Preventie Alcoholgebruik Scholieren (PAS)

Transcriptie

1 Interventie Preventie Alcoholgebruik Scholieren (PAS) Samenvatting Doel Doel van de interventie is het alcoholgebruik onder jongeren uit te stellen door ouders te motiveren om regels te stellen en door het ontwikkelen van zelfcontrole en een gezonde attitude ten aanzien van alcoholgebruik bij jongeren. Doelgroep De interventie is gericht op jongeren tussen de 12 en 16 jaar en hun ouders. Aanpak De interventie bestaat uit een ouderinterventie en een interventie voor leerlingen. In de ouderinterventie wordt tijdens de 1e ouderavond van leerjaar 1, 2 en 3 van de middelbare school een korte presentatie (20 minuten) gegeven over de risico's van vroegtijdig alcoholgebruik en de rol van ouders hierin. Tevens krijgen ouders de mogelijkheid om afspraken te maken met andere ouders van kinderen uit dezelfde klas rondom het alcoholgebruik van hun kind. Ook ontvangen zij naderhand een folder.de leerlinginterventie bestaat uit 4 digitale lessen in leerjaar 1 en 1 herhalingsles op papier in leerjaar 2. In de digitale lessen kunnen leerlingen zowel individueel als gezamenlijk opdrachten maken, filmpjes kijken en vragen beantwoorden. De verdiepingsles in leerjaar twee is een herhaling (booster) van hetgeen in leerjaar 1 is behandeld. Materiaal Ten behoeve van de uitvoering van PAS zijn er handleidingen beschikbaar voor de preventiefunctionarissen van GGD'en en instellingen voor verslavingszorg. Tevens zijn aanvullende materialen, zoals een Power-Point presentatie en brochures voor ouders beschikbaar. Onderzoek effectiviteit In het PAS onderzoek wordt de afzonderlijke en gezamenlijke effectiviteit onderzocht van een leerlinginterventie en een ouderinterventie. De ou-derinterventie is gebaseerd op het Zweedse ouderprogramma (OPP). In Zweden bleek deze interventie effectief de frequentie van dronkenschap te verminderen. De leerling-interventie is gebaseerd op de alcohollessen van De Gezonde School en Genotmiddelen (DGSG). Ook deze interventie bleek effectief te zijn. Huidige analyses laten zien dat de PAS interventie het beginnen met (zwaar) wekelijks drinken effectief kan uitstellen tot 34 maanden (baseline is 12 jaar) als jongeren en ouders worden betrokken in de interventie. Een reductie van 10-15% is te zien bij de gecombineerde interventie. Echter, het betrekken van alleen jongeren of alleen ouders heeft geen effect op het uitstellen van drinken.de PAS interventie heeft een groot bereik (ouders: >80%, leerlingen: >94%) en is makkelijk uit te voeren door de scholen. Het betreft een zeer korte interventie die goed binnen de bestaande structuur ingepast kan worden. Ontwikkeld door Trimbos-instituut Postbus AS Utrecht Telefoon:

2 Contactpersonen: Jeroen Lammers; Ina Koning / Erkenning Erkend door Deelcommissie jeugdgezondheidszorg, preventie en gezondheidsbevordering d.d Oordeel: Effectief volgens goede aanwijzingen Toelichting: De aanpak van PAS richt zich zowel op ouders als op leerlingen, dit is een sterk punt. Onderzoek naar PAS geeft goede aanwijzingen dat de interventie effectief is in het uitstellen van (zwaar) wekelijks drinken tot 34 maanden bij middelbare scholieren als zowel jongeren als ouders betrokken worden. De referentie naar dit document is: Jeroen Lammers (December 2010). Databank effectieve jeugdinterventies: beschrijving 'Preventie Alcoholgebruik Scholieren (PAS)'.Utrecht: Nederlands Jeugdinstituut. Gedownload van 1. Toelichting naam van de interventie De naam van de interventie zoals deze in Nederland is uitgevoerd en onder-zocht is: Preventie Alcoholgebruik Scholieren (PAS). De ouderinterventie is eerder onderzocht in Zweden onder de naam: Örebro Prevention Program (ÖPP).De leerling-interventie is een onderdeel van De gezonde school en genotmiddelen (DGSG). DGSG wordt momenteel onderzocht op effectiviteit in een RCT onderzoek. 2. Risico en/of probleem waar de interventie zich op richt Recent onderzoek laat zien dat kinderen in Nederland op steeds jongere leeftijd alcohol drinken. De maandprevalentie van alcoholgebruik is tussen 1992 en 2003 onder scholieren van het voortgezet onderwijs (12-16 jaar) gestegen van 40% tot 57%. Nog verontrustender is dat de maandprevalentie onder de jongste groep (12 tot 14 jaar) bijna is verdubbeld in deze periode (de stijging onder de oudere leeftijdsgroep was veel minder sterk). Cijfers uit 2003 lieten zien dat de helft van de kinderen uit groep 7 of 8 van de basisschool al ooit alcohol heeft gedronken en dat één op de 5 dit de afgelopen maand heeft gedaan (Monshouwer et al., 2004). Als jongeren drinken blijft het vaak niet bij een glaasje. Een Nederlandse studie wees uit dat na het eerste alcoholgebruik, de consumptie van jongeren al snel toeneemt (Monshouwer et al., 2003). De gevolgen hiervan zijn aanzienlijk. Uit onderzoek blijkt steeds duidelijker dat het drinken van (grote) hoeveelheden alcohol op jonge leeftijd ernstige gevolgen heeft voor de ontwikkeling van de hersenen (Tapert et al., 2002; Hiller-Sturmhöfel et al., 2004). Daarnaast is bij geweld, vandalisme, onveilige sex en ongevallen vaak alcohol in het spel (Hingson et al., 2000; Bonomo et al., 2001; Verdurmen et al., 2006). Tevens blijkt uit onderzoek dat het op vroege leeftijd beginnen met het drinken van alcohol een belangrijke risicofactor is voor latere verslavingsproblemen (DeWit et al., 2000; Grant et al., 2006; Verdurmen et al., 2006) en dat de kans dat vroege starters later stoppen met alcoholgebruik kleiner is vergeleken met hen die op latere leeftijd met het gebruik van alcohol zijn begonnen (DeWit et al., 1997). 3. Doel van de interventie Hoofddoel: Uitstellen en verminderen van alcoholgebruik tot 16 jaar door jongeren. Dit hoofddoel wordt bereikt door middel van de volgende subdoelen: 1 Verhogen van het aantal ouders dat hun kind geen alcohol laat drinken. 2 Versterken van een negatieve attitude en verhogen van de zelfcontrole bij jongeren ten aanzien van alcoholgebruik. 4. Doelgroep van de interventie Voor wie is de interventie bedoeld De interventie richt zich op jonge adolescenten in de eerste drie klassen van alle onderwijstypen (vmbo t/m vwo) van de middelbare school (12-16 jaar) en hun ouders. De interventie wordt aangeboden via scholen.er zijn geen verschillen in effectiviteit gevonden tussen jongens en meiden. Wel blijkt dat de interventie effectiever is bij VMBO leerlingen in vergelijking met HAVO/VWO leerlingen. Indicatie- en contra-indicatiecriteria

3 Het betreft een universele interventie die op scholen aangeboden wordt aan alle kinderen vanaf de brugklas. Er is dus geen specifieke doelgroep of selectie. Contra-indicatie: De interventie is minder geschikt voor scholen met een hoog percentage kinderen van islamitische afkomst, aangezien bij deze kinderen en hun ouders al een negatieve attitude ten aanzien van alcoholgebruik bestaat. Toepassing bij migranten Zie Aanpak Opzet van de interventie De PAS-interventie is gericht op leerlingen in de eerste klas van de middelbare school en hun ouders. PAS heeft een looptijd van 3 jaar, dus van leerjaar 1 t/m leerjaar 3 van de middelbare school. A. Ouderinterventie. 1. De ouderinterventie bestaat uit: a Presentatie (20 minuten) op een bestaande ouderavond aan het begin van het schooljaar. b Gezamenlijke afspraken maken over alcoholgebruik in de mentorklas c. Toesturen van folder met een samenvatting van de presentatie en een brief waarin de gezamenlijke afspraken beschreven zijn. Via deze weg ontvangen ook de ouders die niet aanwezig konden zijn op de ouderavond de informatie. 2. De ouderinterventie wordt gedurende de eerste drie schooljaren van de middelbare school uitgevoerd binnen reeds bestaande ouderavonden. Elk jaar wordt de inhoud van de presentatie aangepast n.a.v. de leeftijd van het kind. Ouders kunnen elk jaar de gemaakte afspraken aanvullen en/of herzien. 3. De uitvoering van de ouderinterventie is voor de scholen makkelijk uit te voeren en vergt weinig werk en tijd. De presentatie wordt gegeven door een preventiefunctionaris van de GGD/IVZ. Ter voorbereiding ontvangt de school een beknopte handleiding voor mentoren. De school wordt gevraagd (1) de apparatuur te verzorgen (laptop/beamer), (2) tijd in te plannen op de ouderavond (20 minuten), (3) tijd in te plannen in de mentorbijeenkomst (15 minuten) en (4) de uitkomst van de mentorbijeenkomst terug te koppelen. B. Leerling-interventie. 1. De leerling-interventie bestaat uit: Vier digitale lessen over alcoholgebruik die door elke leerling individueel in de klas worden uitgevoerd nadat de ouderinterventie is uitgevoerd. 2. De leerling-interventie wordt in leerjaar 1 in digitale vorm uitgevoerd. In leerjaar 2 is er een verdiepingsles op papier, die zowel individueel als klassikaal uitgevoerd kan worden. Beide lessen vinden plaats na de ouderinterventie van leerjaar 1 en 2. In de meeste gevallen vindt de uitvoering van de leerlingenlessen plaats tijdens een mentoruur of biologieles. 3. Voor de uitvoering van de leerling-interventie wordt het volgende gevraagd van de scholen: a Beschikbaarheid van voldoende computers/laptops b Training van de betreffende docenten (mentor of biologiedocent). De training (1,5 uur) vindt plaats op school. 3. Voor de verdiepingsles: lezen korte instructie voor de uitvoering van de verdiepingsles. Inhoud van de interventie A. Ouderinterventie 1. Presentatie op de ouderavond. Ouders worden geïnformeerd over het alcoholgebruik onder jongeren in Nederland en de rol van ouders hierin. Aan de hand van cijfers van het alcoholgebruik onder jongeren, en de verschillen tussen kinderen van strenge en tolerante ouders adviseren we ouders om regels te stellen omtrent het alcoholgebruik van hun kind. Het advies is eenduidig; geen alcohol onder de 16 jaar. Aan de hand van een aantal mythes wordt geprobeerd om dicht bij de praktijk/opvoedsituatie te blijven waardoor ouders zich makkelijker kunnen identificeren met de

4 uitgedragen boodschap. Voorbeelden hiervan zijn 'ik drink zelf alcohol, dan kan ik dat bij mijn kind toch niet verbieden' en 'als ik streng ben, gaat mijn kind juist alcohol drinken'. In de derde klas wordt er bijvoorbeeld ingegaan op 'mijn kind heeft al gedronken'. 2. Afspraken maken in de mentorklas. De mentoren zijn vooraf geïnformeerd over hoe zij de ouders het beste de mogelijkheid kunnen bieden om afspraken te maken. Van belang is dat de mentor alleen de mogelijkheid biedt om afspraken te maken en niet zelf de discussieleider hierin is. Dit is van belang zodat het maken van afspraken in alle klassen op dezelfde manier uitgevoerd kan worden, onafhankelijk van de rol van de mentor hierin. De mentor krijgt handvatten om ouders op gang te helpen in de bespreking van mogelijke afspraken. Er kan hierbij gebruik gemaakt worden van een afsprakenformulier waarop een aantal afspraken voorgedrukt staan. Ouders kunnen op dit formulier eventuele nieuwe afspraken aanvullen. 3. Toesturen folder en overzicht afspraken. Zo'n drie weken na de ouderavond krijgen ouders een folder en een brief thuisgestuurd. Het doel van dit deel van de interventie is om ook de ouders die niet op de ouderavond aanwezig waren te voorzien van dezelfde informatie. Daarnaast is het een herhaling van de boodschap voor de ouders die wel aanwezig waren. In de brief wordt er nog kort teruggeblikt op de ouderavond en wat hierin is verteld. Tevens wordt er ingegaan op de afspraken die op die school zijn gemaakt. B. Leerling-interventie 1. Digitale lessen De betreffende docenten hebben vooraf een training gekregen over hoe zij de leerlingen kunnen begeleiden in het doorlopen van de lessen. Er wordt bijvoorbeeld uitgelegd hoe de leerlingen aangemeld kunnen worden in het systeem. Verder krijgen de docenten inzicht in hoe ze via de docentenomgeving de uitvoering van de lessen kunnen volgen. Tijdens de interactieve lessen krijgen leerlingen informatie over alcohol en leren ze over de risico's. Daarnaast komen houdingsaspecten en sociale vaardigheden, zoals groepsdruk en weerbaarheid, aan bod. De lessen bestaan onder meer uit filmpjes, korte tekstjes, animaties en sleepopdrachten. In het onderdeel Discuz kunnen de leerlingen, net als op een echt forum, meningen met elkaar uitwisselen. Elke les wordt afgesloten met een samenvattende opdracht, zoals het maken van een flyer, poster of bierviltje. 2. VerdiepingslesDe verdiepingsles bestaat uit opdrachten die gebaseerd zijn op de digitale alcohollessen van leerjaar 1. Zo komen er eerst een aantal kennisvragen aan bod, waarna de leerlingen (in groepjes) aan de slag gaan met een aantal stellingen. 6. Materialen en links PAS is een onderdeel van het preventieprogramma De gezonde school en genotmiddelen. De ouderinterventie van PAS is een nieuw onderdeel van het programma. De e-learning module alcohol, maakt daarentegen al sinds 2007 deel uit van het lesmateriaal voor leerlingen. De gezonde school en genotmiddelen bestaat uit vier pijlers: lesgeven, ouderparticipatie, reglementeren en signaleren en begeleiden. Met PAS worden de eerste twee pijlers bediend. Naast PAS wordt binnen het programma ook aandacht besteed aan het opstellen van een schoolreglement over middelengebruik en het signaleren en begeleiden van leerlingen met (beginnende) problematiek. Ten behoeve van de ouderinterventie is een handleiding beschikbaar voor preventiefunctionarissen van GGD'en en instellingen voor verslavingszorg (intermediairs). In de handleiding staat beschreven hoe de interventie uitgevoerd dient te worden en welke materialen nodig zijn. De handleiding voor PAS is opgenomen in de handleiding van De gezonde school en genotmiddelen voor het voortgezet onderwijs voor intermediairs. Naast de handleiding zijn de volgende materialen beschikbaar voor preventiefunctionarissen van GGD'en en instellingen voor verslavingszorg: power point presentatie voor de ouderavond; instructie voor de mentoren; brochure voor ouders met informatie over alcohol en opvoeding; voorbeeldbrieven. Ten behoeve van de leerling interventie zijn de volgende materialen beschikbaar voor preventiefunctionarissen van GGD'en en instellingen voor verslavingszorg:

5 handleiding voor het geven van een workshop aan docenten; power point presentatie t.b.v. de workshop aan docenten. Ten behoeve van de leerling interventie zijn de volgende materialen beschikbaar voor docenten: de e-learning module alcohol (voor klas 1). De e-learning module is een onderdeel van en bestaat uit een vmbo en havo/vwo versie; een herhalingsles (voor klas 2); een handleiding voor het uitvoeren van de lessen (vmbo, havo/vwo). Tot slot is er een wervingsfolder over PAS beschikbaar voor preventiefunctionarissen ten behoeve van het werven van scholen. De handleidingen en de materialen voor PAS zijn te bestellen en te downloaden via de website van De gezonde school en genotmiddelen en via de website voor preventieprofessionals van het Trimbos-instituut 7. Verantwoording van de doelen, de doelgroep en de aanpak PAS is een onderdeel van het preventieprogramma De gezonde school en genotmiddelen. De ouderinterventie van PAS is een nieuw onderdeel van het programma. De e-learning module alcohol, maakt daarentegen al sinds 2007 deel uit van het lesmateriaal voor leerlingen. De gezonde school en genotmiddelen bestaat uit vier pijlers: lesgeven, ouderparticipatie, reglementeren en signaleren en begeleiden. Met PAS worden de eerste twee pijlers bediend. Naast PAS wordt binnen het programma ook aandacht besteed aan het opstellen van een schoolreglement over middelengebruik en het signaleren en begeleiden van leerlingen met (beginnende) problematiek. Ten behoeve van de ouderinterventie is een handleiding beschikbaar voor preventiefunctionarissen van GGD'en en instellingen voor verslavingszorg (intermediairs). In de handleiding staat beschreven hoe de interventie uitgevoerd dient te worden en welke materialen nodig zijn. De handleiding voor PAS is opgenomen in de handleiding van De gezonde school en genotmiddelen voor het voortgezet onderwijs voor intermediairs. Naast de handleiding zijn de volgende materialen beschikbaar voor preventiefunctionarissen van GGD'en en instellingen voor verslavingszorg: power point presentatie voor de ouderavond; instructie voor de mentoren; brochure voor ouders met informatie over alcohol en opvoeding; voorbeeldbrieven. Ten behoeve van de leerling interventie zijn de volgende materialen beschikbaar voor preventiefunctionarissen van GGD'en en instellingen voor verslavingszorg: handleiding voor het geven van een workshop aan docenten; power point presentatie t.b.v. de workshop aan docenten. Ten behoeve van de leerling interventie zijn de volgende materialen beschikbaar voor docenten: de e-learning module alcohol (voor klas 1). De e-learning module is een onderdeel van en bestaat uit een vmbo en havo/vwo versie; een herhalingsles (voor klas 2); een handleiding voor het uitvoeren van de lessen (vmbo, havo/vwo). Tot slot is er een wervingsfolder over PAS beschikbaar voor preventiefunctionarissen ten behoeve van het werven van scholen. De handleidingen en de materialen voor PAS zijn te bestellen en te downloaden via de website van De gezonde school en genotmiddelen en via de website voor preventieprofessionals van het Trimbos-instituut 8. Samenvatting van de onderbouwing Veel Nederlandse jongeren beginnen vroeg met het drinken van alcohol, wat verschillende (gezondheids) risico's met zich meebrengt. Het is van groot belang het alcoholgebruik zo lang mogelijk uit te stellen, in ieder geval tot 16 jaar. Niet alleen de jongeren zelf, maar vooral ook hun ouders spelen een grote rol in het

6 vroegtijdig alcoholgebruik. Daarom moeten zowel de jongeren als hun ouders in alcoholpreventie worden betrokken. 9. Randvoorwaarden voor uitvoering en kwaliteitsbewaking Eisen ten aanzien van opleiding Ouderinterventie Voor het uitvoeren van de PAS interventie worden studiemiddagen georganiseerd voor de intermediairs van De gezonde school en genotmiddelen (preventiefunctionarissen van GGD'en en instellingen voor verslavingszorg). Tijdens deze studiemiddag wordt informatie gegeven over PAS en krijgen de preventiefunctionarissen instructies over het uitvoeren van de interventie op de scholen. Leerling-interventie Alvorens te kunnen werken met de e-learning module dienen preventiefunctionarissen van GGD'en en instellingen voor verslavingszorg een training te volgen. Het betreft een 1-daagse train-de-trainer. Als een preventiefunctionaris de training gevolgd heeft krijgt deze de handleiding en toegang tot De training wordt gegeven door het Trimbos-instituut en maakt onderdeel uit van De gezonde school en genotmiddelen.de preventiefunctionarissen trainen vervolgens de docenten. Na de workshop ontvangt de docent van de preventiefunctionaris de inloggegevens voor Protocol / handleiding Ten behoeve van de uitvoering van PAS is een handleiding beschikbaar voor intermediairs (preventiefunctionarissen van GGD'en en instellingen voor verslavingszorg). In de handleiding staat beschreven hoe de interventie uitgevoerd dient te worden op scholen en welke materialen nodig zijn. De handleiding voor PAS is opgenomen in de handleiding van De gezonde school en genotmiddelen voor het voortgezet onderwijs voor intermediairs.ook voor de uitvoering van de e-learning module alcohol is een handleiding beschikbaar voor intermediairs en een handleiding voor docenten om de module in de klas te kunnen gebruiken. Eisen ten aanzien van kwaliteitsbewaking Jaarlijks wordt vanuit De gezonde school en genotmiddelen een implementatiemeting verricht onder preventiefunctionarissen van GGD'en en instellingen voor verslavingszorg. Hierin wordt ook gekeken naar het aantal ouderavonden dat wordt uitgevoerd op scholen. De registratie van de e-learning module vindt plaats aan de hand van de bestellingen. Daarnaast vinden er jaarlijks regionale bijeenkomsten plaats, waarin terugkoppeling plaatsvindt van de regiofunctionarissen over de implementatie van de verschillende onderdelen van De gezonde school en genotmiddelen, waaronder de e-learning. Vanaf 2011 wordt daar de PAS interventie in meegenomen. Ten slotte maakt De gezonde school en genotmiddelen gebruik van een klankbordgroep, om regelmatig actuele informatie en feedback te krijgen van regiofunctionarissen over de implementatie van (nieuwe) interventies van De gezonde school en genotmiddelen. Evaluatie van de uitvoering van de ouderavond en de leerling-interventie gebeurt door de preventiefunctionarissen van GGD'en en instellingen voor verslavingszorg. Kosten Kosten ouderinterventie (prijzen schooljaar 2010/2011): handleiding preventiefunctionarissen: gratis te downloaden power point presentatie: gratis te downloaden ouderbrochure: 1,50 per stuk Kosten E-learning module (prijzen schooljaar 2010/2011): e-learning module: 26,- per klas (maximaal 35 leerlingen) handleiding docent: 3,70 workshop docenten: gratis training preventiefunctionarissen: 75,- handleiding en powerpoint preventiefunctionarissen: gratis

7 Een schatting van de tijdsinvestering van de preventiefunctionaris: werving en contact school: 3 uur presentatie ouderavond: 6 uur (inclusief voorbereiding, instructie mentoren; verdeeld over 3 jaar) training docenten: 3 uur (inclusief voorbereiding) overig: 2 uur (brieven versturen ouders, herhalingsles versturen, etc.) 10. Onderzoek naar de uitvoering van de interventies Het doel van PAS is het uitstellen van het alcoholgebruik onder vroeg adolescenten in Nederland. Hiervoor wordt gebruik gemaakt van een interventie gericht op zowel ouders als leerlingen. Aangezien beide interventies worden uitgevoerd binnen de schoolsetting, zijn de interventies zo ontwikkeld dat ze makkelijk uitvoerbaar zijn. Voor zowel de leerlingen- als de ouderinterventie is er een procesevaluatie uitgevoerd. Hierbij is gebruik gemaakt van evaluatieformulieren ingevuld door de betreffende docenten. A. Ouderinterventie. 1. Presentatie op de ouderavond. Na de ouderavond in leerjaar 1 en 2 hebben mentoren een evaluatie ingevuld over de ouderavond. Bijna alle docenten hebben de presentatie op de ouderavond als positief beoordeeld (respectievelijk 93% / 95%). In de opmerkingen gaven de docenten aan dat het een duidelijk, kort en krachtig verhaal was. In leerjaar 2 vond een docent de presentatie gedeeltelijk teveel herhaling van de presentatie in leerjaar 1. Volgens de mentoren heeft het merendeel van de ouders (97% / 89%) positief of neutraal gereageerd op de presentatie. Zo werd er aangegeven dat "verwachte reacties als 'betuttelend' uitbleven."naast de procesevaluatie onder docenten, laten de presentielijsten van de ouders op de ouderavond ook een positief beeld zien. De opkomst van de ouders op de ouderavonden was alle jaren >80%. Dit geeft aan dat het gros van de ouders wordt bereikt met de PAS interventie. 2. Afspraken maken in de mentorklas. Uit de procesevaluatie onder mentoren is gebleken dat 80% van de ouders in leerjaar 1 en 79% in leerjaar 2 afspraken heeft gemaakt over het alcoholgebruik van hun kinderen. De meeste ouders gaven aan het prettig te vinden om te weten van elkaar hoe ouders denken over alcoholgebruik bij hun kind. Wel gaven een aantal mentoren aan niet altijd gebruik te maken van het afsprakenformulier. Zij lieten het bij een mondelinge afspraak. Aangezien het doel van dit deel van de interventie is dat ouders van elkaar weten hoe ze omgaan met alcohol, is dit onderdeel in jaar 2 aangepast. Het was niet meer verplicht om gebruik te maken van een afsprakenformulier, ouders konden de afspraken ook mondeling maken. Het merendeel van de mentoren (75%) vond het zinvol om de ouders de mogelijkheid te bieden afspraken te maken, al vond een aantal het ook wel moeilijk (19%). B. Leerling-interventie Digitale alcohollessen. Training en handleiding. Ter voorbereiding op de uitvoering van de digitale alcohollessen, heeft 82% van alle docenten de training gevolgd. De meeste docenten waren (zeer) tevreden (73%) over de training (gemiddeld cijfer 7,2) en vonden de training nodig als voorbereiding op de lessen (77%). Ondanks dat een aantal docenten de handleiding niet altijd even relevant vond (training was voldoende, of meer ruimte voor eigen aantekeningen), was meer dan de helft (60%) (zeer) tevreden over de handleiding en gaf men een gemiddeld cijfer van 7,1. Inhoud van de lessen. De meeste docenten (74%) gaven aan dat de leerlingen de lessen interessant en leuk vonden om uit te voeren. Docenten op het VMBO vonden dat de leerlingen voldoende hebben geleerd. HAVO en VWO docenten waren daar wat minder zeker van. Dit komt overeen met de inschatting van de moeilijkheidsgraad; voor VMBO-leerlingen werd de lesstof wat moeilijker bevonden dan voor de HAVO/VWO leerlingen. Dit zou te maken kunnen hebben met het taalniveau van de lessen; voor VMBO leerlingen werd dit vaker niet gemakkelijk bevonden dan voor HAVO/VWO leerlingen. Wat betreft de uitvoering van de lessen in de aangegeven tijd, vonden de meeste docenten dat er meer tijd nodig was. Bij de implementatie van de digitale alcohollessen zou meegenomen moeten worden dat er toch zeker 6 lesuren (i.p.v. 4) voor vrijgemaakt moet worden. Verder hebben docenten aangegeven dat het programma verbetert kan worden als de opdrachten opgeslagen kunnen worden. Ook was het in een aantal klassen lastig om de gezamenlijke opdrachten te maken vanwege een verschillend werktempo van de leerlingen. Het succes van PAS is te vinden in de uitvoerbaarheid van de interventies; kort en praktisch goed uit te

8 voeren. Dat is op te maken uit de procesevaluatie onder de docenten. De ouderinterventie bestaat uit een korte presentatie zodat het op een bestaande ouderavond uitgevoerd kan worden. De leerling-interventie bestaat uit vier digitale lessen en één verdiepingsles, die goed in een mentoruur of biologieles in te plannen zijn. Door de interventies in te passen in bestaande schoolactiviteiten, is het merendeel van de doelgroep bereikt; 97% van de leerlingen en >80% van de ouders. Uit de procesevaluatie blijkt dat het maken van afspraken middels een afsprakenformulier niet altijd positief is beoordeeld. Dit deel van de ouderinterventie is daarom aangepast. Deze wijziging houdt in dat het maken van afspraken middels een afsprakenformulier kan plaatsvinden, maar mondelinge afspraken t.a.v. het alcoholgebruik zijn ook mogelijk.voor de uitvoering van de alcohollessen is het van belang mee te geven dat het 4 lessen betreft, die zeker wel 6 lesuren in beslag kunnen nemen. Een andere aanbeveling is dat de opdrachten opgeslagen zouden kunnen worden om hier eventueel later nog iets mee te doen. 11. Nederlandse effectstudies Studies naar de effectiviteit van de interventie in Nederland Studie 1 Koning, I.M., Vollebergh, W.A.M., Smit, F., Verdurmen, J.E.E., van den Eijnden, R.J.J.M., ter Bogt, T.F.M. et al. (2009). Preventing heavy alcohol use in adolescents (PAS): cluster randomized trial of a parent and student intervention offered separately and simultaneously. Addiction, 104, In een cluster randomized trial is de effectiviteit onderzocht van een leerling-interventie en een ouderinterventie zowel afzonderlijk als gecombineerd op het uitstellen van (zwaar) wekelijks drinken. Hiervoor zijn random 80 scholen geselecteerd uit het middelbare scholierenbestand op basis van een aantal criteria (1) > 100 leerlingen in leerjaar 1, (2) < 25% allochtone leerlingen en (3) geen speciaal onderwijs. Deze scholen zijn random toegewezen aan een van de vier condities: (1) alleen ouderinterventie, (2) alleen leerling-interventie, (3) ouder- en leerling-interventie en (4) geen interventie, controle conditie. Bijna 3000 eerste jaarsleerlingen (m leeftijd = 12.66, SD = 0.49) hebben gedurende 3 jaren deelgenomen aan het onderzoek. In de analyses (intention-to-treat en completers-only) is rekening gehouden met verschillen tussen condities op achtergrondvariabelen (leeftijd, geslacht en opleidingsniveau) en met het clustereffect (leerlingen zitten in klassen). De resultaten laten zien dat alleen de gecombineerde interventie na één jaar zowel het zwaar wekelijks (OR = 0.36, 95% CI , NNT = 45.3) als het wekelijks drinken (OR = 0.67, 95% CI , NNT = 39.1) significant heeft uitgesteld. Na twee jaar heeft wederom de gecombineerde interventie het beginnen met wekelijks drinken uitgesteld (OR 0.71, 95% CI , NNT = 17.2), maar zijn er geen effecten gevonden op het beginnen met zwaar wekelijks drinken. Om het beginnen met drinken uit te stellen zouden alcoholinterventies gericht moeten zijn op zowel ouders als leerlingen, bij voorkeur voordat leerlingen zijn begonnen met wekelijks drinken. Studie 2 Koning, I.M., van den Eijnden, R.J.J.M., Verdurmen, J.E.E., Engels, R.C.M.E., & Vollebergh, W.A.M. Long-term effects of a Parent and Student Intervention on alcohol use in adolescents; a Cluster Randomized Trial. Manuscript submitted for publication. In een cluster randomized trial is de effectiviteit onderzocht van een leerling-interventie en een ouderinterventie zowel afzonderlijk als gecombineerd op het uitstellen van (zwaar) wekelijks drinken. Hiervoor zijn random 80 scholen geselecteerd uit het middelbare scholierenbestand op basis van een aantal criteria (1) > 100 leerlingen in leerjaar 1, (2) < 25% allochtone leerlingen en (3) geen speciaal onderwijs. Deze scholen zijn random toegewezen aan een van de vier condities: (1) alleen ouderinterventie, (2) alleen leerling-interventie, (3) ouder- en leerling-interventie en (4) geen interventie, controle conditie. Bijna 3000 eerste jaarsleerlingen (m leeftijd = 12.66, SD = 0.49) hebben gedurende 3 jaren deelgenomen aan het onderzoek. In de analyses (intention-to-treat en completers-only) is rekening gehouden met verschillen tussen condities op achtergrondvariabelen (leeftijd, geslacht en opleidingsniveau) en met het clustereffect (leerlingen zitten in klassen).de resultaten laten zien dat alleen de gecombineerde interventie na drie jaar zowel het zwaar wekelijks (OR = 0.48, 95% CI , NNT = 12.4) als het wekelijks drinken (OR = 0.68, 95% CI , NNT = 14.6) significant heeft uitgesteld. Tevens dronken jongeren in de gecombineerde interventie minder glazen alcohol per week in vergelijking met jongeren in de controle groep (respectievelijk 6.1 en 7.9 glazen). Resultaten laten zien dat zelfs na drie jaar de PAS interventie effectief het alcoholgebruik van jongeren kan uitstellen en verminderen als zowel ouders als jongeren worden betrokken.

9 Samenvatting Nederlandse effectstudies Studie 1 Auteurs: Ina M. Koning, Wilma A.M. Vollebergh, Filip Smit, Jacqueline E.E. Verdurmen, Regina J.J.M. van den Eijnden, Tom F.M. ter Bogt, Håkan Stattin, Rutger C.M.E. Engels. Jaar: 2009 Onderzoekstype: Cluster randomized trial onder ruim 3000 leerlingen en hun ouders, ingedeeld in vier condities; (1) alleen ouderinterventie, (2) alleen leerling-interventie (3) ouder en leerling-interventie en (4) geen interventie, controle conditie. Effecten zijn onderzocht 1 en 2 jaar na de nulmeting. Belangrijkste resultaten: Alleen wanneer de alcoholinterventie is gericht op zowel ouders als leerlingen, wordt het beginnen met wekelijks drinken uitgesteld. Het richten van de interventie op alleen ouders of alleen leerlingen heeft geen effect op het alcoholgebruik. Bewijskracht van het onderzoek: 7 Mate van effectiviteit van de interventie: 1 Studie 2 Auteurs: Koning, I.M., van den Eijnden, R.J.J.M., Verdurmen, J.E.E., Engels, R.C.M.E., & Vollebergh, W.A.M. Jaar: under review Onderzoekstype: Cluster randomized trial onder ruim 3000 leerlingen en hun ouders, ingedeeld in vier condities; (1) alleen ouderinterventie, (2) alleen leerling-interventie (3) ouder en leerling-interventie en (4) geen interventie, controle conditie. Effecten zijn onderzocht 3 jaar na de nulmeting. Belangrijkste resultaten:in overeenstemming met de korte en middenlange termijn effecten, vinden we ook na drie jaar dat alleen wanneer de alcoholinterventie is gericht op zowel ouders als leerlingen, het beginnen met zwaar wekelijks en wekelijks drinken uitgesteld kan worden. Tevens zijn er significante effecten van de combinatie interventie op het aantal glazen dat jongeren gemiddeld per week drinken. Het richten van de interventie op alleen ouders of alleen leerlingen heeft geen effect op het alcoholgebruik. 12. Buitenlandse effectstudies Niet bekend 13. Uitvoering van de interventies De PAS interventie is een onderdeel van De gezonde school en genotmiddelen. Dit programma wordt op 59% van de middelbare scholen in Nederland uitgevoerd. De implementatie op scholen wordt uitgevoerd door preventiefunctionarissen van GGD'en en instellingen voor verslavingszorg. Alle instellingen voor verslavingszorg en nagenoeg alle GGD'en werken met De gezonde school en genotmiddelen. 14. Overeenkomsten met andere interventies Binnen De gezonde school en genotmiddelen is er naast de PAS interventie een algemene ouderavond. Dit is een uitgebreide thema-avond van 1,5 uur, gericht op alcohol, roken en drugs en is ook bedoeld voor ouders van tweede en derdejaars leerlingen. Beide ouderinterventies kunnen naast elkaar ingezet worden. Een school kan er voor kiezen om naast de PAS interventie een ouderavond te organiseren om dieper op de materie in te gaan. Tijdens de ouderavond worden bijvoorbeeld handreikingen gegeven aan ouders over alcohol en opvoeding ('hoe zeg ik nee tegen mijn kind'), die tijdens de PAS interventie niet aan bod komen. 15. Lijst met aangehaalde literatuur Ajzen, I. & Fishbein, M. (1980). Understanding Attitudes and Predicting Social Behaviour. Englewood Cliffs, NJ: Prentice Hall. Armitage, C.J., Conner, M., Loach, L. & Willetts, D. (1999) Different perceptions of control: Applying an extended theory of planned behavior to legal and illegal drug use. Basic and Applied Social Psychology, Vol. 21 (4), Bandura, A. (1996). Social Foundation of Thought and Actions: a Social Cognitive Theory. Englewood Cliffs, NJ: Prentice Hall. Barkin, S.L., Smith, K.S. & DuRant, R.H. (2002) Social skills and attitudes associated with substance use behaviors among young adolescents. J Adolesc Health. Vol. 30(6),

10 Berkowitz, A.D. (2005) An overview of the social norm approach. In L.C. Ledermann & L.P. Stewart (eds.), Changing the culture of college drinking: A socially situated health communications campaign (p ). Cresskill: Hampton Press. Boer, D-J. den, Kok, G., Hospers, H.J., Gerards, F.M. & Strecher, V.J. (1991) Health education strategies for attributional retraining and self-efficacy improvement. Health education research, Vol. 6, Borsari, B. & Carey, K.B. (2001). Peer influences on college drinking: A review of the research. JSubst Abuse. Vol. 13(4), Brug, J., Assema, P. & Lechner, L. (2007) Gezondheidsvoorlichting en gedragverandering: een planmatige aanpak. Van Gorcum, Open Universiteit Nederland. Vijfde druk. Conner, M. & McMillan, B. (1999) Interaction effects in the theory of planned behaviour: Studying cannabis use. British Journal of Social Psychology, Vol. 38, Cuijpers, P., Jonkers, R., de Weerdt, W. I., & de Jong, J. A. (2002). The effects of drug abuse prevention at school: the 'Healthy School and Drugs' project. Addiction, 97, Dewit, D.J., Adlaf, E.M., Offord, D.R., & Ogborne, A.C. (2000). Age at first alcohol use: a risk factor for the development of alcohol disorders. American Journal of Psychiatry, 157, Ennett, S. T., Bauman, K. E., Pemberton, M., Foshee,V. A., Chuang, Y.C., King, T., et al. (2008). Mediation in a family-directed program for prevention of adolescent tobacco and alcohol use. Preventive Medicine, 33, Faggiano, F., Vigna-Taglianti, F.D., Versino, E., Zambon, A., Borraccino, A., & Lemma, P. (2008). Schoolbased prevention for illicit drug use: a systematic review. Preventive Medicine, 46, Foxcroft D. R., Ireland D., Lister-Sharp D. J., Lowe G., Breen R. Longer-term primary prevention for alcohol misuse in young people: a systematic review. Addiction 2003; 98: Graham, S. (1991) A review of attributrion theory in achievement contexts. Educational Psychology reviews, Vol. 3, Kam, J.A., Matsunaga, M., Hecht, M.L., & Ndiaye, K. (2009). Extending the theory of planned behaviour to predict alcohol, tobacco, and marijuana use among youth of Mexican heritage. Prevention Science. 10, Koning, I.M., van den Eijnden, R.J.J.M., Engels, R.C.M.E., Verdurmen, J.E.E., & Vollebergh, W.A.M. Why target early adolescents and parents in alcohol prevention? The mediating effects of self-control, rules and attitudes about alcohol use. Accepted for publication in Addiction. Koning, I.M., van den Eijnden, R.J.J.M., Verdurmen, J.E.E., Engels, R.C.M.E., & Vollebergh, W.A.M. Long-term effects of a Parent and Student Intervention on alcohol use in adolescents; a Cluster Randomized Trial. Manuscript submitted for publication. Koning, I.M., Engels, R.C.M.E., Verdurmen, J.E.E., & Vollebergh, W.A.M. (2010). Alcohol-specific socialization practices and alcohol use in Dutch early adolescents. Journal of Adolescence, 33, Koning, I.M., Vollebergh, W.A.M., Smit, F., Verdurmen, J.E.E., van den Eijnden, R.J.J.M., ter Bogt, T.F.M. et al. (2009). Preventing heavy alcohol use in adolescents (PAS): cluster randomized trial of a parent and student intervention offered separately and simultaneously. Addiction, 104, Koning, I.M. (2009). Alcoholpreventie in Nederland en Zweden; it takes two to tango. Kind en Adolescent, 30 (4), ) Koutakis, N., Stattin, H., & Kerr, M. (2008). Reducing Youth Alcohol Drinking Through a Parent-Targeted Intervention: The Örebro Prevention Program. Addiction, 103, Norman, P., Bennett, P. & Lewis, H. (1998) Understanding binge drinking among young people: an application of the Theory of Planned Behaviour. Health Education Research, Vol. 13(2), O'Keefe, D.J. (2002) Persuasion: Theory and research. Thousand Oaks: Sage. Park, J., Kosterman, R., Hawkins, J.D., Haggerty, K.P., Duncan, T.E., Duncan, S.C. et al. Effects of the "Preparing for the Drug Free Years" curriculum on growth in alcohol use and risk for alcohol use in early adolescence. (2000). Prevention Science, 1, Petty, R.E. & Wegner, D.T. (1998) Attitude change: Multiple roles for persuasion variables. In D.T. Gilbert, S.T. Fiske & G. Lindzey (eds.), The handbook of social psychology (p ). Boston: McGraw-Hill. Sandberg, T. & Conner, M. (2008) Anticipated regret as an additional predictor in the theory of planned behaviour: a meta-analysis. The British journal of social psychology, Vol. 47, Schrijvers, C.T.M. & Schuit, A.J. (2010) Middelengebruik en seksueel gedrag van jongeren met een laag opleidingsniveau. Bilthoven: RIVM. Smit, E., Verdurmen, J., Monshouwer, K., & Smit, F. (2008). Family interventions and their effect on adolescent alcohol use in general populations; a meta-analysis of randomized controlled trials. Drug and Alcohol Dependence, 97, Spoth, R., Greenberg, M., Turrisi, R. (2008). Preventive Interventions Addressing Underage Drinking: State of

11 the Evidence and Steps Toward Public Health Impact. Pediatrics, 121, Tobler N. S., Roona M. R., Ochshorn P., Marshall D. G., Streke A. V., Stackpole M. School-based adolescent drug prevention program: 1998 meta-analysis. J Prim Prev 2000; 20: Van der Vorst, H., Engels, R. C. M. E., Meeus, W., & Dekovic, M. (2006). The impact of alcohol-specific rules, parental norms about early drinking and parental alcohol use on adolescents' drinking behavior. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 47, Van der Vorst, H., Engels, R. C. M. E., Meeus, W., Dekovic, M., & Van Leeuwe, J. (2005). The role of alcoholspecific socialization in adolescents' drinking behaviour. Addiction, 100, Yu, J. The association between parental alcohol-related behaviors and children's drinking. (2003). Drug & Alcohol Dependence, 69, Deze informatie is op 16 maart 2017 gedownload van

12 Samenwerking erkenningstraject Het erkenningstraject wordt in samenwerking uitgevoerd door het Nederlands Jeugdinstituut (NJi), het RIVM Centrum Gezond Leven (CGL), het Nederlands Centrum Jeugdgezondheid (NCJ), het Nederlands Instituut voor Sport en Bewegen (NISB) en MOVISIE. Door samen te werken aan het beoordelen van interventies volgens eenduidige criteria streven wij naar kwaliteitsverbetering in de betrokken werkvelden.