Deel 1 Concepten en kaders 29

Inhoudsopgave Voorwoord 5 Inleiding 21 Deel 1 Concepten en kaders 29 1. Wat is praktijkgericht onderzoek? 31 1.1 Wat is onderzoek? 31 1.2 Onderzoek en professionele praktijk 32 1.2.1 Twee werelden 33 1.2.2 De opkomst van PO 34 1.3 Omschrijving van PO 34 1.4 PO is een tak van onderzoek 35 1.4.1 Gemeenschappelijke kenmerken 35 1.4.2 Bijzondere kenmerken van PO 36 1.5 PO gaat uit van ideeën, uitdagingen, vragen of in de beroepspraktijk gewortelde problemen 37 1.6 Initiatief vanuit beroepsbeoefenaren of instanties die nauw gelieerd zijn aan de beroepsuitoefening 38 1.7 PO wordt uitgevoerd in samenwerking met beroeps - beoefenaren en andere betrokkenen of belanghebbenden 39 1.8 PO is gericht op het generen van bruikbare kennis 40 1.8.1 Status of verschijningsvorm van het kennisproduct 40 1.8.2 Soorten kennis: beschrijvende kennis en handelingskennis 41 1.8.3 Bereik van de kennisproducten 42 1.8.4 Bruikbare kennis 43 1.9 Het kennen en handelen in de beroepspraktijk 44 1.9.1 Model professioneel handelen 44 1.9.2 Onderzoek en fasen van professioneel handelen 46 1.10 Vernieuwen, verbeteren en veranderen 48 1.11 Praktijkgericht onderzoek en wetenschappelijk onderzoek 49 1.11.1 Verschil in doelstelling PO en WO 49 1.11.2 Verschil in vraagstelling tussen PO en WO 50

1.11.3 Verschil in kennis en kennisbereik tussen PO en WO 50 1.11.4 Verschil in onderzoekscontext van PO en WO 51 1.11.5 Een overzicht van de verschillen tussen PO en WO 52 1.12 Professionals en het gebruik van bestaande kennis 52 1.12.1 Gebruik van WO en PO 53 1.12.2 Praktijktheorie 54 1.12.3 Evidence-based practice 54 1.12.4 Practice-based evidence 56 1.13 De beroepspraktijk van de professional als context 57 1.14 PO en de onderzoeker 58 1.14.1 De onderzoekende professional 59 1.14.2 Algemene competenties en persoonlijke kwaliteiten 59 1.15 Kwaliteit en PO 60 1.15.1 Bruikbaarheid 60 1.15.2 Validiteit 60 1.15.3 Betrouwbaarheid 61 2. Onderzoeksbenaderingen voor PO 62 2.1 Drie klassieke onderzoeksbenaderingen 63 2.2 Kwantitatief onderzoek 64 2.2.1 Het kwantitatieve perspectief 64 2.2.2 Theoretische kadering 65 2.2.3 Gesloten en gestructureerde onderzoeksopzet 66 2.2.4 Meten van de werkelijkheid 67 2.2.5 Methoden en technieken van kwantitatief onderzoek 68 2.2.6 Stappen in kwantitatief onderzoek 70 2.2.7 Kwantitatief onderzoek bij Zorgzaam 73 2.3 Kwalitatief onderzoek 76 2.3.1 Het insidersperspectief 77 2.3.2 Open en interactief onderzoeksproces 77 2.3.3 Methoden en technieken van kwalitatief onderzoek 78 2.3.4 Stappen in kwalitatief onderzoek 83 2.3.5 Kwalitatief onderzoek bij Zorgzaam 86 2.4 Actieonderzoek 89 2.4.1 De subject-subjectrelatie tussen onderzoeker en onderzochten 90 2.4.2 De rol van de onderzoeker 90 2.4.3 Meerdere processen in actieonderzoek 91

2.4.4 Methoden en technieken van actieonderzoek 94 2.4.5 Stappen in actieonderzoek 94 2.4.6 Actieonderzoek bij Zorgzaam 97 2.5 Narratief onderzoek 99 2.5.1 Verhalen 100 2.5.2 De verteller en de luisteraar 101 2.5.3 Het narratieve interview 102 2.5.4 Narratieve analyse 103 2.5.5 Stappen in narratief onderzoek 104 2.5.6 Narratief onderzoek bij Zorgzaam 105 2.5.7 Gebruik narratief onderzoek 106 2.6 Evidence-based onderzoek 107 2.6.1 Hiërarchie in onderzoek 108 2.6.2 Kritische kanttekeningen bij de onderzoekshiërarchie 109 2.6.3 Evidence-based onderzoek in de sociale sector 109 2.6.4 Stappen in EBO 111 2.6.5 Beoordelen van het gevonden materiaal 111 2.6.6 Evidence-based onderzoek bij Zorgzaam 113 2.6.7 Gebruik van evidence-based onderzoek 114 2.7 Practice-based onderzoek 114 2.7.1 Ontsluiten van ervaringen en ervaringskennis 115 2.7.2 Methoden en technieken voor practice-based onderzoek 116 2.7.3 Practice-based onderzoek bij Zorgzaam 119 2.7.4 Gebruik van practice-based onderzoek 119 2.8 Responsief onderzoek 120 2.8.1 De onderzoeker 121 2.8.2 Het verhaal 122 2.8.3 De dialoog 122 2.8.4 Stappen in responsief onderzoek 122 2.8.5 Responsief onderzoek bij Zorgzaam 126 2.8.6 Gebruik van responsief onderzoek 127 3. PO in negen stappen 128 3.1 PO en de onderzoeksbenaderingen 128 3.2 PO doen is maatwerk leveren voor een unieke situatie 129 3.3 Het negenstappenplan 130 3.3.1 Geldig voor alle varianten 130 3.3.2 Verschillende activiteiten 130

3.3.3 Cyclus soms meerdere malen doorlopen 131 3.3.4 Fasen lopen soms naast en door elkaar 131 3.3.5 Volgorde stappen 131 3.3.6 Iteratieve werkwijze 132 3.4 De negen stappen in PO 133 3.4.1 Aanleiding en aanloopfase 133 3.4.2 Verkennen 133 3.4.3 Verdiepen 134 3.4.4 Richting bepalen van het onderzoek 134 3.4.5 Plan van aanpak maken 135 3.4.6 Voorbereiden van de uitvoering 135 3.4.7 Uitvoeren: gegevens verzamelen 135 3.4.8 Betekenis verlenen aan de gegevens 135 3.4.9 Werken met de resultaten 136 4. Toepassingen van PO 137 4.1 Vaak gebruikte toepassingen 137 4.2 Behoefteonderzoek 138 4.2.1 Wat behoefteonderzoek wel en niet is 138 4.2.2 Het begrip behoefte 140 4.2.3 Zelf behoefteonderzoek doen 141 4.3 Ontwerponderzoek 141 4.3.1 Ontwikkelingsonderzoek nader bekeken 142 4.3.2 Zelf ontwerponderzoek doen 144 4.4 Evaluatieonderzoek 145 4.4.1 Essenties van effectevaluatie 145 4.4.2 Evaluatieonderzoek doen 148 4.5 Tevredenheidsonderzoek 148 4.5.1 Wat is tevredenheid? 148 4.5.2 Aandachtspunten voor tevredenheidsonderzoek 149 4.5.3 Zelf tevredenheidsonderzoek doen 151 Deel 2 PO doen in negen stappen 153 5. De aanloopfase van PO 155 5.1 Initiatief 155 5.2 Actoren in de voorfase en bij de start 156 5.3 Steun zoeken en belangen samenbrengen 158

5.4 De onderzoeker en het onderzoeksteam 159 5.5 Stuurgroep en resonansgroep 160 5.6 Checklist 161 6. De verkenningsfase 162 6.1 Eerste verkenning 162 6.1.1 Hulpmiddelen 162 6.2 Verdere verkenningsactiviteiten 163 6.3 Voorlopige beschrijving uitgangssituatie 164 6.4 Relatieopbouw van onderzoeker, deelnemers en onderzoeksgroep 164 6.5 Checklist 165 7. De verdiepingsfase 166 7.1 Een gezamenlijk beeld en oordeel (situatieanalyse) 166 7.2 Mogelijke werkwijzen om te komen tot een gezamenlijk beeld en oordeel 167 7.2.1 De verkenning als startpunt 167 7.2.2 Confrontatie van meerdere perspectieven 168 7.2.3 Hulpmiddelen 169 7.2.4 Reflectie 169 7.2.5 Onderzoek 169 7.3 Communicatie 170 7.4 Checklist 171 8. Richting bepalen: doelstelling en vraagstelling van PO 172 8.1 Het doel van het onderzoek 172 8.2 Het onderzoeksdoel vaststellen 173 8.3 Andere doelen 174 8.4 De vraagsteling van je onderzoek 175 8.5 Vraagstelling vaststellen 176 8.6 Criteria voor de keuze van de vraagstelling 177 8.7 Vraagstelling en deelvragen 178 8.8 Vraagstelling en doelstelling 178 8.9 Vraagstelling, doelstelling en literatuur 179 8.10 Eisen aan de vraagstelling 180 8.11 Checklist 183

9. Plan van aanpak maken: het onderzoeksontwerp 184 9.1 Ontwerpen van een plan van aanpak 184 9.2 Componenten van het onderzoeksontwerp 185 9.3 Databronnen 186 9.3.1 Individuele personen 186 9.3.2 Meerdere personen: een groep 186 9.3.3 Mensen in hun natuurlijke situatie 187 9.4 Dataverzamelingstechnieken 187 9.4.1 Ondervragen 188 9.4.2 Observeren 188 9.4.3 Bezoeken 189 9.4.4 Inhoudsanalyse en bestuderen 189 9.4.5 Keuze dataverzamelingstechniek 189 9.5 Uitgangspunt voor het maken van je plan van aanpak 189 9.5.1 Criteria voor het keuzeproces 190 9.6 Maken van het onderzoeksplan in stappen 191 9.7 Activiteitenoverzicht en tijdsplanning maken 192 9.7.1 Werkwijze activiteitenplanning maken 193 9.8 Onderdelen van het onderzoeksplan 193 9.9 Checklist 194 10. Voorbereiden op de uitvoering 195 10.1 Constructie van een dataverzamelingstechniek 195 10.2 Stappenplan voor constructie van een dataverzamelingstechniek 196 10.3 Voorbereiding op het werken met de onderzoeksinstrumenten 200 10.4 Voorbereiden van de onderzoekssubjecten 200 10.5 Checklist 201 11. Uitvoeren van het onderzoek: gegevens verzamelen en andere processen 202 11.1 Onderzoeksactiviteiten 202 11.2 Aandachtspunten voor de uitvoering 202 11.3 Gelijktijdige andere processen 204 11.4 Checklist 205

12. Betekenis geven aan de verzamelde gegevens: analyseren en concluderen 206 12.1 Wat in de gegevens besloten zit: analyseren en interpreteren 206 12.1.1 Het moment van analyse in de onderzoekscyclus 206 12.1.2 Kwantitatieve en kwalitatieve analyse 206 12.1.3 Narratieve analyse 207 12.1.4 Aanwijzingen voor de analyse 207 12.1.5 Werkwijzen voor kwantitatieve, kwalitatieve en narratieve analyse 208 12.2 Conclusies trekken 209 12.2.1 Het moment van concluderen 209 12.3 Checklist 210 13. Werken met de onderzoeksresultaten 211 13.1 Verspreiden van de onderzoeksresultaten 211 13.1.1 Het schrijven van een onderzoeksrapport 211 13.1.2 Het klassieke onderzoeksrapport 213 13.1.3 Mondelinge presentatie 213 13.2 Op basis van de onderzoeksresultaten aanwijzingen voor het handelen geven 215 13.2.1 Aanbevelingen 215 13.2.2 Een adviesnota 216 13.2.3 Implementeren en implementatieplan 216 13.2.4 Aangrijpingspunten voor vernieuwing 218 13.3 Checklist 218 Deel 3 Hulpbronnen en hulpmiddelen voor praktijkgericht onderzoek 221 14. Deskresearch: bestaande gegevens en literatuur 223 14.1 Bestaand materiaal en bestaande gegevens 223 14.1.1 Soorten van bestaand materiaal 223 14.1.2 Vindplaatsen of bronnen 225 14.1.3 Ontsluiting van bestaand materiaal 225 14.2 Literatuurverkenning en literatuuronderzoek 228 14.2.1 Literatuurverkenning 228 14.2.2 Literatuuronderzoek 228 14.2.3 Voorbereiden van literatuuronderzoek 228 14.2.4 Stappen in literatuuronderzoek 230 14.3 Checklist 237

15. Internet en sociale media gebruiken voor dataverzameling 239 15.1 Vormen van online onderzoek 239 15.1.1 Kwantitatieve online technieken 239 15.1.2 Kwalitatieve online technieken 240 15.2 Internet gebruiken voor PO 244 15.2.1 Criteria voor online data verzamelen 244 15.3 Stappenplan voor online onderzoek 245 15.4 Checklist 246 16. Bruikbaarheid, validiteit en betrouwbaarheid 247 16.1 Bruikbaarheid 247 16.2 Validiteit 248 16.2.1 Validiteit in PO 248 16.2.2 Inhoudelijk controleren van de validiteit 249 16.3 Betrouwbaarheid 251 16.3.1 Werken aan betrouwbaarheid 251 16.4 Checklist 253 17. Werkvormen voor verkenning en verdieping 254 17.1 De (5xW+H)-formule 254 17.2 De SMART-methode 255 17.3 Mindmapping 255 17.3.1 Voorbeeld 256 17.3.2 Gebruik 256 17.3.3 Werkwijze mindmappen 257 17.4 Brainstormen 257 17.4.1 Werkwijze brainstormen 258 17.4.2 Praktische overwegingen 259 17.5 Krachtenveldanalyse 259 17.5.1 Voorbeeld resultaat 259 17.5.2 Werkwijze krachtenveldanalyse 261 18. Selectie en steekproeven 262 18.1 Criteria voor selecteren en steekproef 262 18.2 Verschillende soorten steekproef 263 18.3 Kanssteekproeven 263 18.3.1 De steekproeftrekking 264

18.4 Gerichte steekproeven 265 18.4.1 Vormen van gerichte steekproeven 265 18.5 Gelegenheidssteekproeven 267 18.6 Omvang van de steekproef 268 18.7 Welke steekproef gebruiken? 270 18.8 Checklist 272 19. Analyseren van gegevens 273 19.1 Analyse van kwantitatieve gegevens 273 19.1.1 Handmatig verwerken met turflijsten 273 19.1.2 Geautomatiseerd verwerken 275 19.1.3 Analyseren 276 19.2 Analyse van kwalitatieve gegevens 279 19.2.1 Stappen in kwalitatieve gegevensanalyse 280 19.3 Werkwijzen voor kwalitatieve analyse 283 19.3.1 Samenvatten als analysetechniek 283 19.3.2 Specifieke gerichte analyse 283 19.3.3 Open coderen of coderen met een startlijst 284 19.4 Narratieve analyse 285 19.4.1 Praktische aanwijzingen voor een narratieve analyse 286 19.5 Checklist 287 20. Onderzoeksethiek 289 20.1 Wat is ethiek? 289 20.2 PO en ethiek 290 20.2.1 Ethische onderzoeksprincipes 290 20.2.2 Ethische commissies en gedragscodes 292 20.3 Gedragscode praktijkgericht onderzoek voor het hbo 292 20.4 Checklist 294 Deel 4 Databronnen en dataverzamelings technieken 295 21. De vragenlijst 297 21.1 Gebruik van de vragenlijst 297 21.2 Werkwijze bij het maken van een vragenlijst 297 21.3 Het opstellen van de vragen 301 21.3.1 Soorten vragen 301 21.3.2 Gevoeligheid van vragen 302 21.3.3 Vraagtypen en vraagvormen 302

21.4 Criteria voor formulering van vragen en volgorde van de vragen 306 21.4.1 Vraagformulering 306 21.4.2 Vraagvolgorde (routing) 307 21.5 Veel gemaakte fouten 308 21.6 De afname van de vragenlijst 308 21.6.1 Voorbereiding van de afname 309 21.6.2 Werkwijze bij de mondelinge afname 310 21.7 Checklist 310 22. Observeren 312 22.1 Wat is observeren? 312 22.2 Gebruik van observeren 312 22.3 Observeren en observatiefouten 313 22.3.1 Interpretaties 313 22.3.2 Observatiefouten 314 22.4 Manieren van observeren 316 22.5 Participerende observatie 318 22.5.1 Gebruiksmogelijkheden 318 22.5.2 Eisen 319 22.6 Werkwijze participerende observatie 320 22.7 De verschillende rollen bij participerende observatie 321 22.7.1 Openlijk of verhuld 321 22.7.2 Persoon en onderzoeker 321 22.7.3 Groepslid en buitenstaander 321 22.7.4 Participant en observant 322 22.7.5 De keuze van rollen 322 22.8 Vastleggen, verwerken en analyseren van observaties 323 22.8.1 Vastleggen 323 22.8.2 Rubriceren 323 22.8.3 Verwerken en analyseren 324 22.9 Checklist 324 23. Het interview 326 23.1 Wat is een interview? 326 23.2 Gebruik van het interview 326 23.3 Drie soorten interviews 327 23.3.1 Kiezen van soort interview 328 23.3.2 Gestructureerde interviews 328

23.3.3 Het ongestructureerde of open interview 328 23.3.4 Geformaliseerde interviews en informele gesprekken 329 23.4 Het open interview 330 23.4.1 Open interview in drievoud 330 23.5 De opbouw van een interview 334 23.6 Het open interview als gespreksproces 336 23.6.1 Voorbereiding 336 23.6.2 Houding van de interviewer 336 23.6.3 Vragen stellen 337 23.6.4 Gesprekstechnieken 338 23.7 Checklist 339 24. Bezoeken 341 24.1 Gebruik van bezoeken in PO 341 24.2 Bezoeken afleggen 342 24.2.1 Voorbereiden 342 24.2.2 Het bezoek 343 24.3 Checklist 343 25. Groepsgesprekken: discussie en dialoog 345 25.1 Wat is een groepsgesprek? 345 25.2 Groepseffecten 345 25.3 Gebruik van het groepsinterview 346 25.4 Soorten groepsinterview 347 25.4.1 Het gewone of klassieke groepsinterview 347 25.4.2 Het informele groepsgesprek 347 25.4.3 De groepsdiscussie 348 25.4.4 De groepsdialoog 348 25.4.5 De focusgroep 348 25.5 De groepsdiscussie 349 25.5.1 Gebruik groepsdiscussie 349 25.5.2 Werkwijze groepsdiscussie 349 25.6 De dialoog als dataverzamelingstechniek 350 25.6.1 Gebruik van de dialoog 350 25.6.2 Werkwijze in het voeren van de dialoog 351 25.6.3 Vier technieken van de dialoog 351 25.6.4 Aanwijzingen en hulpmiddelen voor de dialoog 352 25.7 Checklist 353

26. De focusgroep 354 26.1 Wat is een focusgroep? 354 26.2 Gebruik van de focusgroep 355 26.3 Groepssamenstelling 355 26.4 Voorbereiding van de uitvoering 356 26.5 Werkwijze 358 26.6 Verwerking en analyse van de focusgroepgegevens 359 26.7 Checklist 360 27. De Delphitechniek 362 27.1 Wat is de Delphitechniek? 362 27.2 Gebruik 363 27.3 Werkwijze 363 27.4 Selectie van de deelnemers 365 27.5 Varianten 366 27.6 Checklist 367 28. De werkconferentie 368 28.1 Wat is een werkconferentie? 368 28.2 Voorbereiden van een werkconferentie 369 28.3 Een werkconferentie begeleiden 370 28.3.1 De opzet uitvoeren en bijsturen 371 28.3.2 Het begeleiden van groepsdynamische processen 371 28.3.3 De bijdrage aan de conferentie 371 28.3.4 Het zorgen voor het vastleggen van de resultaten 372 28.4 Checklist 372 29. Verhalen als bron van gegevens 373 29.1 Verhalen 373 29.2 Verzamelen van verhalen 374 29.2.1 Mensen vragen om een verhaal te schrijven 374 29.2.2 Mensen verhalen laten vertellen: interviewen 375 29.2.3 Verwerken en analyseren 376 29.3 Checklist 376

30. Intervisie als kennisbron 378 30.1 Intervisie in het kort 378 30.1.1 Werkstructuur 378 30.2 Gebruik van intervisie als kennisbron 379 30.2.1 Een bestaande intervisiepraktijk ontsluiten 380 30.2.2 Een nieuwe intervisiepraktijk inrichten 381 30.3 Checklist 383 31. Casussen als kennisbron voor PO 384 31.1 Casus en casusbespreking 384 31.2 Gebruik van casuïstiek als kennisbron 385 31.2.1 Bestaande casuïstiekbesprekingen onderzoeken 385 31.2.2 Zelf een casus maken en bespreken 386 31.3 Checklist 387 32. N=1-onderzoek of single-casestudy 388 32.1 Terminologie 388 32.2 N=1-studie 389 32.2.1 Data verzamelen in kwantitatief N=1-onderzoek 389 32.2.2 Gebruik in PO 390 32.3 De kwalitatieve gevalstudie 390 32.3.1 Data verzamelen in de gevalstudie 391 32.3.2 Gebruik in PO 391 32.4 Checklist 391 Verantwoording 392 Geraadpleegde en aanbevolen literatuur 396 Over de auteur 402 Register 403