Zwemwaterprofiel Wilhelminapark

Transcriptie

1 Zwemwaterprofiel Wilhelminapark 2014

2 Zwemwaterprofiel Wilhelminapark Colofon Uitgave van: Hoogheemraadschap van Delfland Kenmerk: Datum: December 2014

3 Inhoudsopgave Inleiding... 4 Aanleiding... 4 Leeswijzer... 5 Logboek... 6 Algemeen deel 1 Beleid zwemwateren Europese zwemwaterrichtlijn (2006/7/EG) Wet hygiëne en veiligheid badinrichtingen en zwemgelegenheden Blauwalgenprotocol Waterbeheerplan / Kadernota Meetprogramma zwemwateren Doel van het onderzoek Opzet van het onderzoek Actuele toestand zwemwater Toetsing bacteriologische verontreiniging Toetsing blauwalgen Aanleiding wijziging blauwalgenprotocol Cyanobacteriën vóór Nieuwe protocol na Gebiedspecifiek deel 1 Gebiedsbeschrijving Begrenzing zwemwaterzone Hydrologische situatie Potentiële bacteriologische verontreiniging bronnen Potentiële vermestingsbronnen Mogelijk conflicterende functies Zwemprof Historische waterkwaliteit Veldbezoeken Veldbezoek Veldbezoek Veldbezoeken Evaluatie en aanbevelingen Bibliografie... 33

4 Inleiding 2 Aanleiding In 2007 zijn door het Hoogheemraadschap van Delfland alle officiële zwemwateren in het beheergebied beschreven in zwemwaterprofielen. In een zwemwaterprofiel worden de actuele toestand van de zwemwaterlocatie, het maatschappelijk belang en de mogelijke risico s en mogelijke maatregelen beschreven. Volgens de Europese zwemwaterrichtlijn (Europese Unie, 2006) worden de profielen, afhankelijk van hun kwaliteitsklasse en mogelijke (her)inrichten, periodiek geactualiseerd. De actualisatiefrequentie is weergegeven in Tabel 1. Tabel 1: Actualisatiefrequentie zwemwaterprofiel naar kwaliteitsindeling Zwemwaterindeling Uitstekend goed Aanvaardbaar Slecht Beoordelingen vinden ten minste plaats om de: Geen actualisatie vereist 4 jaar 3 jaar 2 jaar Daarnaast worden er regelmatig nieuwe onderzoeken uitgevoerd en worden er ook regelmatig maatregelen genomen. In het geval van een inrichtingsmaatregel is het verplicht om een update van een zwemwaterprofiel te maken. Figuur 1: Zwemwaterlocaties bij naam

5 3 Leeswijzer Dit document bestaat uit een algemeen deel, dat relevant is voor alle zwemplassen in het beheergebied van Delfland. Daarnaast is er een gebiedsspecifiek deel, dat inzoomt op de plassen afzonderlijk. Het algemene deel beschrijft het beleid dat geldt voor de zwemwaterlocaties, het meetprogramma en het bevat de toetsresultaten aan de normen uit de Europese Zwemwaterrichtlijn. Het gebiedsspecifieke deel geeft per locatie een overzicht volgens de handreiking voor het opstellen van een zwemwaterprofiel (Waterdienst - Grontmij, 2005) : - Geschiedenis, wat is er de afgelopen periode gebeurd met de zwemwaterlocatie - Gebiedsbeschrijving en hydromorfologie Ligging; Beschrijving van het strand, inclusief relevante voorzieningen en het onderhoud daarvan; Begrenzing van het zwemwater; Hydrologische situatie; Ligging van het rioolstelsel en eventuele overstorten; Potentiële verontreinigingsbronnen of routes; Inschatting wanneer problemen kunnen optreden; Andere problemen, zoals blauwalg en zwemmersjeuk; Afbakening van het watersysteem, hoe groot is de invloedssfeer van de verontreinigingsbronnen; Mogelijke conflicterende functies van de locatie. - Veldbezoek - Historische waterkwaliteit - Bronnen en routes - Meetprogramma / richtgetallen - Analyse / evaluatie Als laatste wordt een overzicht gegeven van de onderzoeken en maatregelen die genomen zijn en die nog moeten worden genomen.

6 Logboek Aangezien de zwemwaterprofielen een levend document zullen zijn, kunnen er aan dit document makkelijk updates worden toegevoegd. Om bij te houden wat er wordt bijgevoegd is er een logboek opgenomen. Datum Profiel / algemeen deel Juli 2013 Algemeen deel December 2014 Algemeen deel Wat is aangepast Toevoeging veldbezoek Algehele update Wie JdK JdK

7 ALGEMEEN DEEL

8 1 Beleid zwemwateren Op de zwemwateren van Delfland zijn verschillende regels en beleid van toepassing. In dit hoofdstuk wordt een korte samenvatting gegeven. 1.1 Europese zwemwaterrichtlijn (2006/7/EG) Doel van deze richtlijn is het behoud, de bescherming en de verbetering van de milieukwaliteit en de bescherming van de gezondheid van de mens. Deze richtlijn is van toepassing op elk oppervlaktewater waar, naar verwachting van de bevoegde autoriteit, een groot aantal mensen zal zwemmen, en waar zwemmen niet permanent verboden is of waarvoor geen permanent negatief zwemadvies bestaat. In deze richtlijn staat beschreven hoe vaak, wanneer en welke parameters bemonsterd dienen te worden en aan welke normen deze getoetst worden. In het geval van een bacteriële overschrijding (Intestinale enterococcen en / of Escherichia coli) kunnen de Gedeputeerde Staten van de provincie een maatregel afkondigen. Daarnaast kan met behulp van deze metingen een zwemwater worden ingedeeld in zwemklassen Uitstekend, Goed, Aanvaardbaar of Slecht. Blauwalgen worden in dit document wel genoemd en het risico voor de zwemmer wordt wel onderstreept, maar normen worden hiervoor niet gegeven. De communicatie omtrent zwemwateren is een belangrijk element in de zwemwaterrichtlijn. Basis hiervoor zijn de zwemwaterprofielen die in deze richtlijn worden beschreven. 1.2 Wet hygiëne en veiligheid badinrichtingen en zwemgelegenheden Deze wet is voornamelijk een vertaling van de zwemwaterrichtlijn naar een wettekst. Daarnaast zijn de bevoegdheden van vooral het rijk, provincie, waterschap en gemeente nader beschreven. Belangrijkste onderdeel van deze wet is de borging van de hygiëne en veiligheid voor de eigenaar voor de badinrichting. 1.3 Blauwalgenprotocol De laatste jaren is veel onderzoek gedaan naar toxische stoffen die aanwezig (kunnen) zijn in blauwalgen. Microcystine is kwantitatief het meest aanwezig én is zeer giftig. Deze stof wordt vrijgemaakt als de blauwalg sterft en samen met miljoenen andere dode algen een drijflaag vormt, vandaar dat deze gifstof in het verleden werd gemeten in een drijflaag. Maar het is zeker niet de giftigste. Ook is inmiddels bekend dat niet alleen de drijflagen gifstoffen bevatten, maar ook de nog levende algen, die zweven in de waterkolom bevatten stoffen die schadelijk kunnen zijn voor de volksgezondheid. Naast acute effecten, hebben deze gifstoffen ook (neurotoxicologische) effecten die zich pas veel later openbaren. Denk hierbij aan het versterken van bijvoorbeeld dementie. Om deze reden is er in Nederland een nieuw blauwalgenprotocol vastgesteld. Hiermee wordt niet alleen naar de drijflagen gekeken, maar ook naar de hoeveelheid cellen in de waterkolom. Tevens heeft dit document er toe geleid dat er een nieuwe provinciale maatregel is bijgekomen: De waarschuwing. In het vorige protocol kon de provincie alleen een negatief zwemadvies of een zwemverbod af kondigen. In het nieuwe protocol kunnen Blauwalgen in tegenstelling tot de situatie in het vorige protocol géén zwemverbod veroorzaken. Alle 8

9 provincies geven geen zwemverbod uit als gevolg van blauwalgen. Alleen de provincie Zuid- Holland deed dit tot en met 2013, sinds 2014 geeft zij ook geen zwemverbod meer af. 1.4 Waterbeheerplan / Kadernota De doelen uit het waterbeheerplan zijn aangescherpt in de kadernota. Deze zijn in het programmaplan 'Schoon water' verder uitgewerkt. Delfland heeft als doel gesteld voor de zwemwateren dat alle zwemwateren minstens in de categorie aanvaardbaar vallen met betrekking tot de bacteriologische kwaliteit. Daarnaast heeft Delfland met betrekking tot blauwalgen 6 zwemwateren aangewezen die 'maximaal 18 weken per jaar een waarschuwing of negatief zwemadvies voor alle 6 afgesproken locaties tezamen' mogen hebben. Om deze waterkwaliteit te behalen is het nodig om maatregelen uit te voeren. Tabel 2: Prioritaire zwemplassen Prioritaire zwemplassen Hoogheemraadschap van Delfland Tot 2014 Na 2014 Delftse Hout Plas Prinsenbos Krabbeplas Oostmadeplas Dobbeplas Wilhelminapark Rijswijk Tanthof Korftlaan Tubasingel In Tabel 2 is een overzicht weergegeven van de zwemplassen die door Delfland zijn geprioriteerd. Voor de locaties in de linkerkolom (tot 2014) zijn de maatregelen uitgevoerd. Vanaf 2014 zijn er nieuwe locaties aangewezen waar maatregelen onderzocht worden en indien haalbaar, worden uitgevoerd. Om dit te bereiken zijn de volgende activiteiten benoemd in het programmaplan die raakvlakken hebben met het zwemwater: 1. Opstellen en actualiseren beleidsagenda en externe beleidsontwikkelingen waterkwaliteit vertalen naar Delfland 2. Identificatie doelgroepen 3. Monitoring waterkwaliteit 4. Beleidsmonitoring 5. Uitvoering zwemwatermaatregelen 6. Bestuurlijke afspraken zwemwater maken en bewaken 7. Communicatie water en recreatie 9

10 2 Meetprogramma zwemwateren Tabel 3: Meetprogramma zwemwateren Meetplan nummer 5 Titel Meetplan Normtoetsing zwemwater Sterblok/taak nr /02.03/ Opdrachtgever Contactpersoon Team Begin project - Eind project Soort onderzoek Aard van het Onderzoek Rapporteur Rapportage Aan Wanneer oplevering Vorm oplevering Jeroen Filius Joep de Koning BBC/WSK doorlopend Routinematig Fysisch Chemisch Bacteriologisch Blauwalgen Joep de Koning Omgevingsdienst Zuid-Holland (twee wekelijks), LWO (jaarlijks) direct na meting jaaroverzicht, oktober Excel, import zwemwaterregister Opmerking Op basis van het zwemseizoen 2010, wordt eruit gegaan van 100 blauwalgceltellingen en 20 bacteriologische herbemonsteringen 2.1 Doel van het onderzoek Actueel inzicht in de kwaliteit van zwemwateren gedurende het badseizoen; Toetsing aan de normen en voldoen aan de verplichtingen, zoals opgenomen in het besluit hygiëne en veiligheid badinrichtingen en zwemgelegenheden (Whvbz) en bijbehorende ministeriële regelingen op basis van de (nieuwe) Europese richtlijn 2006/7/EEG. 2.2 Opzet van het onderzoek Om gezondheidsrisico s van recreanten in het water in het badseizoen te beperken, is een actueel beeld van de waterkwaliteit van zwemwateren noodzakelijk. Hiertoe worden deze wateren in het badseizoen gemiddeld 2-wekelijks onderzocht. Aan de hand van deze gegevens treft de omgevingsdienst maatregelen om de badgasten te beschermen. Ook 14 dagen voor aanvang van het badseizoen wordt de kwaliteit al (verplicht) gemeten. De kwaliteitsgegevens worden direct na oplevering door het laboratorium via Delfland aan de omgevingsdienst (toezichthouder in het kader van de Whvbz) verstrekt en geïmporteerd in het zwemwaterregister, t.b.v. publieksvoorlichting. In principe vindt toetsing van de bacteriologische parameters aan de nieuwe zwemwaterrichtlijn plaats op basis van de resultaten van vier badseizoenen. 10

11 Tabel 4: Meetpunt informatie (* geen officiële zwemlocatie) Nr Meetpuntcode Omschrijving Xcoord Ycoord 1 OW Plas Prinsenbos, strandje OW051B000 Plas Madestein OW051C002 Oostmadeplas, strandje n.o.-zijde OW051C003 Oostmadeplas, Strandje zuidzijde OW Krabbeplas, zwemplas, strandje OW Krabbeplas, zijtak Surfplas strandje OW Dorppolder, Het Kraaienest, zwemplas strandje OW Plas Oranjepolder, midden thv strandje OW Bieslandse bovenpolder, speelvijver Korftlaan OW Grote Plas, Delfse Hout noordzijde (naaktstrandje) OW Grote Plas, Delfse Hout west OW Lage Abtswoudsche pld, waterspeeltuin Tanthof OW * Zwemplas, Noord-Kethel strandje OW Dobbeplas, strandje OW221A021 Zuidpolder van Delfgauw, Naturistenplas Delft OW Vlietpolder, Waterskiplas "Wollebrand" OW Wihelminapark Rijswijk, Zwemvijver strandje OW Wihelminapark Rijswijk, Avonturen speelplaats OW Rijswijk, Put te Werve, Zwemgedeelte Te Werve Tabel 5: Parameters en kosten Parameter aantal ILOW E-coli Intestinale enterococcen Tellen 5 toxische blauwalgen Blauwalgen Quickscan Veldpakket (T,Zicht, EGV, O2,pH,visueel) Administratie en locatiebezoek Indien >12,5 µg/l tellen + herbemonstering Tellen 5 toxische blauwalgen Adminstratie en locatiebezoek Veldpakket (T,Zicht, EGV, O2,pH,visueel) Blauwalgen Fluoroprobe

12 Figuur 2: Meetpuntlocaties 12

13 3 Actuele toestand zwemwater Zoals de zwemwaterrichtlijn voorschrijft meet Delfland elke twee weken de waterkwaliteit, waarbij naast visuele omstandigheden vooral gelet wordt op blauwalgen en de bacteriële kwaliteit. Indien er een overschrijding plaats vindt wordt de week erop een extra bemonstering uitgevoerd, zodat een eventuele provinciale maatregel (waarschuwing, negatief zwemadvies of zwemverbod) kan worden bevestigd, ingetrokken of naar beneden worden bijgesteld. Een overzicht van 2014 is in Tabel 7 weergegeven. In de zwemwaterrichtlijn staat beschreven hoe de zwemwateren worden getoetst. Aan de hand van deze toetsen worden de zwemwateren in verschillende kwaliteitsklassen ingedeeld, zie Tabel 6. Tabel 6: Indeling in kwaliteitsklassen van uitstekend tot aanvaardbaar Zwemwaterindeling Uitstekend goed Aanvaardbaar Slecht Beoordelingen vinden ten minste plaats om: Geen actualisatie vereist 4 jaar 3 jaar 2 jaar 13

14 Zwemwater Delfland Provinciale wijzigingen code locatie gemeente 7-mei 15-mei 24-mei 3-jun 13-jun 26-jun 4-jul 11-jul 14-jul 25-jul 1-aug 8-aug 15-aug 22-aug 1-sep 30-aug 5-sep 13-sep OW Plas Prinsenbos Naaldwijk/Westland 0 0 OW051B000 Plas Madestein Den Haag 0 OW051C002 Oostmadeplas, strandje noordzijde Den Haag 0 OW051C003 Oostmadeplas, strandje zuidzijde Den Haag 0 OW Krabbeplas (zuid) Vlaardingen 0 0 OW Krabbeplas, zijtak surfplas Vlaardingen 0 OW Kraaiennest, zwemplas OW Oranjeplas midden Midden Delfland Maassluis OW Delft, Waterspeeltuin Korftlaan Delft 0 OW Delftse Hout, oostzijde Delft 0 OW Delftse Hout, westzijde Delft 0 OW Kinderboerderij Tanthof Delft OW Dobbeplas, strandje OW221A021 Naturistenplas Delft Nootdorp/Pijnacker-N Delft OW surfvijver Wollebrand Naaldwijk/Westland OW Wilhelminapark, zwemvijver OW Tubasingel avonturenspeelplaats OW Put te Werve, zwemgedeelte Te Werve Rijswijk Rijswijk Rijswijk waarschuwing - blauwalg negatief advies - blauwalg zwemverbod - blauwalg negatief zwemadvies /waarschuwing- bacteriën Zowel bacteriën als blauwalg waarschuwing Zowel bacteriën als blauwalg negatief zwemadvies Zowel bacteriën als blauwalg zwemverbod Zwemmersjeuk Botulisme 0 waarschuwing/negatief advies opgeheven nb Niet bemonsterd Tabel 7: Provinciale maatregelen zwemwateren

15 Tabel 8: Toetsresultaten zwemwateren (bacteriologische kwaliteit) in 2013/ Plas Prinsenbos, strandje Naaldwijk/Westland OW Slecht Goed Escherichia coli Slecht Goed Intestinale enterococcen Aanvaardbaar Goed Plas Madestein, zo-hoek Den Haag OW051B000 Uitstekend Uitstekend Escherichia coli Uitstekend Uitstekend Intestinale enterococcen Uitstekend Uitstekend Oostmadeplas, strandje noordzijde Den Haag OW051C002 Goed Uitstekend Escherichia coli Uitstekend Uitstekend Intestinale enterococcen Goed Uitstekend Oostmadeplas, strandje zuidzijde Den Haag OW051C003 Goed Goed Escherichia coli Goed Uitstekend Intestinale enterococcen Goed Goed Aalkeet-Buitenpolder, Krabbeplas (zwem) Vlaardingen OW Goed Goed Escherichia coli Goed Goed Intestinale enterococcen Uitstekend Uitstekend Aalkeet-Buitenpolder, zijtak surfplas str zo Vlaardingen OW Uitstekend Goed Escherichia coli Uitstekend Uitstekend Intestinale enterococcen Uitstekend Goed Dorppolder, Kraaiennest, zwemplas Midden Delfland OW Uitstekend Goed Escherichia coli Uitstekend Goed Intestinale enterococcen Uitstekend Goed Oranjeplas midden Maassluis OW Uitstekend Uitstekend Escherichia coli Uitstekend Uitstekend Intestinale enterococcen Uitstekend Uitstekend Delft, Waterspeeltuin Korftlaan Delft OW Slecht Slecht Escherichia coli Slecht Slecht Intestinale enterococcen Slecht Slecht Delftse Hout, oostzijde Delft OW Aanvaardbaar Goed Escherichia coli Goed Uitstekend Intestinale enterococcen Aanvaardbaar Goed Delftse Hout, westzijde Delft OW Goed Uitstekend Escherichia coli Goed Uitstekend Intestinale enterococcen Goed Uitstekend Delft, Kinderboerderij Tanthof Delft OW Slecht Slecht Escherichia coli Slecht Slecht Intestinale enterococcen Slecht Slecht Dobbeplas Nootdorp / Pijnacker - Nootdorp OW Uitstekend Uitstekend Escherichia coli Uitstekend Uitstekend Intestinale enterococcen Uitstekend Uitstekend Zuidpolder van Delfgauw, Naturistenplas Delft Delft OW221A021 Uitstekend Uitstekend Escherichia coli Uitstekend Uitstekend Intestinale enterococcen Uitstekend Uitstekend Vlietpolder, surfvijver Wollebrand Westland OW Aanvaardbaar Goed Escherichia coli Uitstekend Uitstekend Intestinale enterococcen Aanvaardbaar Goed PP&Schaapweipld, zwemvijver Rijswijk OW Slecht Slecht Escherichia coli Goed Goed Intestinale enterococcen Slecht Slecht PP&Schaapweipld, avonturensplplts Rijswijk OW Slecht Slecht Escherichia coli Aanvaardbaar Aanvaardbaar Intestinale enterococcen Slecht Slecht Put te Werve, zwemgedeelte Te Werve Rijswijk OW Uitstekend Uitstekend Escherichia coli Uitstekend Uitstekend Intestinale enterococcen Uitstekend Uitstekend 3.1 Toetsing bacteriologische verontreiniging De normen en parameters voor toetsing en, op basis hiervan, het nemen van maatregelen zijn in de afgelopen jaren regelmatig gewijzigd. Tot 2008 werd de bacteriologische verontreiniging bepaald door twee groepen bacteriën: de Totaal coli en thermotolerante coli. Na 2008 wordt het zwemwater geanalyseerd op intestinale enterococcen en E. Coli. Voor het uitvoeren van de toetsingen zijn 4 opeenvolgende zwemwaterseizoenen bemonsterd zijn. Deze bemonstering moet minstens 1 keer per 4 weken plaats vinden, al is twee wekelijks 15

16 wenselijk. Met behulp van Aquokit worden deze getallen statisch geanalyseerd en getoetst. De resultaten van deze toetsing is weergegeven in Tabel Toetsing blauwalgen Aanleiding wijziging blauwalgenprotocol In het voorjaar van 2010 is een nieuw blauwalgenprotocol vastgesteld (NWO 2010). Binnen de provincie Zuid-Holland is afgesproken dat alle inliggende waterschappen én Rijkswaterstaat dit protocol in 2010 zouden gebruiken om ervaring op te doen. Recent onderzoek had aangetoond dat de effecten van cyanotoxines, vooral op neurologisch niveau, misschien ernstiger zijn dan werd gedacht. De normen voor deze stoffen zijn dan ook drastisch aangescherpt. Daarnaast werd altijd verondersteld dat cyanobacteriën alleen toxines aanmaken als ze drijflagen vormen en afsterven. Er zijn echter soorten die al zeer giftig kunnen zijn als ze gedispergeerd in de waterkolom voorkomen. Om deze redenen is er een nieuw protocol opgesteld Cyanobacteriën vóór 2010 Voorheen werden alle zwemwaterlocaties gescreend op de aanwezigheid van cyanobacteriën. Bij een drijflaag werd een monster genomen en aangeboden aan het laboratorium voor een bepaling van het microcystinegehalte. Kwam het gehalte boven een bepaalde norm, dan werd er door de provincie een negatief zwemadvies of zwemverbod afgekondigd. Voor de monsters waarvan niet het microsystinegehalte was bepaald werd in het laboratorium van Delfland de abundantie bepaald van vier hoofdgroepen van cyanobacteriën: microcystis, anabeana, aphanizomenon en oscillatoria/planktothrix Nieuwe protocol na 2010 In plaats van de eerdere screening is vanaf 2010 een veel nauwkeuriger celtelling uitgevoerd. Op basis van de celtellingen zijn de monsters getoetst aan de normen. Er zijn in het protocol ook andere analysemethoden gegeven. De provincie heeft echter het uitvoeren van celtellingen verplicht. De overige methodes waren in 2010 optioneel en heeft Delfland niet toegepast. Het zwemwater is niet alleen beoordeeld op het aantal cellen in de waterkolom. Er is ook gekeken naar drijflagen. Deze zijn gecategoriseerd in 4 klassen (geen drijflaag, categorie 1, categorie 2, categorie 3). Een drijflaag van een bepaalde klasse heeft een bepaalde provinciale maatregel tot gevolg. Tabel 9: Normen voor de blauwalgendichtheid Blauwalgendichtheid Waarschuwing = 12,5-75 µg/l cyanochlorofyl Neg. Zwemadvies = >75 µg/l cyaonochlorofyl zwemverbod > 200 µg/l cyanochlorofyl Norm aandeel/dichtheid potentieel toxische blauwalgen 2,5 mm3/l 15 mm3/l 40 mm3/l Daarnaast is ook een mogelijkheid gegeven om door middel van dagelijks beheer de aanwezigheid van drijflagen te monitoren. Dit vermindert de monitoringsfrequentie en biedt de mogelijkheid om flexibeler om te gaan met mogelijke maatregelen. De provincie heeft hier geen gebruik van gemaakt. 16

17 Screening op aanwezigheid drijflagen Bepaling microcystinegehalte of anders bepaling hoofdgroepen Nieuw blauwalgenprotocol (celtelling en drijflagen) Gebiedspecifiek deel Ten aanzien van blauwalgen worden vanaf 2010 de cellen geteld in ug/l en het biovolume in mm 3 /l en gerapporteerd aan de Provincie Bacteriologische parameters: Totaal coli en thermotolerante coli Nieuwe bacteriologische parameters: intestinale enterococcen en E.Coli Figuur 3: Ontwikkeling van de toetsing tot en met

18 GEBIEDSSPECIFIEK DEEL Zwemvijver Wilhelminapark

19 1. Gebiedsbeschrijving Het Wilhelminapark ligt op de grens van Delft en Rijswijk en wordt een noordwestzijde begrensd door de A4. Aan de westkant gaat de Prinses-Beatrixlaan, een belangrijke verkeersader van Delft, door Rijswijk naar Den Haag. Daarnaast gaat ook een drukke spoorlijn (Rotterdam Den Haag) door dit gebied. Aan oostelijke zijde stroomt de Leidsche Vliet. Aan de zuidzijde liggen enkele weilanden. Tabel 10: Kenmerken zwemplas Wilhelminapark Kenmerken Plas Wilhelminapark Aanwezig/opmerkingen Beheerder Gemeente Rijswijk Oppervlak 3,5 ha Ondergrond Klei Bezoekersaantallen Varieert, maar bijna nooit zwemmers Zwemzone en ligging Noord-oost hoek Strand Ja Gemiddelde diepte 1 m Toezicht Nee Toiletten Nee Douches Nee Afbakening zwemzone Ja Horeca Hooguit ijsco kar Afvalbakken Ja Speeltoestellen Ja Hoe vaak wordt er gemaaid? Hoe vaak wordt het strand schoongemaakt? Hoe vaak wordt het sanitair schoon NVT. gemaakt? Honden Aan de lijn Paarden Aanlegsteigers Nee Overig Het heuvelachtige gebied bestaat uit bossages, ligweides en verschillende plassen, die onderling zijn verboden met slootjes. Het terrein wordt daarnaast dooraderd met fiets- en wandelpaden. Het gebied is als zwemlocatie weinig in trek. Het strand wordt dan ook voornamelijk gebruikt door ganzen. Sanitaire voorzieningen zijn dan ook niet aanwezig. Wel is er redelijk recent een grote speeltuin aangelegd aan de rand van het zwemstrand. Figuur 4: Alleen veenwortel groeit sporadisch in het water Figuur 5: Vegetatieontwikkeling op de oever 19

20 Het is vreemd dat, ondanks er alle ruimte en morfologische randvoorwaarden zijn voor waterplanten, deze niet in het water groeien. Alleen zijn er bij het veldbezoek enkele plukken fioringras (Agrostis stolonifera), veenwortel (Persicaria amfibia) en moeras-vergeet-mij-nietje (Myosotis scorpioides) in het water aangetroffen. De overige begroeiing stopt zeer opvallend bij de waterrand. Figuur 6: Zwemwaterinformatie van de provincie Zuid-Holland over Plas Wilhelminapark Figuur 7: Luchtfoto van Wilhelminapark 20

21 Miljoenen Gebiedspecifiek deel 2. Begrenzing zwemwaterzone De begrenzing van de zwemwaterzone is vastgesteld aan de hand van het rapport KRW en oppervlaktewater, bescherming van zwemwater en oppervlaktewater voor drinkwaterbereiding onder de Europese Kaderrichtlijn Water, Ministerie van V&W/RWS/RIZA (DHV, 2005). Op basis van het protocol zwemwaterlocaties in binnenwater is de zwemwaterzone bepaald. Figuur 8: Waterstaatkundige kaart Wilhelminapark 3. Hydrologische situatie Het Wilhelminapark is gelegen in de Plaspoel- en Schaapweipolder, deze polder kent een zomerpeil van -1,19 m en een winterpeil van -1,29. Het water wordt aan de Noordzijde van de polder ingelaten en kan er doormiddel van twee gemalen uitgepompt worden. Het Gemaal van de Hoekpolder bevindt zich aan de zuidwestzijde van de polder en het Gemaal van de Plaspoel-&Schaapweipolder bevindt zich aan de zuidoost zijde van de polder. Ruwweg verbindt de dwarsmolensloot deze twee gemalen met elkaar. Deze sloot zorgt er ook voor dat bijna al het water dat door de polder stroomt langs de zwemplas stroomt. De zwemplas zelf wordt hierdoor beïnvloed, de grootste invloed op de verblijftijd van de plas is de peilwijziging (Figuur 9). Als het zomerpeil wordt vullen de plassen zich en stroomt er water vanuit de dwarsmolensloot richting de surfplas. Als het lagere winterpeil wordt ingesteld stroomt het water vanuit de plassen naar de Dwarsmolensloot. 0,2 Kwartaalbalans (m 3 ) -1,12 berging /restterm In Duikers 0,2-1,14 Uit Duikers 0,1-1,16 Pieter Postma IN -1,18 Pieter Postma UIT 0,1 verdamping ow -1,20 neerslag ow 0,0-1,22 wegzijging -0,1 kwel -1,24 infiltratie ovh ruraal -0,1-1,26 drainage ovh ruraal -0,2-1,28 waterpeil -0, ,30 Figuur 9: Waterbalans Wilhelminapark (hierin is blauw het water uit de Dwarsmolensloot en geel het water uit de achterliggende plassen) 21

22 Figuur 10: Veel ganzen bij de zwemplas 4. Potentiële bacteriologische verontreiniging bronnen In het Wilhelminapark zijn nagenoeg geen toiletvoorzieningen aanwezig. Dit kan zijn weerslag hebben op de bacteriologische kwaliteit. Daarnaast worden er in dit gebied veel honden uitgelaten en kent het gebied een grote ganzenpopulatie. Naar de effecten van de ganzenpopulatie op de waterkwaliteit is in 2012 door Alterra onderzoek gedaan (Alterra, 2012). Uit dit onderzoek bleek dat watervogels in deze zwemplas een belangrijke bron zijn van bacteriën. Er zijn geen overstorten die uitmonden op watergangen in het Wilhelminapark. Doordat de polder voor een groot gedeelte bestaat uit stedelijk gebied (Rijswijk) kan het water hierdoor ook verontreinigd zijn. Figuur 11: Cyanobacteriën kleuren het water groen 5. Potentiële vermestingsbronnen Vermesting zorgt voor de ontwikkeling van cyanobacteriën (blauwalgen). Deze cyanobacteriën brengen gezondheidsrisico s met zich mee. In 2012 is er onderzoek gedaan naar onder andere de nalevering van meststoffen uit de waterbodem van de zwemplas (B-ware, 2012). Hieruit blijkt dat er in de klei opvallend veel ijzer aanwezig is, wat gunstig is voor de bindingscapaciteit. Ondanks de hoge 22

23 bindingscapaciteit is het fosfaat gehalte in deze bodem echter van dien aard dat er nog een flinke nalevering van meststoffen plaats vindt vanuit de bodem. Aan de hand van deze meting is er aanvullend onderzoek gedaan, om zodoende een water- /stoffenbalans van de zwemplas te kunnen maken. Hierin worden de verschillende bronnen gekwantificeerd. Gemiddelde P-belasting Gemiddelde P-onttrekking Pieter Postma IN 16% 0% 4% 4% 5% 1% 28% In Duikers Schut/Lek Open IN Windresuspensie Nalevering vis -39% 0% -2% -1% -37% Infiltratie stad Infiltratie ruraal Wegzijging Pieter Postma UIT Uit Duikers Open UIT 1% 0% Honden Recreatie Naar waterbodem (netto) 0% Sportvisserij 41% Vogel faeces Uit waterbodem (netto) 0% -23% 0% 6% 6% 3% Zomer 1% 0% 3% Zomer 2% 1% 5% 11% Zomer -17% 0% -3% -1% Winter 0% 0% 0% 14% 40% 18% 0% -38% -31% 1% 0% 0% 29% 2% 0% 0% 58% -41% -64% 0% -3% Figuur 12: Relatieve fosfor (P) belasting en onttrekking op de zwemvijver. Hierin is donkerblauw het aandeel van (en naar) de Dwarsmolensloot en lichtblauw het aandeel van (en naar) de achterliggende vijvers. Uit deze zogenaamde watersysteemanalyse (Hoogheemraadschap van Delfland, 2014) is gebleken dat de voornaamste bron van meststoffen het water is dat via de dwarsmolensloot langs de plas stroomt (Figuur 12). Veel water in de Dwarsmolensloot stroomt door Rijswijk, een plaats die een grote dichtheid aan traditionele riooloverstorten kent. Vooral bij het opzetten naar het zomerpeil komen er hierlangs veel meststoffen het gebied in. Veel meststoffen worden gebonden aan de ijzerrijke klei. Deze worden op hun beurt echter constant opgewerveld door de grote hoeveelheid karpers in het gebied (mondelinge mededeling beheerder en visuele waarnemeningen). Deze getallen zijn ook uitgezet in absolute getallen (Figuur 13). Een dergelijke belasting is echter zeer hoog, een garantie voor problemen met blauwalgen. Van deze plas is het niet mogelijk geweest om de kritische belastinggrens te bepalen, het is dus moeilijk in te schatten in hoeverre de belasting op het systeem zich verhoudt tot de draagkracht van het systeem. 23

24 P-belasting (mgp/m 2 /dag) Intern: Vegetatie Intern: Vis Intern: Windresuspensie Intern: chemische nalevering Overig (bladval + overig) Recreatie (zwemmen/sportvissen) Faeces (vogels / honden) Neerslag open water Kwel open water Inlaten/vrije uitwisseling/schut+lek Drainage landbouw 5 0 Extern Intern Figuur 13: Absolute fosfor (P) belasting op de zwemvijver, onderverdeeld in externe en interne belasting. Daarnaast is het park gebouwd op een voormalige vuilstort. Als het goed is zal dit geen effect hebben op de waterkwaliteit, maar dit is niet bewezen. 24

25 6. Mogelijk conflicterende functies Tegennatuurlijk peil (hoog in de zomer, laag in de winter) heeft meestal een sterk negatief effect op het functioneren van een ecologisch systeem. Meestal wordt een zodanig peilregime alleen toegepast in landbouwgebieden. Het water wat door het gebied heen stroomt is zeer eutroof. De plassen worden ook gebruikt voor de waterberging in het gebied, hierdoor komt er continu water van slechte kwaliteit in de plassen. In het gebied zijn veel vissers, het gebruik van visvoer kan een aanzienlijke nutriëntenvracht met zich meebrengen. Daarnaast zijn vooral bodemwoelende vis in trek bij sportvissers. Deze vissen voelen zich thuis in troebel water en zullen hun best doen om dit in stand te houden. De Dwarsmolensloot is daarnaast een belangrijke watergang vanuit het stedelijk gebied richting de uitmalende gemalen. Tabel 11: Vervuilingsbronnen Plas Wilhelminapark Bron Aanwezig Opmerkingen Rioolwaterzuiveringen - Riooloverstort(en) Ongezuiverde lozingen Regenwaterlozingen Afstromend wegwater Vee op weilanden - Uit- en afspoeling van mest Hondenpoep, vogelpoep Veeteeltbedrijven - Agrarisch achterland - Gebiedsvreemd water Boezemwater kent variabele kwaliteit, afhankelijk van droogte of regenval. Daarnaast veel gebiedsvreemde stoffen. Dit water stroomt door stedelijk gebied en wordt daar verder belast. Waterbodem Recreatievaart - Woonboten - Zwemmers Huisdieren op strand Watervogels Eenden, ganzen, reigers Overige recreatie Vissers, wandelaars, fietsers, picknickers 25

26 7. Zwemprof De in dit hoofdstuk ingeschatte omvang van potentiële bronnen is ingevoerd in het spreadsheetmodel ZWEMPROF (DHV, 2006). Dit leidt tot het volgende resultaat: Tabel 12: Resultaten zwemprof analyse voor de zwemplas Wilhelminapark (DHV, 2006) Uit bovenstaande uitvoerresultaten van ZWEMPROF (Tabel 12) blijkt dat zwemmers vanwege hun relatief geringe aantal waarschijnlijk geen substantiële invloed op de zwemwaterkwaliteit hebben. Watervogels en honden kunnen wel een wezenlijke invloed hebben op de bacteriologische zwemwaterkwaliteit, hetgeen blijkt uit het oordeel met betrekking tot de concentraties E.coli. Het model is zeer gevoelig voor de in te voeren aantallen vogels en honden: 30 vogels (of 20 vogels en 2 honden in de zwemzone) leiden tot een geringe invloed, terwijl 50 vogels (of bijvoorbeeld 30 vogels en 4 honden in de zwemzone) leiden tot een wezenlijke invloed. 26

27 8. Historische waterkwaliteit Het hoogheemraadschap van Delfland controleert minstens elke twee weken de waterkwaliteit van de zwemplas Wilhelminapark. De resultaten hiervan worden beschreven in dit hoofdstuk. Tabel 13: Provinciale maatregelen Plas Wilhelminapark code locatie gemeente 29-apr 2-mei 9-mei 17-mei 24-mei 27-mei 1-jun 6-jun 10-jun 17-jun 24-jun 1-jul 8-jul 15-jul 21-jul 5-aug 12-aug 19-aug 2-sep 9-sep 16-sep her her her her her her her her her her OW Wilhelminapark, zwemvijver Rijswijk code locatie gemeente 24-apr 8-mei 15-mei 22-mei 29-mei 5-jun 11-jun 19-jun 26-jun 3-jul 10-jul 17-jul 24-jul 31-jul 7-aug 14-aug 21-aug 28-aug 4-sep 11-sep 18-sep her her her her her her her her her her her OW Wilhelminapark, zwemvijver Rijswijk nb 0 code locatie gemeente 18-apr 9-mei 24-mei 6-jun 20-jun 24-jun 28-jun 4-jul 12-jul 19-jul 26-jul 1-aug 9-aug 16-aug 26-aug 30-aug 5-sep 13-sep OW Wilhelminapark, zwemvijver Rijswijk code locatie gemeente 7-mei 15-mei 24-mei 3-jun 13-jun 26-jun 4-jul 11-jul 14-jul 25-jul 1-aug 8-aug 15-aug 22-aug 1-sep OW Wilhelminapark, zwemvijver Rijswijk waarschuwing - blauwalg negatief advies - blauwalg zwemverbod - blauwalg waarschuwing - bacteriën Zowel bacteriën als blauwalg waarschuwing Zowel bacteriën als blauwalg negatief zwemadvies Zowel bacteriën als blauwalg zwemverbod Zwemmersjeuk waarschuwing/negatief 0 advies opgeheven nb Niet bemonsterd Op basis van de meetgegevens worden er maatregelen getroffen door de provincie om zwemmers te beschermen tegen mogelijke risico s voor de volksgezondheid. Deze zijn weergegeven in Tabel 13Fout! Verwijzingsbron niet gevonden.. De afgelopen twee jaar zijn er vele maatregelen afgekondigd, een enkele keer op basis van bacteriën, maar meestal op basis van te hoge concentraties cyanobacteriën. De plas is dan ook als slecht beoordeeld door de toetsing. Op basis van blauwalgen worden er sinds 2014 geen zwemverboden meer afgegeven, de zwaarste maatregel is hiervoor een negatief zwemadvies. In de beoordeling van de bacteriologische kwaliteit wordt naar twee parameters gekeken, de Escherichia coli en de intestinale enterococcen. Beide parameters zijn op zich niet schadelijk voor de gezondheid, maar meestal komen deze in een bepaalde verhouding voor in het milieu met veel schadelijkere bacteriën, die in veel kleinere concentraties voorkomen en daardoor zeer moeilijk te analyseren zijn. Voor de beoordeling (Figuur 14) wordt gebruik gemaakt van drie normen. Indien een overschrijding (rode lijn) wordt geconstateerd geeft de provincie een waarschuwing af en wordt er door het hoogheemraadschap aanvullend onderzoek uitgevoerd om te achterhalen of het hier gaat om een eenmalige overschrijding, een fout in de bemonstering en analyse of echt een calamiteit gaat. Binnen vier dagen wordt dan een nieuwe analyse gedaan. Daarnaast worden zwemwateren ook getoetst over een periode van vier jaar. Indien deze statistische toetswaarde onder de norm voor uitstekende kwaliteit komt, wordt de plas als zodanig beoordeeld. Indien deze erboven komt, maar wel onder de norm van goede kwaliteit, dan krijgt de plas het kwaliteitsoordeel goed. Indien het toetsgetal boven deze norm komt dan is de plas van aanvaardbare of slechte kwaliteit. Hier moet een andere statistische toetsing uitsluitsel over geven. De norm voor een overschrijding en goede kwaliteit is in geval van intestinale enterococcen hetzelfde getal. 27

28 Concentratie (KVE/100 ml) Concentratie (KVE/100 ml) Gebiedspecifiek deel 3000 Aantal Escherichia coli in zwemplas Wilhelminapark Datum Escherichia coli Escherichia coli (uitstekende kwaliteit) Escherichia coli (goede kwaliteit) Escherichia coli (overschrijding) Aantal Intestinale enterococcen in zwemplas Wilhelminapark 6000, , , , , ,00 0,00 Intestinale enterococcen Datum Intestinale enterococcen (uitstekende kwaliteit) Intestinale enterococcen (goede kwaliteit) Intestinale enterococcen (overschrijding) Figuur 14: Bacteriologische kwaliteit plas Wilhelminapark Voor Escherichia Coli bacteriën is de kwaliteit in 2011 en 2012 goed, vanaf 2012 lijken de concentraties hoger te worden. In deze periode komen meer meetwaarden in de catogorie voor een goede kwaliteit uit en zijn er ook twee flinke overschrijdingen. Voor intestinale enterococcen is dit echter niet het geval. Deze overschrijden de norm verscheidene malen per jaar. De intestinale enterococcen laten in 2013 en 2014 een paar grote uitschieters zien en in 2014 lijkt de concentratie ook te verslechteren ten opzichte van

29 Concentratie (KVE/100 ml) Concentratie (KVE/100 ml) Gebiedspecifiek deel Zuurgraad zwemplas Wilhelminapark 10 9,5 9 8,5 8 7,5 7 6,5 6 5,5 5 Datum Zuurgraad Zuurgraad (bovengrens) Zuurgraad (ondergrens) Figuur 15: ph in plas Wilhelminapark De zuurgraad blijft binnen de norm (Figuur 15Fout! Verwijzingsbron niet gevonden.). De zuurgraad kan indirect worden gezien als een maat voor algenbloei. Bij waardes groter dan 9,0 kan men zeggen dat het gaat om een algenbloei, aangezien de ph waarde wordt verhoogd door fotosythetische processen. De ph is redelijk hoog en dit zou dus veroorzaakt kunnen worden door algenbloei Chlorophylconcentratie zwemplas Wilhelminapark Chlorofyl-a fractie afkomstig van blauwalgen Datum fractie afkomstig van groenalgen fractie afkomstig van diatomeeën Cyanochlorophyl Figuur 16: Chlorophylconcentratie in zwemplas Wilhelminapark. Naast cyanochlorophyl (concentratie van blauwalgen) worden er sinds 2012 meer parameters (groenalgen, diatomeeën) gemeten. De rode lijn geeft de grens aan waarboven aanvullend onderzoek gedaan wordt naar de blauwalgen. Met behulp van een fluoroprobe wordt er in het veld het gehalte aan chlorophyl gemeten (Figuur 16), waaronder het cyanochlorophyl (kleurpigment van blauwalgen). Dit geeft een indicatie van de concentratie van cyanobacteriën. Dit zegt niets over de toxiciteit, niet alle cyanobacteriën zijn namelijk (even) giftig. Als deze waarde dan ook boven een bepaalde norm komt, wordt er in het laboratorium aanvullend onderzoek gedaan naar het biovolume en de soortensamenstelling. Dit is weergegeven in Figuur 17. Dit resulteert veelvuldig in een overschrijding voor de norm waarbij een provinciale maatregel wordt afgekondigd. Normaliter 29

30 Toxische blauwalgen (mm3/l)) Gebiedspecifiek deel vinden cyanobacteriën meestal in augustus plaats. Het is opvallend dat het in deze plas er bijna het gehele zwemseizoen dergelijke biovolumes aan blauwalgen worden gemeten. In Figuur 16 zijn naast blauwalgconcentraties ook de concentraties diatomeeën en groenalgen weergegeven (vanaf 2012). De diatomeeën lijken vooral in 2013 te domineren, terwijl in 2014 de groenalgen en de diatomeeën vooral in de eerste helft van het zwemseizoen de kleur van het zwemwater bepalen. 250 Biovolume toxische blauwalgen Zwemplas Wilhelminapark aphanizomenon planktothrix anabaena Dichtheid toxische blauwalgen (negatief zwemadvies) Datum microcystis woronichinia Dichtheid toxische blauwalgen (waarschuwing) Figuur 17: Biovolume cyanobacteriën 30

31 9. Veldbezoeken 9.1 Veldbezoek Het veldbezoek vond plaats op 3 juli Er waren op dat moment geen zwemmers aanwezig. Het weer was grauw, bewolkt en ongeveer 18 C. Het eerste wat opvalt zijn de grote hoeveelheden ganzen rondom de zwemplas. Vooral bij het strand zijn het er erg veel. Daarnaast is het strand nauwelijks meer als zodanig te herkennen door de hoeveelheid planten die hierop groeien. Of dit structureel is, of simpelweg op een ongunstig tijdstip een bezoek brengen is niet bekend. Het water is lichtgroen van de blauwalgen. Bij nadere inspectie blijkt er ook een drijflaag aanwezig te zijn. Deze ligt niet in de zwemzone. Als laatste valt erg op dat er rondom de plas veel plantengroei is, maar dat de begroeiing bij de waterlijn ophoudt. Als de sloten worden gevolgd die aangesloten zijn op de plas, worden deze vanzelf helder en groeien er planten in. Er zijn enkele gasten aanwezig, maar deze spelen voornamelijk in de speeltuin of zitten op een bankje. De speeltuin ziet er uitnodigend uit. Voorziening Aanwezig Opmerkingen Toiletten Douches Afvalbakken X Ballenlijn X Hondenverbod Aan de lijn Ruiterverbod Watervogels X Grote kolonie ganzen 31

32 9.2 Veldbezoek Het veldbezoek is uitgevoerd op 28 juni 2013 door Rob Hoefnagel en Joep de Koning. Insteek van het veldbezoek was ook om wat verder het gebied in te gaan kijken: Hoe zien de surfvijver en de verbindingssloten er in het gebied uit? Het was bewolkt, met tussendoor zon. De temperatuur was ongeveer 20 C. Ook nu vallen de grote hoeveelheden ganzen weer op, evenals de weelderige begroeiing van het park. In de zwemplas zelf groeien geen planten, de begroeiing houdt op de watergrens op. De kleur van het water is grijsgroen. In de verbindingssloten groeien meer waterplanten, al is het water hier ook zeer troebel. De surfvijver is iets minder troebel. Ook hier groeien wat waterplanten. We worden hier door de beheerder die langskwam op de enorme hoeveelheden karper gewezen. In de plas ten westen van de surfplas waren deze, ondanks het zeer troebele water, goed waar te nemen. In de sloten verder van de plassen af was het water wel helder en groeiden hier ook veel ondergedoken waterplanten in. Bij nadere inspectie was ook een zijtak van de zwemplas wel begroeid en duidelijk helderder (bodemzicht). Voorziening Aanwezig Opmerkingen Toiletten Douches Afvalbakken X Ballenlijn X Hondenverbod Aan de lijn Ruiterverbod Watervogels X Grote kolonie ganzen 9.3 Veldbezoeken 2014 In 2014 is de zwemplas verschillende malen bezocht. Aan het bovenstaande beeld is echter weinig veranderd. 32

33 10. Evaluatie en aanbevelingen De zwemwaterkwaliteit van de zwemplas in het Wilhelminapark is slecht. Niet alleen voor bacteriën, maar ook de concentraties van toxische blauwalgen (cyanobacteriën) zijn te hoog. Opvallend is ook dat het de cyanobacteriën het hele zwemseizoen door voor problemen zorgen. De zwemplas wordt weinig gebruikt. Ten tijde van het veldbezoeken zag het er ook niet aantrekkelijk uit. Het zwemverbod/negatief zwemadvies en de status van slechte zwemwaterkwaliteit wat het hele seizoen heeft gegolden zal hier wel aan bij hebben gedragen. Rondom de plas zijn veel ganzen, die naast meststoffen, ook voor een aanzienlijke bacteriële belasting zorgen. Doordat de plas in het verleden weinig gebruikt werd en er ook weinig belang bij de ontwikkeling van de plas was, is er weinig energie door beide partijen in de plas gestoken. Door de ontwikkeling van Rijswijk-Buiten, een nieuw aan te leggen woonwijk, komt dit mogelijk te veranderen. Daarnaast heeft het Hoogheemraadschap van Delfland de plas in 2014 als prioritaire zwemwaterlocatie aangewezen: indien blijkt dat het tegen maatschappelijk verantwoorde kosten haalbaar is om de waterkwaliteit te verbeteren, zal het schap er alles aan doen de waterkwaliteit te verbeteren. Ook de gemeente Rijswijk en de Omgevingsdienst Midden Holland hebben aangegeven om hieraan mee te willen werken. In de watersysteemanalyse Zwemvijver Wilhelminapark (Hoogheemraadschap van Delfland, 2014) is er onderzocht waar de problemen in de plas vandaan komen en of het mogelijk is om deze op te lossen. Hiervoor zijn in deze rapportage ook denkrichtingen opgenomen. Vanaf 2015 zullen de gemeente, de omgevingsdienst en het waterschap samen optrekken om deze denkrichting om te zetten in concrete maatregelen. 11. Bibliografie Alterra. (2012). Invloed van watervogels op de bacteriologische kwaliteit van zwemplassen. Wageningen: STOWA. B-ware. (2012). Nalevering van nutriënten en andere bodemkenmerken op tien locaties in regio Delfland. Nijmegen. DHV. (2006). Zwemwaterprofiel Wilhelminapark. Europese Unie. (2006). Europese zwemwaterrichtlijn. Brussel: EU. Hoogheemraadschap van Delfland. (2014). Watersysteemanalyse Zwemvijver Wilhelminapark. Delft. Waterdienst - Grontmij. (2005). Handreiking voor het opstellen van een zwemwaterprofiel. Lelystad: Rijkswaterstaat. 33