Het WADDENSLEUTELS project
|
|
|
- Maurits Camiel Eilander
- 10 jaren geleden
- Aantal bezoeken:
Transcriptie
1 Het WADDENSLEUTELS project Han Olff University of Groningen Photo H. Olff
2 WADDENSLEUTELS project Bijdrage leveren aan betere bescherming en herstel van het waddenzee voedselweb?
3 WADDENSLEUTELS project! Project partners and organisatie! Bijdrage aan realisatie einddoelen uitvoeringsplan Waddenfonds! Aanpak, methoden! Eerste resultaten
4 WADDENSLEUTELS project team Natuurmonumenten: Staatsbosbeheer: Wilfred Alblas, Quirin Smeele, Martijn de Jong e.a. Otto Overdijk e.a. Michiel Firet e.a. Rijksuniversiteit Groningen Prof. Han Olff, Prof. Theunis Piersma e.a. NIOZ Texel: Dr. Henk van der Veer, Prof. Jaap Damste, Dr. Stefan Schouten e.a. VU Amsterdam: Dr. Matty Berg Universiteit Utrecht: Prof. Jack Middelburg NIOO Yerseke: Dr. Johan van de Koppel e.a. Nieuw personeel op project: 1 postdoc Dr. Tjisse van der Heide 3 promovendi werving loopt 1 technisch coordinator: Sander Holthuijsen 1 chemisch analist: werving loopt Werkgroepen: -!Financiën -!Uitvoering experimenten -!Communicatie -!Wetenschap
5 Belangrijke projecten waarmee WADDENSLEUTELS samenwerkt! WADDENENGINE (RUG/NIOZ/NIOO)! SIBES (NIOZ)! MOSSELWAD (IMARES/SOVON/UU)! METAWAD (RUG/NIOZ/NIOO) aangevr.
6 WADDENSLEUTELS project! Project partners and organisatie! Bijdrage aan realisatie einddoelen uitvoeringsplan Waddenfonds, en deelprojecten! Aanpak, methoden! Eerste resultaten
7 Uitvoeringsplan Waddenfonds Thema 1 Ecosysteem, habitat en soorten Programma 2: Herstel biobouwers Programma 3: Herstel voedselweb belangrijke randvoorwaarde!
8 Grootschalig voedselweb herstel in 2026 Grootschalig herstel van biobouwers in 2026 Uitvoering grootschalige herstel- en beschermings maatregelen van mosselbanken op kansrijke plekken Mossel Wad project Kansrijkdom kaarten en Ò best practicesó adviezen mosselbank herstel Ruimtelijke analyse beperkende factoren mosselbankherstel voorwaarde Uitvoering grootschalige beschermingsmaatregelen: inperking van de belangrijkste verstoringen Kansrijkdom kaart voor voedselweb herstel (waar hebben welke maatregelen meest effect, waar en wat zijn de grootste bedreigingen?) Analyse van sleutelprocessen die bepalend zijn voor de structuur van het Waddenzee voedselweb en analyse belang, interacties tussen verstorende invloeden Vergelijking methoden mosselbank herstel op diverse locaties Analyse ruimtelijke variatie in structuur en aantasting van voedselweb en randvoorwaarden Ontwikkeling nieuwe methoden voedselweb analyse Waddenfonds einddoelen Toekomstige maatregelen o.a. gefin. uit Waddenfonds Eindproducten Waddensleutels Deelprojecten Waddensleutels
9 Grootschalig voedselweb herstel in 2026 Grootschalig herstel van biobouwers in 2026 Uitvoering grootschalige herstel- en beschermings maatregelen van mosselbanken op kansrijke plekken Kansrijkdom kaarten en Ò best practicesó adviezen mosselbank herstel Ruimtelijke analyse beperkende factoren mosselbankherstel voorwaarde Uitvoering grootschalige beschermingsmaatregelen: inperking van de grootste voedselweb verstoringen Kansrijkdom kaart voor voedselweb herstel (waar hebben welke maatregelen meest effect, waar en wat zijn de grootste bedreigingen?) Analyse van sleutelprocessen die bepalend zijn voor de structuur van het Waddenzee voedselweb en analyse belang, interacties tussen verstorende invloeden Vergelijking methoden mosselbank herstel op diverse locaties Analyse ruimtelijke variatie in structuur en aantasting van voedselweb en randvoorwaarden Ontwikkeling nieuwe methoden voedselweb analyse Waddenfonds einddoelen Toekomstige maatregelen o.a. gefin. uit Waddenfonds Eindproducten Waddensleutels Deelprojecten Waddensleutels
10 Verhoogd CO 2 and verzuring zeewater Opwarming Eutrophi -catie en vervuiling Invasieve exoten Verhoogde zeespiegel Kust Baggeren, stijging verdediging opspuiten Verstoring natuurlijke geomorfologische en hydrologische processen, sedimenthuishouding Overbevissing 2. Ò Trophic cascades and trophic amplificationsó Waddenzee voedselweb sleutelprocessen 3. Lokale en mondiale meta-ecosystem verbindingen abiotisch milieu 1. Dominantie van biobouwers overige soorten biobouwers
11 Rocky intertidal, Bretagne, FR Environmental factors Species distribution
12 Wadden Sea Environmental factors Species distribution Soorten die sedimentatie van slib bevorderen: mossels Photo H. Olff
13 Soorten die sedimentatie van slib bevorderen: zeegrassen Foto: H. Olff
14 Soorten die erosie, re-suspensie van slib bevorderen: wadpier Photos H. Olff
15 Lepelaars die fourageren op mosselbanken, Schiermonnikoog Photo H. Olff
16 Verlies van sublitorale zeegrasbedden na sluiting afsluitdijk
17 Mosselbed herstel in oostelijke waddenzee na 1990
18 Uitblijven van herstel droogvallende mosselbanken in westelijke waddenzee na 1990
19 Lijn van de Swarte Hean De start van de wereld volgens plaatselijke bevolking Tekenen van herstel? Locaties kleinschalige experimenten mosselbank herstel in kader van het Waddensleutels project
20 Verhoogd CO 2 and verzuring zeewater Opwarming Eutrophi -catie en vervuiling Invasieve exoten Verhoogde zeespiegel Kust Baggeren, stijging verdediging opspuiten Verstoring natuurlijke geomorfologische en hydrologische processen, sedimenthuishouding Overbevissing 2. Ò Trophic cascades and trophic amplificationsó Waddenzee voedselweb sleutelprocessen 3. Lokale en mondiale meta-ecosysteem verbindingen abiotisch milieu 1. Dominantie van biobouwers overige soorten biobouwers
21 Fisheries: Fishing down food webs
22 Fisheries: Fishing down food webs North Sea
23 Fisheries: Ò Fishing down food websó Density changes predatory fish in the Wadden Sea / wijting Trophic level 4.1 (nekton) Density (N/ha) / steenbolk Trophic level 3.62 s.e (zoobenthos) harnasmannetje / Trophic level 3.43 s.e (zoobenthos) Trends: Tulp et al Journal of Sea Research 60:54-73 Trophic level: Fishbase.org
24 Fisheries: Ò Fishing down food websó / schar Trophic level 3.29 s.e Density (N/ha) / schol Trophic level 3.26 s.e Trends: Tulp et al Journal of Sea Research 60:54-73 Trophic level: Fishbase.org
25 Potential interaction of overfishing with climate change Total fish biomass water Wadden Sea Wadden Sea Tulp et al Journal of Sea Research 60:54-73
26 Sediment disturbance due to trawling and dredging Unstable sediment + Less spatfall of mussels Higher activity shrimp and carnivorous zooplankton Less adult mussels + Less musselbed stability Trophic amplifications leading to collapse of fish and shallow-living bivalve populations and of the species that depend on these (birds) Overfishing of adult fish stocks More detritus in the water More predation on eggs and larvae of large fish and bivalves More shrimp and carnivorous zooplankton + Less larger predatory fish Less predation on shrimp & carnivorous zooplankton Higher water temperatures Green: evidence by Pauly et al. Science 279: Pinnegar et al. Environ. Conserv. 27, (2000). Black: evidence by Kirby et al 2009 Ecosystems 12: Kirby et al 2009 Proc Roy Soc B 276: Blue: to be investigated in Waddensleutels
27 Grootschalig voedselweb herstel in 2026 Grootschalig herstel van biobouwers in 2026 Uitvoering grootschalige herstel- en beschermings maatregelen van mosselbanken op kansrijke plekken Mossel Wad project Kansrijkdom kaarten en Ò best practicesó adviezen mosselbank herstel Ruimtelijke analyse beperkende factoren mosselbankherstel voorwaarde Uitvoering grootschalige beschermingsmaatregelen: inperking van de belangrijkste verstoringen Kansrijkdom kaart voor voedselweb herstel (waar hebben welke maatregelen meest effect, waar en wat zijn de grootste bedreigingen?) Analyse van sleutelprocessen die bepalend zijn voor de structuur van het Waddenzee voedselweb en analyse belang, interacties tussen verstorende invloeden Vergelijking methoden mosselbank herstel op diverse locaties Analyse ruimtelijke variatie in structuur en aantasting van voedselweb en randvoorwaarden Ontwikkeling nieuwe methoden voedselweb analyse Waddenfonds einddoelen Toekomstige maatregelen o.a. gefin. uit Waddenfonds Eindproducten Waddensleutels Deelprojecten Waddensleutels
28 Locaties herstelexperiment litorale mosselbanken WADDENSLEUTELS project
29 Opzet mosselbank herstelexperiment! Zelfde experiment op 4 locaties (west-oost gradient)! Per site 4 behandelingen, 3 replicas per behandeling (3 blokken), plots 20 x 20 m per behandeling Behandelingen: -! Controle (niets doen) -! Neerleggen jonge mossels op kaal substraat -! Neerleggen schelpensubstraat zonder mossels -! Neerleggen jonge mossels + schelpensubstraat Ook nog controleplots voor spatfall (touwen)
30 Grootschalig voedselweb herstel in 2026 Grootschalig herstel van biobouwers in 2026 Uitvoering grootschalige herstel- en beschermings maatregelen van mosselbanken op kansrijke plekken Mossel Wad project Kansrijkdom kaarten en Ò best practicesó adviezen mosselbank herstel Ruimtelijke analyse beperkende factoren mosselbankherstel voorwaarde Uitvoering grootschalige beschermingsmaatregelen: inperking van de belangrijkste verstoringen Kansrijkdom kaart voor voedselweb herstel (waar hebben welke maatregelen meest effect, waar en wat zijn de grootste bedreigingen?) Analyse van sleutelprocessen die bepalend zijn voor de structuur van het Waddenzee voedselweb en analyse belang, interacties tussen verstorende invloeden Vergelijking methoden mosselbank herstel op diverse locaties Analyse ruimtelijke variatie in structuur en aantasting van voedselweb en randvoorwaarden Ontwikkeling nieuwe methoden voedselweb analyse Waddenfonds einddoelen Toekomstige maatregelen o.a. gefin. uit Waddenfonds Eindproducten Waddensleutels Deelprojecten Waddensleutels
31 Methode:! Analyse voedselweb structuur aan de hand van gehalten stabiele isotopen van C, N en S in verschillende organismen! Analyse ruimtelijke variatie in vooral omnivore soorten binnen Waddenzee als maat voedselweb aantasting! C isotopen: mariene vs. terrestrische primaire productie! N isotopen: trofisch niveau!s isotopen: mate anaerobe condities sediment?
32 Data T. van der Heide, J. Westveer (unpubl)
33 Data T. van der Heide, J. Westveer (unpubl)
34 Data T. van der Heide, J. Westveer (unpubl)
35 d15n van litorale mossels: ruimtelijke gradient Data T. van der Heide, J. Westveer (unpubl)
36
37
38 Grootschalig voedselweb herstel in 2026 Grootschalig herstel van biobouwers in 2026 Uitvoering grootschalige herstel- en beschermings maatregelen van mosselbanken op kansrijke plekken Mossel Wad project Kansrijkdom kaarten en Ò best practicesó adviezen mosselbank herstel Ruimtelijke analyse beperkende factoren mosselbankherstel (habitatkaart) voorwaarde Uitvoering grootschalige beschermingsmaatregelen: inperking van de belangrijkste verstoringen Kansrijkdom kaart voor voedselweb herstel (waar hebben welke maatregelen meest effect, waar en wat zijn de grootste bedreigingen?) Analyse van sleutelprocessen die bepalend zijn voor de structuur van het Waddenzee voedselweb en analyse belang, interacties tussen verstorende invloeden Vergelijking methoden mosselbank herstel op diverse locaties Analyse ruimtelijke variatie in structuur en aantasting van voedselweb en randvoorwaarden (habitatkaart) Ontwikkeling nieuwe methoden voedselweb analyse Waddenfonds einddoelen Toekomstige maatregelen o.a. gefin. uit Waddenfonds Eindproducten Waddensleutels Deelprojecten Waddensleutels
39 Naar een nieuwe habitatkaart voor de Waddenzee (eerste resultaten) -! Integratie van data die nu op verschillende plekken zijn in 1 GIS systeem -! Zowel voor sublitoraal, litoraal en supralitoraal -! Karakterisering van oppervlakten per komberging per habitat -! Aparte kaart per decade (tijd-expliciet!) bijv 1970 s, 1980 s etc -! Samenwerking met Mosselwad project en programma Rijke Zee -!Geschikt voor analyse bedreigingen per habitat, veranderingen in oppervlak per habitat, bestaande natuurkwaliteiten en toekomstige potenties van behoud en herstel van natuurwaarden
40 Marsdiep
41
42
43 Observed tidal transgression curves Den Helder Tidal amplitude
44 Observed tidal transgression curves Delfzijl Tidal amplitude
45
46
47
48 Slibgehalte sediment: Niet geschikt voor habitat classificatie (te sterk onderhevig aan variatie, biotische feedback)
49 Analyse habitat kaart: voorbeeld visserijactiviteiten
50 Secure data server with all GIS data in one place
51 Grootschalig voedselweb herstel in 2026 Grootschalig herstel van biobouwers in 2026 Uitvoering grootschalige herstel- en beschermings maatregelen van mosselbanken op kansrijke plekken Kansrijkdom kaarten en Ò best practicesó adviezen mosselbank herstel Ruimtelijke analyse beperkende factoren mosselbankherstel voorwaarde Uitvoering grootschalige beschermingsmaatregelen: inperking van de grootste voedselweb verstoringen Kansrijkdom kaart voor voedselweb herstel (waar hebben welke maatregelen meest effect, waar en wat zijn de grootste bedreigingen?) Analyse van sleutelprocessen die bepalend zijn voor de structuur van het Waddenzee voedselweb en analyse belang, interacties tussen verstorende invloeden Vergelijking methoden mosselbank herstel op diverse locaties Analyse ruimtelijke variatie in structuur en aantasting van voedselweb en randvoorwaarden Ontwikkeling nieuwe methoden voedselweb analyse Waddenfonds einddoelen Toekomstige maatregelen o.a. gefin. uit Waddenfonds Eindproducten Waddensleutels Deelprojecten Waddensleutels
Het WADDENSLEUTELS project
Het WADDENSLEUTELS project Han Olff University of Groningen Photo H. Olff WADDENSLEUTELS project Bijdrage leveren aan betere bescherming en herstel van het waddenzee voedselweb? WADDENSLEUTELS project
Hoe groot is het aanpassingsvermogen. van de Waddenzee?
Hoe groot is het aanpassingsvermogen van de Waddenzee? Han Olff Rijksuniversiteit Groningen Photo: Han Olff Foto Ruben Smit Meer uitstoot CO 2 en Mondiale Vermesting verzuring van de opwarming en vervuiling
Betere bescherming en herstel van het voedselweb in de Waddenzee
Betere bescherming en herstel van het voedselweb in de Waddenzee Wadden Engine Waddensleutels Mosselwad Ellen Weerman Postdoc Wadden Engine Community Ecology and Conservation group Rijksuniversiteit Groningen
Thema: ecosysteem consequenties van het verlies van biobouwers (en mogelijkheden voor herstel)
Thema: ecosysteem consequenties van het verlies van biobouwers (en mogelijkheden voor herstel) ZKO project (gefinanc. door NWO): experimenteel onderzoek naar interactie tussen wadpieren, garnalen, schelpdieren
Sleutelprocessen in een natuurlijke Waddenzee Han Olff & Theunis Piersma Rijksuniversiteit Groningen
Sleutelprocessen in een natuurlijke Waddenzee Han Olff & Theunis Piersma Rijksuniversiteit Groningen Growth of the world human population over last 10,000 yrs Campbell & Reese 2008 Hoofdthema s Sleutelprocessen
Biobouwers Het fundament onder kustecosystemen. Tjisse van der Heide Radboud Universiteit Nijmegen & Rijksuniversiteit Groningen
Biobouwers Het fundament onder kustecosystemen Tjisse van der Heide Radboud Universiteit Nijmegen & Rijksuniversiteit Groningen Een biobouwer is een organisme dat zijn omgeving sterk verandert Jones
Verslag startsymposium Waddensleutels
Verslag startsymposium Waddensleutels Blokhuispoort Leeuwarden, woensdag 20 oktober De dagvoorzitter Wilfred Alblas (Regiodirecteur Noord Vereniging Natuurmonumenten) heet de ongeveer 50 aanwezigen van
MOSSELWAD ( ) Herstel en Duurzaam beheer Mosselbanken Waddenzee
MOSSELWAD (2009 2014) Herstel en Duurzaam beheer Mosselbanken Waddenzee EUCC, The Coastal Union Wageningen IMARES Nederlands Instituut voor Ecologie (NIOO-CEME) Koninklijk Nederlands Instituut voor Zeeonderzoek
MOSSELWAD Herstel en Duurzaam beheer Mosselbanken Waddenzee
MOSSELWAD Herstel en Duurzaam beheer Mosselbanken Waddenzee EUCC, The Coastal Union Wageningen IMARES Nederlands Instituut voor Ecologie (NIOO-CEME) Koninklijk Nederlands Instituut voor Zeeonderzoek (NIOZ)
Biobouwers en habitat-overstijgende interacties in kustecosystemen. Tjisse van der Heide
Biobouwers en habitat-overstijgende interacties in kustecosystemen Tjisse van der Heide Een biobouwer is een organisme dat zijn omgeving sterk verandert Jones et al., 1994 Biobouwers in kustecosystemen
Waddensleutels: Mosselbanken en andere biobouwers aan de basis voor een gezonde Waddenzee?
De Waddenzee is een ecologisch gezonde zee met schoon water, uitgestrekte schelpdierbanken en zeegrasvelden. Dit is het streefbeeld voor 2030 dat staat beschreven in het programma Naar een rijke Waddenzee,
Programma naar een Rijke Waddenzee
Programma naar een Rijke Waddenzee n Symposium Waddenacademie Kees van Es Inhoud presentatie 1. Aanleiding, opdracht en context 2. De mosseltransitie in het kort Kennisvragen 3. Streefbeeld: Wijze van
MOSSELBANKEN IN DE WADDENZEE
MOSSELBANKEN IN DE WADDENZEE Functies - Wadden ecosysteem Filter feeders en waterkwaliteit; slib Biodepositie en stabiliteit van substraat; kustbescherming Morfologische landschappelijke eenheid in systeem
De Dynamiek van Mosselbanken Invloed van stroming en golven
De Dynamiek van Mosselbanken Invloed van stroming en golven Jasper Donker 1 3 Waterbeweging in de Waddenzee Waterstand / waterdiepte Stromingen door getij en wind Golfwerking Feedback: terugkoppeling
Kennis inventarisatie natuurlijke klimaatbuffer Zeegrasherstel Waddenzee
Kennis inventarisatie natuurlijke klimaatbuffer Zeegrasherstel Waddenzee Januari 2014 Contacten Josje Fens, [email protected], t. 0517 493 663 Luca van Duren, [email protected], t. 088 3358
Biobouwers als kustbeschermers: groene fantasie of fantastisch groen? Luca van Duren
Biobouwers als kustbeschermers: groene fantasie of fantastisch groen? Luca van Duren 23 maart 2011 Wat zijn biobouwers? Organismen die direct of indirect hun omgeving zo veranderen dat ze hiermee het habitat
Waddensleutels. op dreef. Project Waddensleutels
De eerste wetenschappelijke publica- Waddensleutels ties van Waddensleutels rollen van de op dreef band. Recent verscheen het proefschrift van Els van der Zee, dat mede mogelijk is gemaakt dankzij werk
WADDENSLEUTELS. Herstel van sleutelprocessen in het intergetijdegebied van de Waddenzee Bijlage D - projectplan
WADDENSLEUTELS Herstel van sleutelprocessen in het intergetijdegebied van de Waddenzee Bijlage D - projectplan Inhoudsopgave 1) Samenvatting van het probleem en schets van de aanpak 5 2) Doelen en output
Effecten van toenemende warmte en CO 2 op het leven in zee
Effecten van toenemende warmte en CO 2 op het leven in zee Jack Middelburg Universiteit Utrecht Darwin Centrum voor Biogeologie Netherlands Earth System Science Centre 21 Oktober 2014 KNAW Oceaan in hoge
Primaire Productie in de Waddenzee
Workshop Onderzoek Mosselkweek Natuurbeheer 19 februari 2009 Primaire Productie in de Waddenzee ZKO-Draagkracht IN PLACE onderzoeksproject Katja Philippart Koninklijk Nederlands Instituut voor Zeeonderzoek
Oerolcollege. Klepperende schelpdieren
Oerolcollege Klepperende schelpdieren Marco Barotti / Transnatural en Prof. dr ir Katja Philippart Aanvang 13:30 FOTO: Ruben Smit Producties / Yoeri van Es FOTO: https://www.marcobarotti.com/clams FOTO:
Stabiele Isotopen en Voedselwebben. Jack Middelburg Stefan Schouten Jaap Sinninghe Damsté
Stabiele Isotopen en Voedselwebben Jack Middelburg Stefan Schouten Jaap Sinninghe Damsté Stabiele Isotopen: zware en lichte 13 C en 12 C 15 N en 14 N 2 H en 1 H Lichte >>> Zware 99% vs. 1% Chemisch identiek,
Koolstofcyclus in de zee. Stefan Schouten. NIOZ is part of the Netherlands Organisation for Scientific Research (NWO)
Koninklijk Royal Netherlands Nederlands Institute Instituut for voor Sea Research Zeeonderzoek Koolstofcyclus in de zee Stefan Schouten NIOZ is part of the Netherlands Organisation for Scientific Research
Biobouwers overzicht lopende projecten. Luca van Duren
Biobouwers overzicht lopende projecten Luca van Duren 15 april 2015 Inventarisatie (Myra van der Meulen) Projecten met een focus op biobouwers Basis: interviews Inventarisatie is nooit compleet! Inventarisatie
De ecologische behoeften van het IJsselmeer en de Waddenzee. Peter M.J. Herman Waddenacademie, NIOZ
De ecologische behoeften van het IJsselmeer en de Waddenzee Peter M.J. Herman Waddenacademie, NIOZ Een blik over de dijk Wat zijn grote trends in ecologie IJsselmeergebied? Wat drijft deze trends? Hoe
Klimaatsverandering: de impact op visserij en aquacultuur
Klimaatsverandering: de impact op visserij en aquacultuur Klim-O-dag Johan Robbens & Daan Delbare, Hans Polet Eenheid: Dier Onderzoeksdomein: ILVO-Visserij [Aquatisch Milieu en Kwaliteit] en [Visserij
ph-dynamiek Noordzee
Royal Netherlands Institute for Sea Research ph-dynamiek Noordzee historische metingen, inzichten en perspectief dr. Steven van Heuven (NIOZ) prof.dr. Gert-Jan Reichart (NIOZ) met bijdragen van: prof.dr.
De Waddenacademie Introductie & De Audits van het Monitoringsprogramma (Effecten) Bodemdaling (door gaswinning) Ameland
De Waddenacademie Introductie & De Audits van het Monitoringsprogramma (Effecten) Bodemdaling (door gaswinning) Ameland De Waddenacademie 30 Juli 2008: Start Waddenacademie-KNAW 1 en 2 December 2008: inauguratie
uitwerkfase Project Waddensleutels
Voor Waddensleutels Waddensleutels start een nieuwe fase. Na jaren van in veldwerk in de Waddenzee zitten de onderzoekers nu vooral uitwerkfase binnen, om monsters te analyseren, artikelen te schrijven
Project Waddensleutels
De onderzoekers van Hoopvolle Waddensleutels experimenteren met resultaten kansrijke methoden om mosselbanken te Waddensleutels herstellen. Leren door te doen, luidt de aanpak van het programma. De in
De impact van de Amerikaanse ribkwal
De impact van de Amerikaanse ribkwal (Mnemiopsis leidyi) in de Zuidelijke Noordzee Sofie Vandendriessche, in naam van Lies VANSTEENBRUGGE Karl Van Ginderdeuren [email protected] [email protected]
Wadden Sea Fish Haven: Development agenda for fish in the Wadden Sea and overview of species
Vis in de Waddenzee Ontwikkelagenda voor vis in de Waddenzee en overzicht van soorten Wadden Sea Fish Haven: Development agenda for fish in the Wadden Sea and overview of species Inleiding De Waddenzee
Exoten in mondiale waterwegen: oorzaken en gevolgen
Exoten in mondiale waterwegen: oorzaken en gevolgen Rob Leuven i.s.m. Gerard van de Velde Rob Lenders Lezing Vissennetwerk 3 juni 2010 Instituut voor Water en Wetland Research Radboud Universiteit Nijmegen
WADDEN SLEUTELS. Mosselbanken fundament van het voedselweb. Experimenteel Waddenonderzoek. Bouwen van biobouwers. Nieuw: Waddennatuurkaart
WADDEN Experimenteel Waddenonderzoek Bouwen van biobouwers SLEUTELS Nieuw: Waddennatuurkaart Rijkdom van mosselbanken Waar liggen de toplocaties? Mosselbanken fundament van het voedselweb Het project Waddensleutels
Jan Heemskerk (2006) 53 Texelse Limericks
Jan Heemskerk (2006) 53 Texelse Limericks WADDENWETENSCHAP Prof.dr. Pavel Kabat Bestuursvoorzitter Waddenacademie 30 juli 2008 WAT WETEN WIJ VAN DE WADDEN? EEN BIJZONDER GEBIED VOOR MENS EN MILEU Het Regionaal
Ecosysteem voedselrelaties
Ecosysteem ecologie Ecosysteem voedselrelaties Oceanen: voedselweb + energiestromen Ga naar Mypip.nl en open de oefening 3 voedselketen - voedselweb Doe de oefening en maak vervolgens de aangeleverde vragen.
& 8 38 ! " # $ % " 9 5 5
- $ " 2!"!# % ' ()*+,--./0 /0 / 1 *+,--./0 0 /+ 3 ) (4 ) 1 6 6 7 6 $ 1 1 ( 1 8 38! " # $ % " 9 ! " # $ $ % Verbetering visintrek Friese kust - : 3! - ; - -< -, % -, = -! /> -,? " $ ; %, /-1 / - ( @ @ Projectvoorstel
Project Waddensleutels
De deadline van Waddensleutels Waddensleutels is aanstaande. Op 16 zet eindspurt in april 2015 vindt in Leeuwarden het eindsymposium plaats. Samen met Mosselwad brengt Waddensleutels daar haar eindconclusies
Grenzen verleggen in het Waddengebied. Maarten Hajer
Grenzen verleggen in het Waddengebied Maarten Hajer De Waddenzee versterken: ja, maar hoe? 2 Waar J.C. Bloem niet geldt 3 En dan: wat is natuur nog in dit land? Waddenzee van (inter)nationaal belang Grootste
Prehistorische Klimaatveranderingen
Universiteit Utrecht Prehistorische Klimaatveranderingen De aarde als systeem en de broeikaswereld van het verleden Appy Sluijs Departement Aardwetenschappen, Faculteit Geowetenschappen, Universiteit Utrecht
Kennis voor Klimaat en de Waddenzee
Kennis voor Klimaat en de Waddenzee Reflectie Waddenacademie en de functie ervan in de Kennishuishouding van het Waddengebied Hessel Speelman Amersfoort; 7 april 2011 Onderwerpen reflectieve presentatie
Reflectie van een natuurbeschermer. natuurbeheerder. Michiel Firet, programmamanager Wadden Staatsbosbeheer. Bron: dansgroep Chaverim Deventer
Reflectie van een natuurbeschermer natuurbeheerder Bron: dansgroep Chaverim Deventer Michiel Firet, programmamanager Wadden Staatsbosbeheer Van Dellewal-gevoel naar Meent, tragedie of kans Structurele
Programma naar een Rijke Waddenzee Kees van Es
Nieuwe Wadden Programma naar een Rijke Waddenzee Samen gaat het beter Kees van Es Inhoud Wat is PRW Wat doen we precies De rol van DLG binnen Rijke Waddenzee De toekomst Waarom PRW? 21 oktober 2008: Convenant
Biobouwers in de Waddenzee
Plan van Aanpak Natuurherstelplan Waddenzee Thema 3: Biobouwers in de Waddenzee Luca van Duren Martijn de Jong Norbert Dankers Han Olff Marnix van Stralen Jaap de Vlas Tjeerd Bouma Versie 3 na commentaar
Natuur- en landschapscriteria voor Nationale Parken van Wereldklasse
Natuur- en landschapscriteria voor Nationale Parken van Wereldklasse Naar Nederlandse natuur van internationale allure Joost Tersteeg www.wing.nl Inhoud van deze presentatie Aanleiding en aanpak van deze
Vis in de Waddenzee wat vertelt de monitoring ons (en wat niet)? 6 april, Ingrid Tulp & Loes Bolle
Vis in de Waddenzee wat vertelt de monitoring ons (en wat niet)? 6 april, Ingrid Tulp & Loes Bolle Waddenzee als opgroeigebied Residente (standvis)soorten: hele levenscyclus in Waddenzee Trekvis: op doortrek
MODDERBAD Over de ecologie van het Wad
MODDERBAD Over de ecologie van het Wad Katja Philippart Waddenacademie, Koninklijk NIOZ & Universiteit Utrecht Volksuniversiteit Fryslân, Leeuwarden, 17 februari 2015 Ecological monitoring in the Ems-Dollard
Lees eerst informatie 1 tot en met 7 en beantwoord dan vraag 40 tot en met 52. Bij het beantwoorden van die vragen kun je de informatie gebruiken.
De Waddenzee Lees eerst informatie 1 tot en met 7 en beantwoord dan vraag 40 tot en met 52. Bij het beantwoorden van die vragen kun je de informatie gebruiken. 2p 40 In de informatie worden biotische en
VISSERIJ VISSERIJ. Pim Vugteveen Lucien Hanssen. Radboud Universiteit IWWR - Afdeling Milieukunde. Nijmegen DEEL A - INVENTARISATIE
VISSERIJ VISSERIJ DEEL A - INVENTARISATIE Pim Vugteveen Lucien Hanssen Radboud Universiteit IWWR - Afdeling Milieukunde Nijmegen VERSIE 20120201 FEB 12 INHOUDSOPGAVE 1 INLEIDING... 3 2 CODEBOEK... 4 3
Eilanden en biotische veranderingen in zee. Dr. ir. M.J. Baptist
Eilanden en biotische veranderingen in zee Dr. ir. M.J. Baptist Megasuppletie Zandmotor Megasuppleties kunnen in de vorm van een eiland of schiereiland worden uitgevoerd. Eerste ontwerp ( Kustboekje,
Bijlage VMBO-KB. biologie CSE KB. tijdvak 1. Bijlage met informatie.
Bijlage VMBO-KB 2009 tijdvak 1 biologie CSE KB Bijlage met informatie. 913-0191-a-KB-1-b De Waddenzee - Informatie Lees eerst informatie 1 tot en met 5 en beantwoord dan vraag 37 tot en met 46. Bij het
Ecologie, economie en veiligheid: Kansen voor win-win of een trade-off? NIOZ is an institute of. in cooperation with.
Ecologische uitdagingen Westerschelde Ecologie, economie en veiligheid: Kansen voor win-win of een trade-off? NIOZ is an institute of in cooperation with tjeerdbouma@nioznl LIVING AREA coastal protect
MCN-EFRO project Blauwdruk ( ) Combinatie: offshore wind energy met large-scale mussel farming
MCN-EFRO project Blauwdruk (2010-2014) Combinatie: offshore wind energy met large-scale mussel farming Christine Röckmann IMARES (afd. Maritiem Den Helder) & BLAUWDRUK-partners: TNO Harssens, AMC-RF, ATO-NH,
Klimaatverandering en de Wadden: bedreiging of een kans? Inauguratiesymposium Waddenacademie 1 en 2 december 2008 Leeuwarden
Klimaatverandering en de Wadden: bedreiging of een kans? Inauguratiesymposium Waddenacademie 1 en 2 december 2008 Leeuwarden Overstromingsgebied bij NAP -6.0 m Waddenzee Markermeer A7 A9 A6 Amsterdam A2
Begrazing voor biodiversiteit
Begrazing voor biodiversiteit In terrestrische ecosystemen Chris Smit Community and Conservation Ecology University of Groningen 1 2 Begrazing in NL Hoofddoel Vergroten heterogeniteit en biodiversiteit
Plastics: Mondiaal en lokaal probleem
Plastics: Mondiaal en lokaal probleem Lisbeth Van Cauwenberghe Prof. Dr. Colin Janssen [email protected] Plastic, een succesverhaal! 1850 Celluloid 1970 1 st plastic bumpers 1939 Nylon 1907
Wadden in tijden van Klimaatverandering
Wadden in tijden van Klimaatverandering Oerol College 2018 Kunst ontmoet Wetenschap Marc van Vliet / Pier Vellinga Pier Vellinga, hgl klimaat en Water Waddenacademie; hgl. klimaatverandering VU Amsterdam
Mariene virussen. Corina Brussaard NIOZ - Koninklijk Instituut voor Onderzoek der Zee & Universiteit van Amsterdam (UvA)
Mariene virussen Corina Brussaard NIOZ - Koninklijk Instituut voor Onderzoek der Zee & Universiteit van Amsterdam (UvA) Wat is een biologisch virus? 20-200 nm (miljoenste mm) diameter Bundeltje genetisch
Ecologie is de wetenschap die relaties tussen organismen en hun omgeving bestudeert
Ecologie is de wetenschap die relaties tussen organismen en hun omgeving bestudeert Een ecosysteem is bestaat uit alle organismen uit een bepaald gebied en alle omgevingsfactoren die invloed hebben op
zeehavens Wadden Building with Nature en Haven van Harlingen Waddenprommenade 1, Harlingen NAAR EEN RIJKE WADDENZEE
Programma Wadden zeehavens PROGRAMMA NAAR EEN RIJKE WADDENZEE en Werkatelier 12 december 2012 9.30-12.00 uur Waddenprommenade 1, Harlingen Agenda en Context 4 december 2012 Arjen Bosch Agenda 1. Context
WERKSESSIE Het klimaat verandert en de natuur verandert mee Meebewegen met een veranderende natuur
WERKSESSIE Het klimaat verandert en de natuur verandert mee Meebewegen met een veranderende natuur Werksessie Meebewegen met een veranderende natuur Eerst even voorstellen... Welke soortenrijkdom hebben
Themadag Exoten, 2 december
OPENHEID maakt KWETSBAAR Rob Leewis NCB Naturalis OF BIOLOGISCHE WEERSTAND??? STEL JEZELF OPEN OP EN JE WORDT KWETSBAAR CONCLUSIE: DAT MOET JE DUS ALLEEN DOEN ALS JE STERK (WEERBAAR) BENT Themadag Werkgroep
historische en recente gevolgen van het afsluiten van de Zuiderzee voor trekvissen
Wat wij van het verleden kunnen leren: historische en recente gevolgen van het afsluiten van de Zuiderzee voor trekvissen Katja Philippart Philippart C.J.M. & M.J. Baptist (2016) An exploratory study into
Projectplan MOSSELWAD
Projectplan MOSSELWAD Herstel en Duurzaam beheer Mosselbanken Waddenzee Voorstel t.b.v. Waddenfonds 2008 Partners - EUCC - The Coastal Union - Wageningen IMARES - Nederlands Instituut voor Ecologie (NIOO-CEME)
Tentamen Marine Sciences I
Tentamen Marine Sciences I 7 november 2013 NB1: Schrijf uw naam en studentnummer op ieder in te leveren blad NB2: Maak uw antwoorden compleet maar vooral ook zo kort/to the point mogelijk; gezwets levert
De Waddenzee - Informatie
De Waddenzee - Informatie Lees eerst informatie 1 tot en met 7 en beantwoord dan vraag 40 tot en met 52. Bij het beantwoorden van die vragen kun je de informatie gebruiken. Informatie 1 De Waddenzee R
Bijlage VMBO-GL en TL
Bijlage VMBO-GL en TL 2009 tijdvak 1 biologie CSE GL en TL Bijlage met informatie. 913-0191-a-GT-1-b De Waddenzee - Informatie Lees eerst informatie 1 tot en met 7 en beantwoord dan vraag 40 tot en met
provinsje fryslân provincie fryslân b rj,
- 1 Ons provinsje fryslân provincie fryslân b rj, postbus 20120 8900 hm leeuwarden tweebaksmarkt 52 telefoon: (058) 292 59 25 telefax: (058) 292 51 25 -t J Statenfractie Partij voor de Dieren T.a.v. mevrouw
Is er een point of no return in klimaatverandering? Henk A. Dijkstra, IMAU, Departement Natuuren Sterrenkunde, Universiteit Utrecht
Is er een point of no return in klimaatverandering? Henk A. Dijkstra, IMAU, Departement Natuuren Sterrenkunde, Universiteit Utrecht Overzicht 1. Forcering - respons kritische condities 2. Klimaatgevoeligheid
Wadden in tijden van Klimaatverandering
Wadden in tijden van Klimaatverandering Lezingen Serie Waddenacademie 26 oktober 2015 Vlieland Pier Vellinga Universiteit Wageningen, Voorzitter van het Nationaal Onderzoekprogramma Kennis voor klimaat