeerdangemiddeldinnederland.drentheteldemet nameweinighotelbedden,slechts5%vandeslaapplekkenbevondzichineen hotel,landelijkwasdehotelsectorgoedvoor18%vandeslaapplekken. HetaantaldagrecreatievebedrijvenlaginDrenthein2014ongeveerophet niveauvan2005.landelijknamhetaantalbedrijvenindedagrecreatievesector dezelfdeperiodemet6%af.delaatstetweejaarwaser,naeenbovengemiddeld 1 "Er"is"een"duidelijk"verschil"in"de"ontwikkeling"gemeten"door"het"Continu"Vakantieonderzoek"(CVO)"en"de"Statistiek" Logiesaccommodaties"(SLA)"van"het"CBS."In"de"inleiding"van"dit"rapport"wordt"hier"een"korte"toelichting"op"gegeven."
positieveontwikkelingindejarenervoor,ookindrenthesprakevaneenlichte dalingvanhetaantaldagrecreatievebedrijven.dezedalingwerdvooralveroorz zaaktdooreenafnamevanhetaantalcafés. Deconsument DegrootstegroepvakantiegangersinDrenthebestaatuittweepersoonshuisZ houdensvan35jaarofouder.deprovincieisbovengemiddeldpopulairbij gezinnenmetjongekinderen.vakantiegangerstussende50z64kiezenjuist mindervaakdangemiddeldvooreenvakantieindrenthe.nederlandse vakantiegangersbezochtendrenthein2014metgemiddeld4,2personen. Landelijkbedroegdegemiddeldegroepsgrootte3,7personen. DegrootstegroepvakantiegangersinDrenthehadin2014eenUitbundigGele leefstijl 2.Uitbundiggelevakantiegangersomschrijvenzichzelfals:joviaal, spontaan,vrolijk,energiekenenthousiast.drentheis,netalszuidzhollanden NoordZBrabant,bovengemiddeldpopulairbijdegeleconsument. InwonersvanFriesland,Groningen,OverijsselenFlevolandkiezenrelatiefvaak vooreenvakantieindrenthe.inabsolutezinwordtdrenthehetmeestbezocht doorvakantiegangersuitzuidzholland 22%vandevakantiegangersinDrenthe kwamindeperiode2012z2014uitdezeprovincie NoordZHolland(16%)en Gelderland(12%). Activiteiten Uitetengaanenwandelenzijn,netalsinveelandereprovincies,depopulairste activiteitentijdenseenvakantieindrenthe.zwemmenisbovengemiddeld populairindrenthe,ditkomtdoordatdeprovincierelatiefvaakbezochtwordt doorgezinnenmetkinderenendoordepopulariteitvankampeerzenbungalowz vakanties.naastzwemmenisookattractieparkzendierentuinbezoekpopulairder dangemiddeld.hetaantalvakantiegangersdatuitetengaat,voorhetplezier winkeltofbezienswaardigegebouwenbezoekt,blijftjuistachterbijhet gemiddeldevoornederland. Nederlandersdieeenactiviteitvanafhethuisadresuitvoeren,ondernemenin Drenthevooralgraagbuitenrecreatieveactiviteiten,zoalsfietsenenrecreërenin denatuur.daarnaastis,ookonderdedagbezoekers,attractieparkzendierentuinz bezoekbovengemiddeldpopulair. Economischebetekenis Binnenlandsevakantiegangersgavenin2014dagelijks30europerpersoonuit,dit waseenstijgingvan9%tenopzichtevanhetjaarervoor.debestedingenper persoonperdagzijndusaanzienlijktoegenomen.datzenogwelonderhet gemiddeldevoornederlandlagen,kandeelsverklaardwordendoorhetaanbod; veelbungalowparkenencampingsenweinighotels.tijdenseenvakantieineen bungalowofopeencampingwordtinvergelijkingmeteenhotelvakantieminder besteed.daarnaastisdrenthebovengemiddeldpopulairbijgezinnenmet kinderen.gezinnenmetkinderengeven,invergelijkingmetbijvoorbeeldstellen zonderkinderen,perpersoonperdagminderuit. 2 "Zie"voor"een"samenvatting"van"de"kenmerken"van"de"Leisure"Leefstijlen"paragraaf"3.1."
IntotaalgavenNederlandsevakantiegangersinDrenthebijnaeenkwartmiljard eurouitaanvakantiesindrenthe.hetgrootstedeel(225mlneuro)daarvanwerd uitgegeventijdenstoeristischevakanties,deresttijdensvakantiesopeenvaste standplaats.deafnamevanhetaantalovernachtingenzorgdeer,ondanksde groeivandedagelijksebestedingen,voordatdetotalebestedingenaan binnenlandsevakantiesindrenthezijnafgenomentenopzichtevan2013. Buitenlandseverblijfsgasten(zowelzakelijkalstoeristisch)gavenin2014naar schattingcirca98,5miljoeneuro 3 uitaaneenverblijfindrenthe.bijna51miljoen eurokwamvoorrekeningvandeduitsers,belgenwarengoedvoorruim15 miljoeneuro. AandaguitstapjesdievanafhethuisadresinDrenthewerdenondernomenin 2012Z2013,werddoorDrenteneninwonersvanderestvanNederlandcirca688 miljoeneurouitgegeven.peruitstapjewerdindrenthegemiddeld15eurobesteed, hetgemiddeldevoornederlandbedroegcirca19euro.delagerebestedingenin Drenthehebbenvooraltemakenmethetsoortactiviteiten.Nederlanderskiezen graagvoordrenthealsbestemmingvoorbuitenrecreatieveactiviteiten.tijdensdit soortactiviteitenwordtrelatiefweiniguitgegeven. Werkgelegenheid DevrijetijdssectorinDrentheleverdein2014intotaalruim14.000banenop,dit is6,7%vandetotalewerkgelegenheidindeprovincie.hoeweldewerkgelegenheid indevrijetijdssectordeafgelopentweejaarmet4%isafgenomen,lagdezein 2014nogsteeds11%bovenhetniveauvan2005.Dewerkgelegenheidinde vrijetijdssectorontwikkeldezichduidelijkpositieverdandetotalewerkgelegenheid. 3 "Door"een"trendbreuk"in"het"Onderzoek"Inkomend"Toerisme"van"NBTC,"is"het"niet"mogelijk"een"vergelijking"te"maken"met" voorgaande"jaren."
Inhoudsopgave Inleiding...8 1 Trendsenontwikkelingen...10 1.1.Economischeontwikkelingen...10 1.2.Demografischeontwikkelingen...11 1.3.Trendsinvrijetijd...13 2 Aanbodvoortoeristenrecreant...14 2.1.LandschapDrenthe...14 2.2.Aanbodlogiesaccommodaties...15 2.3.Aanboddagrecreatie...17 3 Deconsument...18 3.1.SegmentatieopbasisvanLeisureLeefstijlen...18 3.2.ProfielinwonersDrenthe...21 3.3.ProfielbinnenlandsetoeristischevakantiegangersDrenthe...22 4 VerblijveninDrenthe...30 4.1.VakantiesvanNederlanders...30 4.2.OvernachtingenvanNederlanders...34 4.3.LogiesvormNederlanders...36 4.4.Verblijfsbezoekvanbuitenlanders...38 5 ActiviteiteninDrenthe...39 5.1.Populaireactiviteitentijdensdevakantie...39 5.2.PopulairevrijetijdsactiviteitenNederlanders...40 5.3.Cultuurtijdensvakantiesendagjesuit...41 6 BestedingenenwerkgelegenheidinDrenthe...44 6.1.BestedingentijdensvakantiesvanNederlanders...44 6.2.Bestedingennaarlogiesvorm...47 6.3.BestedingentijdensuitstapjesvanNederlanders...48 6.4.Bestedingentijdensverblijfsbezoekvanbuitenlanders...50 6.5.Totalebestedingen...50 6.6.Werkgelegenheid...51 Bronnen...54
8 Inleiding Vooruligthetrapport Vrijetijdseconomie"Drenthe,"Feiten"en"cijfers"2015.Indeze uitgavezijndebelangrijkstefeitenencijfersoverdevrijetijdssectorindrenthe bijeengebracht.erwordtindezeuitgavezoveelmogelijkmetbestaandelandez lijkebronnengewerkt.hetgebruikvanlandelijkebronnengeeftdemogelijkheid omdecijfersvanenontwikkelingenindrenthetevergelijkenmetdeandere provinciesenmethetnederlandsgemiddelde.deontwikkelingenvoordrenthe kunnenzoinperspectiefwordengeplaatst. Veelgebruiktebronneninditrapportzijn: - hetcontinuvakantieonderzoek(cvo),eenjaarlijksconsumentenz onderzoekondereenrepresentatievesteekproefvandenederlandse bevolkingnaarhetvakantiegedragvannederlandersvannbtcznipo; - hetcontinuvrijetijdsonderzoek(cvto),eentweejaarlijksconsumentenz onderzoekondereenrepresentatievesteekproefvandenederlandse bevolkingnaarhetvrijetijdsgedragvannederlandersvannbtcznipo; - destatistieklogiesaccommodaties(sla),eenonderzoekondereendeel vandenederlandselogiesaccommodatiesvanhetcentraalbureauvoor Statistiek(CBS); - deleefstijlatlasdagrecreatievoordeprovinciedrenthe,diede consumentenopbasisvanhunprofielindeeltinleefstijlenvansmartagent; - hetprovinciaalwerkgelegenheidsregister(pwr)vandeprovinciedrenthe enlisa,hetwerkgelegenheidsregistervannederland. " Extratoelichtinggebruiktecijfers In"dit"rapport"wordt"voor"het"bepalen"van"het"aantal"vakanties"en"overnachtingen"in"Drenthe" gebruik"gemaakt"van"het"cvo."een"andere"bron"die"hierover"rapporteert"is"het"cbs"" "in"de"sla."in" 2014"laten"beide"bronnen"een"tegengestelde"ontwikkeling"zien"voor"Drenthe."Volgens"het"CVO" neemt"het"aantal"toeristische"binnenlandse"vakanties"in"drenthe"af"met"8%"ten"opzichte"van"2013," terwijl"het"cbs"een"groei"van"het"aantal"gasten"(zakelijk"en"toeristisch)"van"4%"registreert."er"is"geen" sluitende"verklaring"voor"dit"verschil,"maar"het"kan"deels"worden"veroorzaakt"door"definitieverschillen," verschillen"in"populatieafbakening"en"verschillende"onderzoeksmethoden." ContinuVakantieonderzoek(CVO) SteekproefonderNederlandseconsument * Toeristischegasten * Alleaccommodaties,dusookbijv. particulierevakantiewoningen StatistiekLogiesaccommodaties(SLA) Steekproefonderlogiesvertrekkendeaccommodaties * Toeristischeenzakelijkegasten * Hotels,campings,huisjescomplexenen groepsaccommodaties " Er"is"voor"gekozen"om"in"dit"rapport" "net"als"in"voorgaande"jaren" "gebruik"te"maken"van"het"cvo." Het"gebruiken"van"dezelfde"bron"zorgt"ervoor"dat"deze"uitgave"van"Feiten"en"Cijfers"vergeleken"kan" worden"met"die"van"voorgaande"jaren."daarnaast"is"het"cvo"de"bron"die"in"de"landelijke"rt" Standaard"gebruikt"wordt"voor"het"bepalen"van"de"economische"betekenis"van"de"vrijetijdssector." "
Voorhetbepalenvandeeconomischebetekenisvandevrijetijdssector(hoofdZ stuk6)wordtuitgegaanvandein2009ontwikkeldelandelijkert(recreatie Toerisme)Standaard 4.Inditrapportwordtsteedsgebruikgemaaktvandemeest recentebeschikbareinformatie.omdatnietallerapportenenonderzoeken jaarlijksverschijnenisnietalleinformatiegewijzigdtenopzichtevan Feiten"en" Cijfers"Vrijetijdseconomie"Drenthe"2014. EenanderepublicatieoverdevrijetijdseconomieinDrentheishetrapport Toerisme"in"Drenthe"trekt"aan'"(2014)datinzichtgeeftindeontwikkelingvanhet economischbelangvantoerismevoordeprovincie.ditonderzoekwordtin opdrachtvanhetrecreatieschapdrenthedoorecorysuitgevoerdenbrengtde economischebetekenis(bestedingenenwerkgelegenheid)opzowelgemeentelijk alsprovinciaalniveauinbeeld.bijdeberekeningvandeeconomischebetekenis wordendetoeristischrecreatievebestedingenalsuitgangspuntgenomen.het rapportverschijnteensindetweejaar.indecember2014isdemeestrecente uitgaveverschenen. Leeswijzer Inhoofdstuk1wordtaandachtbesteedaantrendsenontwikkelingendiede vrijetijdssectorbeïnvloeden.vervolgensbrengthoofdstuk2hetaanbodvoorde toeristenrecreantinbeeld.hetderdehoofdstukgaatinophetprofielvande consument,hierbijisspecifiekaandachtvoordeindelingvandeinwonersvan DrentheendebinnenlandsetoeristeninDrentheopbasisvanleefstijlen.Het aantalvakantiesenovernachtingenindrentheendegebruiktelogiesvormen komeninhoofdstuk4aandeorde.hoofdstuk5geeftinzichtindemeestuitgez voerdeactiviteitentijdensvakantiesindrentheenpopulairevrijetijdsactiviteiten vandeeigeninwonersendagbezoekers.devrijetijdseconomie,oftewelde economischebetekenisvandevrijetijdssector,komtinhoofdstuk6aanbod. Iederhoofdstukstartmeteenkorteinleiding,metaandachtvoordeinhet hoofdstukgebruiktetermenenomschrijvingen. Indetekstwordtdoormiddelvaneindnoten(nummeringo.b.v.romeinsecijfers) verwezennaardegebruiktebronnen;ditoverzichtvindtuachterinhetrapport. Deindetekstgebruiktevoetnoten(regulierenummering)verduidelijkenen/of geveneentoelichtingopdeindetekstgebruiktebegrippenenomschrijvingen. 4 IPO,"De"landelijke"RT"Standaard,"Notitie"over"bepalen"bestedingen"en"werkgelegenheid"in"de"vrijetijdssector"op"provinciaal" niveau,"2009. 9
1 Trendsenontwikkelingen De"vrijetijdssector"wordt"door"diverse"algemene"trends"beïnvloed:"economische," maatschappelijke,"demografische"en"technologische."hiervan"hebben"er"maar" weinig"alleen"betrekking"op"de"vrijetijdssector."de"trends"die"in"dit"hoofdstuk" uitgewerkt"worden,"hebben"niet"specifiek"betrekking"op"drenthe,"maar"zijn"wel" van"toepassing"op"drenthe." 1.1.Economischeontwikkelingen Het"deel"van"de"Nederlanders"dat"voldoende"tevreden"is"met"de"Nederlandse" economie"daalt"dit"kwartaal"van"70%"naar"65%."76%"van"de"nederlanders" verwacht"het"komende"jaar"geen"verslechtering"van"de"economische"situatie."al" met"al"blijft"de"stemming"over"de"economie"positiever"dan"de"afgelopen"jaren."ook" over"de"eigen"financiële"situatie"is"men"tevreden:"80%"geeft"die"een"voldoende," 77%"verwacht"het"komende"jaar"geen"verslechtering. "" " DitisvolgenshetSociaalenCultureelPlanbureaudemeningvandeNederlandse bevolkinginheteerstekwartaalvan2015. i Grafiek1 40$ 30$ 20$ 10$ 0$ 10$ 20$ 30$ 40$ 50$ 60$ 70$ 2005$ Consumentenvertrouwen,-vertrouwen-economische-situa2e-en- financiele-situa2e-en-koopbereidheid-9-2005-9-t/m-juni-2015-2006$ 2007$ 2008$ 2009$ 2010$ 2011$ Consumentenvertrouwen:indicator$ Economische$situa?e$komende$12$maanden$ Financiële$situa?e$komende$12$maanden$ Guns?ge$?jd$voor$grote$aankopen$ Bron:"CBS,"Consumentenvertrouwen,"economisch"klimaat"en"koopbereidheid,"2015." Hetconsumentenvertrouwen 5 laatvanaf2014duidelijkherstelzientenopzichte vandejarenervoor.hetlaatstekwartaalvan2014wasersprakevaneendipje, maarin2015zetdepositieveontwikkelingdoor. ii Overdeeigenfinanciëlesituatie zijndenederlandersietsminderpositief,maarookhierissprakevaneenherstel vanhetvertrouwen.inheteerstekwartaalvan2015warenervoorheteerstsinds 2012$ 2013$ 2014$ 2015$ 5 "Het"consumentenvertrouwen"verschaft"actuele"informatie"over"consumentenopvattingen"met"betrekking"tot"de"algemene" economische"ontwikkeling"en"de"financiële"situatie"van"het"eigen"huishouden."de"indicator"van"het"consumentenvertrouwen"is" opgebouwd"uit"vijf"vragen."de"consumenten"worden"gevraagd"naar"hun"mening"over"de"huidige"financiële"situatie,"de" toekomstige"financiële"situatie,"het"oordeel"over"de"huidige"situatie"voor"de"aankoop"van"duurzame"goederen,"de"huidige" economische"situatie"en"op"de"verwachtingen"voor"de"komende"12"maanden."van"iedere"vraag"wordt"het"saldo"van"positieve"en" negatieve"antwoorden"in"procenten"van"het"totaal"aantal"antwoorden"bepaald."het"consumentenvertrouwen"is"het"rekenkundig" gemiddelde"van"de"vijf"vragen."" 10
2008weermeerNederlandersdieheteengunstigetijdvindenvoorgrote aankopen,dannederlandersdieditnognietvinden. ii Vakanties VakantiesenreizenzijnergbelangrijkvoorNederlanders.Ditiseenvande redenendatdeconsumentenbijaanvangvandeeconomischecrisisgewoonop vakantieblevengaan.sinds2012neemthetaantalvakantiesdoornederlanders welaf.hoeweleropditmomentsprakeisvaneenlichteconomischherstel,zal ditnietdirecteenpositiefeffecthebbenophetaantalvakantiesendebestedingen tijdensdevakantie.veelconsumentenhebbennamelijkandere(grote)aankopen uitgesteldengevennuvoorrangaandeze somsnoodzakelijke aankopen boveneenvakantie. Alsdepositieveontwikkelingvandeeconomiedoorzet,zullendebestedingenaan vakantiesenaananderevrijetijdsactiviteitenopdenduurweertoenemen.de vakantiemarktblijftopde(middel)langetermijneengroeimarkt. iii Grafiek2 20,0% Ontwikkeling*aantal*binnenlandse*en*buitenlandse*vakan1es*van* Nederlanders*200572014*(x*mln)* 17,5% 17,9% 17,2% 15,0% 12,5% 10,0% 2005% 2006% 2007% 2008% 2009% 2010% 2011% 2012% 2013% 2014% Totaal%Binnenland% Totaal%Buitenland% Bron:"NBTCcNIPO,"Continu"Vakantieonderzoek,"Maatwerkrapportage"provincies"2014,"2015." 1.2.Demografischeontwikkelingen Drentheteldeop1januari2015488.600inwoners.Sinds2012iserinDrenthe,in tegenstellingtotdelandelijketrend,sprakevanbevolkingskrimp.volgensde prognosevandeprovinciedrentheblijfthetaantalinwonerstot2040(heteind vandeprognoseperiode)afnemen,totcirca461.000in2040.hetcentraalbureau voorstatistiekverwachtdatdenederlandsebevolkingindezelfdeperiodeblijft groeien iv. In Drenthe is in tegenstelling tot de landelijke ontwikkeling sinds 2012 sprake van bevolkingskrimp. 11
12 Grafiek3 0" 2.000" 4.000" 6.000" 8.000" 10.000" 12.000" 14.000" 16.000" 18.000" 20.000" 0" 50" 100" 150" 200" 250" 300" 350" 400" 450" 500" 550" 600" 2015" 2016" 2017" 2018" 2019" 2020" 2021" 2022" 2023" 2024" 2025" 2026" 2027" 2028" 2029" 2030" 2031" 2032" 2033" 2034" 2035" 2036" 2037" 2038" 2039" 2040" Nederland( Drenthe( Bevolkingsprognose(Drenthe(en(Nederland(201582040((x(1.000)( Drenthe" Nederland" Bron:"CBS,"Regionale"prognose"2015c2040;"kerncijfers,"regiocindeling"2013,"2015." Hetaantal0Z15jarigenneemtinDrentheindeperiode2015Z2040naarverwachting afmet11.500personen,terwijlhetaantal65zplussersmet48.000groeit.de potentiëleberoepsbevolking(15z65jaar)krimptvolgensdeprognosemetruim eenvijfdetotongeveer240.000personen.per1januari2015wasbijna21%van dedrentsebevolking65jaarofouder.rond2040zal32%vandeinwonersvan Drenthe65jaarofouderzijn,ditaandeelisbeduidendhogerdanhetlandelijk gemiddelde(26%). v HetaantalhuishoudenszalinDrentheindeperiode2015Z2025noggroeien.Deze groeikomtvoorrekeningvanhetaantalhuishoudenszonderkinderen(alleenz staandensamenwonend),hetaantalgezinshuishoudensneemtindezelfde periodeaf. v Grafiek4 0" 50" 100" 150" 200" 250" 300" 350" 2010" 2015" 2020" 2025" 2030" 2035" 2040" Prognose(ontwikkeling(Drentse(bevolking(naar(lee2ijd(201082040( (x(1.000)( 0"tot"15"jaar" 15"tot"65"jaar" 65"plus"jaar" Bron:"Provincie"Drenthe,"Bevolkingsprognose"2015,"2015." Deafnamevanbepaaldegroepeninwoners,bijvoorbeeldgezinnenmetkinderen, zorgtervoordatvrijetijdsvoorzieningenonderdrukkomentestaan.echtereen goedaanbodvanvrijetijdsvoorzieningenzorgtervoordateengebiedaantrekkelijk isomtewonen,tewerkenenterecreëren.hetisdus,zowelvoordeeigen inwonersalsvoordeverblijfstoeristenendagrecreanten,vanbelangdatdeze voorzieningeninstandgehoudenworden.
1.3.Trendsinvrijetijd Sociaalcultureel DesamenlevingontwikkeltzichsteedsmeerinderichtingvaneensocialesamenZ leving.deovergangvanverzorgingsstaatrichtingparticipatiemaatschappijvraagt meervandebevolking.nederlanderspakkensameninitiatievenop,maarhet aantalurendatdenederlandersvrijtebestedenhebben,zaldoordezeparticipatiez takenwaarschijnlijkafnemen. De ontwikkeling richting een participatiemaatschappij zorgt ervoor dat Nederlanders minder vrij te besteden uren hebben. Nederlandershechtensteedsmeerwaardeaanbelevingenervaringeninplaats vanbezit.juisttijdensdevakantieenvrijetijdsactiviteitenishetvangrootbelang datdeconsumenteneenpositieveervaringhebben.omervoortekunnenzorgen dathettoeristischproductaansluitbijdewensenenbehoeftenvandeverschilz lendegroepenconsumenten,ishetessentieelinzichttehebbenindezewensen enbehoeften.drenthemaakthiervoorgebruikvandeleisureleefstijlen(paragraaf 3.1).Dezesegmentatiemethodegeeftveelinformatieoverhetvrijetijdsgedragen dewensenenbehoeftenvandediversegroepenconsumenten. Elektrischfietsen AlleNederlandershaddenin2013samencirca22,3miljoenfietsen,ongeveereen miljoenvandezefietsenwaseenelektrischefiets.vanallenieuwefietsendie gekochtworden,isongeveereenvijfdeeenelektrischefiets.deverkoopvande elektrischefietsenisindeperiode2007z2013meerdanverdubbeld.deverkoop vananderesoortenfietsenontwikkeldezichjuistnegatief vi. Grafiek5 250# 225# 200# 175# 150# 125# 100# 75# 50# 25# Ontwikkeling*verkoop*nieuwe*fietsen*naar*type*fiets*4*op*basis*van* indexcijfers*(2007=*100)** 2007# 2008# 2009# 2010# 2011# 2012# 2013# Stadsfiets# Elektrische#fiets# Kinderfiets# Overig# BovagcRai,"Mobiliteit"in"cijfers,"Tweewielers"2014/2015,"2014." SteedsmeerNederlandersbezitteneenelektrischefiets.Ditzorgternietalleen voordatzijgrotereafstandenkunnenafleggen,maarookdatzijonderweg behoeftehebbenaanvoorzieningenzoalsoplaadpunten.daarnaastishetvoor bepaaldemensenmogelijkom,ondankseenhogereleeftijdofzwakkere gezondheid,teblijvenfietsen. 13
2 Aanbodvoortoeristenrecreant Het"aanbod"van"een"provincie"of"een"vakantieregio"bestaat"uit"verschillende" onderdelen."het"landschap"is"van"belang"bij"de"keuze"voor"een"bestemming,"maar" ook"het"soort"logiesaccommodaties"en"de"aanwezigheid"van"voorzieningen"zoals" attracties,"musea"of"uitgebreide"fietsmogelijkheden."terwijl"de"ene"consument" voor"drenthe"kiest"vanwege"het"mooie"landschap"of"de"wandelmogelijkheden," kiest"de"ander"voor"de"provincie"vanwege"een"aantrekkelijke"accommodatie"met" de"juiste"voorzieningen."de"volgende"alinea s"gaan"in"op"c"de"ontwikkeling"van"c" het"aanbod"in"de"provincie"drenthe." 2.1.LandschapDrenthe Grafiek6aen6b Landschap Drenthe 2010 Landschap Nederland 2010 16% 2% 2% 11% 2% 8% 9% 3% 17% 11% 2% 67% Verkeersterrein (semi-) Bebouwd terrein Recreatieterrein Agrarisch terrein Bos en natuur Binnenwater 50% Verkeersterrein (semi-) Bebouwd terrein Recreatieterrein Agrarisch terrein Bos en natuur Binnenwater Buitenwater Bron:"CBS,"Uitgebreide"gebruiksvorm,"per"gemeente"2010,"Statline"2015." Drentheiseengroeneprovincie.In2010bestond85%vandeprovincieuit agrarischterrein,bosennatuurofrecreatieterreinen 6,ditisaanzienlijkmeerdan gemiddeldinnederland(63%). vii Agrarisch terrein bedekt ruim twee derde van Drenthe, 16% van de provincie bestaat uit bos en natuur. ZestienprocentvandeprovincieDrenthebestaatuitbosennatuur,ruimtwee derde(68%)vandenederlandersdiehunvakantieindrenthedoorbrengen omschreefdeverblijfsomgevingalsbosofheide.hoewel67%vandeoppervlakte vandeprovinciebestaatuitagrarischterrein,verbleefslechtséénopdevijf vakantiegangersnaareigenzeggenophetplatteland.mogelijkziendevakantiez gangersookhetgroeneagrarischelandschapalsbosen/ofheide. 6 "Zoals"parken"en"plantsoenen,"sportterreinen,"dagrecreatieterreinen,"volkstuinen,"verblijfsrecreatieterreinen. 14
2.2.Aanbodlogiesaccommodaties In2014was7,7%vandelogiesaccommodaties 7 innederlandindrenthegevestigd. Vanalleslaapplekken 8 oplogiesaccommodatiesbevondzich8,3%indrenthe.op 1januari2014teldeDrentheintotaal706hotels,bungalowparken,campingsen groepsaccommodatiesmetintotaal114.865slaapplekken. viii Grafiek7aen7b Logiesaccommoda+es,in, Drenthe,2014, Slaapplekken(in(Drenthe( 2014( 15%$ 26%$ 4%# 5%# 26%# 16%$ 42%$ 65%# hotels$ campings$ huisjesterreinen$ groepsaccommoda9es$ hotels# campings# huisjesterreinen# groepsaccommoda8es# Bron:"CBS,"Accommodaties"en"capaciteit"in"logiesaccommodaties;"logiesvorm"per"regio,"2014"(voorlopige"cijfers),"2015. Ruim 90% van het totale aanbod van slaapplekken in Drenthe is te vinden op campings en in bungalowparken. InDrenthewasin20145%vandeslaapplekkenineenhoteltevinden,landelijk 18%.Hetaandeelslaapplekkeninbungalowparkenenopcampingslagjuistboven hetlandelijkgemiddelde.campingswarenindrenthegoedvoor65%vande slaapplekken,landelijkbevond56%vandeslaapplekkenzichopeencamping. viii Ontwikkelingaanbod Indeperiode2012Z2014 9 namhettotaleaanbodvanlogiesaccommodatiesin Drenthetoemet3,1%.Dezeontwikkelingligtongeveerinlijnmetdelandelijke ontwikkeling(+3,5%).opvallendisdatindezelfdeperiodehetaantalslaapplekken indrenthemet7,4%afnam.inheelnederlandlaghetaantalslaapplekkenin2014 ongeveerophetniveauvan2012. viii 7 "Bij"combinaties"van"een"hotel/pension"met"een"andere"logiesvorm"of"bij"mengvormen"van"kampeerterreinen,"huisjescomplexen" en/of"groepsaccommodaties,"worden"alleen"die"onderdelen"meegenomen"die"boven"de"waarnemingsgrens"(cbs)"liggen"(hotels," jeugdherbergen"en"jeugdhotels" "5"slaapplaatsen;"kampeerterreinen,"huisjescomplexen"en"groepsaccommodaties" "20" slaapplaatsen),"de"andere"onderdelen"worden"buiten"beschouwing"gelaten."als"de"slaapcapaciteit"van"meerdere"onderdelen"van" de"samengestelde"accommodatie"boven"de"gestelde"waarnemingsgrens"ligt,"wordt"de"accommodatie"beschouwd"en"behandeld" als"twee"(of"meer)"accommodaties."" 8 "Een"slaapplaats"is"ieder"bed"of"andere"ruimte"in"een"logiesaccommodatie"waar"één"persoon"kan"slapen"(een"tweepersoonsbed," telt"dus"als"twee"slaapplaatsen)."op"kampeerterreinen"telt"een"standplaats"voor"vijf"slaapplaatsen,"slaapplaatsen"op"vaste" standplaatsen"tellen"niet"mee." 9 "In"verband"met"een"trendbreuk"(2012)"in"de"Statistiek"Logiesaccommodaties"van"het"Centraal"Bureau"voor"Statistiek"(CBS)," kunnen"de"cijfers"van"2012c2014"niet"vergeleken"worden"met"de"jaren"vóór"2012." 15
Grafiek8 Ontwikkeling*aantal*logiesaccommoda1es*in*Drenthe*201282014* 350" 300" 250" 200" 150" 100" 50" 0" 2012" 2013" 2014" hotels" campings" huisjesterreinen" groepsaccommoda9es" Bron:"CBS,"Accommodaties"en"capaciteit"in"logiesaccommodaties;"logiesvorm"per"regio,"2014"(4voorlopige"cijfers),"2015. Erzijnduidelijkeverschillentussendeverschillendeaccommodatievormen.Het aantalhotels,groepsaccommodatiesenbungalowbedrijvennamtoeindeperiode 2012Z2014,terwijlhetaantalcampingsjuistafnam(Z6,5%).Desterkstestijgingis tezienbijhetaantalbungalowbedrijven(+30,3%).dezesterkestijgingzoute makenkunnenhebbenmeteengroeivanhetaantalrelatiefkleinebungalowz bedrijven,bijvoorbeeldbedrijvendieéénoftweegroterehuizenverhuren. Tabel1Ontwikkelingaantalaccommodatiesenslaapplekken2012U2014 10 Drenthe Nederland Accommodaties Slaapplekken Accommodaties Slaapplekken +3,4% Z0,8% +1,4% +6,3% Z6,5% Z9,7% Z3,7% Z4,8% +30,3% Z3,5% +24,2% +11,1% +9,1% Z3,0% +8,7% +3,5% Bron:"CBS,"Accommodaties"en"capaciteit"in"logiesaccommodaties;"logiesvorm"per"regio,"2014"(voorlopige"cijfers),"2015. Het aantal verblijfsaccommodaties is toegenomen in Drenthe, terwijl het aantal slaapplekken daalde. Dit betekent dat een gemiddelde accommodatie minder slaapplekken telt. HetaantalverblijfsaccommodatiesnamtoeinDrenthe,terwijlhetaantalslaapZ plaatsenjuistisafnam.eengemiddeldelogiesaccommodatieteldein2014circa 10%minderslaapplaatsendanin2012.Ditkankomendoordateencamping 10 "Het"gaat"bij"het"aantal"accommodaties"en"het"aantal"slaapplaatsen"altijd"om"de"som"van"het"aantal"opgerichte"en"het"aantal" stopgezette"bedrijven."mutaties"hebben"relatief"vaak"betrekking"op"de"kleinere"bedrijven."" 16
bijvoorbeeldruimereplaatsenaanbiedtofdoordateenbungalowbedrijfeen kwaliteitsslagmaaktenbesluitbepaaldehuisjesnietmeerteverhuren. 2.3.Aanboddagrecreatie BinnenDrenthewasin2014hetgrootstedeelvandebedrijvenindedagrecreatieve sectortevindeninderestaurantzencafésector(74%),landelijklaghetaandeel vandezebeidesectorenop78%.drentheteldetenopzichtevanhetgemiddelde voornederlandrelatiefveelbedrijvenindecategorieën:pretzenthemaparken, zwembadenenmusea. xviiixix Tabel2DagrecreatiefaanbodDrenthe2014 Aantal vestigingen Aandeel Drenthe Aandeel Nederland Restaurants 350 43% 43% Cafés 249 31% 34% Sporthallen,Zzalen,Zveldenenoverigesportaccommodaties 59 7% 5% PretZenthemaparken 33 4% 1% Zwembaden 30 4% 1% Kunstgalerieën/Zexpositieruimtes 26 3% 3% Musea 26 3% 1% Kermisattracties 18 2% 2% Theaters,schouwburgenenevenementenhallen 10 1% 1% DierenZ/plantentuinen,e.d. 6 1% 1% Bioscopen 4 1% <1% Jachthavens 3 <1% 1% Totaalaantalvestigingen 814 100% 100% Bron:"Provincie"Drenthe,"Provinciaal"Werkgelegenheidsregister"(PWR),"2014"en"LISA"2014." Grafiek9 110# Ontwikkeling*dagrecrea/eve*aanbod*3*ves/gingen*3*in*Drenthe*en* Nederland*200532014*op*basis*van*indexcijfers*(2005*=*100)* 105# 100# 100# 95# 90# 2005# 2006# 2007# 2008# 2009# 2010# 2011# 2012# 2013# 2014# 94# Drenthe# Nederland# Bron:"Provincie"Drenthe,"Provinciaal"Werkgelegenheidsregister"(PWR),"2014"en"LISA"2014.." Drentheteldein2014ongeveerevenveeldagrecreatievebedrijvenalsin2005. Landelijknamhetaantaldagrecreatievebedrijvenindezelfdeperiodemet ongeveer6%af.delaatstetweejaarwaser,naeenbovengemiddeldpositieve ontwikkelingindejarenervoor,ookindrenthesprakevaneenlichtedaling(z3%) vanhetaantaldagrecreatievebedrijven.dezedalingwerdvooralveroorzaakt dooreendalingvanhetaantalcafés(z5%),landelijknamhetaantalcafésookaf. xix 17
3 Deconsument Toeristen"en"recreanten"in"de"provincie"Drenthe"worden"gesegmenteerd"op"basis" van"leisure"leefstijlen."deze"speciaal"voor"de"vrijetijdssector"ontwikkelde" segmentatiemethode"wordt"ook"in"veel"andere"provincies"en"toeristische"regio s" gehanteerd."het"gaat"er"bij"de"leisure"leefstijlen"niet"om"hoe"oud"iemand"is"of" waar"men"vandaan"komt,"maar"om"waar"men"naar"op"zoek"is"tijdens"een"vakantie" of"een"uitstapje."de"verschillende"leefstijlgroepen"hebben"elk"een"kleur."dit" hoofdstuk"gaat"in"op"de"leefstijlen,"maar"besteedt"ook"aandacht"aan"de"meer" traditionele"kenmerken"van"de"toerist"en"recreant." 3.1.SegmentatieopbasisvanLeisureLeefstijlen DeLeisureLeefstijlenzijnontwikkelddoorRECRONenSmartAgent.Basisvoor dezemaniervansegmenterenishetbsrzmodeldatconsumentenindeeltopbasis vanvierbelevingswerelden.roodstaatvoorvitaliteit,geelvoorharmonie,groen voorzekerheidenblauwvoorcontrole. Figuur1BSRUmodelmetde7doelgroepen(leefstijlen)inde4belevingswerelden SmartAgent,"Leefstijlatlas"dagrecreatie"voor"de"provincie"Drenthe"2011"en"SmartAgent,"Vakantie"in"Nederland,"Nederlanders"en" de"vakantie"in"eigen"land."de"leefstijlgerichte"benadering,"2014. Vakantiegangersenrecreantenwordengesegmenteerdopbasisvanhunspecifieke kenmerkenenlevensstijl 11.Ditlevert binnenhetbsrzmodel zeven doelgroepen(kleuren)op,waarvansommigenopdegrenzenvande belevingswerelden. ix x 11 "In"2013"is"de"leefstijlindeling"van"de"binnenlandse"vakantiegangers"veranderd"ten"opzichte"van"de"jaren"vóór"2013."Belangrijkste" verandering"is"dat"de"basis"van"de"segmentatie"nu"niet"meer"alleen"de"vakantiegangers"op"campings"en"in"bungalowparken"betreft," maar"álle"binnenlandse"vakantiegangers." 18
OnderstaandetabelgeefteenoverzichtvandeverschillendeLeisureLeefstijlen metperleefstijleenkorteomschrijving. Tabel3aLeisureLeefstijlen UitbundigGeel GezelligLime RustigGroen Ingetogenaqua Joviaal, spontaan, vrolijk, energiek en enthousiast Uitbundiggelevakantiegangerszijngezellige,vlottemensen. Zijgenietenvanhetlevenenvindenhetbelangrijkomdat samenmetanderentedoen.zehoudenenerzijdsvanstrandz enzonvakanties,maarzoekendaarnaastookgraagdebosen heideop.drenthe,zuidzhollandennoordzbrabantworden tijdensbinnenlandsevakantiesrelatiefveelbezochtdoordeze groep. Vriendschap en genieten van het leven GezelligLimevakantiegangerszijnspontane,gezelligeen zachtaardigemensen.zijrecreërenomeven deboeldeboel tekunnenlaten.samenmethetgezinopvakantieopeen campingofineenbungalowofuitstapjesvanafhethuisadres makenisbelangrijkvoordezegroep.gelderland,limburg, NoordZBrabantenDrenthezijnpopulairebinnenlandse bestemmingen. Lekker buiten zijn in een vertrouwde omgeving DeRustigGroenevakantiegangerisserieus,nuchteren bedachtzaam.zijzoekengraaghetvertrouwdeop,duseen vakantieineigenlandof lekkerthuisblijven spreekthenaan. Zegenietengraagwandelendoffietsendvandenatuurenzijn geïnteresseerdinmuseaofbezienswaardigegebouwen. Hotelsencampingszijnrelatiefpopulair.Vanwegehun behoefteaanrust,vermijdenzemeestaldeschoolvakanties. Behulpzaam, sympathiek en geïnteresseerd Alshetomvakantievierengaat,danzijncultuurennatuur belangrijketrefwoordenvoordeingetogenaqua vakantieganger.hetzijnserieuze,evenwichtigeeneerlijke mensen.zijervarengraageengevoelvanvrijheidinde natuur,maardoenookgraagkennisop bijvoorbeeldvan andereculturen.vaakwordtalsaccommodatievooreen hotelofeenlosseaccommodatie(nietopeenpark)gekozen. 19
Tabel3bLeisureLeefstijlen 12 Comfortabelenluxeblauw Kritisch, zelfbewust en zelfverzekerd Blauwevakantiegangersleidenvaakeendrukleven.Tijdens devakantiewillenzetijdvoorzichzelf,partnerenvrienden. Blauwerecreantenhoudenvaneenluxeomgevingen exclusiviteit.tijdenseenbinnenlandsevakantiegaanzegraag naarhetstrandofnaarmerenenplassen.een verwenvakantieofstedentripspreekthenookaan.als accommodatiehebbenzijdevoorkeurvooreencomfortabel hotelofbungalowpark. Sportiefenavontuurlijk Paars Cultureeleninspirerend rood Zichzelf ontplooien, avontuur en uitdaging Paarsevakantiegangerszijnrationeelenonafhankelijk.Zezijn graagsportiefenactiefbezig,willennieuwedingen meemaken,andereculturenlerenkennenenzoekenhet avontuurop.zeverblijvenbijvoorkeurineenhotelletje,maar eenjeugdherbergofalternatieveaccommodatieisook geliefd.naastdeactievevakantieszoekenzesomsookwat meerluxe,bijvoorbeeldtijdenseenstedentrip. Anders dan anders, actief, cultuur en uitgaan Rodevakantiegangerszijnopzoeknaaruitdagingenen avontuur.zezijnintelligentenassertiefenwillengraaguniek zijn.zegaanhetliefstverweg,omnieuwedingenmeete makeneninspiratieoptedoen,ookeenstedentripspreekthen aan.zehoudenvancultuurenuitgaan.rodevakantiegangers gaangraagmetvriendenopvakantie,maarstaanlieverniet metnogmeermensenopeenpark. ix Meerinformatieoverdezedoelgroepen zoalspopulaireactiviteiten,mediagebruik, lidmaatschapsocialenetwerken istevindenopwww.drenthe.nl/kleurbekennen. 12 "De"namen"van"de"Blauwe,"Paarse"en"Rode"dagrecreanten"wijken"iets"af"van"de"namen"van"de"Blauwe,"Paarse"en"Rode" vakantiegangers."in"de"opsomming"wordt"gebruik"gemaakt"van"de"omschrijving"zoals"gebruikt"bij"de"vakantiegangers." 20
3.2.ProfielinwonersDrenthe Grafiek10enkaart1 InwonersDrentheenDrentsegemeentennaarLeisureLeefstijl(dagrecreatie)engemeenten Drentheopbasisvandemeestvoorkomendeleefstijlgroep2011 13 Bron:"SmartAgent,"Leefstijlatlas"dagrecreatie"voor"de"provincie"Drenthe"2011."Kaart:"Provincie"Drenthe,"bewerking"De"Afdeling" Onderzoek." Drenthe heeft relatief veel inwoners die tot Gezellig Lime leefstijlgroep behoren. Leefstijl 14 Ruimeenkwart(27%)vandeinwonersvandeprovincieDrenthehoortqua LeisureLeefstijlbijdeGezellig"Limeconsumenten,ditismeerdangemiddeldin Nederland(24%).Bijnaéénopdevijf(19%)inwonersvanDrentheisUitbundig" Geel,"ditligtietsbovenhetgemiddeldeinNederland(18%).Hetaantal Ondernemend"PaarseconsumentenblijftinDrentheachterbijhetlandelijk gemiddelde(drenthe5%,landelijk9%). ix " " 13 "De"meest"recente"beschikbare"gegevens"over"de"Leisure"Leefstijlen"van"de"inwoners"hebben"betrekking"op"2011."Aangenomen" kan"worden"dat"hier"in"de"periode"2011c2015"geen"grote"verschuivingen"hebben"plaatsgevonden." 14 "Het"leefstijlprofiel"van"de"inwoners"van"Drenthe"is"gebaseerd"op"hun"dagrecreatie"gedrag." 21
DekaartopdevorigepaginalaatziendaterwelverschillenzijntussendeDrentse gemeenten,maardatinhetmerendeelvandegemeentendegezellig"limezgroep hetgrootstis.uitzonderingenzijnemmenencoevordenwaarrelatiefveel Uitbundig"GeleconsumentenwonenenTynaarloenAaenHunzewaarde IngetogenAquagroephetgrootstis. Detaartdiagrammenindekaartgevendeverhoudingpergemeenteweer.Indien eengemeenteeensignificanthogeraandeelinwonersmeteenbepaaldeleefstijl heeft,ishetpercentageinhetdiagramineengroterlettertypeweergegeven. Bijvoorbeeld:inMeppelisGezellig"Limedegrootstegroep(24%vande bevolking),maardegemeenteteltsignificantmeerrustig"groene(21%)en Cultureel"en"inspirerend"Rodecinwoners(13%)dangemiddeldinNederland. ix Herkomstdagrecreanten HetgrootstedeelvandeNederlanders(79%)diein2012Z2013eenvrijetijdsZ activiteit 15 vanafhethuisadresuitvoerdenindrenthe,kwamuitdrenthezelf.na DrenthewarenGroningen(9%),Friesland(3%)enOverijssel(2%)debelangrijkste herkomstprovinciesvandagrecreantenindrenthe. xi " " Vier van de vijf Nederlanders die recreëerden in Drenthe kwam uit Drenthe. Recreanten van buiten de eigen provincie kwamen relatief vaak uit Groningen. 3.3.ProfielbinnenlandsetoeristischevakantiegangersDrenthe HetprofielvandebinnenlandsetoeristischevakantiegangerinDrenthekomtin hoofdlijnenovereenmetdatvandegemiddeldebinnenlandsetoeristische vakantieganger.degrootstegroepvakantiegangersbestaat,zowelinnederland alsindrenthe,uituitbundig"gelepersonen. xii Gezellig"Lime,Comfortabel"en"Luxe"BlauweenRustig"Groeneconsumentenkozen in2014relatiefvaakvoordrenthealsbestemmingvoorhunbinnenlandse vakantie."de"sportief"en"avontuurlijk"paarseconsumentbezochtdrenthejuist minderdangemiddeld. ix Gezellig Lime, comfortabel en Luxe Blauwe en Rustig Groene consumenten kiezen relatief vaak voor een vakantie in Drenthe. 15 InclusiefvoorZennatransport. 22
23 Grafieken11aU11bU11c LeisureLeefstijlenbinnenlandsetoeristischevakantiegangers 30%$ 19%$ 13%$ 13%$ 7%$ 8%$ 10%$ 1%$ Drenthe'2013' Geel$ Lime$ Groen$ Aqua$ Paars$ Rood$ Blauw$ Niet$bekend$ 27%$ 20%$ 16%$ 12%$ 6%$ 8%$ 11%$ 1%$ Drenthe'2014' 26%$ 18%$ 14%$ 14%$ 9%$ 9%$ 9%$ 1%$ Nederland(2014( " Bron:"NBTCcNIPO"Research,"Continu"Vakantieonderzoek"2013/2014,"2015." HetaantalRustig"Groenevakantiegangersistenopzichtevan2013gestegenmet 11%.HetaantalComfortabel"en"Luxe"Blauwevakantiegangerslagin2014eveneens bovenhetniveauvan2013(+2%).drentheontvingin2014ongeveereenvijfde mindersportief"en"avontuurlijk"paarseeningetogen"aquavakantiegangersdan eenjaareerder. Vakantiesnaarleeftijd Grafiek12 9%# 11%# 3%# 5%# 5%# 13%# 14%# 23%# 16%# 14%# 12%# 3%# 4%# 5%# 17%# 12%# 18%# 15%# 0%# 5%# 10%# 15%# 20%# 25%# 30%# 0-#5#jaar# 6-14#jaar# 15-18#jaar# 19-24#jaar# 25-29#jaar# 30-39#jaar# 40-49#jaar# 50-64#jaar# 65+###jaar# Toeris'sche*binnenlandse*vakan'egangers*in*Drenthe*en* Nederland*naar*lee6ijd*(gemiddelde*2012=2014)* Drenthe# Nederland# Bron:"NBTCcNIPO,"Continu"Vakantieonderzoek"(CVO),"2012/2014,"2015." DeprovincieDrenthewasdeafgelopenjarenbovengemiddeldpopulaironder gezinnenmetjongekinderen.degroepnederlandersvan50z64jaarwasonder devakantiegangersindrenthejuistondervertegenwoordigd.
Gezinnen met jonge kinderen kiezen vaker dan gemiddeld voor een vakantie in Drenthe. Tenopzichtevan2005isinDrenthemetnamehetaantalvakantiesvan0Z5Zjarigen (+51%)envan65Zplussers(+38%)sterkgestegen.Landelijknamhetaantal vakantiesdoor65zplusserseveneensinomvangtoe(+42%),maarlaghetaantal vakantiesvan0z5zjarigenongeveerophetniveauvan2005.opvallendisdedaling vanhetaantalvakantiesdoor50z64jarigenindrentheindeperiode2011z2014. LandelijkbleefhetaantalvakantiesdoorNederlandersindieleeftijdscategoriein dezelfdeperiodenamelijkredelijkconstant. xii Grafiek13a 16 160# 140# 120# 100# 80# 60# Ontwikkeling*aantal*toeris/sche*binnenlandse*vakan/es*in* Drenthe*naar*lee6ijd*2005;2014*obv*indexcijfers*(2005*=*100)* 2005# 2006# 2007# 2008# 2009# 2010# 2011# 2012# 2013# 2014# Bron:"NBTCcNIPO,"Continu"Vakantie"Onderzoek"(CVO),"2005c2014,"2015. Grafiek13b 150# 140# 130# 120# 110# 100# 90# 80# 70# 60# 151# 138# 98# 95# 92# 89# 74# 142# 125# 109# 100# 92# 85# 77# 0,#5#jaar# 6,14#jaar# 15,29#jaar# 30,39#jaar# 40,49#jaar# 50,64#jaar# 65+###jaar# Ontwikkeling*aantal*toeris/sche*binnenlandse*vakan/es*in* Nederland*naar*lee6ijd*2005;2014*obv*indexcijfers*(2005*=*100)* 2005# 2006# 2007# 2008# 2009# 2010# 2011# 2012# 2013# 2014# Bron:"NBTCcNIPO,"Continu"Vakantie"Onderzoek"(CVO),"2005c2014,"2015. 0,#5#jaar# 6,14#jaar# 15,29#jaar# 30,39#jaar# 40,49#jaar# 50,64#jaar# 65+###jaar# 16 Indegrafieken13aen13bzijndeleeftijdscategorieën15Z18,19Z24en25Z29jaarsamengevoegdtotdecategorie15Z29jaar. 24
Gezinssituatie Grafiek14 Toeris'sche*binnenlandse*vakan'es*in*Drenthe*en*Nederland** naar*gezinssitua'e*(gemiddelde*2012=2014)* 2=persoonshuishoudens#(35+#jaar)# 2=persoonshuishoudens#(t/m#34#jaar)# Gezinnen#met#kinderen#(13#=#17#jaar)# 4%# 5%# 5%# 7%# 38%# 43%# Gezinnen#met#kinderen#(6#=#12#jaar)# Gezinnen#met#kinderen#(0#=#5#jaar)# Eenpersoonshuishoudens# 16%# 15%# 20%# 7%# 11%# 31%# Drenthe# Nederland# 0%# 5%# 10%# 15%# 20%# 25%# 30%# 35%# 40%# 45%# 50%# Bron:"NBTCcNIPO,"Continu"Vakantieonderzoek"(CVO),"2012c2014,"2015." Drenthewerdin2012Z2014hetmeestbezochtdoorNederlandersdiedeel uitmakenvaneentweepersoonshuishoudenvan35jaarofouder.hetaandeel vandezegroepwasindrentheechterwelkleinerdangemiddeldinnederland. Opvallendishetgroteaandeelgezinnenmetkinderenvan0tot5jaar.Drievande tienvakantiesindrenthewerdondernomendoordezegroep,ditisruimanderhalf keerzoveelalshetlandelijkgemiddelde. Groepsgrootte NederlandsevakantiegangersbezochtenDrenthein2014metgemiddeld4,2 personen.ditissignificantmeerdande3,7personenwaareengemiddeld binnenlandsreisgezelschapuitbestond. xii De gemiddelde groepsgrootte is in Drenthe significant groter dan gemiddeld in Nederland. Drievandetien(29%)binnenlandsetoeristischevakantiegangersinDrenthe warenmetzijntweeënopvakantie.ditwassignificantminderdanhet gemiddeldevoornederland(42%).drenthewerdbeduidendvakerdangemiddeld bezochtdoorgroepenvanzesofmeerpersonen. 25
Grafiek15aen15b AantalpersoneninreisgezelschapU2014 Drenthe'2014' Nederland(2014( 28%# 2%# 29%# 20%# 3%# 8%# 42%# 9%# 11%# 18%# 21%# Alleen# 2#personen# 3#personen# 4#personen# 5#personen# 6#personen# Bron:"NBTCcNIPO,"Continu"Vakantieonderzoek"(CVO)"2014,"2015. Degrafieken16a(Drenthe)en16b(Nederland volgendepagina)latenvoorde periode2005z2014deontwikkelingvanhetaantalbinnenlandsetoeristische vakantiesnaardegroottevanhetreisgezelschapzien. Tenopzichtevantienjaargeledenheeftmetnamehetaantalvakantiesvan reisgezelschappenvandriepersonenzichindrenthepositiefontwikkeld.het aantalvakantiesdatmetzijntweeënisondernomengroeidetotenmet2013, maarlietin2014eendalingzien.landelijkzettedestijgingvanhetaantal vakantiesmettweepersonenookin2014door.voordereisgezelschappenvan vierpersonengeldtdaterindrenthe,naeensterkegroeiindeperiode2010z 2012,erin2013en2014sprakewasvaneensterkedalingvanhetaantalvakanZ ties.landelijkneemthetaantalvakantiesmetvierpersonenaljarenlichtaf. xii Grafiek16a Ontwikkeling*aantal*toeris/sche*vakan/es*in*Drenthe*naar* groo4e*reisgezelschap*2005:2014*obv*3:jaarsgemiddelden* (x1.000)* 9%# 500" 400" 300" 200" 100" Alleen" 2"personen" 3"personen" 4"personen" 5"personen" 6"personen" 0" 2005" 2006" 2007" 2008" 2009" 2010" 2011" 2012" 2013" 2014" Bron:"NBTCcNIPO,"Continu"Vakantieonderzoek"(CVO)"2014,"2015. 26
Grafiek16b Ontwikkeling*aantal*toeris/sche*vakan/es*in*Nederland*naar* groo5e*reisgezelschap*2005;2014*obv*3;jaarsgemiddelden* (x1.000)* 7.000" 6.000" 5.000" 4.000" 3.000" 2.000" 1.000" 0" 2005" 2006" 2007" 2008" 2009" 2010" 2011" 2012" 2013" 2014" Bron:"NBTCcNIPO,"Continu"Vakantieonderzoek"(CVO)"2014,"2015. Alleen" 2"personen" 3"personen" 4"personen" 5"personen" 6"personen" Circa één op de acht vakanties die in een groep van zes of meer personen ondernomen wordt heeft Drenthe als bestemming. InDrenthewordenrelatiefveelvakantiesdoorgebrachtingroepenvanzesof meerpersonen.delaatstejareniserindrenthewelsprakevaneenlichtedaling, maardezedalingisbeduidendkleinerdangemiddeldinnederland.drenthehad in2014voorwatbetrefthetaantalvakantiesingroepenvanzesofmeer personeneenmarktaandeelvan12,3%. xii Herkomst DrenthewordthetmeestbezochtdoortoeristischevakantiegangersuitZuidZ Holland;gemiddeldkwamZindeperiode2012Z2014Z22%vandebinnenlandse vakantiegangersuitdezeprovincie.zuidzhollandisookdeprovinciemetde meesteinwoners;21%vandenederlanderswoontindezeprovincie.nazuidz HollandzijnNoordZHolland(16%),Gelderland(12%)enOverijssel(10%)de belangrijksteherkomstprovinciesvanvakantiegangersindrenthe. xii Bijna 40% van de binnenlandse toeristische vakantiegangers in Drenthe, kwam in 2014 uit Zuid- of Noord-Holland. InwonersvanFriesland,Groningen,OverijsselenFlevolandkiezenrelatiefvaker voordrenthealsvakantiebestemmingdaninwonersuitderestvannederland. VoordeGroningersenFriezenstondDrenthein2014opdeeersteplaatsvande binnenlandsevakantiebestemmingen.13,5procentvandegroningersen15,6% vandefriezenbrachtin2014hunbinnenlandsevakantieindrenthedoor.onder Zeeuwen,LimburgersenBrabanderswasDrentheminderpopulairalsbestemming voorbinnenlandsevakanties. xii 27
Tabel4Herkomstprovinciebinnenlandsetoeristischevakantiegangers2012U2014enaantalinwonersper provincie2014(in%) Drenthe Nederland Aantalinwoners (2013) Groningen 5,5% 3,5% 3,5% Friesland 6,6% 4,5% 3,8% Drenthe 3,7% 2,8% 2,9% Overijssel 10,0% 7,4% 6,8% Flevoland 3,6% 2,6% 2,4% Gelderland 11,6% 13,2% 12,0% Utrecht 7,1% 8,1% 7,4% NoordZHolland 15,5% 15,0% 16,3% ZuidZHolland 22,2% 21,9% 21,3% Zeeland 1,4% 2,3% 2,3% NoordZBrabant 9,2% 13,5% 14,7% Limburg 3,5% 5,1% 6,7% 100% 100% 100% Bron:"NBTCcNIPO,"Continu"Vakantieonderzoek"(CVO),"2012c2014,"2015,"CBS,"Bevolking"naar"leeftijd"en"regio,"2014,"2015." Bijna de helft van de vakantiegangers in Drenthe komt uit Zuid-Holland, Noord-Holland of Gelderland. Waardering Nederlandsetoeristischevakantiegangerszijnoverhetalgemeenpositiefover hunvakantiesineigenland.eenvakantieindrenthewerdin2014gemiddeldmet een8,1beoordeeld,eengemiddeldebinnenlandsevakantiescoordeeen8,2. Grafiek17 Tevredenheid)over)prijs.)en)kwaliteitsaspecten)en)algemeen) oordeel)over)binnenlandse)toeris8sche)vakan8es)2014) (in)rapportcijfers)) Algemeen$oordeel$ Prijsniveau$boodschappen$ Prijsniveau$horeca$ Kwaliteit$accommoda;e$ Kwaliteit$dienstverlening$ 6,9$ 7,1$ 7,1$ 7,2$ 8,1$ 8,2$ 7,9$ 7,8$ 7,8$ 7,8$ Drenthe$ Nederland$ 5,0$ 6,0$ 7,0$ 8,0$ 9,0$ Bron:"NBTCcNIPO,"Continu"Vakantieonderzoek"(CVO)"2014,"2015. DeprijsZenkwaliteitsaspectenwerdeninDrentheenNederlandongeveergelijk beoordeeld.alleenoverhetprijsniveauvandeboodschappenwarendevakantiez gangersindrenthemindertevredendangemiddeld. xii 28
Mediagebruik Hetmerendeel(92%)vandeNederlandersdiein2014inDrentheopvakantie geweestzijn,luistertregelmatignaarderadio.onderstaandetabelgeefteen overzichtvandezenderswaarhetmeestnaargeluisterdwordt. Tabel5Populairsteradiozendersonderbinnenlandsevakantiegangers DrentheenNederlandin2014(in%) Drenthe Nederland SkyRadio 25% 25% Radio538 22% 22% QMusic 21% 19% Radio1 18% 21% 100%NL 18% 12% Radio3FM 17% 17% Lokale/regionaleomroep 14% 15% RadioVeronica 12% 9% Radio2 11% 15% Bron:"NBTCcNIPO,"Continu"Vakantieonderzoek"(CVO)"2014,"2015." SkyRadioiszowelinDrenthealsinheelNederlandhetpopulairst,ongeveereen kwartvandetoeristenluistertweleensnaarskyradio.denederlandersdiein 2014inDrenthewarenluisterensignificantvakerdangemiddeldnaar100%NLen RadioVeronica.OpRadio2wordtsignificantmindervaakdangemiddeld afgestemddoordedrenthegangers. Tabel6Krantenabonnementenonderbinnenlandsevakantiegangers DrentheenNederlandin2014(in%en 5%) Drenthe Nederland RegionaalDagblad 20% 20% Telegraaf 10% 9% ADZAlgemeenDagblad 9% 9% Bron:"NBTCcNIPO,"Continu"Vakantieonderzoek"(CVO)"2014,"2015." Hetkrantenleesgedragvandevakantiegangerdiein2014inDrentheopvakantie geweestis,wijktweinigafvandatvandegemiddeldebinnenlandsevakantiez ganger.devolkskrantwordtminderdangemiddeldgelezendoornederlanders dieindrentheopvakantiegaan,terwijlhetaandeeltrouwlezersietsbovenhet gemiddeldevoornederlandligt. 29
4 VerblijveninDrenthe Dit"hoofdstuk"geeft"inzicht"in"het"aantal"vakanties"en"overnachtingen"van"toeristen" in"drenthe."daarbij"wordt"voor"de"binnenlandse"vakanties"onderscheid"gemaakt" tussen"toeristische"vakanties 17 "en"vakanties"op"een"vaste"standplaats 18."Voor"de" grafieken"is"steeds"alleen"gebruik"gemaakt"van"de"cijfers"over"de"toeristische" vakanties."bij"de"paragraaf"over"verblijfsbezoek"uit"het"buitenland"wordt"bewust" niet"over" vakanties "of" toeristen "gesproken,"omdat"deze"cijfers"zowel"betrekking" hebben"op"toeristisch"als"zakelijk"bezoek."" 4.1.VakantiesvanNederlanders Nederlandershebbenintotaalin2014circa1,5miljoenvakantiesenruim7,8 miljoennachtendoorgebrachtindrenthe.hetmerendeel(84%)vandeze vakantieswarentoeristischevakanties,derestvandevakanties(16%)werdin 2014opeenvastestandplaatsdoorgebracht. xii Grafiek18 1.800" 1.600" 1.400" 1.200" 1.000" 800" 600" 400" 200" 0" Ontwikkeling*aantal*toeris/sche*binnenlandse*vakan/es*in* Drenthe*200592014*(x*1.000)* 2005" 2006" 2007" 2008" 2009" 2010" 2011" 2012" 2013" 2014" Bron:"NBTCcNIPO,"Continu"Vakantie"Onderzoek"(CVO),"2005c2014,2015." Het aantal vakanties in Drenthe nam in 2013 en 2014 af tot ongeveer het niveau van 2005. Tot2012waserinDrenthesprakevaneenbovengemiddeldsterkegroeivanhet aantaltoeristischebinnenlandsevakanties.vanaf2013namzowelindrenthe,als innederlandhetaantalvakantiesaf.indrenthedaaldehetaantalvakantiesin 2013en2014sterkerdanhetlandelijkgemiddelde 19. 17 Toeristische"vakantie"="bezoek"met"minimaal"één"overnachting"aan"een"accommodatie"die"niet"je"hoofdverblijf"is"en"die"niet"in" eigen"bezit"is"(niet"met"een"zakelijk"motief)." 18 Vaste"standplaatsvakantie"="bezoek"met"minimaal"één"overnachting"aan"een"accommodatie"die"niet"je"hoofdverblijf"is,"maar" die"wel"in"eigen"bezit"is"(niet"met"een"zakelijk"motief). 19 Er"is"een"duidelijk"verschil"in"de"ontwikkeling"gemeten"door"het"Continu"Vakantieonderzoek"(CVO)"en"de"Statistiek" Logiesaccommodaties"(SLA)"van"het"CBS."In"de"inleiding"van"dit"rapport"wordt"hier"een"korte"toelichting"op"gegeven. 30
Marktaandeel Dejaren2011en2012warentopjarenvoorDrenthe,hetmarktaandeelvande provinciesteegtotruimbovende10%.in2014haddrenthe voorwatbetreft hetaantaltoeristischebinnenlandsevakanties eenmarktaandeelvan9,1%. DrenthestondhiermeebinnenNederlandopdevijfdeplek nagelderland, Limburg,NoordZHollandenNoordZBrabant. De provincie Drenthe blijft binnen Nederland qua vakanties op de vijfde plek staan, na Gelderland, Limburg, Noord-Holland en Noord-Brabant. Concurrerendeprovincies Inonderstaandegrafiekwordtdeontwikkelingvanhetaantaltoeristische binnenlandsevakantiesindrenthevergelekenmetdeontwikkelinginde provinciesmeteenconcurrerendaanbodenmetdeontwikkelingindeandere noordelijkeprovincies. Grafiek19 2.500" 2.250" 2.000" 1.750" 1.500" 1.250" 1.000" 750" 500" 250" 0" Ontwikkeling*aantal*toerisi/sche*binnenlandse*vakan/es*in*Drenthe* vergeleken*met*concurrerende*provincies*(x*1.000)* 2005" 2006" 2007" 2008" 2009" 2010" 2011" 2012" 2013" 2014" 2.193 1.987 1.683 1.249 1.219 916 278 Gelderland" Limburg" Noord<Brabant" Drenthe" Overijssel" Friesland" Groningen" Bron:"NBTCcNIPO,"Continu"Vakantie"Onderzoek"(CVO),"2005c2014,"2015. Indegrafiekisteziendathetaantaltoeristischebinnenlandsevakantiesin Drenthezichindeperiode2005Z2012positieverontwikkeldedanindeandere provincies.indeperiode2013z2014daaldehetaantalvakantiesindrenthejuist sterkerdangemiddeld. Erzijnin2014ongeveerevenveelvakantiesinDrenthedoorgebrachtalsin2005. InGelderland,LimburgenOverijsselligthetaantalvakantiesin2014eveneens ongeveerophetniveauvan2005.groningenenfrieslandontvingenin2014 minder(respectievelijkz7%enz9%)binnenlandsetoeristischevakantiegangers dantienjaareerder.alleeninnoordzbrabantwaserdeafgelopentienjaarsprake vaneenstijginghetaantalvakanties. xii 31
Verblijfsduur Grafiek20 1.000" 800" 600" 400" 200" 0" Ontwikkeling*aantal*binnenlandse*toeris1sche*vakan1es*in* Drenthe*naar*vakan1eduur*(x*1.000)* 2005" 2006" 2007" 2008" 2009" 2010" 2011" 2012" 2013" 2014" Kort"(2"2"4"dagen)" Middellang"(5"2"8"dagen)" Lang"(9+"dagen)" Bron:"NBTCcNIPO,"Continu"Vakantie"Onderzoek"(CVO),"2005c2014,"2015. DevrijetijdssectorreageertmetvertragingopdeeconomischecrisisinNederland. Tot2013waserzowellandelijkalsinDrenthenogsprakevaneenlichtegroeivan hetaantalbinnenlandsevakanties;doordecrisiskozenmenseneerdervooreen vakantieineigenland.pasin2014waserechtsprakevaneendalingvanhet aantalvakanties.drentheheeftin2011en2012bovengemiddeldgeprofiteerd vandegroeivanhetaantalkorte(2z4dagen)binnenlandsetoeristischevakanties. In2013en2014daaldehetaantalkortevakantiesinDrentheweernaarhet niveauvan2009en2010. Nederlandersbrengenhunmiddellangevakanties(5Z8dagen)relatiefvaakdoor indrenthe.drenthehadvoorwatbetreftdemiddellangevakantiesineigenland in2014eenmarktaandeelvan12%.deontwikkelingvanhetaantalmiddellange vakantieswasdeafgelopenjarenredelijkstabielindrenthe. Binnenlandse vakantiegangers vaker dan gemiddeld voor Drenthe voor een middellange vakantie (5-8 dagen). HetaantallangevakantiesontwikkeldezichinDrenthepositiefindeperiode 2005Z2013,terwijlerlandelijkindezelfdeperiodesprakewasvaneenlichte daling.in2014namhetaantallangevakanties(9+dagen)sterkafindrenthe.ook landelijkwasersprakevaneendaling,maardezewasmindersterk. 32
Grafiek21aen21b Verblijfsduur,toeris/sche, binnenlandse,vakan/es,in, Drenthe,7,2014, 11%$ Verblijfsduur,toeris/sche, binnenlandse,vakan/es,in, Nederland,7,2014, 13%$ 46%$ 43%$ 33%$ 54%$ Kort$(2$-$4$dagen)$ Middellang$(5$-$8$dagen)$ Lang$(9+$dagen)$ Kort$(2$-$4$dagen)$ Middellang$(5$-$8$dagen)$ Lang$(9+$dagen)$ Bron:"NBTCcNIPO,"Continu"Vakantie"Onderzoek"(CVO),"2014,"2015. InDrenthezijnin2014relatiefveelmiddellangevakantiesenjuistweinigkorte vakantiesondernomen.landelijkwasruimdehelft(54%)vandevakantieseen kortevakanties,indrenthe46%.indrenthewas43%vanallebinnenlandse toeristischevakantieseenmiddellangevakantie,landelijkging33%vande vakantiegangers5z8dagenopvakantie. xii Vakantieseizoen Hetaantalvakantiesinhetvoorjaar(maart,april,mei)ennajaar(september, oktober,november)isindrenthedeafgelopenjarenredelijkstabiel.hetaantal wintervakanties(december,januari,februari)namtoeindeperiode2005z2011, maardaaldeindeperiode2012z2014weer,ongeveertothetniveauvan2005.het aantalzomervakanties(juni,juli,augustus),steegsterkindeperiode2009z2012, maarindeperiode2012z2014isereenduidelijkeafnametezien.landelijkisereen veelstabielerbeeld,zondersterkestijgingenofdalingenindeafgelopenperiode. xii Grafiek22 (x#1.000)# 600# 500# 400# 300# 200# 100# 0# Ontwikkeling#aantal#toeris5sche#vakan5es#in#Drenthe#naar#seizoen##;# 2005;2014;#3;jaarsgemiddelden# 2005# 2006# 2007# 2008# 2009# 2010# 2011# 2012# 2013# 2014# 434# 333" 320" 199" Voorjaar# Zomer# Najaar# Winter# Bron:"NBTCcNIPO,"Continu"Vakantie"Onderzoek"(CVO),"2005c2014,"2015. 33
Fietsvakanties Binnenlandsetoeristischevakantiegangersstaptentijdens31%vandevakanties indrentheopdepedalen.vakantieswaarbijtijdensmeerdandehelftvande dagengefietstwordt,wordenfietsvakantiesgenoemd.nederlandershebbenin 2014circa115.000fietsvakantiesdoorgebrachtinDrenthe,9,4%vanalle fietsvakantiesinnederland.alleeningelderland,overijsselenlimburgzijnin 2014meerfietsvakantiesondernomen.InFriesland,NoordZHollandenNoordZ BrabantwerdenongeveerevenveelfietsvakantiesdoorgebrachtalsinDrenthe. Tenopzichtevan2013namhetaantalfietsvakantiesinDrenthemet6,5%af. xii Het aantal fietsvakanties in Drenthe, is afgenomen ten opzichte van 2013. Organisatiegraadenboekingsgedrag Hetgrootstedeelvandebinnenlandsetoeristischevakantiegangersdiein Drentheopvakantiegingen,reserveerdenin2014vantevorendeaccommodatie. Bijnaeenkwart(23%)reserveerdezelfrechtstreeksbijdeaccommodatie,61% boektedeaccommodatieviadereiswereld(reisbureau,boekingswebsite,etc). VeertienprocentvandevakantiegangersgingopdebonnefooinaarDrenthe,dit issignificantminderdanhetlandelijkgemiddelde(18%). InDrenthewerdin2014driekwartvandeaccommodatiesviahetinternetofde ezmailgeboekt.drenthewijkthierinnauwelijksafvanhetgemiddeldevoor Nederland.Hetgrootstedeelvandeze viahetinternetgeboekte vakanties werdviadewebsitesvandegrotebungalowverhuurdersgeboekt(landal Greenparcs15%enCenterParcs11%).Landelijkwerd5%vandevakantiesvia CenterParcsen10%viaLandalGreenparcsgeboekt.Eenvijfde(20%)vande binnenlandsetoeristischevakantiesindrenthewerdrechtsreeksviadeinternetsite vandeaccommodatieverschaffergeboekt(landelijk23%). iii 4.2.OvernachtingenvanNederlanders Grafiek23 10.000" 8.000" 6.000" 4.000" 2.000" Ontwikkeling*aantal*overnach1ngen*1jdens*toeris1sche* binnenlandse*vakan1es*in*drenthe*2005:2014*(x*1.000)* 0" 2005" 2006" 2007" 2008" 2009" 2010" 2011" 2012" 2013" 2014" Bron:"NBTCcNIPO,"Continu"Vakantie"Onderzoek"(CVO),"2005c2014,"2015. 34
HetaantalovernachtingentijdenstoeristischebinnenlandsevakantiesinDrenthe ontwikkeldezichpositieftotenmet2009enlietindeperiode2009z2013een redelijkstabielbeeldzien.in2014zijnaanmerkelijkmindernachten 20 doorgebracht indrenthedanin2013.nederlandersovernachttenin20146,3miljoenkeerin Drenthetijdenseentoeristischevakantie.Daarnaastbrachtenzijnogruim1,5 miljoennachtendooropeenvastestandplaats. In de periode 2013-2014 is het aantal overnachtingen in Drenthe sterker gedaald dan het landelijk gemiddelde. HetaantalovernachtingeninDrentheontwikkeldezichindeperiodevan2005tot enmet2013bovengemiddeldgoed.in2014wasersprakevaneenomslagpunt; hetaantalovernachtingenlagindrenthein20145%onderhetniveauvan2005. InheelNederlandnamhetaantalovernachtingenindezelfdeperiode(2005Z2014) met4%af. xii Grafiek24 120# 110# 100# 90# 80# 70# Ontwikkeling*aantal*overnach1ngen*1jdens*toeris1sche*binnenlandse* vakan1es*in*nederland*en*drenthe*8*indexcijfers*(2005*=*100)* 96# 2005# 2006# 2007# 2008# 2009# 2010# 2011# 2012# 2013# 2014# 95# Drenthe# Nederland# Bron:"NBTCcNIPO,"Continu"Vakantie"Onderzoek"(CVO),"2005c2014,"2015. Voorwatbetrefthetaantalovernachtingentijdenstoeristischebinnenlandse vakantiesheeftdrenthein2014eenmarktaandeelvan9,4%.eenduidelijke afnametenopzichtevandevoorgaandejarentoenhetmarktaandeelnogruim 10%bedroeg.Drenthestondmet9,4%vanalleovernachtingenopdevijfdeplek innederland(nagelderland16,7%,limburg15,0%noordzholland11,5%en Overijssel9,7%).In2013bekleeddeDrenthenogdederdeplaatsvanalle provincies. xii De gemiddelde verblijfsduur neemt in Drenthe net als in de rest van Nederland af. Verblijfsduur Gemiddeldverbleventoeristentijdenseenbinnenlandsetoeristischevakantie5,0 nachtenindrenthe,ditligtietsbovenhetlandelijkgemiddeldevan4,8nachten. ZowelinDrenthealsingeheelNederlandishetgemiddeldaantalovernachtingen 20 "Er"is"een"duidelijk"verschil"in"de"ontwikkeling"gemeten"door"het"Continu"Vakantieonderzoek"(CVO)"en"de"Statistiek" Logiesaccommodaties"(SLA)"van"het"CBS."In"de"inleiding"van"dit"rapport"wordt"hier"een"korte"toelichting"op"gegeven." 35
pertoeristischevakantiein2014gedaaldtenopzichtevaneenjaareerder.de dalingvandegemiddeldeverblijfsduurisindrenthesterkerdangemiddeld.dit heefttemakenmetderelatiefsterkeafnamevanhetaantallangevakantiesinde provincie. xii Grafiek25 800" Ontwikkeling*aantal*binnenlandse*toeris1sche*vakan1es*in* Drenthe*naar*verblijfsduur*obv*3*jaarsgemiddelden**(x*1.000)* 600" 400" 200" 0" 2005" 2006" 2007" 2008" 2009" 2010" 2011" 2012" 2013" 2014" Kort"(2"1"4"dagen)" Middellang"(5"1"8"dagen)" Lang"(9+"dagen)" Bron:"NBTCcNIPO,"Continu"Vakantie"Onderzoek"(CVO),"2005c2014,2015." " Bovenstaandegrafiek 21 toontdathetaantalkortevakanties,nadepiekin2011en 2012,in2014isgedaaldtotongeveerhetniveauvan2009.Hetaantalvakanties vannegenofmeerdagenis,najarenstabieltezijngeweest,deafgelopentweejaar eveneensafgenomen. xiiiii " 4.3.LogiesvormNederlanders Grafiek26aen26b Overnachtingentijdensbinnenlandsetoeristischevakanties naarlogiesvorm " Drenthe' 2012+2014' Nederland( 2012,2014( 13%# 9%# 21%$ 13%$ 22%# 56%# 28%$ 38%$ Hotel# Bungalow# Kamperen# Overig# Bron:"NBTCcNIPO,"Continu"Vakantie"Onderzoek"(CVO),"2012c2014,"2015. Hotel$ Bungalow$ Kamperen$ Overig$ 21 In"grafiek"25"wordt"gebruik"gemaakt"van"een"voortschrijdend"driejaarsgemiddelde."Dit"is"gedaan"om"de"jaarlijkse" schommelingen"(die"wellicht"met"de"steekproefgrootte"van"de"subcategorieën"te"maken"heeft)"af"te"zwakken"en"duidelijker"de" trend"te"laten"zien. 36
Ruimdehelft(56%)vanhetaantalovernachtingeninDrenthevondin2012Z2014 plaatsineenbungalow.ditaandeellagbeduidendhogerdanlandelijk(38%).het aandeelvanalleanderelogiesvormen hotel,kamperenenoverigelogiesvormen bleefachterbijhetgemiddeldeinnederland. xii Eén op de zes à zeven nachten die in een bungalow in eigen land worden doorgebracht, heeft Drenthe als bestemming. Drenthehadvoorwatbetreftdeovernachtingentijdensbungalowvakantieseen marktaandeelvangemiddeld15,5%indeperiode2012z2014.datwilzeggendat vanelkezesàzevennachtendienederlandersdoorbrachtenineenbungalowin eigenlanderéénnachtindrentheovernachtwerd.alleeningelderlanden Limburgwerdenmeernachtenineenbungalowdoorgebracht. xii Ontwikkeling In2014namhetaantalovernachtingeninDrenthemet18%aftenopzichtevan eenjaareerder. Dedalingvanhetaantalovernachtingenkwamvooralvoorrekeningvanhet aantalovernachtingenineenlogiesvormuitdecategorie overig 22 (Z32%)ofin eenbungalow(z20%).eenterugblikopdeontwikkelingindeperiode2005z2014 laatziendathetaantalbungalowovernachtingensterktoenamindeperiode 2005Z2010.Sinds2012iserechtersprakevaneenafnamevanhetaantaloverZ nachtingen.ondanksdezedalingin2013en2014,laghetaantalnachtendat NederlandersineenbungalowinDrenthedoorbrachtennogsteeds12%boven hetniveauvan2005.landelijknamindezeperiode(2005z2014)hetaantal overnachtingeninbungalowsjuistaf(z9%). Vooral het aantal overnachtingen in een bungalow in Drenthe nam af in de periode 2012-2014. Grafiek27 5.000" 4.000" 3.000" 2.000" 1.000" 0" Ontwikkeling*aantal*overnach1ngen*1jdens*binnenlandse* toeris1sche*vakan1es*in*drenthe*naar*logiesvorm* obv*3*jaarsgemiddelden**(x*1.000)* 2005" 2006" 2007" 2008" 2009" 2010" 2011" 2012" 2013" 2014" Hotel" Bungalow" Kamperen" Overig" Bron:"NBTCcNIPO,"Continu"Vakantie"Onderzoek"(CVO),"2005c2014,"2015. 22 Overig"="kamphuis,"jeugdherberg,"kampeerboerderij,"volkstuinhuisje,"boot"en"andere"logiesvormen." 37
HetaantalovernachtingenineenhotelinDrenthenamin2014met13%toeten opzichtevan2013.hetaantalovernachtingenlagin2014nogweleenstukonder hetniveauvanhettopjaar2011. 23 xii ZowelinDrenthealsinheelNederlandnamhetaantalovernachtingenopeen campingaf.tenopzichtevan2005werdenerindrenthein2014bijna30% mindernachtenopeencampingdoorgebracht;landelijkz13%. xii 4.4.Verblijfsbezoekvanbuitenlanders Drentheisin2014 24 circa185.000keerdoorbuitenlandersbezochtvooreen vakantieofeenzakelijkbezoek.vanallebuitenlandersdienederlandbezochten vooreenverblijfsbezoek,bezocht1,3%drenthe.intotaalbrachtenbuitenlanders circa714.000nachtendoorindeprovinciedrenthe,ditwas2,1%vanhettotaal aantalnachtendatbuitenlandersinnederlanddoorbrachten. xiii 2,1% van de buitenlandse verblijfsgasten in Nederland overnachtte in Drenthe in 2014. HetaantalbuitenlandersdatDrenthein2014bezochtvooreenvakantieof zakelijkbezoek23%laghogerdanin2012.landelijknamhetaantalbuitenlandse verblijfsbezoekersindezelfdeperiodemet15%toe.hetaantalovernachtingen steegzowelinnederlandalsindrenthenogwatsterker.buitenlandersbrachten in201427%meernachtendoorindrenthedanin2012,landelijkwasersprake vaneentoenamevan17%. Het aantal buitenlandse bezoekers nam in Drenthe in de periode 2012-2014 sterker toe dan gemiddeld in Nederland. Duitslandwasin2014,meteenmarktaandeelvan58%,hetbelangrijkste herkomstlandvanbuitenlandseverblijfsgastenindrenthe.belgiëwasgoedvoor 19%vandeverblijfsgastenen9%kwamuithetVerenigdKoninkrijk.Tenopzichte van2012namzowelhetaantalduitse,alshetaantalbelgischeenbritse verblijfgastenmetongeveereenkwarttoe. xiii 23 "Wellicht"zijn"in"werkelijkheid"de"verschillen"tussen"de"jaren"kleiner."De"steekproef"voor"het"aantal"overnachtingen"in"hotels"is" relatief"klein."voor"het"maken"van"de"grafiek"is"daarom"gekozen"voor"het"gebruiken"van"voortschrijdende"driejaarsgemiddelden."" 24 "In"2012"is"er"een"trendbreuk"in"de"Statistiek"Logiesaccommodaties"(SLA)"van"het"Centraal"Bureau"voor"de"Statistiek"(CBS)."Dit" heeft"tot"gevolg"dat"voor"het"verblijfsbezoek"van"buitenlanders"de"cijfers"van"2012c2014"niet"vergeleken"kunnen"worden"met" voorgaande"jaren."het"cbs"rapporteert"het"jaar"2012"zowel"volgens"de"oude"als"volgens"de"nieuwe"methodiek." 38
5 ActiviteiteninDrenthe Dit"hoofdstuk"gaat"in"op"activiteiten"in"Drenthe."Er"wordt"zowel"ingezoomd"op"de" activiteiten"van"vakantiegangers,"als"op"activiteiten"die"vanaf"het"huisadres"onderc nomen"worden."bij"de"vrijetijdsactiviteiten"vanaf"het"huisadres"gaat"het"zowel"om" activiteiten"van"de"eigen"inwoners,"als"om"activiteiten"van"dagbezoekers"uit"de"rest" van"nederland."aandacht"wordt"besteed"aan"de"meest"uitgevoerde"(populairste)" activiteiten,"maar"ook"aan"activiteiten"die" "in"vergelijking"met"het"gemiddelde"voor" Nederland" "relatief"vaak"of"juist"relatief"weinig"ondernomen"worden"in"drenthe." De"laatste"alinea"van"dit"hoofdstuk"is"een"verdieping"van"het"thema"cultuur." 5.1.Populaireactiviteitentijdensdevakantie Detop10vanpopulairsteactiviteitentijdensbinnenlandsevakantiesinDrenthe wordtinonderstaandegrafiekvergelekenmetnederland.hetpercentagestaat voorhetdeelvandevakantieswaarbinnenminimaaléénkeereendergelijke activiteitisuitgevoerd.hierbijisuitgegaanvanhetgemiddeldevoordeperiode 2012Z2014. xi Grafiek28 Top"10"populaire"ac/viteiten"/jdens"binnenlandse"toeris/sche" vakan/es"in"drenthe"2012;2014";"vergeleken"met"nederland" Uit"eten"gaan"(in"restaurant)" Natuurreservaat,"natuurgebied" Bezienswaardige"gebouwen" Pretpark,"a>rac@epark" Museum,"oudheidkamer" Drenthe" Wandelingen"maken" Zwemmen" Funshopping" Tochtjes"met"de"fiets" Dierenpark" Nederland" 8" 9" 16" 13" 14" 20" 23" 18" 34" 30" 35" 30" 30" 29" 28" 48" 60" 64" 57" 56" 0" 10" 20" 30" 40" 50" 60" 70" %" Bron:"NTBCcNIPO,"Continu"Vakantie"Onderzoek"(CVO),"2012c2014,"2015." Uitetengaan(60%)enwandelen(57%)warendepopulairsteactiviteitenonder binnenlandsetoeristischevakantiegangersindrenthe.ditkomtovereenmethet landelijkbeeld.uitetengaanwasindrenthewelduidelijkminderpopulairdan gemiddeldinnederland.indrenthewerdtijdensbijnadehelft(48%)vande vakantiesgezwommen(landelijk34%). Activiteiten die relatief veel uitgevoerd worden door vakantiegangers in Drenthe zijn: zwemmen, natuurbezoek, bezoek aan attractiepark of dierentuin. 39
HetbezoekenvaneenattractieparkofdierentuinwasinDrenthesignificant populairderdangemiddeldinnederland.funshoppenwasjuistminderpopulair. Hetzelfdegeldtvoorhetbezoekenvanbezienswaardigegebouwen. xii Debovengemiddeldepopulariteitvanzwemmenheefttemakenmethethoge aandeelbungalowvakanties(veelbungalowparkenhebbeneenzwembad)enhet groteaandeelgezinnenmetkinderendiedaarvertoeven. 5.2.PopulairevrijetijdsactiviteitenNederlanders Nederlanders(zoweldeeigeninwonersvanDrenthealsdeNederlandersuitde overigeprovincies)hebbenin2012z2013eenkleine46miljoenuitstapjes 25 onderz nomenindrenthe.ditis3%vanhettotaalaantaluitstapjesvannederlandersindie periode.ditpercentagekomtredelijkovereenmethetaandeeldatjeopgrondvan hetaantalinwonersvandeprovinciezouverwachten;in2013woonde2,9%vande NederlandersinDrenthe. xi xv Figuur2Uitstapjes(>2uurincl.reistijd)inenvanuitDrenthe2012/2013 Bron:"NBTCcNIPO,"Continu"Vrijetijdsonderzoek"(CVTO)"2012c2013" "tabellen" eigen"inwoners"drenthe"vs"andere"nederlanders "en" Drenthe"c"herkomst,"bewerking"De"Afdeling"Onderzoek. Drentenondernamenin2012/2013bijna28miljoenuitstapjesindeeigen provincie.inwonersuitderestvannederlandgingen17,6miljoenkeervooreen uitstapjevantweeuuroflangernaardrenthe,terwijldrentenintotaal9,9miljoen keereenuitstapjebuitendeeigenprovincieondernamen(restnederlandofbuitenz land).ditlevertdrentheeenpositiefsaldoopvan7,7miljoen 26 uitstapjes,oftewel erkwamenmeernederlandersdrentheinvooreenuitstapje,danerdrentenuit gingenvooreenuitstapjeineenandereprovincieofhetbuitenland. xv xiv Bovengemiddeld populaire activiteiten in Drenthe zijn: fietsen, recreëren in de natuur, tochtjes met de auto of motor en het bezoeken van pretparken of dierentuinen. 25 "Een"uitstapje"is"een"vrijetijdsactiviteit"van"twee"uur"of"langer"(incl."reistijd),"dat"ondernomen"wordt"vanaf"de"eigen"woning." 26 "Bij"de"berekening"van"dit"aantal"is"geen"rekening"gehouden"met"buitenlanders"die"voor"een"uitstapje"naar"Drenthe"komen." 40
Grafiek29aen29b Vrijetijdsactiviteitennaarcategorie(>2uurincl.reistijd)2012U2013 Drenthe' Drenthe' Nederland( Buitenrecrea3e$ Buitenrecrea3e$ Waterrecrea3e5$en$sport$ Waterrecrea3e5$en$sport$ Sportwedstrijden$bezoeken$ Wellness/beauty/ontspanning$ 7%$ 17%$ 7%$ 17%$ 38%$ 38%$ 24%$ 31%$ AErac3es$bezocht$ AErac3es$bezocht$ Evenementen$bezocht$ Evenementen$bezocht$ Winkelen$voor$plezier$ Winkelen$voor$plezier$ Cultuur$ Cultuur$ Uitgaan$ Uitgaan$ 13%$ 13%$ 6%$ Bron:"NBTCcNIPO,"Continu"Vrijetijdsonderzoek"2012c2013,"2013." 2%$ 6%$ 2%$ 15%$ 2%$ 2%$ 1%$ 1%$ 15%$ 8%$ 14%$ 6%$ 3%$ 1%$ 2%$ 11%$ AchtendertigprocentvanallevrijetijdsactiviteiteninDrenthevielin2012Z2013in decategoriebuitenrecreatie 27.BuitenrecreatieveactiviteitenwareninDrenthe populairderdangemiddeldinnederland.nederlandersgingenindrenthemet namevakerdangemiddeldfietsenvoorhetplezier,recreërenindenatuurofeen tochtjemetdeautoofdemotormaken.hetbezoekenvanattracties 28 endan metnamehetbezoekenvaneenpretparkofdierentuinwaseveneensbovenz gemiddeldpopulair.hoeweluitgaan met7,9miljoenactiviteiten nabuitenz recreatie(17,2miljoenactiviteiten)demeestuitgevoerdevrijetijdsactiviteitwas, bleefdeinteressevooruitgaanindrenthewelduidelijkachterbijhetgemiddelde voornederland. xi 5.3.Cultuurtijdensvakantiesendagjesuit Gezelligheid, rust en ontspanning zijn samen met de natuur de belangrijkste motieven voor een vakantie in Drenthe. Cultuurvakanties SlechtseenkleindeelvandevakantiegangersomschreefhunverblijfinDrenthe alscultuurvakantieofalseenbezoekaaneenevenement,zoalsmusical,cultureel evenement.vakantiegangerstypeerdenhunvakantieindrenthevaakalseen vakantiegerichtopgezelligheid,rustofontspanningofalseennatuurvakantie. Dieneemtnietwegdat,ooktijdensvakantiesmeteenandermotief,culturele activiteitenwordenondernomen 27 "De"categorie"buitenrecreatie"omvat:"recreëren"aan"het"water,"recreëren"niet"aan"het"water,"wandeling"voor"plezier,"fietstocht" voor"plezier,"toertochtjes"met"de"auto,"toertochtjes"met"de"motor,"tocht"met"rondvaartboot. 28 De"categorie"attracties"omvat:"attractiepark/pretpark,"ballonvaart"ondernomen,"dierentuin/vogelpark/zeeaquarium,"kermis," rommelmarkt/vlooienmarkt,"speeltuin,"sierc/heemtuin,"kinderboerderij,"boerderij"(agroctoerisme). 41
Tabel7De5meestondernomenvakantietypeninDrentheenNederlandin2014(in%) Drenthe Nederland Vakantiemetvrienden,familie,collega s 18% 15% Sportieve/actievevakantie 14% 12% Relaxvakantie 14% 11% Natuurvakantie 14% 13% Vakantievanwegespecialegelegenheid 12% 7% Overigevakantietypen 28% 42% 100% 100% Bron:"NBTCcNIPO,"Continu"Vakantieonderzoek"(CVO),"2014,"2015." Indeperiode2012Z2014werdtijdens16%vandebinnenlandsetoeristische vakantiesindrentheeenmuseumbezocht.tijdenséénopdevijfvakantiesdeed menbezienswaardigegebouwen,zoalskerken,kastelen,monumentenenoude stedenaan.tijdens5%vandevakantiesindrenthewerddeafgelopenjaren minstenséénkeereenbezoekgebrachtaaneenfolkloristischevenement. Tijdens 16% van de vakanties van Nederlanders in Drenthe, werd een museum bezocht. Drenthewijktvoorwatbetrefthetbezoekmuseaenfolkloristischeevenementen weinigafvanhetgemiddeldevoornederland.erwerdentijdensvakantiesin Drenthewelsignificantminderbezienswaardigegebouwenbezochtdan gemiddeldinnederland. Culturelevrijetijdsactiviteiten InDrenthewasin2012Z20137%vandeuitstapjesvantweeuuroflangereen cultureleactiviteit 29,landelijklaghetpercentagecultureleactiviteitenop8%van hettotaal. 7% van de uitstapjes in Drenthe (>2 uur) betreft een culturele activiteit. VanallecultureleuitstapjesdieNederlandersvanafhethuisadresondernamen, vond2,5%indrentheplaats.nederlandersmaaktenintotaalruim3miljoen cultureleuitstapjesindrenthe. Tweederdevandezeuitstapjes(bijna2,1miljoenactiviteiten)werdondernomen doordedrentenzelf.inwonersvanderestvannederlandbezochtenbijnaeen miljoenkeerdeprovinciedrenthevoorcultureleuitstapjes.drentengingenbijna 3miljoenkeerdeeigenprovincieuitvooreencultureleuitstapjes.Metandere woorden:vooriedercultureeluitstapjedatnietzdrentenondernamenindrenthe, werdenerdoordrentendrieuitstapjesbuitendeeigenprovinciegemaakt. xi 29 "Culturele"activiteiten"zijn"bezoek"aan:"balletc"en"dansvoorstelling,"oudheidkundige"of"archeologische"objecten," bioscoop/filmhuis,"cabaretvoorstelling,"concert"(pop,"jazz,"blues,"rock),"galerie"of"atelier,"klassiek"concert/opera/operette," monument/bezienswaardigheid,"museum,"musical,"toneelvoorstelling." 42
Figuur3Cultureleuitstapjes(>2uurincl.reistijd)inenvanuitDrenthe2012/2013 Bron:"NBTCcNIPO,"Continu"Vrijetijdsonderzoek"(CVTO)"2012c2013" "tabellen" eigen"inwoners"drenthe"vs"andere"nederlanders "en" Drenthe"c"herkomst,"bewerking"De"Afdeling"Onderzoek." Niet-Drenten brachten circa een miljoen culturele uitstapjes door in Drenthe, maar Drenten gingen bijna drie miljoen keer de provincie uit voor een culturele activiteit. 43
6 BestedingenenwerkgelegenheidinDrenthe De"economische"betekenis"van"de"vrijetijdssector"wordt"inzichtelijk"gemaakt"aan" de"hand"van"de"bestedingen"en"de"werkgelegenheid"in"de"sector."dit"hoofdstuk" maakt" "waar"mogelijk" "gebruik"van"de" landelijke"rt"standaard 30,"hierdoor"is" het"mogelijk"om"de"resultaten"van"drenthe"te"vergelijken"met"andere"provincies"of" Nederland." 6.1.BestedingentijdensvakantiesvanNederlanders Nederlandsevakantiegangersgavenin2014246miljoeneurouittijdensvakanties indrenthe.hiervanwerd225miljoeneurouitgegeventijdenstoeristische vakantiesen21miljoeneurotijdensvastestandplaatsvakanties.debestedingen tijdenstoeristischebinnenlandsevakantieszijnin2014afgenomentenopzichte van2012 31 en2013.landelijkzijndebestedingenindeperiode2012z2014 ongeveergelijkgebleven. xii VoordebinnenlandsetoeristischevakantieshadDrenthein2014eenmarktZ aandeelvan8,7%.ditbetekentdat8,7%vanhetgelddatnederlanderstijdens toeristischevakantiesineigenlanduitgaven,werdbesteedindrenthe. Grafiek30 31 Binnenlandse toeristische vakantiegangers gaven in 2014 225 miljoen euro uit in Drenthe, dit is minder dan in 2012 en 2013. 300" 250" 200" Euro% 150" 100" 50" 0" Ontwikkeling%totale%bestedingen%3jdens%toeris3sche%binnenlandse% vakan3es%in%drenthe%2012<2014%(x%mln)% 2012" 2013" 2014" Bron:"NBTCcNIPO,"Continu"Vakantie"Onderzoek"(CVO),"2012c2014,"2015. 30 IPO,"De"landelijke"RT"Standaard,"Notitie"over"bepalen"bestedingen"en"werkgelegenheid"in"de"vrijetijdssector"op"provinciaal" niveau,"2009." 31 "Doordat"er"sprake"is"van"een"trendbeuk"in"verband"met"een"gewijzigde"vraagstelling,"kunnen"de"bestedingscijfers"voor"2012"tot" en"met"2014"niet"vergeleken"worden"met"de"voorgaande"jaren." 44
Bestedingenperpersoonperdag BinnenlandsetoeristischevakantiegangersinDrenthegavenin2014gemiddeld 30europerpersoonperdaguitaanhunvakantie(incl.verblijf),ditis2,30euro minderdangemiddeldinnederland(32,30euro). iii " Grafiek31 Gemiddeld wordt tijdens een binnenlandse toeristische vakantie in Drenthe 30 euro per persoon per dag uitgegeven. 40% 30% Euro% 20% 10% Ontwikkeling%bestedingen%per%persoon%per%dag%4jdens%toeris4sche% binnenlandse%vakan4es%in%drenthe%en%nederland%2012>2014% 30,9% 30,3% 28,3% 27,6% 30,0% 32,3% 0% 2012% 2013% 2014% Drenthe% Nederland% Bron:"NBTCcNIPO,"Continu"Vakantie"Onderzoek"(CVO),"2012c2014,"2015" "trendbreuk"in"2012. DebestedingenperpersoonperdaginDrenthezijntenopzichtevan2013met 2,40eurogestegen.Tochblijvendebestedingenperpersoonperdagietsachter bijhetgemiddeldevoornederland.ditheeftwaarschijnlijktemakenmethet relatiefgroteaandeelbungalowvakantiesenhetrelatiefkleineaandeel hotelvakantiesindrenthe.tijdenshotelvakantieswordtperpersoonperdag meerbesteeddantijdenseenbungalowvakantie.daarnaastwordtdrenthemeer dangemiddeldbezochtdoorgezinnenmetkinderen.gezinnengevenperpersoon perdagminderuitdanvakantiegangersdiemetzijntweeënopvakantiegaan.het verschiltussendrentheenhetgemiddeldevoornederlandisin2014afgenomen tenopzichtevandejarenervoor. xii Logiesvorm en gezinssituatie hebben invloed op de hoogte van de dagelijkse bestedingen van een vakantieganger. Gezinssituatie Vakantiegangersvan35jaarofouderdiemetzijntweeënopvakantiegingen gavenindrenthein2014perpersoonperdaggemiddeldruim35eurouit. Gezinnenmetkinderentussende0en5jaarentussende6en12jaar spendeerdenperpersoondagelijksongeveer25euroindrenthe.eenrelatief hoogaandeelgezinnenmetkinderenophettotaalaantalvakantiegangerslevert gemiddelddusrelatieflagerebestedingenperpersoonperdagop. xii 45
Bestedingennaarcategorie Devolgendetweetabellengeveninzichtindebestedingenper"persoonper" vakantievanbinnenlandsetoeristischevakantiegangersindrentheennederland. Dezebestedingenzijnonderverdeeldinbestedingscategorieën 32.Intabel8 wordendebestedingenindejaren2013en2014indrenthevergeleken.tabel9 vergelijktvoorhetjaar2014drentheennederlandmetelkaar. xii Tabel8Bestedingenperpersoonpervakantienaarbestedingscategorie Drenthe2013U2014 (ineuro senprocentenvanhettotaal) 2013(euro) 2013(%) 2014(euro) 2014(%) Vervoernaarbestemming 17,50 9,0% 17,40 9,7% Verblijf 102,10 52,6% 102,05 56,6% Vervoeropbestemming 5,90 3,0% 4,60 2,6% Horeca 31,30 16,1% 29,50 16,4% Excursies/entree 8,50 4,4% 6,10 3,4% Winkels 23,20 12,0% 22,00 12,2% Overig 5,60 2,9% 5,00 2,8% Bron:"NBTCcNIPO,"Continu"Vakantieonderzoek"(CVO),"2013c2014,"2015." DegemiddeldeuitgavenaaneenvakantieinDrenthezijnin2014lichtgedaaldten opzichtevan2013.debestedingenaanverblijfenvervoerlagenin2014ongeveer ophetniveauvan2013,maaraanactiviteitenterplekke(horeca,entreeof excursies,winkels)werdin2014minderuitgegevendaneenjaareerder. Per vakantie in Drenthe wordt in 2014 iets minder besteed, er wordt vooral ter plekke minder uitgegeven. In2014werdruimdehelft(56,6%)vandeuitgavendieNederlandersdedenaan hunvakantieindrenthe,uitgegevenaandeaccommodatie.uitgavenindehoreca ofinwinkelszijnsamengoedvoorbijna30%vandebestedingen. InvergelijkingmetDrenthewerderinNederlandgemiddeldmindergelduitgeZ gevenaandeaccommodatiemaarmeerindehoreca.landelijkwashetaandeel vanverblijfophettotaalbedraginverhoudingwatkleiner,namelijk51,4%vande totalebestedingen.eénderdevanhetgeldwerdtijdensdevakantieindrenthe besteedaanwinkelenenhorecabezoek. xii Tabel9Bestedingenaanvakantiesnaarcategorie DrentheenNederland2014 (ineuro senprocentenvanhettotaal) Drenthe Nederland 2014(euro) 2014(%) 2014(euro) 2014(%) Vervoernaarbestemming 17,40 9,7% 18,10 9,6% Verblijf 102,05 56,6% 96,50 51,4% Vervoeropbestemming 4,60 2,6% 5,60 3,0% Horeca 29,50 16,4% 37,90 20,2% Excursies/entree 6,10 3,4% 6,80 3,6% Winkels 22,00 12,2% 23,70 12,6% Overig 5,00 2,8% 6,60 3,5% Bron:"NBTCcNIPO,"Continu"Vakantieonderzoek"(CVO),"2013c2014,"2015." 32 "Deze"vraag"is"niet"door"alle"respondenten"beantwoord,"daarom"tellen"de"totale"bestedingen"per"subcategorie"bestedingen"niet" op"tot"de"totale"bestedingen"in"het"cvo." 46
6.2.Bestedingennaarlogiesvorm Overnachtingenenbestedingen Tijdens56%vandenachtendieNederlandsetoeristenindeperiode2012Z2014in Drenthedoorbrachten,werdineenbungalowovernacht.Dezevakantiegangers warenverantwoordelijkvoor59%vandetotalebestedingentijdenstoeristische binnenlandsevakantiesindrenthe. xii Het grootste deel (59%) van de bestedingen in Drenthe wordt gedaan tijdens bungalowvakanties. Grafiek32aen32b Overnachtingenenbestedingentijdensbinnenlandsetoeristischevakanties naarlogiesvorm (gemiddelde2012u2014) Overnach)ngen+Drenthe+ 201212014+ Bestedingen)Drenthe) 201202014) 13%# 9%# 10%$ 18%$ 13%$ 22%# Hotel# Bungalow# Kamperen# Overig# 56%# 59%$ Hotel$ Bungalow$ Kamperen$ Overig$ Bron:"NBTCcNIPO,"Continu"Vakantie"Onderzoek"(CVO),"2012c2014,"2015. NederlandersdiehuntoeristischevakantiedoorbrachtenineenhotelinDrenthe gavenin2014gemiddeld54europerpersoonperdaguit.aanzienlijkmeerdan vakantiegangersineenbungalow(32euro)ofopeencamping(18euro). Tijdens hotelvakanties in Drenthe wordt gemiddeld 54 euro per persoon per dag uitgegeven. DegemiddeldebestedingenperpersoonperdaglageninDrenthewatlagerdan gemiddeldinnederland.tijdenshotelvakantieswerdindrenthegemiddeldcirca 4europerpersoonperdagminderuitgegevendangemiddeld.Debestedingen perpersoonperdaglagenbijbungalowvakantiesenkampeervakanties respectievelijk1,5euroen2,5euroonderhetlandelijkgemiddelde. xii 47
Ontwikkelingperlogiesvorm Devolgendegrafiekgeefteenoverzichtvandetotalebestedingennaarlogiesvorm. Degrafieklaatziendatdeabsolutebestedingentijdensbungalowvakantieszich positiefontwikkeldenindeperiode2005z2012,maardaterindeperiode2012z 2014sprakewasvaneendalingtotongeveerhetniveauvan2008.Deuitgaven tijdenshotelvakantiesontwikkeldenzichsterkpositiefindeperiode2009z2012, maarlatendaarnaeendalingzien.deuitgavenaankampeervakantieswarende afgelopenvijfjaarredelijkstabiel. xii Grafiek33 200" Ontwikkeling*uitgaven*aan*toeris1sche*binnenlandse*vakan1es* 200592014*naar*logiesvorm*obv*39jaarsgemiddelden*(x*mln)*9* trendbreuk*in*2012* 150" 100" 50" 0" 2005" 2006" 2007" 2008" 2009" 2010" 2011" 2012" 2013" 2014" Hotel" Bungalow" Kamperen" Overig" Bron:"NBTCcNIPO,"Continu"Vakantie"Onderzoek"(CVO),"2005c2014,"2015" "trendbreuk"2012. 6.3.BestedingentijdensuitstapjesvanNederlanders NederlandersgaventijdensuitstapjesinDrenthein2012/2013intotaalcirca688 miljoeneurouit.ditbedragisberekendvolgensdelandelijkertstandaard. Voordebepalingvandeeconomischebetekenisvandevrijetijdssectorwordt uitgegaanvandagrecreatieveactiviteitenvantweeuuroflanger(incl.reistijd), dezeactiviteitenworden uitstapjes 33 genoemd. xv GemiddeldwerdperuitstapjeinDrenthein2012/201315,07eurouitgegeven (incl.vervoerskosten).ditbedragligtongeveerviereuroonderhetlandelijk gemiddelde.erwerdmetnameminderuitgegeveninwinkels,maarookde uitgavenaanconsumptiesblevenachterbijhetgemiddeldevoornederland. xvi 33 Uitstapje"="een"recreatieve"activiteit"die"buiten"de"eigen"woning"wordt"ondernomen"en"waarbij"men"minimaal"twee"uur"van" huis"is"(inclusief"reistijd)"of"een"combinatie"van"twee"of"meer"activiteiten"die"langer"dan"twee"uur"duurt."bezoeken"aan"familie"of" kennissen"zijn"geen"uitstapjes. " 48
Grafiek34 Bestedingen%per%uitstapje%in%Drenthe%en%Nederland%naar%categorie% 2012/2013% Nederland" Drenthe" 0" 2,5" 5" 7,5" 10" 12,5" 15" 17,5" 20" euro% Toegangsprijzen,"deelname"kosten,"huurprijzen" Consump>es"(eten"en"drinken)" Bestedingen"in"winkels" Overige"kosten" Vervoerskosten" Bron:"NTBCcNIPO,"Continu"Vrijetijdsonderzoek"(CVTO)"2012/2013" "Drenthe"bestemming"vs"Nederland" "RT"Standaard." HetverschiltussendegemiddeldebestedingeninDrentheenNederlandheeft waarschijnlijktemakenmethetsoortactiviteitendatindrentheuitgevoerd wordt.indrenthewordenrelatiefveel goedkope buitenrecreatieveactiviteiten ondernomen.activiteitenwaarbijrelatiefveeluitgegevenwordt,zoalsuitgaan, wordenjuistmindervaakondernomenindrenthe. xvi Figuur3geeftinzichtindebestedingentijdensuitstapjesinDrenthe,zoweldoor eigeninwonersalsdoorinwonersvanderestvannederland.daarnaastlaatde figuurdebestedingenziendiedrentendedentijdensuitstapjesbuitendeeigen provincie. Figuur4InputUoutputUanalyse 34 :bestedingentijdensuitstapjes(>2uurincl.reistijdexcl. vervoerskosten)inenvanuitdrenthe2012/2013 Bron:"NBTCcNIPO,"Continu"Vrijetijdsonderzoek"(CVTO)"2012/2013" "tabellen" eigen"inwoners"drenthe"vs"andere"nederlanders "en" inwoners"drenthe"vs"andere"nederlanders,"aangevuld"met"bestedingscijfers"nbtccnipo,"bewerking"de"afdeling"onderzoek." NederlandersmaaktenaanzienlijkmeeruitstapjesinDrenthe(17,6mlnactiviteiten) dandrentenbuitendeeigenprovincie(9,9mlnactiviteiten).ditbetekentechter nietdaterpersaldomeergelddeprovincie instroomt daneruitgaat.inwoners vanderestvannederlandgavengemiddeldruim11eurouitaaneenuitstapjein 34 "NBTC"heeft"de"voor"de"inputcoutputcanalyse"gebruikte"data"geleverd"als"aanvulling"op"de"informatie"uit"CVTO"2012/2013." 49
Drenthe,terwijlDrentenbijna20eurouitgavenaaneenuitstapjebuitende provincie.ditgroteverschilheefttotgevolgdatdetotalebestedingenvan DrentenbuitenDrentheietshogerwaren(198mlneuro)dandebestedingenvan NederlandersuitderestvanNederlandinDrenthe(196mlneuro).Erstroomtdus persaldo2miljoeneurodeprovincieuit.devervoerskostenzijnindeinputz outputzanalysebuitenbeschouwinggelaten. xvi/xiv 6.4.Bestedingentijdensverblijfsbezoekvanbuitenlanders Buitenlandseverblijfsgasten(zowelzakelijkalstoeristisch)gavenin2014naar schattingcirca98,5miljoeneuro 35 uitaaneenverblijfindrenthe.hiervanwerd circa65%(64mlneuro)tijdenshetbezoekuitgegevenenruim34miljoen(35%) voorafgaandaanhetbezoek.duitsersgavenin2014naarschattingbijna51 miljoeneurouit,belgenruim15miljoen. xiii/xvii "" Buitenlanders gaven in 2014 bijna 99 miljoen euro uit aan een verblijf in Drenthe zakelijk of toeristisch. In2014 36 gavenduitsersgemiddeld112euroenbelgengemiddeld116europer persoonperdaguitaaneenverblijf(zakelijkoftoeristisch)innederland.ofde gemiddeldebestedingenperpersoonperdagindrenthehiervanafwijkenisniet bekend. xvii 6.5.Totalebestedingen OnderstaandetabelgeefteentotaaloverzichtvandebestedingenindevrijetijdsZ sectoropbasisvandeinde landelijkertstandaard gekozenbronnen. Tabel10BestedingenvrijetijdssectorDrenthe2014 euro Binnenlandsetoeristischevakanties 225mln Binnenlandsevastestandplaatsvakanties 21mln Verblijfsbezoekbuitenlanders(zakelijkentoeristisch) 99mln UitstapjesNederlanders(2012/2013) incl.vervoerskosten 688mln Bronnen:"Continu"Vakantieonderzoek"(NBTCcNIPO),"Statistiek"Logiesaccommodaties"(CBS),"Onderzoek"Inkomend"Toerisme" (NBTC),"Continu"Vrijetijdsonderzoek"(NBTCcNIPO)." In totaal werd er in 2014 circa 1 miljard euro besteed in de vrijetijdssector in Drenthe. 35 Berekend"volgens"de"landelijke"RT"Standaard" "methode"wagenaar."op"basis"van"cbs,"statistiek"logiesaccommodaties" " 2014"en"NBTC,"Onderzoek"Inkomend"Toerisme,"2015."Door"een"trendbreuk"in"de"bestedingscijfers"van"het"Onderzoek"Inkomend" Toerisme,"is"het"niet"mogelijk"de"bestedingen"tijdens"verblijfsbezoek"van"buitenlanders"(2014)"te"vergelijken"met"voorgaande"jaren." 36 "Dit"zijn"de"meest"recente"beschikbare"gegevens." 50
6.6.Werkgelegenheid In2014warenerintotaal14.300personenwerkzaamindevrijetijdssectorin Drenthe.Dewerkgelegenheidindevrijetijdssectorlagin201411%hogerdanin 2005.Landelijkisdewerkgelegenheidindevrijetijdssector 37 indezelfdeperiode met11,6%gestegen. DewerkgelegenheidindevrijetijdssectorinDrentheontwikkeldezichmetname indeperiode2005z2008positieverdanhetgemiddeldevoornederland.in2014 namdewerkgelegenheidindrentheafmet2,9%tenopzichtevaneenjaar eerder.landelijkbleefdewerkgelegenheidindeperiode2013z2014ongeveer gelijk. xviii HettotaleaantalbanenlaginDrenthein20145%bovenhetniveauvan2005.De werkgelegenheidindevrijetijdssectorisdusbeduidendsterker(+11%)gestegen dandetotalewerkgelegenheid.deafgelopentweejaar(2012z2014)namzowel detotalewerkgelegenheidalsdewerkgelegenheidindevrijetijdssectormetcirca 4%af xix.eénvandeverklaringenvoordezedalingisdeeconomischecrisis. Werkgelegenheid in de vrijetijdssector in Drenthe nam in de periode 2005-2014 met 11% toe. Grafiek35 120# 115# 110# 105# 100# 95# 90# Ontwikkeling*aantal*banen*in*de*vrije1jdssector*in*Drenthe*en* Nederland*2005;2014*obv*indexcijfers*(2005*=*100)* 2005# 2006# 2007# 2008# 2009# 2010# 2011# 2012# 2013# 2014# 112" 111" Drenthe# Nederland# Bron:"Provincie"Drenthe,"Provinciaal"Werkgelegenheidsregister"(PWR), 2014 en LISA 2014." 37 "In"dit"hoofdstuk"wordt"voor"het"bepalen"van"de"werkgelegenheid"in"de"vrijetijdssector"gebruik"gemaakt"van"de" landelijke"rtc" standaard."binnen"deze"standaard"wordt"de"werkgelegenheid"berekend"via"het"aanbod"(aantal"banen)"en"daarbij"wordt"gebruik" gemaakt"van"lisa"(landelijk"informatiesysteem"van"arbeidsplaatsen)."dit"is"een"landelijk"dekkend"systeem"dat"gevoed"wordt"uit" 18"regionale"vestigingsregisters."Voor"Drenthe"wordt"gebruik"gemaakt"van"het"Provinciaal"Werkgelegenheidsregister"(PWR)." Binnen"LISA"is"een"afbakening"gemaakt"van"sectoren"die"geheel"of"gedeeltelijk"tot"de"vrijetijdssector"behoren."" 51
Grafiek36 120# 115# 110# 105# 100# 95# 90# Ontwikkeling*totaal*aantal*banen*en*aantal*banen*in*de*vrije2jdssector* in*drenthe*2005:2014*obv*indexcijfers*(2005*=*100)* 2005# 2006# 2007# 2008# 2009# 2010# 2011# 2012# 2013# 2014# 111" 105" werkgelegenheid#vrije8jdssector# totale#werkgelegenheid# Bron:"Provincie"Drenthe,"Provinciaal"Werkgelegenheidsregister"(PWR), 2014." HetaandeelvandewerkgelegenheidindevrijetijdssectorindetotalewerkgeZ legenheidbedroegin2014indrenthegemiddeld6,7%.ditbetekentdatin Drentheéénopde15banensamenhangtmetdevrijetijdssector.DevrijetijdsZ sectorindrentheheefthetrelatiefgrootaandeelopdetotalewerkgelegenheid, landelijkbedroeghetaandeelin20145,9%. Grafiek37 Aantalbanenindevrije.jdssectorafgezettegenanderesectoren 52014 GezondheidsOenwelzijnszorg GrootOendetailhandel;repara4eauto's 37.765 43.518 Industrie 23.206 Vrije4jdssector Advisering,onderzoeketc. Bouwnijverheid Onderwijs Overhedenenverpl.socialeverzekeringen Landbouw,bosbouwenvisserij Vervoerenopslag Financiëleinstellingen Informa4eencommunica4e 14.282 13.038 12.660 11.960 11.260 10.017 6.512 4.719 3.692 0 5.000 10.000 15.000 Bron:"Provincie"Drenthe,"Provinciaal"Werkgelegenheidsregister"(PWR),"2014." Bovenstaandegrafieklaatzienhoedewerkgelegenheidindevrijetijdssector 38 zich verhoudttoteenaantalanderesectoren.tervergelijking:erwerktenin2014drie 38 "De"vrijetijdssector"is"een"samengestelde"sector,"dat"betekent"dat"de"sector"is"opgebouwd"uit"(delen"van)"andere"sectoren."Om" de"werkgelegenheid"in"de"vrijetijdssector"te"bepalen"zijn"in"de" landelijke"rt"standaard "bepaalde"sectoren"geheel"of"gedeeltelijk" toegerekend"aan"de"vrijetijdscsector"een"volledig"overzicht"van"sectoren"die"geheel"of"gedeeltelijk"tot"de"vrijetijdssector" toegerekend"worden,"is"te"vinden"in"op"www.lisa.nl." 20.000 25.000 30.000 35.000 40.000 45.000 50.000 52
keerzoveelmensenindevrijetijdssectoralsbijfinanciëleinstellingenenerzijn meerbanenindevrijetijdssectordanindegeheleonderwijszofbouwsector. xix Er werken in 2014 in Drenthe meer mensen in de vrijetijdssector dan in het onderwijs of de bouw. Opbouwsector Devrijetijdssectorisonderverdeeldindecategorieën:detailhandel/groothandel, logiesverstrekking,horeca,vervoer,cultuur/recreatie/amusement,sporten overig.hetgrootstedeelvandewerkgelegenheidindevrijetijdssectorindrenthe wasin2014tevindenindehorecaendelogiesverstrekking.invergelijkingmet hetgemiddeldevoornederlandwasdecategorielogiesverstrekkingopvallend groter(25%vandewerkgelegenheidindevrijetijdssectorindrentheen14%inde restvannederland)endecategoriehoreca(51%vandewerkgelegenheidin Nederlandtenopzichtevan42%inDrenthe)juistaanzienlijkkleinerinDrenthe. xviii Grafiek38aen38b Verdelingbanenvrijetijdssector(conformlandelijkeRTstandaard)naarcategorie Drenthe'2014' Nederland(2014( 5%$ 6%$ 6%$ 12%$ 4%$ 7%# 5%# 7%# 11%# 3%# 25%$ 14%# 42%$ 51%# Cultuur,$recrea1e$en$amusement$ Detailhandel/groothandel$ Horeca$ Logiesverstrekking$ Overig$ Sport$ Vervoer$ LISA,"2014,"en"Provincie"Drenthe,"Provinciaal"Werkgelegenheidsregister"(PWR),"2014." 36% van de banen in de vrijetijdssector was in 2014 een kleine baan van minder dan 12 uur in de week. Dewerkgelegenheidbestaatzoweluitzogenaamde grotebanen ( 12uur)alsuit kleinebanen (<12uur).Indevrijetijdssectorwordtrelatiefveelindeeltijd gewerkt.in2014was36%vandebanenindevrijetijdssectorindrentheeen kleinebaan.vanhettotaalaantalbanenindrenthewasindatjaar18%een baanvan12uurofminder. xix 53
Bronnen i SociaalenCultureelPlanbureau,ContinuOnderzoekBurgerperspectieven, Burgerperspectieven2015/1,2015. ii CBS,Consumentenvertrouwen,economischklimaatenkoopbereidheid,2015. iii NBTCZNIPO,ContinuVakantieonderzoek2014,MaatwerkrapportageProvincies, 2015en/ofCVOHolidaytracker. iv CBS,Regionaleprognose2014Z2040;bevolking,regioZindeling2013,2015. v ProvincieDrenthe,Bevolkingsprognose2015,2015. vi BovagZRai,Mobiliteitincijfers,Tweewielers2014/2015,2014. vii CBS,Bodemgebruik;uitgebreidegebruiksvorm,pergemeente2010, Statline2015. viii CBS,Accommodatiesencapaciteitinlogiesaccommodaties;logiesvormperregio, 2014,2015. ix SmartAgent,LeefstijlatlasdagrecreatievoordeprovincieDrenthe,2011. x SmartAgent,VakantieinNederland,Nederlandsendevakantieineigen land.deleefstijlgerichtebenadering,2014. xi NBTCZNIPO,ContinuVrijetijdsonderzoek(CVTO)2012/2013 Bestemming Drenthe,2013. xii NBTCZNIPO,ContinuVakantieonderzoek(CVO)2013/2014,2015. xiii CBS,StatistiekLogiesaccommodaties2014,2015. xiv NBTCZNIPO,ContinuVrijetijdsonderzoek(CVTO)2012/2013 Herkomst Drenthe,2013. xv NTBCZNIPO,ContinuVrijetijdsonderzoek(CVTO)2012/2013 Drenthe bestemming RTStandaard,2013. xvi NTBCZNIPO,ContinuVrijetijdsonderzoek(CVTO)2012/2013 Drenthe bestemmingvsnederland RTStandaard. xvii NBTC,OnderzoekInkomendToerisme,2015. xviii LISA,HetwerkgelegenheidsregistervanNederland2005Z2014,2015. xix ProvincieDrenthe,ProvinciaalWerkgelegenheidsregister(PWR)2014,2015. 54