Specifieke doelgroepen; SAW 4

Transcriptie

1 persoonlijk begeleider Specifieke doelgroepen; SAW 4 Uitgeverij Angerenstein profi-leren SAW

2 Colofon Titel: Specifieke doelgroepen; SAW 4 Isbn: , derde herziene druk Uitgever: Uitgeverij Angerenstein Postbus CB Arnhem uitgeverij Angerenstein 2012 Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. No part of this book may be reproduced in any form, by print, photoprint, microfilm or any other means without written permission from the publisher. 2 Specifieke doelgroepen; SAW 4

3 Inleiding Profi-leren SAW is een complete serie leermiddelen voor de competentiegerichte kwalificatiestructuur Sociaal-Agogisch Werk. Profi-leren SAW bestaat uit boeken, opdrachten- en beoordelingsmagazijnen, extra digitale content-thema s, verwerkingsopdrachten, een zoekmachine en diagnostische kennistoetsen. Boeken Specifieke doelgroepen; SAW 4 is één van de boeken voor de opleiding SAW. De inhoud van deze boeken is gebaseerd op de werkprocessen uit het competentiegerichte kwalificatiedossier SAW. Deze SAW-boeken zijn: 4 Sociaal- Maatschappelijke Dienstverlening Sociaal- Cultureel Werker Kinderopvang niveau 4 Jeugdzorg niveau 4 Specifieke doelgroepen (Volwassenenwerk) niveau 4 Gehandicaptenzorg niveau 4 Pedagogisch medewerker Medewerker Maatschappelijke zorg Pedagogisch medewerker Kinderopvang niveau 3 Medewerker Maatschappelijke Zorg niveau 3 3 Cliënt en Omgeving; SAW 3 en 4 Methodisch Begeleiden; SAW 3 en 4 Communicatie en Organisatie; SAW 3 en 4 1/2 Helpende Zorg en Welzijn Aan de slag als Zorghulp Inleiding Inhoud 3

4 Ieder boek bevat die thema s die de SAW er-in-opleiding gedurende zijn/haar opleiding veelvuldig moet raadplegen als achtergrondinformatie bij het werken aan bijvoorbeeld: opdrachten; taken; beroepsproducten; prestaties. De thema s van Specifieke doelgroepen; SAW 4 Specifieke doelgroepen; SAW 4 bevat de volgende twintig thema s: 1 Methodisch begeleiden voor gevorderden 2 Aspecten van begeleiden 3 Coördineren van de begeleiding 4 Professionalisering 5 Systeemtheorieën en netwerken 6 Sociaal-wetenschappelijke theorieën 7 Persoonlijkheidsstoornissen 8 Specifieke doelgroepen ggz 9 Visie en methodiek in de geestelijke gezondheidszorg 10 Ontwikkelingen in de ouderenzorg 11 Begeleidingsmethodieken in de ouderenzorg 12 Specifieke problematiek bij dementie 13 Maatschappelijke opvang en asielzoekers 14 Dak- en thuislozen 15 Verslavingszorg en justitiële opvang 16 Vrouwenopvang 17 Activiteitenbegeleiding 18 Woonbegeleiding 19 Preventie en gezondheidsvoorlichting 20 Medicijnleer Aanvullende thema s staan als digitale content thema s (dc-thema s), op 4 Specifieke doelgroepen; SAW 4

5 De formule van de boeken De boeken kennen de volgende formule: Theorie met voorbeelden De thema s hebben betrekking op naslag die relevant is voor de sociaal-agogisch werker. De theorie wordt verlevendigd met voorbeelden uit de werkvelden waar de SAW er actief is. Aanvullende thema s staan als digitale content thema s (dc-thema s), op Mini-samenvattingen De theorie is opgehangen aan minisamenvattingen. Deze minisamenvattingen zijn voor de school als powerpoinpresentatie verkrijgbaar. Profi-leren SAW Op vindt de SAW er-in-opleiding, gratis: extra digitale content (dc-thema s), met onderwerpen die minder frequent geraadpleegd hoeven te worden, of thema s waarvan de inhoud te snel verandert. diagnostische kennistoetsen bij ieder thema uit de boeken, waardoor er voor de school een databank met meerkeuzevragen beschikbaar is; een zoekmachine die verwijst naar thema s uit de boeken en/of direct toegang geeft tot dc-thema s die direct gedownload kunnen worden; verwerkingsopdrachten bij ieder thema. Verwijzingen In de boeken wordt verwezen naar andere thema s binnen de boeken. Niet naar dc-thema s op omdat de thema s daar wisselend zijn. In alle gevallen kan de lezer via de zoekmachine op of via de trefwoordenlijsten achterin de boeken vinden wat, waar staat. Opdrachten- en beoordelingsmagazijnen Specifieke doelgroepen; SAW 4 Naast de boeken is er voor de SAW er-in-opleiding een opdrachten- en beoordelingsmagazijn Specifieke doelgroepen; SAW 4 beschikbaar. Dit magazijn bevat opdrachten met (competentiegerichte) beoordelingsprotocollen voor het portfolio en een proeve van bekwaamheid. Bij iedere opdracht ziet de leerling welke thema s als naslag dienen bij die opdracht. Dit magazijn is digitaal verkrijgbaar, met een licentie. Veel plezier en succes bij het werken met dit boek!! Inleiding Inhoud 5

6 6 Specifieke doelgroepen; SAW 4

7 Inhoud Thema 1 Methodisch begeleiden voor gevorderden 1.1 Inleiding Beginsituatie vaststellen Factoren die de beginsituatie bepalen Het intakegesprek Gespreksvaardigheden bij het intakegesprek Observatie Waarnemen en interpreteren Informatiebronnen bij de intake Probleem analyseren en formuleren Informatie ordenen Probleemanalyse Probleemformulering Doel formuleren Verschillende soorten doelstellingen Formuleringscriteria Onderhandelen en overtuigen Een plan maken en uitvoeren Het begeleidingsplan voorbereiden Het kiezen van interventies Het begeleidingsplan uitvoeren Begeleiding evalueren en bijstellen...67 Thema 2 Aspecten van begeleiden 2.1 Inleiding Achterliggende visies Soorten begeleiding Visies en methodieken Herstelvisie Methodieken hulpverlening en begeleiding...86 Thema 3 Coördineren van de begeleiding 3.1 Inleiding Coördineren en leidinggeven Niveaus van coördineren Taken als coördinator Teamgerichte coördinatie Begeleidingsstijlen Cliëntgerichte coördinatie Coachen Demonstreren en instrueren Omgaan met verschillen Groepscoaching Individuele coaching Thema 4 Professionalisering 4.1 Inleiding Kwaliteitszorg Het ontstaan van het beleid Diverse definities van kwaliteit Kwaliteit vanuit divers perspectief Wetgeving Kwaliteit en methodiek Belemmerende factoren bij kwaliteitszorg Garantie op kwaliteit door HKZ Harmonisatiemodel Hoe kun je zelf aan kwaliteit werken? Innoveren Wat is innoveren? Voorwaarden voor innoveren Risico s van innoveren Begeleiden van collega s in opleiding Methodiek van werkbegeleiding Begeleidingsgesprekken Taken van de werkbegeleider Knelpunten en valkuilen bij werkbegeleiding Profileren van je beroep Thema 5 Systeemtheorieën en netwerken 5.1 Inleiding Systeemtheorieën De definitie Macro-, meso- en microniveau Systemen in de hulpverlening Contextuele therapie Netwerken en sociale kaart Open en gesloten systemen Netwerken De sociale kaart Groepsprocessen Vorming van waarden en normen Inhoud 7

8 5.4.2 Cliënten begeleiden bij de omgang met anderen Het functioneren van cliënten in een groep optimaliseren Voorwaarden voor een goed groepsklimaat creëren Interveniëren in groepsprocessen Thema 6 Sociaal-wetenschappelijke theorieën 6.1 Inleiding Psychologie Methodenleer Persoonlijkheidsleer Functieleer Ontwikkelingsleer Gedragsleer Motivatie en gedrag Motivatietheorieën Factoren die van invloed zijn op ons gedrag Het kernkwadrant Hoe werkt het kernkwadrant Wat kun je ervan leren? Vier invalshoeken Dubbelen Socialisatie Thema 7 Persoonlijkheidsstoornissen 7.1 Inleiding Wat is een persoonlijkheidsstoornis? Borderline persoonlijkheidsstoornis De diagnostische criteria Oorzaken van de Borderline persoonlijkheidsstoornis Afweermechanismen bij spanningen Diverse uitingen van iemand met een BPS Richtlijnen voor het omgaan met mensen met BPS Behandeling van een BPS Antisociale persoonlijkheidsstoornis Paranoïde persoonlijkheidsstoornis Obsessieve compulsieve persoonlijkheidsstoornis Afhankelijke persoonlijkheidsstoornis Thema 8 Specifieke doelgroepen ggz 8.1 Inleiding Matig begaafde psychiatrisch patiënten Wie is de matig begaafde psychiatrische patiënt? Hulpvragen Begeleidingsaanbod voor de matig begaafde psychiatrische patiënt Tips voor het omgaan met matig begaafde psychiatrisch patiënten Cliënten met niet aangeboren hersenletsel Het functioneren van de hersenen Functieverlies door niet aangeboren hersenletsel Beperkingen en mogelijkheden Begeleiding van mensen met niet aangeboren hersenletsel Thema 9 Visie en methodiek in de geestelijke gezondheidszorg 9.1 Inleiding Rehabilitatie Behandeling of rehabilitatie Definities van rehabilitatie Milieugerichte benadering Probleemgerichte benadering Ontwikkelingsgerichte benadering Herstel Fasen van het herstelproces Herstelbevorderende en herstelbelemmerende factoren Herstelprogramma s Herstelgeoriënteerde zorg Assertive Community Treatment (ACT) Neuman Systems Model Theoretisch basis voor het Neuman Systems Model De concepten Preventie-interventies Tien stellingen als uitgangspunt Het Neuman Systems Model in de praktijk Thema 10 Ontwikkelingen in de ouderenzorg 10.1 Inleiding Dagactiviteiten Domotica Definities van domotica De groei van domotica Domotica in de zorg voor dementerende ouderen Risico s en knelpunten Kleinschalig wonen voor mensen met dementie Wat kleinschalig inhoudt Vormen van kleinschalig wonen Kleinschalig wonen vereist verandering Specifieke doelgroepen; SAW 4

9 Kleinschalig wonen is niet de enige optie Levensloopbestendige woningen Specifieke doelgroepen Categorale instellingen Woon- en leefsituatie Allochtone ouderen Thuishuis Woonzorgcomplex Woonzorgzone Zorgboerderij Zorghotel Thema 11 Begeleidingsmethodieken in de ouderenzorg 11.1 Inleiding Kiezen van een methodiek Realiteitsoriëntatietraining (ROT) Confronteren met de werkelijkheid De directieve, corrigerende houding Belevingsgerichte zorg Het ontstaan van belevingsgerichte zorg Wat is belevingsgerichte zorg Validation Principes van validation Basishouding bij validation Stadia van desoriëntatie volgens validation Validation bij de verschillende stadia Aansluiten bij de werkelijkheid van de cliënt Bewegen voor ouderen Het bewegingspatroon van ouderen Het belang van lichaamsbeweging bij ouderen MBvO GALM Bewegen en gezondheid voor senioren Bewegings Activerings Programma (BAP) Het doel van BAP De onderdelen van het BAP Voorwaarden voor succes De resultaten van BAP Thema 12 Specifieke problematiek bij dementie 12.1 Inleiding Probleemgedrag bij dementie Casus De man met de brandslang Vormen van probleemgedrag bij dementie Roepen Onrustig gedrag en dwalen Nachtelijke onrust Agressie Seksueel ontremd gedrag Apathie Psychiatrische ziektebeelden bij dementie Depressie Angststoornissen bij dementie Psychose bij dementie Thema 13 Maatschappelijke opvang en asielzoekers 13.1 Inleiding Overheidsbeleid De Algemene wet bijzondere ziektekosten (Awbz) Wet maatschappelijke ondersteuning (WMO) Asielzoekersopvang Historie Werken met asielzoekers Specifieke problemen van asielzoekers Thema 14 Dak- en thuislozen 14.1 Inleiding Geschiedenis en recente ontwikkelingen Geschiedenis Recente ontwikkelingen Doelgroepen en problemen Vormen van opvang en begeleiding Semimurale opvang Intramurale opvang Extramurale opvang Bijzondere voorzieningen Outreachend werken Activering Houdingsaspecten begeleider Methodieken in de maatschappelijke opvang Samenwerkingspartners Thema 15 Verslavingszorg en justitiële opvang 15.1 Inleiding Begripsomschrijving Omvang drugsgebruik in Nederland Middelen Oorzaken verslaving Gevolgen verslaving Verslavingszorg Functies van verslavingszorg Voorzieningen binnen de verslavingszorg Inhoud 9

10 Werken met verslaafden Methodieken Justitiële opvang Criminaliteit, omvang en oorzaken Kenmerken van de doelgroep Doel en functies van straf Het gevangeniswezen Taakstraffen Zorg na detentie Werken met justitiabelen Thema 16 Vrouwenopvang 16.1 Inleiding De praktijk van de vrouwenopvang Huiselijk geweld Wat is huiselijk geweld? Omvang huiselijk geweld Opvattingen over huiselijk en seksueel geweld Signalen bij slachtoffers en plegers die duiden op huiselijk geweld De gevolgen van huiselijk geweld Daders en slachtoffers Kinderen en huiselijk geweld Werken met slachtoffers van huiselijk geweld Tienermoeders Eergerelateerd geweld Wat is eer? Vormen van eergerelateerd geweld Culturele aspecten Zwijgen en schaamte Aspecten van de hulpverlening Loverboys Loverboytechnieken Daders en slachtoffers Hulp en ondersteuning aan meisjesprostituees Waarom slachtoffers niet weglopen Thema 17 Activiteitenbegeleiding 17.1 Inleiding Geschiedenis van de activiteitenbegeleiding Van 1500 tot Na de Tweede Wereldoorlog Ontwikkelingen binnen de activiteitenbegeleiding Indeling in doelgroepen Indeling in soorten activiteiten Vervagen grens tussen welzijn en zorg Nieuwe werkvelden Beroepscode Methodisch en multidisciplinair begeleiden Fasen van methodische begeleiding Een alternatief stappenplan Het activiteitenplan Doelen bij activiteitenbegeleiding Preventief denken en handelen als AB er Ongewenste situaties voorkomen Verergering van ongewenste situaties voorkomen Thema 18 Woonbegeleiding 18.1 Inleiding Soorten woonbegeleiding Doelgroepen van woonbegeleiding Cliënten met psychogeriatrische verschijnselen Cliënten met somatische problemen Cliënten met psychiatrische problemen Cliënten met een justitiële maatregel Cliënten met een orthopedagogische hulpvraag Dak- en thuislozen Methodieken woonbegeleiding Bad-, bed- en broodmethode Dagstructurering en zingeving Vertrektraining Gedragstherapeutische benadering Ambulante begeleiding Wat doet een ambulant begeleider? Ambulante begeleiding; drie terreinen De relatie ambulant begeleider en cliënt Het ambulante begeleidingsgesprek Specifieke doelgroepen; SAW 4

11 Thema 19 Preventie en gezondheidsvoorlichting 19.1 Inleiding Gezondheidsgedrag Het ASE-model Preventie Het Ministerie van VWS Aspecten van preventie Maatschappelijke preventie Drie vormen van preventie Preventiebeleid Onderzoek en de ontwikkeling van preventieprogramma s Het uitvoeren van preventieprogramma s Het evalueren van preventieprogramma s Gezondheidsvoorlichting en -opvoeding (GVO) Gedragsverandering Thema 20 Medicijnleer 20.1 Inleiding Wet- en regelgeving Wet Beroepen in de Individuele Gezondheidszorg (BIG) Wet op de Geneesmiddelenvoorziening De Opiumwet Medicatie van ontwikkeling tot gebruik Medicatie op recept Naamgeving van medicatie Functies van medicatie Werking van medicatie Toedieningsvormen Soorten medicatie Taken bij medicatieverstrekking Index Inhoud 11

12 12 Specifieke doelgroepen; SAW 4

13 Thema 1Methodisch begeleiden voor gevorderden 1.1 Inleiding Methodisch begeleiden houdt in dat je je werk uitvoert door middel van een vaste, doordachte werkwijze en dat je daarmee een of meer doelen wilt bereiken. Als je de stappen doorlopen hebt, bekijk je hoe het gegaan is en of je je begeleidingsdoel hebt bereikt of aan het bereiken bent. De evaluatie zorgt ervoor dat je steeds met de juiste informatie werkt en eventueel je begeleidingsdoel of je begeleidingsactiviteiten bijstelt. Na de evaluatie begin je dus vaak weer van voren af aan met het begeleidingsproces. Na stap 5 volgt weer stap 1. Met andere woorden: het begeleidingsproces is een cyclisch proces. In dit thema komen de vijf stappen van de methodische begeleidingscyclus aan bod. De vijf stappen zijn eerder behandeld in het boek Methodisch Begeleiden. Er is echter verdieping en verbreding aangebracht in alle stappen van de cyclus. De stappen van de methodische cyclus worden in dit thema toegespitst op de doelgroepen in het volwassenenwerk en er worden meer complexe voorbeeldsituaties gebruikt. Bij het doorlopen van de methodische cyclus schrijf je uiteindelijk een begeleidingsplan, waarin alle stappen die je doorloopt met de cliënt zijn uitgewerkt en vastgelegd in concrete activiteiten. In dit thema lees je per paragraaf over de achtereenvolgende stappen uit de methodische cyclus. De inhoud van dit thema: 1.2 Beginsituatie vaststellen 1.3 Probleem formuleren 1.4 Doel formuleren 1.5 Een plan maken en uitvoeren 1.6 Begeleiding evalueren en bijstellen 1-1 Dit thema sluit aan bij thema 1 (Planmatig werken) en thema 2 (De methodische cyclus) in het boek Methodisch Begeleiden; SAW 3 & 4. Het sluit ook aan bij thema 8 (Gespreksvaardigheden) en thema 17 (Observeren) in het boek Communicatie en Organisatie. Thema 1 Methodisch begeleiden voor gevorderden 13

14 1.2 Beginsituatie vaststellen Het vaststellen van de beginsituatie is de eerste stap van de methodische cyclus. Het is belangrijk te weten wat je vertrekpunt is om je begeleiding zo goed mogelijk af te kunnen stemmen op de behoeften van de cliënt. Beginsituatie vaststellen: factoren die de beginsituatie bepalen het intakegesprek gespreksvaardigheden bij het intakegesprek observatie waarnemen en interpreteren informatiebronnen bij de intake Factoren die de beginsituatie bepalen Er zijn verscheidene factoren die de beginsituatie bepalen. De eerste drie factoren laten we slechts kort aan bod komen. We besteden vooral aandacht aan de situatie waarbij je met een nieuwe cliënt te maken krijgt. Factoren die de beginsituatie bepalen: soort instelling financiële kaders bestaande cliënt nieuwe cliënt Bijzondere doelgroepen; SAW 4

15 Soort instelling De instelling is het vertrekpunt voor de beginsituatie. De aard van de instelling zegt al veel over de begeleidingsbehoefte die iemand heeft. Een instelling richt zich op een bepaalde doelgroep. Cliënten op een afdeling van een ggz-instelling hebben andere begeleidingsbehoeften dan cliënten die in een asielzoekerscentrum verblijven. Financiële kaders De financiering van zorg en begeleiding is erg complex. Het voert te ver om dat hier uit te diepen. Een feit is wel dat het geld dat een instelling krijgt van de zorgverzekeraars, cliëntgebonden is. Voor een cliënt die minder zorg of begeleiding nodig heeft, betaalt een verzekeraar minder dan voor een cliënt die meer zorg nodig heeft. Je kunt in principe niet meer uren begeleiding geven dan de instelling vergoed krijgt. In instellingen voor 24-uurszorg wordt door de verzekeraars één bedrag vastgesteld voor een cliënt of voor een groep met dezelfde zorgbehoefte en -zwaarte. Buiten de 24-uurs instellingen worden cliënten individueel geïndiceerd, waarbij gekeken wordt welke vorm van zorg of begeleiding nodig is. Cliënten krijgen dan een indicatie voor bijvoorbeeld drie uur huishoudelijke ondersteuning per week of een aantal uren voor woonbegeleiding. Huishoudelijke ondersteuning is een vorm van zorg Thema 1 Methodisch begeleiden voor gevorderden 15