Pedagogisch medewerker

Transcriptie

1 Pedagogisch medewerker SAW 3 Kinderopvang Uitgeverij Angerenstein profi-leren SAW

2 Colofon Titel: Pedagogisch medewerker; SAW 3 Isbn: Uitgever: Uitgeverij Angerenstein Postbus CB Arnhem De foto s in dit boek zijn onder andere gemaakt op: BSO De Kikkerkoning in Elst, kinderdagverblijf De Leeuwenkoning in Rheden, kinderdagverblijf Villa Kakelbont in Arnhem, peuterspeelzaal Het Paasheuveltje in Arnhem. uitgeverij Angerenstein 2011 Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. No part of this book may be reproduced in any form, by print, photoprint, microfilm or any other means without written permission from the publisher. 2 Pedagogisch medewerker; SAW 3

3 Inleiding Profi-leren SAW is een complete serie leermiddelen voor de competentiegerichte kwalificatiestructuur Sociaal-Agogisch Werk. Profi-leren SAW bestaat uit boeken, opdrachten- en beoordelingsmagazijnen én gratis extra digitale content-thema s, verwerkingsopdrachten, een zoekmachine en diagnostische kennistoetsen. Boeken Pedagogisch medewerker; SAW 3 is één van de boeken voor de nieuwe opleiding SAW. De inhoud van deze boeken is gebaseerd op de werkprocessen uit het competentiegerichte kwalificatiedossier SAW. Deze SAW-boeken zijn: 4 Sociaal- Maatschappelijke Dienstverlening Sociaal- Cultureel Werker Kinderopvang niveau 4 Jeugdzorg niveau 4 Specifieke doelgroepen (Volwassenenwerk) niveau 4 Gehandicaptenzorg niveau 4 Pedagogisch medewerker Medewerker Maatschappelijke zorg Pedagogisch medewerker Kinderopvang niveau 3 Medewerker Maatschappelijke Zorg niveau 3 3 Cliënt en Omgeving; SAW 3 en 4 Methodisch Begeleiden; SAW 3 en 4 Communicatie en Organisatie; SAW 3 en 4 1/2 Helpende Zorg en Welzijn Aan de slag als Zorghulp Inleiding Inhoud 3

4 Ieder boek bevat die thema s die de pedagogisch medewerker-in-opleiding gedurende zijn/haar opleiding veelvuldig moet raadplegen als achtergrondinformatie bij het werken aan bijvoorbeeld: opdrachten; taken; beroepsproducten; prestaties. De thema s van Pedagogisch medewerker; SAW 3 Pedagogisch medewerker; SAW3 bevat de volgende 22 thema s: 1 Kinderopvang en peuterspeelzaalwerk in Nederland 2 Plannen en Planning 3 Samenwerken en afstemmen 4 Wensen en behoeften inventariseren 5 Gegevens verzamelen en analyseren 6 Opvoeding buiten het gezin 7 Verzorging 8 Kinderziekten 9 Begeleiden bij de ontwikkeling 10 Programma s ontwikkelingsstimulering 11 Opvoeden 12 Opvoedingsvaardigheden 13 Gesprekken met kinderen 14 Hanteren van het groepsproces 15 Begeleiding van spel en activiteiten 16 Stimuleren van de taalontwikkeling 17 Lichaamstaal 18 Kwetsbare kinderen en afwijkend gedrag 19 Kinderen met een beperking 20 Observatiemethoden voor kinderen 21 Een stimulerende omgeving creëren 22 Opvoedingsondersteuning Aanvullende thema s staan als digitale content thema s (dc-thema s), op 4 Pedagogisch medewerker; SAW 3

5 De formule van de boeken De boeken kennen de volgende formule: Theorie met voorbeelden De thema s vormen samen een naslagwerk voor de pedagogisch medewerker. De theorie wordt verlevendigd met voorbeelden uit PM-werkvelden. Aanvullende thema s staan als digitale content thema s (dc-thema s) op Mini-samenvattingen De theorie is opgehangen aan mini-samenvattingen. Deze mini-samenvattingen zijn voor de school als powerpointpresentatie verkrijgbaar. Tips voor de praktijk In elk thema staan in de tekst tips voor de praktijk: handvatten voor de pedagogisch medewerkerin-opleiding voor BPV en/of werk. Profi-leren SAW Op vindt de pedagogisch medewerker-in-opleiding, gratis: extra digitale content (dc-thema s) met onderwerpen die minder frequent geraadpleegd hoeven te worden, of thema s waarvan de inhoud te snel verandert; verwerkingsopdrachten bij de thema s; diagnostische kennistoetsen bij ieder thema uit de boeken, waardoor er voor de school en de leerling een databank met meerkeuzevragen beschikbaar is; een zoekmachine die verwijst naar thema s uit de boeken en/of direct toegang geeft tot thema s die direct gedownload kunnen worden. Verwijzingen In de boeken wordt verwezen naar andere thema s binnen de boeken. Niet naar dc-thema s op omdat de thema s daar wisselend zijn. In alle gevallen kan de lezer via de zoekmachine op of via de trefwoordenlijsten achterin de boeken vinden wat, waar staat. Ten slotte Bij de verwijzing naar personen wordt vaak de hij-vorm gebruikt waar ook zij bedoeld wordt. Waar ouders staat worden ook de verzorgers en pleegouders bedoeld. Inleiding Inhoud 5

6 Opdrachten- en beoordelingsmagazijn Pedagogisch medewerker 3 Naast de boeken is er een opdrachten- en beoordelingsmagazijn PM3 beschikbaar. Dit magazijn bevat opdrachten met (competentiegerichte) beoordelingsprotocollen voor het portfolio en een proeve van bekwaamheid. Bij iedere opdracht ziet de leerling welke thema s als naslag dienen bij die opdracht. Dit magazijn is digitaal verkrijgbaar, met een licentie. Veel plezier en succes bij het werken met dit boek!! 6 Pedagogisch medewerker; SAW 3

7 Inhoud Thema 1 Kinderopvang en peuterspeelzaalwerk in Nederland 1.1 Inleiding Kinderopvang en samenleving Geschiedenis van de kinderopvang en het peuterspeelzaalwerk Kinderopvang nu Peuterspeelzaalwerk nu Gastouderopvang Soorten kinderopvang Functies van de kinderopvang Functies voor de ouders Functies voor de kinderen Functies voor de samenleving Functies voor werkgevers Functies van het peuterspeelzaalwerk Basis- en plusfuncties...41 Thema 2 Plannen en planning 2.1 Inleiding Soorten plannen Het kwaliteitsplan Het pedagogisch beleidsplan Activiteitenplan Protocollen en procedurebeschrijving Beroepscode kinderopvang Plan van aanpak voor één kind Eigen werk plannen...59 Thema 3 Samenwerken en afstemmen 3.1 Inleiding De verschillende niveaus van samenwerking Samenwerken met collega s op de groep Samenwerken met ouders of verzorgers Samenwerken met collega s in het kindercentrum Samenwerken en afstemmen met andere organisaties...76 Thema 4 Wensen en behoeften inventariseren 4.1 Inleiding Vaste momenten voor het inventariseren Vaste momenten voor ouders Vaste momenten voor kinderen Methoden en technieken Technieken voor individuele gesprekken Methoden en technieken voor groepen Methoden voor de gehele organisatie Trends en ontwikkelingen Wensen en behoeften signaleren en omzetten in activiteiten.100 Thema 5 Gegevens verzamelen en analyseren 5.1 Inleiding Doelen van gegevens verzamelen Procesbeschrijving en registratie van gegevens Mondelinge en schriftelijke gegevensverzameling Analyse en plan van aanpak Thema 6 Opvoeding buiten het gezin 6.1 Inleiding Vier opvoedmilieus Opvoedingsdoelen en kwaliteitseisen Voorwaarden voor de opvoeding in groepen Thema 7 Verzorging 7.1 Inleiding Verzorging Verzorging van de ruimte en de materialen Verzorging van het lichaam Verzorgingsvaardigheden Hygiëne Persoonlijke hygiëne van pedagogisch werkers en kinderen Eisen hygiënecode en adviezen voor het omgaan met voedsel Inhoud 7

8 7.4.3 Ventileren Hygiëne van zandbakken Huisdieren en ongedierte Veiligheid Gezondheidsopvoeding Thema 8 Kinderziekten 8.1 Inleiding Algemene informatie over kinderziekten Kinderziekten De bof Kinkhoest Mazelen Rode hond Roodvonk Vijfde ziekte Zesde ziekte Hersenvliesontsteking Overige ziekten Middenoorontsteking Oorproblemen Ontstoken amandelen Verkoudheid Griep Koortsstuipen Krentenbaard Spruw Maag- en darmaandoeningen Tekenbeten Overgewicht Diabetes Astma Bronchitis Aids/HIV Epilepsie Regels bij ziekte en verzorging Regels ter voorkoming van ziekte Richtlijnen bij de constatering van ziekte bij een kind Besmettelijke ziekten Kan een kind wel of niet op het kindercentrum komen? De functie van de GGD en het consultatiebureau De GGD Het consultatiebureau Thema 9 Begeleiden bij de ontwikkeling 9.1 Inleiding Factoren die van invloed zijn op de ontwikkeling Ontwikkelingsvoorwaarden Begeleiding van aspecten van de ontwikkeling Emotionele veiligheid en geborgenheid Hechting Angsten Koppigheid Zelfbeeld Eten Slapen Zindelijk worden Identificatie Vriendschappen Seksualiteit Het geweten Creativiteit en talenten Intelligentie Stappenplan voor de begeleiding van individuele kinderen Beginsituatie vaststellen Probleem formuleren Doel formuleren Een plan maken en uitvoeren Begeleiding bijstellen en evalueren Thema 10 Programma s ontwikkelingsstimulering 10.1 Inleiding Fundamenten voor een goede ontwikkeling Functies van programma s voor ontwikkelingsstimulering Kinderopvang en stimuleringsprogramma s Soorten programma s en voorbeelden Programma s en systemen om de ontwikkeling te stimuleren en te volgen VVE-programma s Stimuleringsprogramma s voor oudere kinderen en tieners Thema 11 Opvoeden 11.1 Inleiding Invloeden op het opvoeden Wat is opvoeden? Opvoeden is sturen, steunen en stimuleren Vier cultuuronafhankelijke opvoedersvaardigheden Definitie opvoeden Pedagogisch medewerker; SAW 3

9 11.4 Basisregels opvoeden Pedagogisch kader kindercentra 0-4 jaar Pedagogisch kader kindercentra 4-13 jaar Opvoedmiddelen en opvoedstijlen Opvoedmiddelen Opvoedstijlen Visies en methoden kinderopvang Opvoeden in verschillende culturen Thema 12 Opvoedingsvaardigheden 12.1 Inleiding Wat zijn opvoedingsvaardigheden? Welbevinden herkennen en gedragingen interpreteren Veel voorkomende opvoedingsproblemen en de aanpak Motiveren en stimuleren Sfeer maken Televisie en computer Omgaan met gevoelens Zelfredzaamheid stimuleren Kinderparticipatie Structuur bieden en regulerend optreden Structuur bieden Regulerend optreden Thema 13 Gesprekken met kinderen 13.1 Inleiding Gesprekken voeren met kinderen Gespreksdoelen Gesprekstechnieken Kringgesprek De kindervergadering Filosoferen Thema 14 Hanteren van het groepsproces 14.1 Inleiding De groep Wat is een groep? Onderscheid en overeenkomsten tussen de thuissituatie en de kinderopvang Opvoeden in kindercentra Groepscohesie, groepsstructuur en groepsproces Groepscohesie Groepsstructuur Het groepsproces Invloeden op het groepsproces Individuele kinderen betrekken bij het groepsproces Invloedrijke gebeurtenissen De rol van de pedagogisch werker in het groepsproces Thema 15 Begeleiding van spel en activiteiten 15.1 Inleiding De betekenis van spel en spelen Functies van spelvormen voor de ontwikkeling Spel voor de lichamelijke ontwikkeling Spel voor de verstandelijke ontwikkeling Spel voor de sociaal-affectieve ontwikkeling Creativiteit en expressie Muzikale activiteiten Dansactiviteiten, bewegen, audiovisuele activiteiten en drama Creatieve handvaardigheid Het aanbieden van de activiteiten: individueel en voor groepen Activiteiten in een groter geheel Aandachtspunten bij het organiseren van activiteiten Voorbereiding en organisatie van de activiteiten Spelactiviteiten door het jaar heen Thematisch werken Invloed van de seizoenen Feesten door het jaar heen Spelmaterialen Thema 16 Stimuleren van de taalontwikkeling 16.1 Inleiding Functies van taal Taalontwikkeling De voortalige fase De vroegtalige fase De differentiatiefase De fase van voltooiing Taalverwerving De didactische aanpak van taalactiviteiten Tweedetaalverwerving Problemen bij de taalontwikkeling: stotteren, hakkelen en broddelen Taalactiviteiten en taalspelletjes Taalactiviteiten met materialen Taalactiviteiten zonder materialen Inhoud 9

10 16.6 Voorlezen, verhalen vertellen en boeken lezen Voorlezen en verhalen vertellen Boeken lezen Thema 17 Lichaamstaal 17.1 Inleiding Het belang en de functies van lichaamstaal Lichaamstaal herkennen en begrijpen Lichaamstaal op verschillende leeftijden Lichaamsstaal hanteren Thema 18 Kwetsbare kinderen en afwijkend gedrag 18.1 Inleiding Kwetsbare kinderen Plaatsing en introductie Opvallend en afwijkend gedrag Mishandeling, verwaarlozing en seksueel misbruik Begeleiding Thema 19 Kinderen met een beperking 19.1 Inleiding Geïntegreerde opvang Invloed op het werk Invloed op de groep De beperkingen Verzorging en begeleiding Samenwerking, afstemming en ondersteuning Thema 20 Observatiemethoden voor kinderen 20.1 Inleiding Redenen om te observeren Observatiemethoden in de kinderopvang Video-opnamen Geluidsopnamen Observatieformulieren voor kinderen Registreren van gegevens en rapportage Thema 21 Een stimulerende omgeving creëren 21.1 Inleiding Invloed van de inrichting op de kinderen Aandachtspunten voor de inrichting Wettelijke eisen met betrekking tot de inrichting Algemene aandachtspunten Aandachtspunten voor de binnenruimten Aandachtspunten voor de buitenruimte Inrichten vanuit een pedagogische visie Inrichten voor verschillende leeftijdsgroepen Thema 22 Opvoedingsondersteuning 22.1 Inleiding Wat is opvoedingsondersteuning? Problemen bij de opvoeding De rol van de pedagogisch werker Gesprekken voeren met ouders Activiteiten met ouders Programma s en methoden Instellingen voor opvoedingsondersteuning Index Pedagogisch medewerker; SAW 3

11 Thema 1Kinderopvang en peuterspeelzaalwerk in Nederland 1.1 Inleiding Kinderopvang, buitenschoolse opvang, gastouderopvang en peuterspeelzaalwerk hebben een belangrijke positie verworven in de samenleving. Kinderen kunnen er elkaar ontmoeten, samen spelen en zich ontwikkelen. Ouders kunnen met een gerust hart gaan werken als hun kinderen goed opgevangen worden. Dit thema gaat over de verschillende functies die kinderopvang en peuterspeelzaalwerk hebben voor kinderen, voor ouders, voor de samenleving, de overheid en de werkgevers. Je krijgt daardoor een eerste indruk van wat de kinderopvang en het peuterspeelzaalwerk is. Eerst ga je een stapje terug in de tijd. Je leest hoe dit werk ontstaan is en hoe het zich steeds verder ontwikkeld heeft. Je zult zien dat er vroeger heel anders naar dit werk gekeken werd dan nu. Dat had veel te maken met de economische ontwikkelingen, hoe de samenleving aankeek tegen de positie van vrouwen en hoe er over opvoeden werd gedacht. Je leest ook hoe dat op dit moment is en welke ontwikkelingen nu belangrijk zijn. We beschrijven vervolgens de soorten kinderopvang en de functies van dit werk voor alle partijen. Ook leggen we uit wat basis- en plusfuncties zijn. Omdat peuterspeelzaalwerk een andere functie heeft dan de kinderopvang beschrijven we die apart. Omdat we niet steeds alle soorten kinderopvang kunnen noemen, gebruiken we de algemene term kinderopvang. Daarmee bedoelen we de kinderdagverblijven voor kinderen van 0 tot 4 jaar, de buitenschoolse opvang vóór en na school en op vrije dagen van school en de gastouderopvang. Thema 1 Kinderopvang en peuterspeelzaalwerk in Nederland 11

12 De inhoud van dit thema: 1.2 Kinderopvang en samenleving 1.3 Soorten kinderopvang 1.4 Functies van de kinderopvang 1.5 Functies van het peuterspeelzaalwerk 1.6 Basisfuncties en plusfuncties 1-1 Dit thema sluit aan bij de thema s 2 (Plannen en planning), 10 (Programma s ontwikkelingsstimulering) en 22 (Opvoedingsondersteuning) in dit boek. Het kinderdagverblijf 12 Pedagogisch medewerker; SAW 3

13 1.2 Kinderopvang en samenleving Om te begrijpen wat de kinderopvang en het peuterspeelzaalwerk nu betekenen voor de samenleving is het goed om even naar het verleden te kijken. Dan zie je dat de kinderopvang al een hele ontwikkeling heeft doorgemaakt. Je ziet ook dat de (economische) ontwikkeling in de samenleving steeds bepaald heeft hoe de kinderopvang vorm kreeg. In tijden van economische teruggang vond men de kinderopvang minder belangrijk. In tijden van economische groei groeide de kinderopvang, omdat er dan meer arbeidskrachten op de markt nodig waren en met name vrouwen gestimuleerd werden om te gaan werken. Kinderopvang en samenleving: geschiedenis van de kinderopvang en het peuterspeelzaalwerk kinderopvang nu peuterspeelzaalwerk nu gastouderopvang Geschiedenis van de kinderopvang en het peuterspeelzaalwerk De kinderopvang zoals wij die nu kennen, is pas in de 20 e eeuw ontstaan. Daarvoor werden kinderen wel eens in groepen en centra opgevangen, maar daar ging het er wel anders aan toe dan nu. Men stelde andere doelen aan de opvang en aan de kwaliteit. En er waren nauwelijks regels. Geschiedenis van de kinderopvang: tot 1900 nauwelijks gereguleerde kinderopvang 1800 tot 1900 bewaarscholen, matressenschooltjes, voorbereidingsscholen 1900 tot 1990 ontstaan kleuterscholen en kinderdagverblijven 1990 tot 1995 uitbreiding en professionalisering 1995 tot heden Wet kinderopvang en marktwerking 1-3 Thema 1 Kinderopvang en peuterspeelzaalwerk in Nederland 13

14 Opvang tot 1900 Tot ongeveer 1800 werden baby s en kleine kinderen op het platteland meestal bij mensen thuis opgevangen. Op het platteland leefden families dicht bij elkaar en zorgden voor elkaar. De gangbare opvatting was dat moeders thuis de opvoeding van de kinderen voor hun rekening namen. Door armoede werden zij echter vaak gedwongen te gaan werken. Hun baby s en kleine kinderen werden dan opgevangen door familie of buren. Rijke mensen op het platteland en in de steden zorgden individueel voor kinderopvang. Zij namen een gouvernante of kindermeisje in dienst. In de grote steden waren bewaarplaatsen waar kinderen vanaf 2 jaar werden opgevangen. De kwaliteit van deze bewaarplaatsen liet nogal te wensen over. Er waren ook nog geen regels waar ze aan moesten voldoen. Wel werd de kinderen soms lezen en spellen geleerd. Vanaf 8 jaar gingen de jongens door naar een college of Latijnse school, of leerden een vak. De meisjes bleven langer op de bewaarplaatsen en leerden breien, spinnen en naaien. Een onderzoeker in 1821 beschreef de situatie in de bewaarplaatsen als volgt: In vele dier schooltjes was ik niet bij magte, wegens stiklucht, binnen te gaan; er werd niets degelijks geleerd, noch bij het kind ontwikkeld; slechts razen, vechten en twisten hoorde men. De Maatschappij tot Nut van het Algemeen boog zich over dit probleem en maakte de eerste handleiding voor houderessen van kleine kinderen-scholen. Na 1827 ontstonden er ook opleidingen voor bewaarschoolhouderessen. Deze nieuwe bewaarplaatsen werden opgezet door vrouwen uit de gegoede milieus die begaan waren met het lot van kinderen uit arme gezinnen waarvan beide ouders moesten werken. Pas later ontstonden er ook bewaarplaatsen voor de fatsoenlijke stand. In 1863 werden bij een onderzoek drie verschillende soorten opvang beschreven. Soorten opvang tussen 1800 en 1900: bewaarplaatsen en matressenschooltjes: privé ondernemingen waar de kwaliteit minimaal is en waar ook baby s komen; voorbereidingsscholen voor arme en deftige kinderen, waar de kinderen leren; bewaarscholen die door verenigingen gesticht worden en die per klas 100 kinderen vanaf 2 jaar herbergen met één juffrouw en een helpster. 14 Pedagogisch medewerker; SAW 3

15 In 1869 werd de Vereniging tot Verbetering der Kleine Kinderbewaarplaatsen opgericht. Verbeteren van de bestaande bewaarplaatsen bleek echter zo moeilijk dat men al snel overging tot het oprichten van eigen bewaarplaatsen. De eerste presidente van deze vereniging was Femina Muller. 1869: Femina Muller, Vereniging tot Verbetering der Kleine Kinderbewaarplaatsen In de 19 e eeuw kwam de industrie op gang. Het verschil tussen rijk en arm was enorm groot. Veel mensen leefden van giften van kerken, dat heette toen de bedeling. Vaak trokken mensen van het platteland naar de stad, omdat daar steeds meer industrie kwam en daar dus werk was. De lonen waren zo laag dat ook kinderen vaak moesten werken om voldoende inkomsten te hebben. In 1874 werd de kinderarbeid per wet verboden: het Kinderwetje van Van Houten. Thema 1 Kinderopvang en peuterspeelzaalwerk in Nederland 15