Methodisch Begeleiden

Transcriptie

1 Methodisch Begeleiden SAW 3 & 4 Uitgeverij Angerenstein profi-leren SAW

2 Colofon Titel: Methodisch Begeleiden; SAW 3 & 4 Isbn: , tweede druk Uitgever: Uitgeverij Angerenstein Postbus CB Arnhem uitgeverij Angerenstein 2011 Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. No part of this book may be reproduced in any form, by print, photoprint, microfilm or any other means without written permission from the publisher. 2 Methodisch begeleiden; SAW 3 & 4

3 Inleiding Profi-leren SAW is een complete serie leermiddelen voor de competentiegerichte kwalificatiestructuur Sociaal-Agogisch Werk. Profi-leren SAW bestaat uit boeken, opdrachten- en beoordelingsmagazijnen, gratis extra digitale content-thema s, een zoekmachine en diagnostische kennistoetsen. Boeken Methodisch Begeleiden; SAW 3 & 4 is één van de boeken voor de nieuwe opleiding SAW. De inhoud van deze boeken is gebaseerd op de werkprocessen uit het competentiegerichte kwalificatiedossier SAW. Deze SAW-boeken zijn: 4 Sociaal- Maatschappelijke Dienstverlening Sociaal- Cultureel Werker Kinderopvang niveau 4 Jeugdzorg niveau 4 Specifieke doelgroepen (Volwassenenwerk) niveau 4 Gehandicaptenzorg niveau 4 Pedagogisch medewerker Medewerker Maatschappelijke zorg Pedagogisch medewerker Kinderopvang niveau 3 Medewerker Maatschappelijke Zorg niveau 3 3 Cliënt en Omgeving; SAW 3 en 4 Methodisch Begeleiden; SAW 3 en 4 Communicatie en Organisatie; SAW 3 en 4 1/2 Helpende Zorg en Welzijn Aan de slag als Zorghulp Inleiding Inhoud 3

4 Ieder boek bevat die thema s die de saw er-in-opleiding gedurende zijn/haar opleiding veelvuldig moet raadplegen als achtergrondinformatie bij het werken aan bijvoorbeeld: opdrachten; taken; beroepsproducten; prestaties. De thema s van Methodisch Begeleiden; SAW 3 & 4 Methodisch Begeleiden; SAW 3 & 4 bevat de volgende 16 thema s: 1 Planmatig werken 2 De methodische cyclus 3 Een draaiboek maken 4 Begeleiden 5 Zelfstandigheid bevorderen 6 Professioneel werken 7 Informeren en adviseren 8 Specifieke begeleidingssituaties 9 Begeleidingsstijlen 10 Werken met groepen 11 Zorg voor de leefomgeving 12 Veiligheid 13 Ondersteunen bij persoonlijke verzorging 14 Opvang bij ongeval en ziekte 15 Begeleiden bij ontwikkeling en opvoeding 16 Beeldende en kunstzinnige vorming Aanvullende thema s staan als digitale content thema s (dc-thema s), op 4 Methodisch begeleiden; SAW 3 & 4

5 De formule van de boeken De boeken kennen de volgende formule. Theorie met voorbeelden De thema s hebben betrekking op naslag die relevant is voor de sociaal-agogisch werker. De theorie wordt verlevendigd met voorbeelden uit de werkvelden waar de saw er actief is. Aanvullende thema s staan als digitale content thema s (dc-thema s), op Mini-samenvattingen De theorie is opgehangen aan minisamenvattingen. Deze minisamenvattingen zijn voor de school als powerpoinpresentatie verkrijgbaar. Tips voor de praktijk Vrijwel ieder thema wordt afgesloten met praktijktips: handvatten voor de saw er-in-opleiding voor BPV en/of werk. Profi-leren SAW Op vindt de saw er-in-opleiding, gratis: extra digitale content (dc-thema s), met onderwerpen die minder frequent geraadpleegd hoeven te worden, of thema s waarvan de inhoud te snel veranderd; verwerkingsopdrachten bij de thema s; diagnostische kennistoetsen bij ieder thema uit de boeken, waardoor er voor de school een databank met meerkeuzevragen beschikbaar is; een zoekmachine die verwijst naar thema s uit de boeken en/of direct toegang geeft tot thema s die direct gedownload kunnen worden. Verwijzingen In de boeken wordt verwezen naar andere thema s binnen de boeken. Niet naar dc-thema s op omdat de thema s daar wisselend zijn. In alle gevallen kan de lezer via de zoekmachine op of via de trefwoordenlijsten achterin de boeken vinden wat, waar staat. Inleiding Inhoud 5

6 Opdrachten- en beoordelingsmagazijn SAW Naast de boeken is er voor PW3 en MMZ3 een Competentie-opdrachten- en beoordelingsmagazijn beschikbaar. Dit magazijn bevat opdrachten met beoordelingsprotocollen voor het portfolio en proeven van bekwaamheid. Bij iedere opdracht ziet de leerling welke thema s uit de boeken als naslag dienen bij die opdracht. Dit magazijn is digitaal verkrijgbaar, met een licentie, maar ook als (losbladig) boek. Veel plezier en succes bij het werken met dit boek!! 6 Methodisch begeleiden; SAW 3 & 4

7 Inhoud Thema 1 Planmatig werken 1.1 Inleiding Soorten plannen Op de organisatie gerichte plannen Op de cliënt gerichte plannen Een plan maken voor een activiteit Het plan voorbereiden Het plan uitvoeren Het plan evalueren Voorbeeld van een activiteit In de praktijk...33 Thema 2 De methodische cyclus 2.1 Inleiding Beginsituatie vaststellen Probleem formuleren Informatie ordenen Probleemanalyse De PES-formule Doel formuleren De SMART-formule De RUMBA-formule Doelen formuleren in de praktijk Een plan maken en uitvoeren Het begeleidingsplan voorbereiden Het begeleidingsplan uitvoeren Begeleiding evalueren en bijstellen In de praktijk...65 Thema 3 Een draaiboek maken 3.1 Inleiding Het voorbereidingsdraaiboek Het dagdraaiboek De uitvoering van het draaiboek De afsluiting van het evenement De evaluatie Werken met vrijwilligers In de praktijk...94 Thema 4 Begeleiden 4.1 Inleiding Geschiedenis van begeleiden Vanuit het perspectief van de gezondheidszorg Vanuit het perspectief van het welzijnswerk De innige vriendschap tussen welzijn en zorg Begrippen begrepen Wat behoeften zijn en hoe ze ontstaan Van begeleidingsbehoefte naar begeleidingsactiviteit Helpen Beroepshouding Onderdelen beroepshouding Inlevingsvermogen Respect Echtheid Relatie met de cliënt Beperkte keuzevrijheid cliënt en begeleider Afhankelijkheid Emotionele binding Deskundigheid en bekwaamheid In de praktijk Thema 5 Zelfstandigheid bevorderen 5.1 Inleiding Begrippen begrepen Zelfvertrouwen Zelfvertrouwen stimuleren Positieve benadering Oorzaken gebrek aan zelfvertrouwen opsporen Accepteren van minder goede eigenschappen Ontdekken eigen mogelijkheden Opkomen voor jezelf Assertiviteit Sociale weerbaarheid Ondersteunen bij assertiviteit en sociale weerbaarheid Gedragsverandering Factoren in relatie tot gedrag Inhoud 7

8 5.7.2 Begeleiden bij gedragsverandering Begeleiden bij praktische situaties Omgaan met geld Omgaan met persoonlijke bezittingen In de praktijk Thema 6 Professioneel werken 6.1 Inleiding Ethiek Ethiek in de praktijk Ethische dilemma s Jouw rol in ethische kwesties Beroepsethiek Ethiek en sancties Gevoelens en emoties Wat zijn emoties? Omgaan met je eigen emoties Omgaan met emoties van anderen Verantwoordelijkheid Grenzen Privacy Macht Macht en afhankelijkheid Machtsgebruik en machtsmisbruik Machttypen In de praktijk Thema 7 Informeren en adviseren 7.1 Inleiding Begrippen begrepen Informatie geven Voorlichting geven Eisen aan de voorlichting Soorten voorlichting Advies geven Doorverwijzen Informatiebronnen Preventie en voorlichting Maatschappelijke preventie Organisaties met preventieactiviteiten Preventieprogramma s In de praktijk Thema 8 Specifieke begeleidingssituaties 8.1 Inleiding Begrippen begrepen Vriendschap en intimiteit Functies van vriendschap Vriendschap, intimiteit en leeftijd Ongewenste intimiteit Seksualiteit Belangrijke levensgebeurtenissen Blijde gebeurtenissen Minder leuke gebeurtenissen Verwerken van verlieservaringen In de praktijk Thema 9 Begeleidingsstijlen 9.1 Inleiding Verscheidene begeleidingsstijlen De traditionele indeling De indeling van de Ohio State University Ontwikkeling naar situatiegericht begeleiden Het model van Hersey en Blanchard Coaching Didactische vaardigheden Motiveren en stimuleren Factoren die de individuele motivatie beïnvloeden Instrumentaliteitstheorie van Vroom Leerstijlen Algemene opvatting over leren Leerstijl van Kolb Samenvatting begeleidingsstijlen In de praktijk Thema 10 Werken met groepen 10.1 Inleiding Soorten groepen Formele en informele groepen Primaire en secundaire groepen Homogene en heterogene groepen Interne functies van groepen Interne groepsprocessen Toetreding tot groepen Het ontstaan van sociale structuren Methodisch begeleiden; SAW 3 & 4

9 Verandering van groepsstructuur en -cultuur Beïnvloeding van de groepsstructuur en -cultuur Het analyseren van groepen Doel vaststellen Systematisch verzamelen van informatie Conclusies trekken In de praktijk Thema 11 Zorg voor de leefomgeving 11.1 Inleiding Inrichting van de leefruimte Zorg voor ordelijkheid De uitvoering van huishoudelijke taken Het verzorgen van maaltijden Het verzorgen van koffie- en theepauzes Afruimen en afwassen De was verzorgen Schoonmaken Beheren van voorraden Veiligheidsaspecten Ondersteuning bij huishoudelijke taken Zorg voor gebruiks- en spelmaterialen Zorg voor planten Verzorgen van huisdieren Voorraadbeheer In de praktijk Thema 12 Veiligheid 12.1 Inleiding Brandgevaar Brandpreventie Wat te doen bij brand Ondeugdelijk materiaal Vermissing Voorkomen van vermissing Meldingsprocedure bij vermissing Onverantwoord gedrag van cliënten Bedrijfshulpverlening (BHV) In de praktijk Thema 13 Ondersteunen bij persoonlijke verzorging 13.1 Inleiding Verzorgende en agogische beroepen Helpen of juist niet? Stimuleren tot zelfzorg Respecteren van de fysieke integriteit Helpen bij persoonlijke verzorging Hulpmiddelen bij de zelfzorg Cliënten verzorgen Aandachtspunten tijdens verzorging Douchen en baden Op bed wassen Helpen bij eten en drinken Helpen bij incontinentie Ergonomische voorschriften Verpleegtechnische handelingen De Wet BIG Bevoegd en bekwaam In de praktijk Thema 14 Opvang bij ongeval en ziekte 14.1 Inleiding Basisprincipes van EHBO Veel voorkomende ongevallen De inhoud van een verbandtrommel Infectieziekten Kinderziekten Andere infectieziekten Maag- en darmaandoeningen Naar de dokter In de praktijk Thema 15 Begeleiden bij ontwikkeling en opvoeding 15.1 Inleiding Invloeden op de ontwikkeling Opvoeden en opvoedingsvaardigheden Zelfredzaamheid stimuleren Structuur bieden Regulerend optreden Opvoeden in bijzondere situaties In de praktijk Inhoud 9

10 Thema 16 Beeldende en kunstzinnige vorming 16.1 Inleiding Creativiteitsontwikkeling en beeldende vorming De betekenis van beeldende vorming voor de ontwikkeling Beeldende en kunstzinnige vorming in fasen van de ontwikkeling Kunstzinnige en culturele oriëntatie Beeldbeschouwing Tweedimensionaal en driedimensionaal werken Muziek Dans en bewegen Toneel en drama De didactische aanpak Het belang van een goede didactische aanpak Activiteiten vormgeven Werkvorm beeldbeschouwing In de praktijk Index Methodisch begeleiden; SAW 3 & 4

11 Thema 1Planmatig werken 1.1 Inleiding Een mens maakt heel wat plannen in zijn leven. Heel vaak zijn het eenvoudige plannen, bijvoorbeeld een plan om een dagje te gaan shoppen. Zulke plannen hoef je niet helemaal uit te werken. Je weet wat je wilt en je voert het plan gewoon uit. Soms zijn plannen veel ingewikkelder. Bijvoorbeeld als je een plan moet maken om te verhuizen. Daar komt veel bij kijken. Ook is een bepaalde volgorde van belang. Je wilt ervoor zorgen dat de muren behangen zijn en dat de nieuwe vloerbedekking erin ligt voordat de verhuizers komen. Maar de schilder en de vloerbedekker kunnen ook weer niet tegelijk in dezelfde ruimte werken. Zulke plannen werk je helemaal op papier of met de computer uit. Verwar het woord plan niet met het Engelse woord planning. Een planning gaat over data en tijdstippen waarop je iets doet. Dat neem je ook in een plan op. Maar een plan gaat over veel meer. In een plan neem je behalve de planning ook alle activiteiten en handelingen op die uitgevoerd moeten worden. Vaak neem je per activiteit ook op wie het moeten doen en wat de samenhang tussen de verschillende activiteiten is. Een plan omvat onder andere: welke activiteiten je uitvoert; in welke volgorde je ze uitvoert; wanneer je ze uitvoert (de planning); met wie je ze uitvoert; samenhang met andere activiteiten. Als saw'er krijg je in je werk met heel veel plannen te maken; beknopte en uitgebreide. Een uitgewerkt plan helpt je om methodisch te werken. Maar een uitgewerkt plan heeft ook nog een ander doel: collega s informeren. Je moet niet alleen zelf volgens het plan kunnen werken. Ook je collega s moeten volgens hetzelfde plan werken. Stel je voor dat iedereen met een cliënt met z n eigen plan aan de slag gaat. Dat kan helemaal niet, omdat de cliënt dan binnen de kortste keren zelf de draad helemaal kwijt raakt. Daarom heeft een plan ook de waarde van een naslagwerk en een soort reisgids voor iedereen. Thema 1 Planmatig werken 11

12 De inhoud van dit thema: 1.2 Soorten plannen 1.3 Een plan maken voor een activiteit 1.4 Voorbeeld van een activiteit 1.5 In de praktijk 1-1 Het plan hebben om aan een studie te beginnen 12 Methodisch begeleiden; SAW 3 & 4

13 1.2 Soorten plannen In een instelling worden zoveel plannen gebruikt, dat je soms door de bomen het bos niet meer ziet. Ook is de benaming van de plannen niet overal hetzelfde. In de ene instelling is een zorgplan een op de cliënt gericht plan voor de verpleging en verzorging. In een andere instelling bedoelt men met zorgplan een overkoepelend plan waarin de zorg van alle disciplines (afdelingen) beschreven wordt. Als je ergens werkt, kom je er gelukkig wel altijd snel achter wat met een plan bedoeld wordt. Hierna lees je over een indeling van plannen die veel gebruikt wordt. We maken daarbij een eerste globaal onderscheid in: op de organisatie gerichte plannen; op de cliënt gerichte plannen Op de organisatie gerichte plannen Een organisatie werkt met een beleidsplan of strategisch plan. Dit plan heeft betrekking op een periode van drie tot vijf jaar. In dit plan lees je de doelen en visie van de instelling en je leest waar de instelling de komende jaren naar toe wil werken. Om samen in de richting van het beleidsplan te werken, stelt elke afdeling een jaarplan op. Alle jaarplannen samen vormen het instellingsjaarplan. Soms zijn er aparte op de doelgroep gerichte plannen die een uitwerking zijn van het beleidsplan. Zo kent de kinderopvang vaak een pedagogisch beleidsplan. Daarin is uitgewerkt welke activiteiten de instelling verricht, bijvoorbeeld welke vormen van kinderopvang er worden aangeboden. Ook vind je in dit plan de hoofdlijnen van de uitvoering. Daarbij moet je denken aan hoe de groepen in leeftijden verdeeld worden, welke protocollen gevolgd worden, hoe de intake plaatsvindt, welke kwaliteit het personeel moet hebben. Afhankelijk van het beleidsplan of strategisch plan, kunnen er nog allerlei op de organisatie gerichte deelplannen zijn, bijvoorbeeld: fusieplan bij samengaan met een andere instelling; bouwplan als er nieuw gebouwd wordt of een grote verbouwing plaatsvindt; financieringsplan als het nodig is de zorg op een andere manier te financieren; sociaal beleidsplan: een aparte uitwerking van het beleidsplan over hoe de instelling met medewerkers wil omgaan. Thema 1 Planmatig werken 13

14 Met veel op de organisatie gerichte plannen heb je weinig of niet direct te maken. Soms worden beleidsplannen en jaarplannen in een werkoverleg besproken. Beleidsplannen en deelplannen zijn niet vertrouwelijk. Ze zijn voor iedereen ter inzage. Via je leidinggevende kun je inzage krijgen. Dat is aan te raden als je niet goed begrijpt waar je instelling mee bezig is. Bijvoorbeeld als je je afvraagt waarom een fusie nodig is of waarom er een vervelende verbouwing uitgevoerd wordt. Ook als je voor het eerst ergens gaat werken, kun je het beleidsplan ter inzage vragen. Je begrijpt dan vaak beter waarom bepaalde maatregelen nodig zijn. Samenvatting organisatiegebonden plannen: beleidsplan of strategisch plan (3 tot 5 jaar) jaarplan per onderdeel/afdeling (afgeleid van beleidsplan) deelplannen, bijvoorbeeld: - pedagogisch beleidsplan - nieuwbouwplan - fusieplan - sociaal beleidsplan Op de cliënt gerichte plannen Als saw er krijg je altijd te maken met op de cliënt gerichte plannen. Dit kan een plan voor een individuele cliënt zijn of voor een groep. In veel werkvelden werken verschillende disciplines met elkaar samen voor dezelfde cliënt of groep. Dit heet multidisciplinaire samenwerking. Elke discipline heeft zijn eigen plan, gebaseerd op de eigen kennis en vaardigheden. Het is belangrijk dat deze plannen goed op elkaar worden afgestemd. Daarom is er een overkoepelend plan waar alle andere plannen van worden afgeleid. Eén beroepsbeoefenaar is dan verantwoordelijk voor het koepelplan en voor de afstemming met de andere plannen. In de kinderopvang is dit bijvoorbeeld de locatiemanager, in welzijn en maatschappelijke dienstverlening een leidinggevende 1, 2 of Methodisch begeleiden; SAW 3 & 4

15 In een revalidatiecentrum kom je veel disciplines tegen. Allemaal leveren ze hun eigen bijdrage aan het herstel van de cliënt en de reïntegratie in de maatschappij. Voorbeelden van disciplines zijn: revalidatiearts; psycholoog; fysiotherapeut; logopedist; diëtist; activiteitenbegeleider; verpleegkundigen en verzorgenden; arbeidsbemiddelaar. In een revalidatiecentrum is de revalidatiearts hoofdbehandelaar en verantwoordelijk voor het koepelplan dat hier revalidatieplan heet. In een verpleeghuis is de verpleeghuisarts de hoofdbehandelaar, bij een ggz-instelling een psychiater of psycholoog. Bij de kinderopvang is de locatiemanager verantwoordelijk voor de uitvoering van het pedagogisch beleidsplan. Elke discipline maakt dus zijn eigen plan, afgestemd op het koepelplan. De plannen worden meestal genoemd naar de discipline. Bijvoorbeeld: fysiotherapeutisch behandelplan; activiteitenplan (activiteitenbegeleider); verpleegplan (verpleging en verzorging). De volgende koepelbenamingen worden in de praktijk veel gebruikt: behandelplan (ziekenhuizen, ggz); zorgplan (verpleeghuizen en zorgcentra); pedagogisch beleidsplan (kinderopvang); revalidatieplan; begeleidingsplan (sociaal agogisch werk); ondersteuningsplan (diverse werkvelden). Thema 1 Planmatig werken 15