Onderwijsteams voor beter leerklimaat

Transcriptie

1 Onderwijsteams voor beter leerklimaat Hans Kommers Roshan Jahangir Oktober 2011 Inleiding Werken in teams is actueel op scholen voor VO. De veranderingen waarmee scholen worden geconfronteerd vragen om verdergaande samenwerking tussen leraren. Met name het belang van samenwerking gericht op de specifieke begeleiding van leerlingen neemt toe in verhouding tot het belang van de vakgerichte samenwerking. Ook door de groei van veel scholen lijkt de behoefte ontstaan voor extra verbanden om de communicatie en het gevoel van veiligheid te waarborgen. Het werken met (kern)teams als organisatievorm kan daaraan een belangrijke bijdrage leveren. Definitie van werken in teams Met het werken in teams bedoelen we hier dat een relatief vaste groep van docenten een gezamenlijke verantwoordelijkheid heeft voor het totale onderwijsproces en voor een herkenbare groep leerlingen. Het team regelt en bewaakt in hoge mate zelfstandig de procesvoortgang en lost dagelijkse problemen zelf op, waaronder bijvoorbeeld contacten met ouders, problemen met leerlingen e.d.. Daarnaast verbetert het team de eigen processen en onderwijsmethoden zonder voortdurend een beroep te hoeven doen op de leiding of ondersteunende afdelingen. Met deze definitie volgen we de definitie van (zelfsturende) teams (Van Amelsvoort e.a., 2003), zoals die ook in veel andere sectoren wordt toegepast. Van essentieel belang hierin is dat uitgegaan wordt van een gezamenlijke verantwoordelijkheid. In de uiterste vorm zijn teams daarmee de bouwsteen van de organisatie en niet het individu. Bij het College Hageveld in Heemstede is men in het schooljaar begonnen met werken in zogenaamd verticaal teamverband. Er is door de school zelf een evaluatieonderzoek gedaan in het schooljaar Het onderzoek is opgezet door de toenmalige conrector Jeroen Meijer gebaseerd op de vragenlijsten met betrekking tot de indicatoren voor een kwalitatief goede school van John MacBeath. Een projectgroep bestaande uit Jeroen Meijer, teamleider Peter Stam en docent Roshan Jahangir heeft dit onderzoek uitgewerkt en uitgevoerd, op zodanige wijze dat het op een volgend evaluatiemoment weer kan worden ingezet (ref 5). Dit onderzoek is extra interessant, omdat slechts een deel van de school in het eerste jaar anders is gaan werken. De ervaringen van de leerlingen die les kregen van teams konden worden vergeleken met de ervaringen van de leerlingen die les kregen van docenten die nog in de oude structuur werkten. De conclusie is dat in de onderzochte situatie het aanleggen van verticale teamverbanden een positief effect heeft op het functioneren van de school volgens de leerlingen. (Jahangir Tafrechi e.a. 2010) Evaluatie van het werken in teams op een school voor VO 1

2 Aanleiding voor de verandering De doorsnee school voor VO in Nederland kent een structuur met vaksecties en afdelingen, bijvoorbeeld, VMBO, Havo en VWO, en vaak onderverdeeld naar onder- en bovenbouw en eventueel ook de brugklas apart. Mentoren en jaarlaag coördinatoren zorgen hierbij voor horizontale coördinatie. Inmiddels lijkt bij veel scholen de behoefte ontstaan voor extra verbanden om de communicatie en het gevoel van veiligheid te waarborgen. Dit heeft te maken met de groei van scholen en daarmee ook de complexiteit (aantal verschillende docenten, dat met elkaar moet afstemmen). Het heeft niet in de laatste plaats ook te maken met de toegenomen behoefte aan afstemming over de leerlingen, die steeds meer specifieke begeleiding of zorg vragen. In het boek van Korthagen en Lagerwerf 2 wordt gesuggereerd dat het werken in teams een alternatief is voor de bestaande situatie, die bevorderlijk kan zijn voor zowel de leerlingen als de medewerkers van een school. Het College Hageveld is een categoraal Atheneum in Heemstede. Het is de laatste jaren flink gegroeid en heeft nu ongeveer 1300 leerlingen en ca. 140 medewerkers. Men vindt het belangrijk dat leerlingen en medewerkers zich gekend blijven voelen. Eén van de manieren om de relatieve kleinschaligheid van de school te behouden is het werken met teams. Een team bestaat uit een aantal mentoren en vakdocenten die les geven aan elkaars klassen. In het wekelijks teamoverleg staat het reilen en zeilen van de leerlingen centraal. Zo kan het team snel en adequaat inspringen op wat er nodig is voor de leerlingen. Doordat docenten vanuit verschillende vakken zitting nemen in het team werden de volgende belangrijke voordelen verwacht voor de leerlingen zowel als voor de docenten: - Er is een betere afstemming van de lesinhoud tussen de vakken mogelijk. De werkdruk voor leerlingen kan beter gespreid worden en er komen meer mogelijkheden voor vakoverstijgend onderwijs. - Docenten kunnen beter inspelen op de behoefte van de leerling; onderwijs op maat. Bijvoorbeeld: in de vijfde klas vragen maatschappijstroom-leerlingen een andere aanpak van docenten dan natuurstroom-leerlingen. - Het onderwijs en de begeleiding worden op deze manier samengevoegd. Er is meer kennis over de leerlingen aanwezig bij het hele team. Dit leidt tot sneller signaleren en aanpakken van zowel leerproblemen als begeleidingsproblemen. - Meer betrokkenheid bij elkaar: prettige, kleinschalige groep biedt een veiliger leer- en leefklimaat. Vormgeving van de teams In de literatuur worden de volgende organisatorische condities genoemd als bevorderend voor het functioneren van teams in de schoolorganisaties (Kommers, 2010): Evaluatie van het werken in teams op een school voor VO 2

3 1. Het team heeft een gezamenlijke opdracht. 2. Het team heeft een daarbij passend compleet pakket en logisch samenhangend geheel aan (uitvoerende) taken. Teams kunnen worden gevormd rondom de volgende (combinaties van) sorteercriteria: een of enkele leerjaren (denk aan onder- en bovenbouw), cohorten leerlingen, een opleiding of studierichting, een clustering van vak- of leergebieden. 3. Het team is niet te groot en heeft zo mogelijk een vaste samenstelling (ideaal is tussen 8 en 12 personen). 4. Het team beschikt over de regelmogelijkheden die nodig zijn om zelfstandig de verantwoordelijk waar te maken. 5. Het functioneren van het team wordt ondersteund en bewaakt door een teamleider of team van teamleiders. 6. Het beheers- en stuursysteem sluit aan op de teamverantwoordelijkheid. Bij het Hageveldcollege wordt gestreefd naar kleinschaligheid door een team te creëren van ongeveer 120 leerlingen en 6 tot 8 docenten en zoveel mogelijk dezelfde docenten te houden bij de overgang tussen 2 jaarlagen. Er zijn vijf teams gevormd voor de helft van de klassen. De teams van het College Hageveld zijn in als volgt gevormd: 1 A B C D E F G 2 A B C D E F G H I 3 A B C D E F G H 4 A B C D E F G H 5 N N M 6 N N M Figuur 1: De 5 testteams zijn aangegeven met de verschillende kleuren, de witte gedeeltes geven de overige leerlingen aan die de controlegroep vormen. N staat voor natuurstroom en M voor maatschappijstroom. Zoals gezegd bestaat het team uit de mentoren van de betreffende klassen, aangevuld met enkele andere docenten. De belangrijkste concrete verandering in werkwijze is wel het wekelijks teamoverleg op een vast ingeroosterd uur. Tijdens dat overleg wordt besproken wat in de eigen klassen speelt. Het biedt de mogelijkheid om snel en frequent ontwikkelingen bij leerlingen of in klassen te bespreken, waar dat in de oude situatie vaak uitgesteld werd tot de rapportvergadering. De benodigde tijd voor dit teamoverleg is onder andere gehaald uit de tijd die voorheen voor het vervullen van het mentorschap beschikbaar was. Het geringe aantal nietmentoren dat wel bij het teamoverleg aanwezig is, heeft hiervoor de benodigde tijd in hun takenpakket gekregen. Evaluatie van het werken in teams op een school voor VO 3

4 Elk team heeft een teamleider die zowel voor de docenten als voor de leerlingen het eerste aanspreekpunt is. Dit is een nieuwe rol die de nagestreefde kleinschaligheid ondersteunt. De teamleider zie je vaker en is daardoor toegankelijker dan de conrector die in de oude situatie deze rol had. Dit geldt voor zowel leerlingen als docenten. Dat betekent ook dat bevoegdheden van de schoolleider verschuiven naar het niveau van de teamleider. Omdat er taken van de conrectorfunctie naar de teamleiders en hun team verschuiven is de verwachting dat in de toekomst van de huidige drie conrectoren er nog slechts één overblijft, die zich dan voornamelijk bezighoudt met organisatorische zaken. Bij het idee van teamgericht organiseren past het streven dat vervanging van docenten bij afwezigheid zoveel mogelijk vanuit het eigen team wordt gedaan. Daar is op dit moment overigens nog weinig sprake van. Het gebeurt nu nog grotendeels uit de grote pot. Van de eerder genoemde organisatorische condities zien we dat de eerste drie condities en de vijfde conditie reeds herkenbaar zijn ingevuld. De ontwikkeling van de zelfstandigheid van het team en ook de verdere ontwikkeling van de rol van de teamleider is een groeiproces. Het teamoverleg is een belangrijk vehikel om dit groeiproces te stimuleren. De teams formuleren elk jaar hun eigen teamambitie, waarvan de terugkoppeling in het teamoverleg plaatsvindt. Het teamoverleg is een wekelijks overleg van de teamleiders, onder leiding van een lid van de schoolleiding. Het onderzoek en de resultaten De waardering van de leerlingen voor de school is meetbaar gemaakt door middel van een vragenlijst die ontwikkeld is om de kwaliteit van de school te evalueren (ref. 5). Het gaat om de volgende criteria, die middels 3 tot 5 vragen per criterium onderzocht zijn: 1. Schoolklimaat. Met het schoolklimaat wordt hier aangegeven hoe veilig de leerlingen zich voelen om zichzelf te uiten en het vertrouwen dat ze hebben in de school als organisatie. 2. Relaties. Voornamelijk docent-leerling relaties, maar ook de relatie tussen de leerlingen onderling en tussen collegae. Deze moeten gebaseerd zijn op wederzijds respect. 3. Organisatie/communicatie. Openheid in de communicatie en een effectieve organisatie zorgen voor een snelle afhandeling van problemen. 4. Tijd/hulpmiddelen. Er zijn verschillende hulpmiddelen die het leerproces ondersteunen zoals, studieruimtes, computers, muziekinstrumenten, ontspanningsruimtes, schoon sanitair en de tijd die de docent heeft voor de leerlingen. 5. Waardering voor prestaties. Individuele prestaties verdienen erkenning. Hoge standaarden en hoge verwachtingen worden gerechtvaardigd met beloningen. 6. Rechtvaardigheid. Een democratische leeromgeving waar iedereen gelijkwaardig wordt behandeld, ongeacht ras, geslacht, leerniveau of handicap. De leerlingen zijn allemaal anders en de school is een plek voor iedereen. 7. Betrokkenheid van ouders. De ouders vormen de relatie tussen school en thuissituatie. Zij weten wat er speelt bij hun kinderen en willen graag op de hoogte zijn van alles wat hun kroost aangaat. 8. Ondersteuning/randvoorwaarden voor lesgeven. Een belangrijke factor in deze categorie is het aantal leerlingen per klas. Kleine groepen zorgen voor meer rust in het lokaal. De bijbehorende vragen zijn: 9. (leer)klimaat in het klaslokaal. De docenten zorgen in belangrijke mate voor de sfeer in de klas door duidelijk aan te geven wat er van de leerlingen verwacht wordt, hulp te bieden als dat gevraagd wordt, relevante onderwerpen te bespreken en een gelijkwaardige behandeling van elk individu. De leerlingen dragen bij aan de sfeer door hun motivatie om te leren en samen te werken, advies op te volgen en trots te zijn op hun prestaties. 10. Studiebegeleiding/sociaal-emotionele begeleiding/keuzebegeleiding. Deze categorie omvat alles wat een leerling helpt bij het leren, binnen en buiten de school. De belangrijkste hulpbronnen voor de leerlingen zijn de vakdocenten en de mentor. De mentor fungeert als vertrouwenspersoon en is het aanspreekpunt voor problemen van diverse aard. Evaluatie van het werken in teams op een school voor VO 4

5 475 leerlingen die in het schooljaar begeleid werden door een docententeam en 141 leerlingen die begeleid werden volgens het oude systeem hebben de 38 gesloten vragen anoniem gescoord op een schaal van 1 tot 5, waarbij een 1 als heel positief en een 5 als heel negatief beoordeeld werd. Om goede vergelijking te maken is het onderzoek vervolgens alleen gefocust op de uitslag van de leerlingen uit de klassen 4 tot en met 6. Figuur 2. Resultaten van het tevredenheidsonderzoek bij de bovenbouw leerlingen. De blauwe balkjes zijn de resultaten van leerlingen uit de bovenbouw die leskrijgen van een team van docenten en de rode balkjes zijn de resultaten van de controlegroep. De gemiddelde score per categorie is weergegeven met een 1 als meest positieve resultaat en een 5 als meest negatieve. Teamwerk heeft dus het gewenste effect Ondanks dat de teams nog maar in de beginfase van hun ontwikkeling zaten, worden er al positieve effecten zichtbaar. Statistisch gezien zijn ze ook als significant beoordeeld door de onderzoekers. De categorieën zijn op volgorde van meest positieve naar minst positieve geordend in tabel 1. De belangrijkste resultaten die hieruit zijn te halen zijn: Categorie Overige Teams Verschil 2.relaties % 1.schoolklimaat % 5.waardering voor prestaties % 7.betrokkenheid van ouders % 9.(leer)klimaat in het klaslokaal % 6.rechtvaardigheid % 10.Studie-/keuze-/sociaal-emotionele % begeleiding 3.organisatie/communicatie % 8.ondersteuning/randvoorwaarden voor lesgeven % 4.tijd/hulpmiddelen % Tabel 1: Resultaten voor het bovenbouwvergelijk van het tevredenheidonderzoek. Kolom 2 en 3 geven de volgorde van meest naar minst positief gewaardeerde categorie aan met in geel aangegeven welke categorie een duidelijke verschuiving vertoont en kolom 4 geeft aan hoeveel positiever de teamleerlingen de categorie gemiddeld beoordeeld hebben. Evaluatie van het werken in teams op een school voor VO 5

6 Het sterkste effect van het teamgericht werken is zichtbaar bij de categorie (leer)klimaat in het klaslokaal. Bij de teamleerlingen is de beoordeling van deze categorie verbeterd tot een van de meest positieve punten van de school. De categorieën organisatie/communicatie en ondersteuning/randvoorwaarden voor lesgeven (respectievelijk nummers 3 en 8) worden minder goed beoordeeld (ondanks de prioriteit die de schoolleiding geeft aan de eerste), maar beide vertonen wel een duidelijke verbetering bij teamleerlingen. De belangrijkste categorie volgens de schoolleiding, Studie-/keuze-/sociaal-emotionele begeleiding (nr. 10) wordt ook positiever beoordeeld door teamleerlingen dan door de overige leerlingen. De uiteindelijk conclusie is dat in de onderzochte situatie het aanleggen van meer verticale teamverbanden een positief effect heeft op het functioneren van de school volgens de leerlingen. De algemene waardering wordt over het geheel genomen hoger naarmate er meer leerlingen in een teamverband functioneren. Bij dit artikel is uitvoerig geput uit: Roshan Jahangir Tafrechi, Aziza BouhBouh, Jeroen Meijer en Herman Schalk, Schoolorganisatiestructuur van de toekomst: verticale teamverbanden, interne notitie Hageveldcollege Referenties: 1. Amelsvoort, P. van, B. Seinen, H. Kommers en G. Scholtes, Zelfsturende teams, ontwerpen, invoeren en begeleiden, Volledig herziene versie, ST-Groep, Vlijmen, Korthagen en Lagerwerf (2008) Leren van binnenuit, onderwijsontwikkeling in een nieuwe tijd Nelissen, Soest 3. Roshan Jahangir Tafrechi, Aziza BouhBouh, Jeroen Meijer en Herman Schalk, Schoolorganisatiestructuur van de toekomst: verticale teamverbanden, interne notitie Hageveld College, april Kommers H. en M. Dresen, Teamwerken is teamleren, vormgeven en ontwikkelen van teams in het onderwijs, Ruud de Moorcentrum, april Jeroen Meijer, Peter Stam en Roshan Jahangir, mondelinge communicatie, 2010 Evaluatie van het werken in teams op een school voor VO 6