De sportleider als begeleider

Transcriptie

1 De sportleider als begeleider SB 3 & 4 Uitgeverij Angerenstein profi-leren SB onderdeel van Uitgeverij, training en diensten

2 Colofon Titel: De sportleider als begeleider; SB 3 & 4 Isbn: , tweede druk Uitgever: Uitgeverij Angerenstein Postbus CB Arnhem [email protected] uitgeverij Angerenstein 2013 Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie, microfilm, of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. No part of this book may be reproduced in any form, by print, photoprint, microfilm or any other means without written permission from the publisher. Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikelen 16h t/m 16m Auteursrecht 1912 jo. Besluit van 27 november 2002, Stb. 575, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoeding te voldoen aan de Stichting Reprorecht te Hoofddorp (Postbus 3060, 2130 KB) of contact op te nemen met de uitgever voor het treffen van een rechtstreekse regeling in de zin van art. 16l. vijfde lid, Auteurswet De uitgever heeft ernaar gestreefd de auteursrechten te regelen volgens de wettelijke bepalingen. Degenen die desondanks menen zekere rechten te kunnen doen gelden, kunnen zich alsnog tot de uitgever wenden. 2 De sportleider als begeleider; SB 3 & 4

3 Inleiding Profi-leren SB is een complete serie leermiddelen voor de competentiegerichte kwalificatiestructuur Sport & Bewegen. Profi-leren SB bestaat uit boeken, opdrachten- en beoordelingsmagazijnen én gratis extra digitale content-thema s, een zoekmachine en diagnostische kennistoetsen. Vier boeken Sport & Bewegen niveau 3 & 4 Dit boek is een van de vier boeken voor de nieuwe opleiding Sport en Bewegen niveau 3 & 4. De inhoud van deze boeken is gebaseerd op de werkprocessen uit het competentiegerichte kwalificatiedossier Sport en Bewegen niveau 3 & 4. In het schema hieronder staan de boeken en opdrachtenmagazijnen (cobm) van Profi-leren SB. Niveau 4 Bewegingsagoog; SB 4 + COBM (kerntaak 5) Sportmanager; SB 4 + COBM (kerntaak 6) BOS-medewerker; SB 4 + COBM (kerntaak 5) Trainer-coach; SB 4 + COBM (kerntaak 5) SB-projecten coördineren; SB 4 (kerntaak 4) Niveau 3 De sportleider als lesgever; SB 3 & 4 (kerntaak 1 deel A) De sportleider als begeleider; SB 3 & 4 (kerntaak 1 deel B) }+ COBM SB 3 De sportleider als trainer-coach; SB 3 & 4 (kerntaak 1 deel C) De sportleider als organisator en SB-functionaris; SB 3 & 4 (kerntaken 2 en 3) Niveau 2 Sport- en bewegingsbegeleider; SB 2 (kerntaken 1+2) + COBM SB 2 Inleiding 3

4 Ieder boek bevat die thema s die de sb er-in-opleiding gedurende zijn/haar opleiding veelvuldig moet raadplegen als achtergrondinformatie bij het werken aan bijvoorbeeld: opdrachten; taken; beroepsproducten; prestaties. De thema s van De sportleider als begeleider De sportleider als begeleider; SB 3 & 4 bevat de volgende 33 thema s: 1 Menselijk gedrag 2 Motieven en motivatie 3 Observeren van gedrag 4 Zelfbeeld 5 Gedrag van mensen in groepen 6 Groepsnormen en groepsrollen 7 Cultuur 8 Waarden en normen in de sport 9 Fair play 10 Sport en discriminatie 11 Geweld en vandalisme in de sport 12 Communiceren 13 Algemene gespreksvaardigheden 14 Feedback en besluitvorming 15 Gesprekstechnieken 16 Conflicthantering 17 De sport- en bewegingsleider als opvoeder 18 Allochtonen en sport 19 Leiderschapsstijlen 20 Begeleiden binnen de sportieve recreatie 21 Doelgroepen 22 Het jonge kind 23 Het basisschoolkind 24 De puber 25 De adolescent 26 De volwassene 27 De ouderdom 28 Pesten 29 ADHD 30 Autisme 31 Het hoogbegaafde kind 32 Mensen met een beperking (Aanvullende thema s staan als digitale content thema s (dc-thema s), op 4 De sportleider als begeleider; SB 3 & 4

5 De formule van de thema s De Profi-leren SB - boeken kennen de volgende formule: Theorie met voorbeelden De thema s bevatten de naslag die relevant is de sb er-in-opleiding. De theorie wordt verlevendigd met voorbeelden uit het sb-werkveld. Aanvullende thema s staan als digitale content thema s (dc-thema s), op Mini-samenvattingen) De theorie is opgehangen aan mini-samenvattingen. Deze mini-samenvattingen zijn voor de school als powerpointpresentatie verkrijgbaar. Tips voor de praktijk Vrijwel ieder thema wordt afgesloten met praktijktips: handvatten voor de sb er-in-opleiding voor bpv en/of werk. Profi-leren SB Op staat gratis: extra digitale content (dc-thema s), met onderwerpen die minder frequent geraadpleegd hoeven te worden, of thema s waarvan de inhoud te snel verandert; diagnostische kennistoetsen bij ieder thema uit de boeken, waardoor er voor de school een databank met meerkeuzevragen beschikbaar is van zo n duizenden vragen; verwerkingsopdrachten bij ieder thema uit dit boek; een zoekmachine die verwijst naar thema s uit de boeken en/of direct toegang geeft tot thema s die direct gedownload kunnen worden. Verwijzingen In de boeken wordt verwezen naar thema s binnen anderen sb-boeken. Niet naar dc-thema s op omdat de thema s daar wisselend zijn. In alle gevallen kan de lezer via de zoekmachine op of via de trefwoordenlijsten achterin de boeken vinden wat, waar staat. Inleiding 5

6 Opdrachten- en beoordelingsmagazijnen SB Naast de boeken zijn er voor de sb-opleidingen competentiegerichte opdrachten- en beoordelingsmagazijnen beschikbaar. Zo n magazijn bevat opdrachten met (competentiegerichte) beoordelingsprotocollen voor het portfolio en proeven van bekwaamheid. Bij ieder opdracht ziet de leerling welke thema s als naslag dienen bij die opdracht. Dit digitale magazijn is verkrijgbaar met een licentie. Veel plezier en succes in het werken met dit boek. 6 De sportleider als begeleider; SB 3 & 4

7 Inhoud Thema 1 Menselijk gedrag 1.1 Inleiding Wat is gedrag? Verbaal en non-verbaal gedrag Aspecten van menselijk gedrag Wat bepaalt ons gedrag? Psychosociale factoren Aanlegfactoren Organische factoren Tips voor de praktijk...29 Thema 2 Motieven en motivatie 2.1 Inleiding Motieven van sportdeelname Maslow en motieven Prestatie en motivatie Tips voor de praktijk De groepsstructuur De groepscultuur Soorten groepen Het groepsproces Tips voor de praktijk Thema 6 Groepsnormen en groepsrollen 6.1 Inleiding Groepsnormen De functie van groepsnormen Het aanpassen aan groepsnormen Redenen voor aanpassing Factoren bij aanpassing aan groepsnormen Groepsrollen Soorten groepsrollen Rolconflicten Tips voor de praktijk Thema 3 Observeren van gedrag 3.1 Inleiding Wat is observeren? Eisen aan goede observatie Waarnemen en waarnemingsfouten Observatiemethoden Het stappenplan Tips voor de praktijk...66 Thema 4 Zelfbeeld 4.1 Inleiding Het begrip zelfbeeld De bouwstenen van het zelfbeeld De verschillende zelfbeelden Faalangst Het gewenste zelfbeeld Tips voor de praktijk...84 Thema 5 Gedrag van mensen in groepen 5.1 Inleiding Wat is een groep? Het gemeenschappelijk doel...90 Thema 7 Cultuur 7.1 Inleiding Wat is cultuur? Socialisatie Primaire socialisatie in het gezin Primaire socialisatie op school Secundaire socialisatie Cultuurgroepen G-cultuur en F-cultuur Cultuurgroepen onder jongeren Indeling in zes cultuurgroepen Versnippering van jongerenculturen Culturele ontwikkelingen Tips voor de praktijk Thema 8 Waarden en normen in de sport 8.1 Inleiding Wat zijn waarden en normen? Visies op waarden en normen in de sport De waarden en normen van de sportleider Het bewaken van grenzen Privacy Inleiding Inhoud 7

8 8.5.2 Lichaamsbeleving en intimiteit Tips voor de praktijk Communicatiedoelen Tips voor de praktijk Thema 9 Fair play 9.1 Inleiding Fair play in brede en enge zin Elementen van fair play Fair play en de bedoeling van het spel Fair play en de spelregels Fair play en gelijke start- en winstkansen Fair play en respectvolle omgang Twee dimensies van fair play Fair play en mini-sport Fair play en doping De vertaling naar basisregels Tips voor de praktijk Thema 10 Sport en discriminatie 10.1 Inleiding Wat is discriminatie? Vormen van discriminatie Discriminatie binnen de sport Vrouwen Mensen met een beperking Allochtonen Homoseksuelen De anti-discriminatiecode voor de sport Tips voor de praktijk Thema 11 Geweld en vandalisme in de sport 11.1 Inleiding Afname van geweld in de sport Toename van geweld in de sport De relatie tussen sport en geweld Supportersgeweld Achtergronden Bestrijding Tips voor de praktijk Thema 12 Communiceren 12.1 Inleiding Het communicatieproces Wat er mis kan gaan bij communiceren? Verbale en non-verbale communicatie Communicatieniveaus Thema 13 Algemene gespreksvaardigheden 13.1 Inleiding Luisteren Actief luisteren Vragen stellen De functie van het stellen van vragen Soorten vragen Dóórvragen Samenvatten Tips voor de praktijk Thema 14 Feedback en besluitvorming 14.1 Inleiding Feedback Besluitvorming Stappen van besluitvorming Besluitvormingsmethoden Besluitvormingsregels Tips voor de praktijk Thema 15 Gesprekstechnieken 15.1 Inleiding Wat is een gesprekstechniek? Gespreksdoelen Gespreksopbouw Verschillende gespreksvormen Het interview Het intakegesprek Het evaluatiegesprek Het probleemgesprek Het telefoongesprek Tips voor de praktijk Thema 16 Conflicthantering 16.1 Inleiding Wat is een conflict? Conflictmechanismen Soorten conflicten Conflicthanteringsstijlen Tips voor de praktijk De sportleider als begeleider; SB 3 & 4

9 Thema 17 De sport- en bewegingsleider als opvoeder 17.1 Inleiding Opvoeden, kun je dat leren? Wat is opvoeden? Het doel van opvoeden Opvattingen over opvoeden De visie op het kind De cultuur waarin je leeft Je persoonlijke waarden en normen Scholen met speciale opvattingen over opvoeden Waar wordt er opgevoed? Opvoeding door sport Pedagogische mogelijkheden van de sportleider Optimaliseren opvoedingsklimaat Vormgeven opvoedingsrelatie Hanteren opvoedingsmiddelen Tips voor de praktijk Thema 18 Allochtonen en sport 18.1 Inleiding Opgroeien in twee culturen Allochtonen en sportbeoefening Sportdeelname Populaire sporten Sportbeleving Lichaamsbeleving Tips voor de praktijk Thema 19 Leiderschapsstijlen 19.1 Inleiding Wat is leidinggeven? De kwaliteiten van een leider Persoonlijke kenmerken Sociaal-communicatieve vaardigheden De zeven eigenschappen van effectief leiderschap Theorieën over leidinggeven Situatief leiderschap Stijlen van leidinggeven Traditionele indeling Model van Hersey en Blanchard Tips voor de praktijk Thema 20 Begeleiden binnen de sportieve recreatie 20.1 Inleiding Sportieve recreatie Soorten activiteiten Situatieve begeleidingsstijl De typologie van Hahn Het didactisch model van Faber Jij als recreatiesportleider Praktijkvoorbeelden Tips voor de praktijk Thema 21 Doelgroepen 21.1 Inleiding Doelgroepen onderscheiden Doelgroepen indelen Indeling naar ontwikkelingsfase Indeling naar welzijnsbedreiging Doelgroepbeschrijving Doelgroepbeschrijving naar ontwikkelingsfase Doelgroepbeschrijving naar lichamelijk en geestelijk welzijn Doelgroepbeschrijving naar materieel, sociaal of cultureel welzijn Tips voor de praktijk Thema 22 Het jonge kind 22.1 Inleiding De baby Lichamelijke ontwikkeling Cognitieve ontwikkeling Sociaal-affectieve ontwikkeling De peuter Lichamelijke ontwikkeling van peuters Cognitieve ontwikkeling Sociaal-affectieve ontwikkeling Tips voor de praktijk Thema 23 Het basisschoolkind 23.1 Inleiding De kleuter Lichamelijke ontwikkeling Cognitieve ontwikkeling Sociaal-affectieve ontwikkeling Het jonge schoolkind Lichamelijke ontwikkeling Cognitieve ontwikkeling Sociaal-affectieve ontwikkeling Het oudere schoolkind Lichamelijke ontwikkeling Cognitieve ontwikkeling Inleiding Inhoud 9

10 Sociaal-affectieve ontwikkeling Tips voor de praktijk Thema 24 De puber 24.1 Inleiding Jeugdjaren Lichamelijke ontwikkeling Cognitieve ontwikkeling Sociaal-affectieve ontwikkeling Normovertredend gedrag In de praktijk Thema 25 De adolescent 25.1 Inleiding Lichamelijke ontwikkeling Cognitieve ontwikkeling Sociaal-affectieve ontwikkeling Tips voor de praktijk Thema 26 De volwassene 26.1 Inleiding Wat is volwassenheid? De jonge volwassenheid Lichamelijke ontwikkeling Cognitieve ontwikkeling Sociaal-affectieve ontwikkeling De middelbare leeftijd Lichamelijke ontwikkeling Sociaal-affectieve ontwikkeling De vroege ouderdom Lichamelijke ontwikkeling Sociaal-affectieve ontwikkeling Tips voor de praktijk Thema 27 De ouderdom 27.1 Inleiding Wat is oud? Vergrijzing Lichamelijke ontwikkeling Cognitieve ontwikkeling Sociaal-affectieve ontwikkeling Tips voor de praktijk Thema 28 Pesten 28.1 Inleiding Wat is pesten? Waarom wordt er gepest? Wie zijn er bij het pesten betrokken? De gevolgen van pesten Tips voor de praktijk Thema 29 ADHD 29.1 Inleiding Kenmerken van ADHD Oorzaken van ADHD Tips voor de praktijk Thema 30 Autisme 30.1 Inleiding Begripsbepaling De kenmerken van autisme Kenmerken van PDD-NOS Tips voor de praktijk Thema 31 Het hoogbegaafde kind 31.1 Inleiding Wat is hoogbegaafdheid? Aanpak op school Tips voor de praktijk Thema 32 Mensen met een beperking 32.1 Inleiding Terminologie Indeling in beperkingen Mensen met een lichamelijke beperking Mensen met een verstandelijke beperking Tips voor de praktijk De sportleider als begeleider; SB 3 & 4

11 THEMA 1Menselijk gedrag 1.1 Inleiding Het werk van de sportleider is mensenwerk! Een sportleider moet vooral goed kunnen omgaan met mensen. Hierbij hoort ook dat hij een juiste houding weet aan te nemen tegenover anderen. Dit is lang niet altijd even gemakkelijk. Je krijgt als sportleider te maken met een heel uiteenlopende groep mensen. Bij het zwemmen kun je te maken krijgen met baby s, maar ook met mensen van boven de 75 jaar. Ook kun je mensen tegenkomen die een heel andere culturele achtergrond hebben. De één komt uit Servië, de ander uit Kenia, de volgende uit China, weer een ander uit Turkije en ga zo maar door. Tenslotte is het goed mogelijk dat je te maken krijgt met mensen met een beperking. Deze mensen vinden steeds vaker de weg naar reguliere sportverenigingen. In de verschillende thema s van dit boek wordt aan al deze verschillende soorten mensen, van jong tot oud en van dik tot dun, aandacht besteed. Het doel is de sportleider houvast te geven voor de juiste houding en omgang met al deze mensen. Van een sportleider wordt dus veel inzicht in het gedrag van mensen verwacht. In dit thema houden we ons bezig met de vraag wat menselijk gedrag nu eigenlijk is. Vervolgens gaan we in op verbaal en non-verbaal gedrag. Daarna staan we uitgebreid stil bij de verschillende aspecten die we bij gedrag kunnen onderscheiden. Tenslotte besteden we aandacht aan hoe gedrag totstandkomt. Welke factoren bepalen ons gedrag eigenlijk? De inhoud van dit thema: 1.2 Wat is gedrag? 1.3 Verbaal en non-verbaal gedrag 1.4 Aspecten van menselijk gedrag 1.5 Wat bepaalt ons gedrag? 1.6 Tips voor de praktijk 1-1 Thema 1 Menselijk gedrag 11

12 1.2 Wat is gedrag? Kunnen omgaan met anderen betekent dat je inzicht moet hebben in het gedrag van mensen. Het woord gedrag gebruiken we dagelijks. Zo zeggen we tegen iemand dat hij zich moet gedragen of zeggen we dat iemand onaangepast gedrag vertoont. Wat bedoelen we daarmee? Wat is gedrag eigenlijk? Gedrag is een heel veelomvattend begrip. Gedrag verwijst namelijk naar alles wat je doet of juist niet doet. Het is de optelsom van alle gevoelens, gedachten, waarnemingen, meningen en bewegingen. Gedrag is dus de uitdrukking van alles wat mensen denken, vinden en voelen. Kortom: gedrag is alles wat mensen doen of juist niet doen. Menselijk gedrag: alles wat mensen doen of juist niet doen 1-2 Verschillende wetenschappen houden zich bezig met de bestudering van het menselijk gedrag. Dergelijke wetenschappen noemen we sociale wetenschappen. Ze bestuderen allemaal een ander deel of aspect van het menselijk gedrag. We noemen er drie: psychologie; sociologie; pedagogiek. De psychologie bestudeert het gedrag van mensen. Psychologen proberen een verklaring te geven voor het (vreemde) gedrag van mensen. Ook bestuderen ze hoe je het gedrag van mensen kunt veranderen of beïnvloeden. De sociologie onderzoekt hoe de mens in groepsverband leeft en welke invloed een groep heeft op het functioneren van de mens en omgekeerd. 12 De sportleider als begeleider; SB 3 & 4

13 De pedagogiek richt zich op opvoedingsprocessen en hoe je deze kunt sturen. Door de kennis van deze drie wetenschappen samen te voegen, zijn we enigszins in staat menselijk gedrag te verklaren en te voorspellen. Voor iedereen die werkt met mensen - dus ook voor een sportleider - is het belangrijk om gedrag te kunnen verklaren en te voorspellen. Je bent dan immers in staat om mensen te begrijpen. Met je activiteiten kun je dan aansluiten bij de belangstelling van mensen en je zult hen kunnen motiveren. Daarnaast verschaft de kennis van de sociale wetenschappen je inzicht in de middelen die er zijn om het gedrag van mensen te beïnvloeden. Deze komen vooral naar voren in de hoofdstukken over gedrag en opvoeden. Omdat het begrip gedrag zo veelomvattend is, hebben we het opgedeeld. We spreken van delen of aspecten van het menselijk gedrag. In paragraaf 1.3 maken we onderscheid tussen verbaal en non-verbaal gedrag, in paragraaf 1.4 tussen cognitief, motorisch en sociaal-affectief gedrag. Menselijk gedrag Thema 1 Menselijk gedrag angbwsportleideralsbegeleider0114.indb :29

14 1.3 Verbaal en non-verbaal gedrag Gedrag kunnen we op verschillende manieren indelen. Een veel voorkomende indeling is die in verbaal en non-verbaal gedrag. Verbaal en non-verbaal gedrag: verbaal: talig gedrag; taalgebruik met woorden; de letterlijke inhoud van een boodschap non-verbaal: lichaamstaal zoals uiterlijk, lichaamshouding, gezichtsuitdrukking, arm- en handgebaren, stemgebruik 1-3 Verbaal gedrag is ons talig gedrag, ons taalgebruik. Onder non-verbaal gedrag wordt de lichaamstaal verstaan. Het merendeel van de communicatie tussen mensen is non-verbaal. Sommige wetenschappers beweren zelfs dat ruim 75% van de informatie non-verbaal is. In paragraaf 1.4 kun je lezen dat je vooral emoties non-verbaal overdraagt. Voor een sportleider is het erg belangrijk goed non-verbaal te kunnen communiceren. Met je uiterlijk druk je bewust of onbewust het een en ander uit. Je uiterlijk wordt onder andere bepaald door je lichaamsbouw (lengte, gewicht), gezicht, haardracht, sieraden en kleding. De houding van je lichaam bevat hoe dan ook een boodschap voor anderen. Zo kun je met je houding interesse, ontspanning, plezier, pijn, onrust en dergelijke uitstralen. Het is belangrijk voor leidinggevende beroepen, waaronder het beroep van sportleider, om je bewust te zijn van je lichaamshouding. 14 De sportleider als begeleider; SB 3 & 4

15 Wat vertelt de lichaamstaal je? Ook aan een gezichtsuitdrukking is het een en ander af te lezen. Vooral de ogen en de mond spelen een belangrijke rol bij het afgeven van signalen. De verbale informatie die we geven, ondersteunen we vaak door arm- en handgebaren. Kijk maar eens goed naar een coach aan de kant van het veld of zwembad. Meestal maakt een coach volop gebaren om de spelers het een en ander duidelijk te maken. Vooral bij honkbal en volleybal maakt de coach veel gebruik van arm- en handgebaren. De manier waarop je de stem gebruikt, de intonatie, kan heel bepalend zijn voor de boodschap die je overbrengt. Zo kun je Goed gedaan Iris totaal verschillend uitspreken; in het ene geval is het een compliment, in het andere een poging tot het belachelijk maken van Iris. Op het veld is Johan het duidelijk niet eens met de beslissing van de scheidsrechter. Hij laat dit dan ook goed merken. Hij roept iets wat zeker niet voor herhaling vatbaar is en tegelijkertijd wijst hij met zijn vinger naar zijn voorhoofd. Aan zijn houding, gebarentaal en gezichtsuitdrukking is duidelijk te zien dat Johan zich enorm opwindt. De scheidsrechter staat te ver van Johan af om precies te horen wat hij zegt, maar Johans non-verbale gedrag is voor de scheidsrechter reden genoeg om hem het veld uit te sturen. Thema 1 Menselijk gedrag 15