Module A1200 Afkoppelen: maak uw eigen afweging Inhoud

Transcriptie

1 Module A1200 Afkoppelen: maak uw eigen afweging Inhoud 1 Inleiding Verantwoording Opsteller en begeleidingscommissie Leeswijzer 3 2 Wel of niet afkoppelen: een keuzevraagstuk Kern van de methodiek van module A Rijksbeleid Invulling hemelwaterzorgplicht Gemeentelijk beleid Voor- en nadelen afkoppelen Stapsgewijze aanpak 8 3 Gebiedskenmerken verzamelen Ruis in de communicatie Gebied afbakenen Afkoppelmotief verwoorden Gebiedskenmerken in beeld brengen Juiste gegevens hanteren 10 4 Team van betrokkenen formeren Samen beslissen Teamgenoten vanuit de gemeente Teamgenoten vanuit het waterschap Overige teamgenoten Omvang van het team Mandaat en commitment 13 5 Varianten formuleren en vastleggen Ideeën indienen Mogelijke invalshoeken Weergave in schetsontwerpen 14 6 Afwegingscriteria opstellen en invullen 20 7 Voorkeursvariant kiezen Samenvoegen in een tabel Afvalrace Keuze vastleggen Evaluatie 23 Afkoppelen: maak uw eigen afweging A1200 Leidraad Riolering 1

2 8 Opschalen naar een kern of gemeente (afkoppelvisie) Topdown en bottom-up Verschillende omstandigheden Baten en kosten 25 Trefwoorden 27 Bijlage 1 Voorbeeld van een situatieschets 29 Leidraad Riolering A1200 Afkoppelen: maak uw eigen afweging 2

3 1 Inleiding 1.1 Verantwoording In discussies over wel of niet afkoppelen spelen technische argumenten én persoonlijke voorkeuren (vaak als feiten gebracht) een grote rol. Deze module biedt een methodiek om met uw eigen kennis en die van andere betrokkenen een heldere afweging te maken. Met de stapsgewijze aanpak ordent u de argumenten en betrekt u uw partners op het juiste moment. U maakt een transparante afweging van meerdere mogelijke oplossingen, gebaseerd op de lokale situatie. Module A1200 heeft samenhang met enkele andere modules: A3000 gaat over het samenwerken tussen gemeente en waterbeheerder in brede zin. Op dat punt biedt de module aanvullende informatie over bijvoorbeeld onderhandelingen tussen gemeente en waterschap. B1100 geeft aan hoe u verschillende waterstromen in nieuwe uitleggebieden kunt verwerken of voorkomen. B2200 gaat over het functioneel ontwerp van infiltratievoorzieningen. B2600 is relevant vanwege mogelijk veranderde be- en ontluchting na afkoppelen. B3000 biedt informatie over detaillering en aanleg van infiltratievoorzieningen. 1.2 Opsteller en begeleidingscommissie Rob van der Velde van adviesbureau WATERmaat heeft deze module opgesteld. De begeleidingscommissie bestond uit: Carine Vleerbos Pierre Backx Pascal van den Eijnden Emil Hartman Eugène Heeremans Dries Jansma Wietze Kalma Gerard Martijnse Sander Siebel Rob Hermans Provincie Noord-Holland, voorzitter Gemeente Roosendaal Gemeente Tholen NL-ingenieurs, Advies- en ingenieursbureau DHV Waterschap Aa en Maas Gemeente Groningen Gemeente Heerenveen Ministerie van VROM/DGM Gemeente Ede Stichting RIONED 1.3 Leeswijzer Hoofdstuk 2 beschrijft de kern van de gedachtelijn van deze module: het wel of niet afkoppelen beschouwen als keuzevraagstuk. De hoofdstukken 3 tot en met 7 werken deze gedachtelijn uit als stappenplan, dat u kunt gebruiken als u zich afvraagt of u in een project wel of niet wilt afkoppelen: Hoofdstuk 3 - Gebiedskenmerken verzamelen. Hoofdstuk 4 - Team van betrokkenen formeren. Hoofdstuk 5 - Varianten formuleren en vastleggen. Hoofdstuk 6 - Afwegingscriteria opstellen en invullen. Hoofdstuk 7 - Voorkeursvariant kiezen. Hoofdstuk 8 schaalt het afkoppelvraagstuk op naar een hele kern of gemeente (afkoppelvisie). In bijlage 1 vindt u een voorbeeld van een situatieschets. Afkoppelen: maak uw eigen afweging A1200 Leidraad Riolering 3

4 Figuur 1.1 Stappenplan Wel of niet afkoppelen? Afkoppelmotief 1. Gebiedsafbakening Hoofdstuk 3 2. Team van betrokkenen formeren Hoofdstuk 4 6. Nieuw projectoverzicht voor gemeente Hoofdstuk 8 3. Varianten formuleren en vastleggen Hoofdstuk 5 5. Afweging maken Hoofdstuk 7 4. Afwegingscriteria opstellen en maken Hoofdstuk 6 Leidraad Riolering A1200 Afkoppelen: maak uw eigen afweging 4

5 2 Wel of niet afkoppelen: een keuzevraagstuk 2.1 Kern van de methodiek van module A1200 Voor de keuze voor wel of niet afkoppelen en een bepaalde afkoppelmethode bestaat geen formule met een eenduidige uitkomst. Het is geen lineair proces met vaste beslisbomen en formules. Het wel of niet afkoppelen is een keuzevraagstuk, waarbij uiteenlopende en soms botsende belangen een rol spelen, en waarbij de keuze groot is. De kunst is daarom eerst breed te kijken en daarna alle mogelijkheden af te wegen om tot een gemotiveerde keuze te komen. Bij deze afweging maakt u soms objectieve, maar soms ook arbitraire keuzes. U kunt het niet altijd iedereen volledig naar de zin maken. Wel moet u kunnen aangeven hoe u tot de beslissing bent gekomen en welke afwegingen u hebt gemaakt. In de volgende paragrafen vindt u de wetstekst van de hemelwaterzorgplicht, de belangrijkste voor- en nadelen van afkoppelen en de stapsgewijze aanpak. Vastlopen of elkaar vinden? In concrete situaties kunnen betrokkenen soms vastlopen in het keuzeproces. U voelt zich heen en weer geslingerd en komt er niet uit. De één vindt afkoppelen een belangrijk doel dat beslist moet worden nagestreefd, terwijl de ander het meer ziet als een hype. Daarnaast is van belang dat afkoppelen is te realiseren met uiteenlopende technieken met hun eigen voor- en nadelen. De één probeert een bepaalde techniek dwingend voor te schrijven, terwijl de ander de nadelen hiervan benadrukt. Het hangt sterk af van de houding en het gedrag van de betrokkenen of u elkaar vindt in het keuzeproces of dat u juist steeds verder van elkaar verwijderd raakt. 2.2 Rijksbeleid De Rijksvisie Waterketen (april 2003) geeft afkoppelen aan als een belangrijk middel voor het wegnemen van een aantal problemen in de waterketen. In deze visie staat: Door anders om te gaan met regenwater in stedelijk gebied kan een belangrijke impuls worden gegeven aan het oplossen van de problemen in de relatie tussen waterketen, watersysteem en leefomgeving. Het stimuleren van het afkoppelen van schone verharde oppervlakken van de riolering waardoor regenwater niet in de afvalwaterriolering komt, is in bestaand stedelijk gebied een goede optie. In nieuwe wijken is het niet aankoppelen van schone verharde oppervlakken uitgangspunt, die in de meeste situaties kan worden toegepast. Uit onderzoek naar de kansen en belemmeringen van afkoppelen in bestaand stedelijk gebied blijkt dat afkoppelprojecten die uitsluitend gericht zijn op het optimaliseren van de waterketen, uit financieel oogpunt moeilijk haalbaar zijn. Afkoppelprojecten die meerdere doelen dienen, zoals infiltratie, versterking stedelijke groen/blauw-structuur en bron voor waterwinning, en waarbij een koppeling met stedelijke renovatie en herstructureringsactiviteiten plaatsvindt, zijn financieel veel eerder realiseerbaar. Het rijksbeleid staat verder verwoord in de Beleidsbrief regenwater en riolering van 21 juni 2004 aan de Tweede Kamer. In het vernieuwde regenwaterbeleid staan vier pijlers centraal: aanpak bij de bron: het voorkomen van verontreiniging van regenwater; regenwater vasthouden en bergen; regenwater gescheiden van afvalwater afvoeren; integrale afweging op lokaal niveau: de daadwerkelijke keuze voor de wijze van omgaan met regenwater en het tijdpad waarbinnen eventuele veranderingen moeten worden gerealiseerd, vindt op lokaal niveau plaats, en is het resultaat van een integrale afweging. Afkoppelen: maak uw eigen afweging A1200 Leidraad Riolering 5

6 Bestuurlijke uitgangspunten zijn: doelmatigheid van maatregelen; de verantwoordelijkheden van de verschillende partijen worden duidelijk geformuleerd; de gemeente is regisseur. Het rijksbeleid geeft dus duidelijke motieven voor het afkoppelen van hemelwater, maar verwijst voor de lokale afweging naar de gemeente als koersbepalende instantie. Tijdens de besprekingen van de Wet gemeentelijke watertaken en de Waterwet in de Tweede Kamer was er enkele keren discussie over de beleidsvrijheid van gemeenten en de stem van waterschappen bij afkoppelen. De regering heeft daarbij steeds duidelijk gemaakt dat het bij afkoppelen gaat om een gemeentelijke zorgplicht en dat gemeenten het laatste woord hebben (zie de drie kaderteksten, geknipt uit lange verslagen). Geen verplicht gescheiden afvoer De leden van de CDA-fractie gaan in op de doelmatigheid van de gescheiden afvoer van hemelwater en afvalwater en stellen dat zij niets zien in de verplichte gescheiden afvoer. Wij delen dit standpunt. Juist om de redenen die het CDA ook aanvoert heeft de regering niet gekozen voor een verplichting tot gescheiden afvoer. (Bron: Tweede Kamer, vergaderjaar , , nr. 6, blz. 7.) Inmenging andere overheden De leden van de fractie van de ChristenUnie vragen zich af in hoeverre andere overheden de gemeente kunnen dwingen tot het opnemen van bepaalde verplichtingen in de verordening. Kunnen andere overheden gemeenten verplichten een gescheiden rioolstelsel aan te leggen, ook wanneer dat niet doelmatig is? De bevoegdheid tot het stellen van regels bij verordening is een bevoegdheid van de gemeenten: waterschap of provincie kunnen het stellen van regels bij verordening niet afdwingen. Uiteraard kunnen ze de gemeente beargumenteerd verzoeken om van de bevoegdheid gebruik te maken; de gemeente blijft echter degene die de beslissing neemt. Wellicht doelen deze leden op de aansluitvergunning, die door het waterschap aan de gemeente verleend wordt voor het aansluiten van de riolering op de rioolwaterzuiveringsinstallatie. Aan de aansluitvergunning kunnen voorschriften worden verbonden ter bescherming van de doelmatige werking van de zuiveringsinstallatie. Dit reikt echter niet zo ver dat het waterschap zou kunnen bepalen welke voorschriften in de verordening worden opgenomen, of dat het waterschap zou kunnen voorschrijven welke keuzes de gemeente met betrekking tot de inrichting van het rioolstelsel moet maken. (Bron: Tweede Kamer, vergaderjaar , , nr. 6, blz. 7.) Beleidsvrijheid gemeente Verder is van belang, zoals ook uit het begrip doelmatig in artikel 3.4a blijkt, dat de gemeentelijke taak het karakter heeft van een inspanningsverplichting. Bij de invulling van haar taak heeft de gemeente derhalve een beleidsvrijheid om, afgestemd op de lokale problematiek, een integrale afweging te maken hoe om te gaan met het afvloeiende hemelwater. (Bron: Tweede Kamer, vergaderjaar , , nr. 7, blz. 17.) Leidraad Riolering A1200 Afkoppelen: maak uw eigen afweging 6

7 2.3 Invulling hemelwaterzorgplicht De Waterwet geeft aan dat hemelwater niet meer vanzelfsprekend in de riolering terecht mag komen. Als eerste wordt de perceeleigenaar aangesproken om op eigen terrein een goede oplossing te vinden voor het hemelwater. Pas als dat niet lukt, heeft de gemeente de plicht het water te ontvangen. Vervolgens zoekt de gemeente in de openbare ruimte een goede oplossing. Gemeenten kunnen hierbij regels stellen aan het aanbieden van het hemelwater. Waterwet Artikel De gemeenteraad en het college van burgemeester en wethouders dragen zorg voor een doelmatige inzameling van het afvloeiend hemelwater, voor zover van degene die zich daarvan ontdoet, voornemens is zich te ontdoen of zich moet ontdoen, redelijkerwijs niet kan worden gevergd het afvloeiende hemelwater op of in de bodem of in het oppervlaktewater te brengen. 2. De gemeenteraad en het college van burgemeester en wethouders dragen tevens zorg voor een doelmatige verwerking van het ingezamelde hemelwater. Onder het verwerken van hemelwater kunnen in ieder geval de volgende maatregelen worden begrepen: de berging, het transport, de nuttige toepassing, het, al dan niet na zuivering, terugbrengen op of in de bodem of in het oppervlaktewater van ingezameld hemelwater, en het afvoeren naar een zuiveringstechnisch werk. De basis van het nieuwe beleid is hemelwater apart houden, maar dit is in de praktijk niet altijd toepasbaar. De wet spreekt namelijk ook van een doelmatige inzameling en verwerking door de gemeente, voor zover de perceeleigenaar dit niet redelijkerwijs zelf kan doen. De woorden redelijkerwijs en doelmatig geven aan dat keuzes mogelijk en nodig zijn. Het is onderdeel van de gemeentelijke zorgplicht om deze keuzes te maken. Hierdoor staat u dikwijls voor de vraag of u in een bepaalde situatie wel of niet gaat afkoppelen en met welke techniek. 2.4 Gemeentelijk beleid De VNG heeft haar visie in een notitie verwoord: De gemeentelijke wateropgaven hangen onderling nauw samen. Het afvalwater wordt nu nog meestal samen met het overtollige regen- en grondwater afgevoerd, terwijl scheiding tussen vuil en schoon water vaak wenselijk is, bijvoorbeeld om de riolering niet te veel te belasten. Ook hierbij zullen echter voorzieningen (buizen) nodig zijn, zoals regenwaterriolen, infiltratieriolen en ontwateringsmiddelen. Deze voorzieningen hangen nauw onderling samen, en vertonen ook samenhang met de overige stedelijke opgaven. Integraliteit is dus het sleutelwoord. (notitie Baas in eigen buis, 2004) De gemeentelijke rioleringstaak is beschreven in het wettelijk verplichte gemeentelijk riolerings - plan (GRP). Dit versterkt de integraliteit tussen de gemeentelijke wateropgaven. In een verbreed gemeentelijk rioleringsplan kan tevens een verband worden gelegd met andere gemeentelijke planvormen in de stedelijke leefomgeving. In een lokaal, democratisch vast te stellen verbreed GRP, staat hoe de gemeente wil omgaan met de afvalwater-, regenwater- en grondwateropgave, welke maatregelen wanneer worden genomen, welke voorzieningen worden aangelegd en wat de financiële consequenties zijn. GRP en waterplan De VNG verwijst naar het GRP als basisdocument voor het lokale afkoppelbeleid. Vaak kiest de gemeente daarnaast het waterplan als planfiguur waarin het hemelwaterbeleid staat. Raadpleeg daarom aan het begin van het proces het GRP én het waterplan. Afkoppelen: maak uw eigen afweging A1200 Leidraad Riolering 7

8 Het volledige document is beschikbaar voor begunstigers. Dit document is volledig beschikbaar voor begunstigers van Stichting RIONED. Als uw organisatie begunstiger is, kunt u inloggen via Vervolgens kunt u dit document volledig bekijken door hier te klikken. Meer informatie over het begunstigerschap van Stichting RIONED kunt u vinden op