Werken met toekomstbeelden

Transcriptie

1 Muriel Geldhof & Hilde Van Lancker 1 Werken met toekomstbeelden De beste manier om je toekomst te voorspellen, is haar zelf te creëren Waarom werken met toekomstbeelden? Er zijn verschillende redenen op te sommen waarom het werken met toekomstbeelden veel mogelijkheden biedt. Het werken met toekomstbeelden is een positief en dynamisch proces. Het werkt opwindend en geeft een positief gevoel door de toekomst mee te creëren (co-creëren). Uit onderzoek blijkt dat een samenleving die een positief beeld heeft van de toekomst empowered 1 wordt om in het heden creatiever te handelen. Een samenleving die een negatief toekomstbeeld heeft, raakt steeds verder verwijderd van haar doel. Vaak zit men vast in het heden. De toekomst ziet men vooral als meer van hetzelfde. Veelal heeft men geen besef van wat de toekomst zou kunnen zijn. Dat de samenleving maakbaar is, klinkt onrealistisch in de oren. Het denkproces bij het werken met toekomstbeelden verloopt in groep. Met een groep mensen ga je op zoek naar iets gemeenschappelijk: waarden, doelen, ideeën, beelden De samenhorigheid die een dergelijk proces veroorzaakt is cruciaal om verandering teweeg te brengen. We leven in een niet-lineaire, complexe en dynamische wereld. Dat zorgt voor verlies aan oriëntatie en onzekerheid. Samen nadenken over de toekomst, maakt die niet minder onzeker, maar geeft wel meer vertrouwen om te kunnen handelen vanuit een gemeenschappelijk perspectief. Door de toekomstbeelden komen we los van het korte termijn denken en kunnen we beter toekomstgericht denken en anticiperen. Werken met toekomstbeelden is zeer sterk gebaseerd op de principes van empowerment. De deelnemers moeten zelf doelstellingen en acties formuleren. De deelnemers beseffen dat 1 Empowerment betekent iemand in staat stellen eigenmachtig te beslissen en te handelen. Via empowerment krijgen individuen, organisaties en gemeenschappen greep op hun eigen situatie en hun omgeving. Ze verwerven controle en hun kritische bewustzijn scherpt aan.

2 Muriel Geldhof & Hilde Van Lancker 2 de richting die ze met onze samenleving uitgaan afhangt van beslissingen en acties die ze nu nemen. Werken met toekomstbeelden en de link met NME en EDO Duurzame ontwikkeling (Pauwels, 2010: p357) heeft veel te maken met het kunnen creëren van een perspectief op de toekomst en het trekken van lessen daaruit voor het heden. Aan de hand van de EDO-principes (cfr. Van Poeck, Loones, 2010) vatten we kort samen op welke manier het werken met toekomstbeelden aansluit bij EDO. Over welk toekomstbeeld jij droomt, hangt nauw samen met de waarden die jij belangrijk acht. Deelnemers visualiseren de toekomst die zij waardevol vinden. Hun toekomstbeeld wordt geconfronteerd met het toekomstbeeld van de andere(n) dat al dan niet is gebaseerd op verschillende waarden. Door verschillende perspectieven op de toekomst te bespreken krijgen de deelnemers meer zicht op eigen en andermans mening en achterliggende gevoelens of emoties. Door het werken aan toekomstbeelden vergaren de deelnemers nieuwe kennis, uit onderzoek en door het luisteren naar elkaar. Werken met toekomstbeelden zorgt ervoor dat de deelnemers inzicht verwerven in een thema en daarbij de verschillende standpunten, perspectieven en visies leren kennen en een plaats geven. Deelnemers komen los van feiten en details. Integrale thema s worden benaderd. Door divers samengestelde groepen van deelnemers en doordat zeer diverse aspecten in beschouwing worden genomen, verruimt het bewustzijn van de deelnemers. Mensen krijgen een bredere kijk op de werkelijkheid zoals die is en zou kunnen evolueren (systeemdenken). Door met een brede groep mensen aan een gemeenschappelijk en wenselijke toekomst te werken, ontstaat een gemeenschappelijke taal en het ervaren van gemeenschappelijke doelstellingen, ondanks de verschillen in ideologie (Pauwels, 2010: p363). Het is een collectief en participatief leerproces. Zeker door het werken met creatieve processen stimuleert het de verbeelding en de creativiteit.

3 Muriel Geldhof & Hilde Van Lancker 3 In de laatste fase van het traject worden acties geformuleerd. Door het aanspreken van passie, dromen en idealen zal het proces makkelijker evolueren tot de persoonlijke inzet van de deelnemers (actiegericht). Het werken met toekomstbeelden kan naast het gebruik voor educatieve doeleinden ook zeer interessant zijn bij veranderingsprocessen en visie- en strategieontwikkeling in een organisatie. Leeswijzer handleiding Deze handleiding geeft je een beeld van de kansen en mogelijkheden die het werken met toekomstbeelden bieden. Je krijgt een overzicht van de verschillende werkvormen. Elke werkvorm wordt ondersteund door een uitgewerkt voorbeeld. Deze voorbeelden vind je in de bijlages. Bij elke werkvorm vind je ook een verwijzing naar websites en/of literatuur voor meer informatie. Niettegenstaande elke werkvorm zijn eigenheid heeft, gelijken ze in meer of mindere mate ook op elkaar. Als educatieve medewerker ben je vrij om, afhankelijk van de doelstellingen en doelgroep, te werken met deelelementen van de verschillende werkvormen. De manier waarop jij er dus uiteindelijk mee aan de slag gaat, is zeer creatief in te vullen. In bijlage 1: Praktijkvoorbeelden geven we een (niet limitatief) overzicht van organisaties en overheden die reeds werkten met toekomstbeelden. De activiteiten worden kort beschreven. Overzicht methodieken Volgende 3 werkvormen vormen de basis voor het werken met toekomstbeelden. Ze zijn vaak een onderdeel van andere werkvormen: - Klassieke visioning - Imagineering - Backcasting

4 Muriel Geldhof & Hilde Van Lancker 4 Onderstaande werkvormen beschrijven een volledig proces/traject waarin de basiswerkvormen (klassieke visioning, imagineering en backcasting) zijn vervat: - Open Space Imagineering (Boulding Ziegler) - Future Search - Scenarioplanning - Dragon Dreaming Daarnaast zijn er nog heel wat varianten op de werkvormen. Enkele varianten worden kort vermeld in de handleiding. Tips voor de moderator/educator - Dromen vraagt veel fantasie en creativiteit van de deelnemers. Daarom is het belangrijk de groep vooraf op te warmen. Je kan dit doen door enkele leuke energizers. Een voorbeeld vind je in bijlage 2. - De keuze van het jaartal is belangrijk. Welk jaartal je kiest, hangt af van het doel dat je wil bereiken. Kies je een niet zo veraf gelegen jaartal, dan zal het verzonnen toekomstbeeld duidelijker gelinkt blijven aan het heden. Kies je een zeer veraf gelegen jaartal, krijg je soms futuristische, utopische beelden. - Omdat we zo gewoon zijn lineair te denken, is het niet makkelijk los te komen van het heden. Vandaar dat het belangrijk is dat het denken over de toekomst gebeurt in een positieve sfeer waarin de deelnemers open staan voor ieders ideeën zonder daar te willen tegenin gaan. - Sta stil bij de dieper liggende waarden die verbonden zijn aan het gecreëerde toekomstbeeld. Wat vinden we als individu of als groep belangrijk? Wat zijn onze dieperliggende drijfveren? Hoe gaan we in de gedroomde toekomst met elkaar om? Hoe ziet onze dag eruit? - Probeer steeds te komen tot één gemeenschappelijk, gedragen toekomstbeeld.

5 Muriel Geldhof & Hilde Van Lancker 5 - Voorzie voldoende tijd voor het actiegerichte luik en het vormgeven van een vervolgtraject. Het is belangrijk aandacht te hebben voor het formuleren van individuele acties en acties voor de groep. Zo blijft het gebeuren niet beperkt tot het fantaseren, maar leidt het ook tot verandering. Methodieken Klassieke visioning Bij de klassieke visioning vraagt de begeleider aan de deelnemers hun ogen te sluiten en zich te verbeelden dat ze zich bevinden in een jaartal in de toekomst, bijv De deelnemers proberen zich met gesloten ogen naar de toekomst te begeven en daar een zo duidelijk en positief mogelijk beeld van te creëren. De begeleider helpt de deelnemers hiermee door een meditatieve tekst te lezen, te zorgen voor rustige muziek en sfeerverlichting. De begeleider stelt ook verschillende vragen die de deelnemers helpen hun toekomstbeeld te concretiseren. Tijdens de klassieke visioning is het zeer belangrijk dat de deelnemers geloven in wat ze zien, zonder vooroordelen en twijfels. Ze gaan er van uit dat alle ideeën goed en waardevol zijn en elke associatie moet een kans krijgen. In bijlage 3 vind je een voorbeeld van klassieke visioning. Imagineering Imagineering is een samentrekking van de woorden image (verbeelding) en engineering (constructie) en betekent de verbeelding construeren. Met imagineering gaan de deelnemers hun toekomstbeeld verder creatief uitwerken en visualiseren aan de hand van theater, verhalen, audiovisuele opnamen, collages met krantenkoppen en foto s, cartoons, video s

6 Muriel Geldhof & Hilde Van Lancker 6 De sfeer in een toekomstige wereld kan bijvoorbeeld in een fictief toekomstjournaal worden vorm gegeven. Vraag de deelnemers de feiten te beschrijven alsof ze werkelijk gebeurd zijn, kies een aantrekkelijke titel voor het nieuwsitem en prikkelende namen van personages. Vermeld op het einde ook de contactgegevens waar geïnteresseerden zich kunnen aanmelden om de beschreven toekomst mee werkelijkheid te laten worden. In bijlage 4 vind je een voorbeeld van een voordracht van Low Impact Man Steven Vromman in de toekomst. In bijlage 5 vind je een voorbeeld van een wandeling door de stad Andergem in Backcasting Eenmaal een gewenst toekomstbeeld werd gecreëerd, probeert men terug te denken. Stuk voor stuk worden de stappen beschreven die nodig zijn om die toekomst te bereiken. De centrale vraag voor backcasting is: indien we een bepaald doel willen bereiken, welke stappen moeten we dan zetten om er te raken. Wat moet er gebeuren over 20 jaar, 10 jaar, 5 jaar, 1 jaar? Wat moet er nu gebeuren? Daarbij worden mijlpalen geïdentificeerd, voorwaarden geformuleerd, alsook uitdagingen en obstakels die onderweg overwonnen moeten worden. Daarmee wordt ook direct een beeld geschetst van de haalbaarheid van het geheel. Backcasting resulteert in een implementatieplan met afspraken, tijdslijn en benodigde budgetten.

7 Muriel Geldhof & Hilde Van Lancker 7 Backcasting gaat over het achteruit plannen (retroplanning), dit in tegenstelling tot forecasting waarbij (lineair) vooruit wordt gepland. Open Space Imagineering (Boulding - Ziegler) Deze werkvorm ontstond vanuit de vredeseducatie en werd in de jaren 70 ontwikkeld door Elise Boulding en Warren Ziegler. Bij Open Space Imagineering wordt gewerkt met een zeer grote groep mensen (100-tal). De groep wordt uitgenodigd zich een visie op een andere

8 Muriel Geldhof & Hilde Van Lancker 8 wereld te verbeelden (klassieke visioning). Bij de Open Space Imagineering worden visies ontwikkeld over een afgebakend thema bijv. groen, vrede Na de visioning-oefening wordt elk individu door een groepje van 3 tot 5 deelnemers met vragen bestookt. Op die manier ontwikkelt iedereen een duidelijker beeld van zijn/haar visie. Alle individuele visies worden daarna in een ruimte opgehangen en door iedereen gelezen. Nieuwe groepjes van mensen die dezelfde visie delen worden gevormd. Deze groepen werken hun toekomstvisie verder uit, verbeelden zich deze toekomst (imagineering) en formuleren de stappen en (ook individuele) acties die nodig zijn om de toekomstvisie te realiseren (backcasting). Future Search Scharnierpunt in het proces van Future Search is een conferentie van tweeënhalve dagen met een vaste structuur, maar met een open uitkomst. De conferentie wordt veelal lokaal georganiseerd, met 60 tot 100 deelnemers. Eén van de principes is het hele systeem in één kamer te zetten. Dit betekent dat iedereen wordt uitgenodigd die belang heeft bij de agenda maar die elkaar gewoonlijk niet ontmoeten. De samenstelling van de groep is dus zeer divers: burgers, bestuursleden, verenigingen, gebruikers van voorzieningen Daarenboven moet 1/3de van de groep afkomstig zijn van vergelijkbare groepen buiten de gemeenschap, bijvoorbeeld van een andere gemeente. Tijdens de conferentie verkennen de deelnemers met elkaar hun collectieve geschiedenis, actuele trends en ontwikkelingen Onderlinge verschillen worden gerespecteerd en problemen en conflicten worden behandeld als informatie, niet als actiepunten. Dialoog vervangt debat. De focus van de Future Search wordt in historisch, globaal en lokaal perspectief gezet. Dit helpt de deelnemers een bredere horizon te krijgen. De deelnemers worden daarbij tot zelforganisatie uitgenodigd. Tijdens de conferentie veranderen de condities waarin mensen met elkaar omgaan. In tweeënhalve dagen ontdekt een diverse groep mensen dat zij in staat zijn een

9 Muriel Geldhof & Hilde Van Lancker 9 gemeenschappelijke basis te vormen die over de individuele barrières van organisatie, opleiding, functie, leeftijd, cultuur, klasse, ras of zelfs zaken als sekse, voorkeur, overtuiging en minderheden heen gaat. Mensen worden in staat gesteld om als gelijken te werken aan taken van gemeenschappelijk belang. De structuur van een Future Search conferentie vind je in bijlage 6. Filmpje: Toelichting Future Search door KaapZ - het team dat vorm, inhoud en proces verbindt - en zo mensen en hun organisaties helpt bij het realiseren van hun collectieve ambities. Scenarioplanning Scenarioplanning is een methode van strategieontwikkeling die veel tijd vraagt en de nodige deskundigheid vereist. Scenarioplanning kan ook ingezet worden om mensen te activeren, gemeenschappen en burgers te vormen. Veel methoden van strategieontwikkeling gaan ervan uit dat de wereld over vijf of meer jaren niet wezenlijk verschilt van de huidige wereld en dat de organisatie invloed heeft op zijn omgeving. Bij scenarioplanning ga je uit van de veronderstelling dat de (nabije en verre) toekomst aanzienlijk kan en zal verschillen van het heden. Scenario s helpen de aandacht te richten op de drijvende krachten, de mogelijke richtingen die evoluties kunnen uitgaan en de grootte van de toevalsfactoren waarmee men te maken kan krijgen. Daardoor zijn ze bijzonder nuttig wanneer rekening moet gehouden worden met tal van factoren en de onzekerheid over de toekomst groot is. Scenario s zijn geen voorspellingen over de toekomst. Ze vormen wel een pakket (altijd als een geheel) van aannemelijke en intern samenhangende verhalen dat mogelijke toekomsten naast elkaar zet. De belangrijkste krachten en onzekerheden die de toekomst beïnvloeden, worden zichtbaar en bespreekbaar gemaakt. Hiermee werken we aan veerkracht en leren we omgaan met complexiteit. We bereiden we ons voor op onzekere toekomsten en kunnen inspelen op verrassingen en onverwachte wendingen. Scenarioplanning volgt een welbepaald stappenplan:

10 Muriel Geldhof & Hilde Van Lancker 10 Verkenning literatuurstudie Bepalen kernvraag en scenariofocus Analyse van context, trends Selectie scenarioassen Uitwerken scenario's Strategieën en beleid Scenarioplanning begint met het afbakenen van de kernvraag en het (scenario)focusonderwerp. Over welke strategische vragen moet worden nagedacht en hoe bakenen we het project geografisch, thematisch en organisatorisch af. Ook het tijdskader wordt bepaald. Met een divers samengesteld team en door de verzameling van informatie worden standpunten, inzichten en feiten met betrekking tot de kernvraag/focusonderwerp verzameld. Doorslaggevende relevante trends en drijvende krachten op iets langere termijn, ingrijpende evoluties en gebeurtenissen die de toekomst sterk kunnen beïnvloeden worden vastgesteld en geanalyseerd. Een lijst van drijvende krachten wordt gerangschikt volgens het belang en de graad van onzekerheid. Uit de lijst van de belangrijkste en meest onzekere drijvende krachten moeten er twee gekozen worden. Deze vormen de twee assen voor het scenariosjabloon. De twee kanten van de assen zijn links en rechts tegenovergestelden, de assen moeten onafhankelijk van elkaar zijn, niet dezelfde drijvende krachten vertegenwoordigen en samen vier mogelijke kwadranten geven.

11 Muriel Geldhof & Hilde Van Lancker 11 Vanuit de scenarioassen worden dan drie of vier scenario s (kwadranten) uitgewerkt, wat aan een creatief proces kan worden gekoppeld. Het aantrekkelijk voorstellen van de scenario s helpt bij de voorstelling van de scenario s aan de mensen die niet direct betrokken zijn bij het proces. Elk uitgewerkt scenario toont welke kansen er zich aandienen, welke bedreigingen er zich voordoen en welke strategische opties er kunnen worden genomen. Belangrijk is ook op zoek te gaan naar indicatoren (gebeurtenissen of kenmerken) die erop wijzen dat een bepaald scenario zich al dan niet voordoet. De bedoeling hiervan is nieuwe ontwikkelingen zo snel mogelijk op te merken om zodoende in staat te zijn snel de strategieën bij te sturen. Daarna worden de scenario s vertaald in beleidskeuzes en strategische opties worden verkend. Een organisatie kan reactief of proactief met de scenario s omgaan. In een reactief beleidsdenken worden scenario s gebruikt om zich defensief voor te bereiden op alle mogelijke gewenste en ongewenste toekomsten en om robuuste en flexibele strategieën te ontwikkelen. In een proactief denken zal de groep het meest gewenste en het worst-case scenario bepalen en strategische beslissingen nemen om de toekomst te beïnvloeden in de richting van de meest gewenste scenario. Het team zal dus met zijn strategie proberen te sturen van het meest waarschijnlijke naar het meest gewenste scenario. Het (narratieve) resultaat van scenarioplanning kan ook gebruikt worden als basis voor een publieke, maatschappelijke dialoog. De verschillende scenario s worden besproken en in beschouwing genomen. Dit kan bijv. leiden tot een consensus over de ongewenste effecten van soms sterk bepleite oplossingen. In bijlage 7 vind je een voorbeeld van de scenarioassen, ontwikkeld in het kader van het Nederlands project Leraar Filmpje: Mijn Borne 2030 toekomstscenario s : 4 scenario s voor de gemeente Borne worden voorgesteld. Filmpje: Masterclass Scenarioplanning : Filmpje over een 4-daagse cursus (periode februari april 2011) op de Nyenrode Business Universiteit over scenarioplanning voor bedrijven en organisaties.

12 Muriel Geldhof & Hilde Van Lancker 12 Dragon Dreaming Dragon Dreaming verwijst naar de combinatie van 2 werelden. Dreaming refereert naar de term dream time die verwijst naar de mythologie en spiritualiteit van de Aboriginals. Met Dragon wordt aangegeven hoe je het best om kunt gaan met dingen die je ziet als probleem. Maak gebruik van de mogelijkheden die een Dragon je biedt. Als je bijvoorbeeld te maken krijgt met een persoon die er alles aan doet om jouw project tegen te werken, ga dan in gesprek met die persoon en probeer te achterhalen waarom deze persoon zo reageert. Mogelijk ziet deze persoon iets wat jij niet ziet en kan dit inzicht ervoor zorgen dat je het project kunt verbeteren. Dragon Dreaming geeft inzicht in het totale proces wat je doorloopt met een groep op weg naar een doel en geeft allerlei middelen om effectief samen te werken, het genereert zeer veel enthousiasme, motivatie en betrokkenheid. Er wordt bewust gekozen voor een bepaalde mate van chaos. Chaos zorgt ervoor dat mensen ten volle hun kwaliteiten kunnen inzetten en kunnen ontwikkelen. Als je meedoet aan een Dragon Dreaming project merk je dat je ook persoonlijk groeit. Uit onderzoek blijkt dat de meest succesvolle projecten hun aandacht gelijk verdelen over 4 hoofdfases: - Droom - Plan - Doe - Vier In onze Westerse samenleving zijn we vooral bezig met de plan en de doe fases. We hebben niet veel aandacht voor de 2 leukste fases: droom en vier. Dit maakt onze projecten minder succesvol.

13 Muriel Geldhof & Hilde Van Lancker 13 De deelnemers gaan in een kring, van 6 tot 8 mensen, zitten. Bij meer deelnemers splits je de groep op en voeg je later de resultaten bij elkaar. De deelnemers krijgen volgende vraag voorgelegd: 'Wat moet dit project bereiken om jouw deelname 100% de moeite waard te maken?' Een praatstok gaat de hele kring rond tot iedereen zijn of haar doelstellingen heeft kunnen verwoorden. Als je tevreden bent over je inbreng geef je de stok door, en het kan wel drie of vier rondes duren voordat iedereen zijn zegje gedaan heeft. In dit stadium is er geen sprake van discussie, bekritisering of competitie. Het gaat alleen maar om het verzamelen van de doelen van de deelnemers. Als dat klaar is heb je een lijst met doelen voor het project. Het project wordt uitgewerkt zodat 100% van de doelen gerealiseerd kan worden. De 2 bekendste technieken van Dragon Dreaming zijn de droomcirkel en de Karabirrdt. Droomcirkel Elk project begint met een initiatiefnemer die een droom heeft. Deze verzamelt mensen om de droom heen. De initiatiefnemer vertelt zijn droom om deze meteen daarna los te laten zodat hij nu slechts een deelnemer is aan het proces. De droom wordt overgenomen door de groep. Iedereen is leider, er is geen centrale leider. Iedereen gaat in een cirkel zitten en om de beurt vertellen de betrokkenen wanneer voor hen de droom gerealiseerd zou zijn. Iemand noteert de dromen van de mensen. Geen enkele droom is verkeerd, want het is de droom van iemand, de anderen luisteren oplettend naar de droom van een ander. De gesprekken blijven net zo lang doorgaan tot er dromen herhaald worden of tot niemand meer iets toe heeft te voegen. Tijdens de droomcirkel ontstaat er een soort magie, mensen verbinden zich aan een project en gaan het als hun project ervaren. Karabirrdt: De Karabirrdt (dit woord wordt gebruikt door Aboriginals voor spinnenweb) is een soort bordspel. De Karabirrdt geeft een overzicht van het groepsproces.

14 Muriel Geldhof & Hilde Van Lancker 14 Het bordspel is een middel voor het benoemen en opzetten van de vele stadia (droom, plan, doe en vier) van een project. Met het schema maak je ook een checklist die je tijdens het project kan raadplegen om de vorderingen bij te houden. Een voorbeeld van het Karabirrdt vind je in bijlage 8. Varianten Er bestaan heel wat varianten op de werkvormen. Hieronder worden enkele varianten uit het boek Opvoeden tot wereldburger 2. Handboek voor de leerkracht van het secundair onderwijs (Fountain, S. 1996: p ) vermeld. Persoonlijke tijdlijnen Aan de hand van een tijdslijn van de geboorte tot heden brengt men eerst de belangrijkste gebeurtenissen uit het persoonlijk verleden in kaart. Van daaruit vertrekken twee vertakkingen van de tijdslijn. Elke vertakking stelt een toekomstperspectief voor. De ene vertakking het ideale toekomstperspectief, de tweede het meest waarschijnlijke toekomstperspectief. Dit wordt in groep besproken. Stappen naar verandering De leerlingen leggen in kleine groepjes een 8-tal kaartjes in de juiste volgorde: 1 kaartje met schets van een probleem; kaartjes met stappen die lokale bevolking zetten om een probleem van een ontwikkelingsland positief te veranderen; laatste kaartje hoe de situatie eruitziet na de veranderingen. Het resultaat wordt besproken. Beroepen in de toekomst Om de invloed van de technologie in ons leven in te zien, worden beroepen uit het verleden, heden en de toekomst onderzocht en besproken. Een geschiedenis van de toekomst Er wordt uitgegaan van een milieu dat schoon is in de toekomst. Met tekeningen en titels worden de stappen geïllustreerd die deze verandering bewerkstelligde.

15 Muriel Geldhof & Hilde Van Lancker 15 Scenario s voor de toekomst Een actueel probleem, bijvoorbeeld de opwarming van de aarde, wordt bestudeerd in het toekomstperspectief van vijf verschillende scenario s. Elk scenario toont een verschillende aanpak om het probleem op te lossen. In deelgroepjes worden de vijf scenario s uitgeschreven in een informatieve Tv-uitzending. De wetgevers van de toekomst We gaan 20 jaar in de toekomst en beelden ons in dat we deel uitmaken van een wereldregering. 12 wetsvoorstellen worden in kleine groepjes bediscussieerd. De positieve en negatieve effecten voor hier en ginder worden besproken. Of het wetsvoorstel er al dan niet komt, wordt met de ganse groep besproken en daarna gestemd. De boom van de toekomst (variant toekomstwiel) De leerlingen denken na over hoe een verandering de toekomst kan beïnvloeden voor verschillende groepen in de maatschappij. Eén verandering, bijvoorbeeld het gat in de ozonlaag, en vier groepen, bijvoorbeeld kinderen, bedrijfsleiders, worden geselecteerd. De stam van de boom stelt de verandering voor. Vanuit de stam vertrekken vier takken die elk één van de groepen voorstelt. Op groene kaartjes worden de rechtstreekse gevolgen voor de groepen genoteerd. Bij elk groen kaartjes wordt minstens 1 bijkomend gevolg, dat voortvloeit uit het eerste rechtstreeks gevolg, op een blauw kaartje geschreven. Daarna worden op gele kaartjes de gevolgen van derde orde voorgesteld. Bij het toekomstwiel wordt in plaats van de boomstructuur een diagram gebruikt. Andere varianten: Milieu en gezondheid op straat Het NMEC De Helix ontwikkelde het vormingsaanbod Milieu en gezondheid op straat. Tijdens een korte wandeling die leidt langs een drukke weg, stadsgroen, een winkelstraat en terrasjes gaat de groep actief op zoek naar het verband tussen milieu en gezondheid.

16 Muriel Geldhof & Hilde Van Lancker 16 Eén van de opdrachten tijdens deze wandeling neemt het verleden en de toekomst van natuur en bebouwing onder de loep. Aan de hand van een foto en transparant wordt aan de deelnemers gevraagd met rode en zwarte stift een respectievelijk positief en negatief toekomstbeeld van de omgeving op de foto te schetsen. Het hele pakket vind je op (zie vorming ). Bouwen van een duurzame kantine (met Kapla-blokken) In 2010 organiseerde het Groothertogdom Luxemburg de 24ste editie van de NME- Beneluxconferenties. Het voedselvraagstuk was er aan de orde onder de titel 'Eet je bord leeg! Voeding en educatie voor duurzame ontwikkeling (EDO)'. Een van de sessie betrof het bouwen van een duurzame kantine. De deelnemers realiseerden hun ideale kantine van de toekomst. De methodiek bestaat uit volgende fasen: - Fase 1: Kritische fase: Elke deelnemer schrijft 2 items op een post-it die hij niet goed vindt aan zijn kantine/keuken/cafetaria op het werk. De antwoorden worden geclusterd. - Fase 2: Kritische punten herformuleren in positieve zin: In kleine groepjes wordt dit voorbereid. De resultaten worden per groepje naar voor gebracht. - Fase 3: Stemronde: Elke deelnemer stemt op de 3 meest belangrijke items (3 bolletjes kleven voor meest, 2 voor iets minder en 1 bolletje voor minste van de 3 belangrijkste). - Fase 4: Presentatie van de resultaten aan de groep. - Fase 5: Samen bouwen van de ideale kantine met blokjes (Kapla, bevat 1000 blokken)

17 Muriel Geldhof & Hilde Van Lancker 17

18 Muriel Geldhof & Hilde Van Lancker 18 Referenties Algemeen De Vriendt, J. (2009), Van nu naar 2025 en weer terug, in: J. De Vriendt, De grondwet. Veranderkracht van lokale gemeenschappen in het licht van duurzame ontwikkeling, Cahier 09, Brussel, Pauwels, J. (2010), Zeven generaties ver: duurzame ontwikkeling en de kunst van het ver(der)-kijken, in: J. Peeters, Een veerkrachtige samenleving. Sociaal werk en duurzame samenleving, EPO, Berchem, Pauwels, J. (2007), Toekomstscenario s en de kunst van het ver(der)-kijken, in: J. De Vriendt, Er is leven na de mort subite. Toekomstverkenning voor het sociaal-cultureel werk, Cahier 07, Brussel, Hopkins, R. (2008), The transition handbook, Cornwall. Byrne, J. en Burchsted, S. (2001), Shaping our Future: facilitators Guidebook (te raadplegen via The co-intelligence institute: Scenario and visioning work (te raadplegen via Future Search van der Ploeg, G. en Stoppelenburg, A. (2007), Futuresearch. Inspireren, ontdekken, leren, zien, verbeelden en doen ineen in: Management Tools nummer 1, 8-12 van der Ploeg, G. en Stoppelenburg, A. (2006), Futuresearch. Inspireren, ontdekken, leren, zien, verbeelden en doen ineen in: M&O nummer 3/4, Scenarioplanning

19 Muriel Geldhof & Hilde Van Lancker 19 Steyaert, S. (2006), Scenariomethoden, in: Participatieve methoden. Een gids voor gebruikers, (te raadplegen via De Smedt, P. (2005), Verkennen van de toekomst met scenario s te raadplegen via toekomstverkenning.pdf) Scearce, D. en Fulton, K. en the Global Business Network Community (2004), What if? The art of scenario thinking for nonprofits Byrne, J. en Burchsted, S. (2001), Shaping our Future: facilitators Guidebook (te raadplegen via In verschillende stappen (lesuren) wordt uitgelegd hoe je aan de slag kan met toekomstscenario s, voor leerlingen van 15 tot 24 jaar maar zeker ook toepasbaar voor volwassenen. Het volledige uitgewerkte voorstel duurt 24 uren. Dragon Dreaming

20 Muriel Geldhof & Hilde Van Lancker 20 Bijlage 1: Praktijkvoorbeelden Leuven Overmorgen Begin 2011 lanceerden de stad Leuven en het Netwerk Duurzaam Leuven de campagne Leuven Overmorgen. Met deze campagne roepen ze de burgers op mee na te denken over hoe de mobiliteit, huisvesting en voedselvoorziening in de toekomst zal moeten worden georganiseerd. Van 28 augustus tot 16 december 2011 organiseren ze tal van activiteiten waar je individueel of in groep aan kan deelnemen. O.a. woonkamergesprekken, filmpjes met veel vrijheid aan de burgers om zelf creatief invulling te geven. De ideeën en beelden worden op een groots slotmoment aan een panel met Leuvense politici, academici en zakenmensen voorgelegd. De beste filmpjes, verhalen worden tentoongesteld in een museum. Gent Over Morgen Met het project Gent Over Morgen wil de stad Gent de burgers betrekken bij de invulling en de realisatie van een langetermijnvisie van de stad. In 2009 werden de Gentenaars via de website en via allerlei andere communicatiekanalen gevraagd om mee te denken. Een eerste toonmoment vond plaats in de Gentse Vooruit. Het werd een creatieve voorstelling opgebouwd rond de ideeën en suggesties van de Gentenaars en aan de hand van 10 statements zoals Is de Veldstraat nog een winkelstraat in 2020?. In de toekomst wil de stad Gent verschillende doelgroepen bereiken via verschillende sporen o.a. het project Wijk Over Morgen waarbij inwoners kunnen deelnemen aan één of meerdere focusgroepen in hun wijk. In de focusgroepen worden een aantal prioritaire thema s voor die bepaalde wijk uitgespit. Wonderwijs Gent Het Gentse Transitie-initiatief diende in kader van Gent Over Morgen een voorstel in bij het departement Onderwijs en Opvoeding van de stad i.v.m. het onderwijs in Wonderwijs richt zich op de vorming van het sociaal kapitaal. Het gaat om het stimuleren van vaardigheden, niet enkel gefocust op kennis en economische ontwikkeling, maar ook de sociale en culturele competenties, de creativiteit in de samenleving en het leren om samen leefbare en duurzame buurten en wijken te realiseren.

21 Muriel Geldhof & Hilde Van Lancker 21 Dierlijke productie en consumptie in de 21 ste eeuw stakeholders ontwikkelen scenario s Het project (2003) is een initiatief van DP21 vzw en de Koning Boudewijnstichting. Eerst werden een 40-tal interviews afgenomen met personen uit diverse stakeholdergroepen. Deze interviews werden gestructureerd en schematisch vormgegeven waarna via een workshop van 1 dag terugkoppeling werd georganiseerd. In een tweede fase werden drie scenario s ontwikkeld en sleutelonzekerheden (externe factoren of drijvende krachten) bepaald, gedurende twee tweedaagse workshops waar telkens een 40-tal personen deelnamen. De bedachte scenario s werden in verhalen uitgeschreven door een schrijver. In een derde fase worden de gewenste en ongewenste aspecten van de drie scenario s onderzocht. In een laatste fase werden stakeholderdagen georganiseerd waarbij elke betrokken sector werd geïnformeerd over de ontwikkelde scenario s en debat werd gevoerd over de implicaties. De verschillende standpunten en zienswijzen van de verschillende sectoren werden gebundeld in stakeholderkaarten. (rechtstreekse link: Ruimte voor morgen In 2010 startte het denkproces over het nieuwe beleidsplan Ruimte (Departement Ruimtelijke Ordening, Woonbeleid en Onroerend Erfgoed) met een ViA-rondetafel Groen Stedengewest samen denken over de Vlaamse ruimte met een 100-tal experts. Dit resulteerde in een brochure en rapport. Daarnaast konden ook burgers, verenigingen en overheden hun stem laten horen over Vlaanderen in 2050 via een online bevraging. Met de input uit de ronde tafel, de burgerbevraging en een 3-tal partnerdialogen alsook de resultaten van het wetenschappelijk onderzoek wordt het beleidsplan Ruimte vormgegeven. Deze schriftelijke neerslag vormt op zijn beurt de basis voor een ruim maatschappelijk debat dat gebruikt zal worden voor een ontwerp van beleidsplan. Battery Low Battery Low is een jongerenforum, georganiseerd door Globelink vzw, over de toekomst van energie. Een groep jongeren ging in de periode driemaal op weekend. Aan de hand van actieve en creatieve activiteiten werkten ze zich in in het thema 'Energie'. Ze gingen in discussie met experts. Ze bedachten in creatieve verhalen hoe de energietoekomst er zou kunnen uitzien in Ze kozen tussen een aantal mogelijke scenario's en bedachten wat zijzelf, de industrie, de overheden... moeten doen om de gewenste toekomst te verwezenlijken. Hun ideeën werden creatief vertaald in filmpjes, krantenartikels

22 Muriel Geldhof & Hilde Van Lancker 22 Transitie: Samen de toekomst Ontwerpen Transitie initiatief Gent en Vormingplus lanceren een traject om samen op een creatieve manier aan de slag te gaan over positieve toekomstbeelden. Op een startdag werden de deelnemers geïnspireerd door enkele transitiedenkers en voorbeelden van overal ter wereld. Daarna konden de deelnemers hun ideeën vorm geven in een verhaal, een beeldend kunstwerk, een animatiefilm of een heuse comedy act. Deze dag was slechts de intro van een hele reeks workshops die uitmonden in een toonmoment. Hoe zie ik mijn wereld in 2030? In 2010 deed de Stichting P&V een oproep tot de in België wonende jongeren, tussen 16 en 26 jaar, om vrij, individueel of in groep, in de vorm van een kort scenario of een synopsis (schriftelijk, audio of visueel) hun visie op de wereld in 2030 weer te geven. Een 100-tal ingezonden visies werden gebundeld op de website. Door een jury, voornamelijk bestaande uit jeugdverenigingen, werden 2 laureaten gekozen. Deze visies werden tot artistieke productie uitgewerkt. Education 2030 Een onderzoeksproject van de School of Education (Associatie K.U.Leuven) met als doel het creëren van toekomstscenario's voor onderwijs en in het bijzonder de plaats van de leraren(opleiding). Vier scenario s werden uitgewerkt. Op een slotconferentie (in november 2010) verdiepten een 100-tal aanwezigen zich in de verschillende scenario s. Een van de resultaten van het hele proces is een handleiding. In verschillende stappen wordt de methodiek van het scenarioleren beschreven met concrete tips, te vermijden valkuilen en concrete ervaringen. De handleiding is opgebouwd uit drie delen. Een eerste korte introductie op de methodiek, de meerwaarde voor het onderwijs en enkele randvoorwaarden, vervolgens de kern met een gedetailleerde beschrijving van de verschillende fases en tot slot bijlagen met een verklarende begrippenlijst, handzame werkfiches en gebruikte bronnen. Een filmpje over het project Education 2030 vind je via Meer info over de slotconferentie vind je via

23 Muriel Geldhof & Hilde Van Lancker 23 Kunst en Zwalm Zwalm anno 2209: Zicht op Nederzwalm Vzw Boem, i.s.m. de gemeente Zwalm en de Provincie Oost-Vlaanderen, stippelt om de 2 jaar een kunstroute uit. In 2009 was fotograaf Roel Jacobs een van de kunstenaars. Met zijn werk Arboretum voor bedreigde boomsoorten ambieert hij dat zoveel mogelijk monumentale bomen worden aangeplant. Hij plaatste daarvoor houten paaltjes met telkens een naambordje van een bedreigde boomsoort. Hij vraagt de bewoners een boom te adopteren (met notaris-akte) en hun hele leven voor de boom te zorgen. In De Kaaihoeve, het vertrekpunt van de kunstroute, staat een prentkaartenstandaard met, welliswaar bewerkte, foto s van de locaties van de paaltje, maar dan in 2209 met de volwassen bomen. (zie 2009 ) Scenario 2020 Het Albeda College is een regionaal opleidingscentrum met ruim 50 vestigingen in de regio Rijnmond (Nederland). Ze bieden een scala aan opleidingen, waarin middelbaar beroepsonderwijs, educatie en bedrijfspraktijk zijn geïntegreerd. Met het project Scenario 2020 brachten ze na een traject van een 7-tal maanden (periode ) scenario s voor de school in 2020 in kaart. Wat is belangrijk voor de toekomst en

24 Muriel Geldhof & Hilde Van Lancker 24 wat is onvoorspelbaar? Ze dachten na over het handelen van het Albeda College en bepaalden welke positie ze in de toekomst innemen in de snel veranderende samenleving. Het traject startte met een masterclass. Daarna zijn de groepen, elk met hun eigen scenario, aan de slag gegaan. In zeven maanden hebben de groepen hun scenario en de context ervan verkend, belangrijke trends en ontwikkelingen in kaart gebracht en geclusterd. Bij de uitwerking van het scenario werden een aantal onderwerpen naar voor geschoven die zeker aan bod moesten komen, bijvoorbeeld rol van de docent, relatie met de omgeving Extra programmaonderdelen ter ondersteuning waren het Albeda Café met plenaire bijeenkomsten met externe deskundigen ( Meeting More Minds waarbij gastsprekers vergezichten schetsen en nieuwe invalshoeken creëren), de vraagstukken die tussentijds konden worden voorgelegd aan de Raad van Inspiratie, de website waar op stellingen kon worden gereageerd, via on the spot konden leerlingen, voor de camera, hun mening geven over wat zij belangrijk vonden voor de toekomst Het project resulteerde in vier verschillende scenario s, vier verhalen die zijn beschreven alsof het 2020 is. Bij het ene is de overheid dominant, bij het andere is de maatschappij bijvoorbeeld hyper-individualistisch. Binnen de scenario s wordt antwoord gegeven op heel veel relevante vragen: de rol van de school, hoe het aanbod van opleidingen eruit ziet, hoe de relaties met de omgeving zijn, wat de functie is van technologie, hoe de rol van de docent zal zijn, wie de opleidingen financiert Leraar De toekomst van het leraarschap In het najaar van 2010 bogen 8 ervaren docenten van het Educatief Meesterschap Amsterdam zich over de vraag hoe hun beroep er over tien jaar uit zou kunnen zien. In het kader van de masteropleiding Professioneel Meesterschap werden onderdelen van de opleiding, elementen van onderzoek en ervaringen uit de praktijk samen gebracht om mogelijke toekomsten voor het leraarschap in kaart te brengen. Toekomstscenario s die gebaseerd zijn op trends in het onderwijs en in de samenleving. Toekomstscenario s die uitdagen om na te denken over wat de consequenties van die trends kunnen zijn voor het beroep van leraar. Maar die ook uitdagen om daar een positie in te nemen en de toekomst naar je eigen hand te zetten. Op basis van een brainstorm zijn 8 trends, in het onderwijs en de samenleving, geïdentificeerd die impact zullen hebben op het beroep van leraar in Deze trends zijn geordend op basis van een inschatting van de impact die ze zullen hebben op het beroep van de leraar en een inschatting van de (on)voorspelbaarheid van de trend. Twee van deze trends werden gekozen als centrale scenario-assen: Verantwoordelijkheid en controle in het onderwijs en Rollen en verantwoordelijkheden van leraren en leerlingen.

25 Muriel Geldhof & Hilde Van Lancker 25 Deze twee onzekerheden creëren samen vier verschillende toekomstscenario s, die volledig en grondig werden uitgewerkt. Project Toekomst in Waalwijk De inventarisatie van feiten en ontwikkelingen, de wensen van inwoners van Waalwijk (via de ansichtkaarten en stellingen) en de ideeën van verenigingen, instellingen en bedrijven anno 2010 leverde voldoende aangrijpingspunten voor het opstellen van vier scenario s van Waalwijk over 15 à 20 jaar. Elk van de scenario s geeft een beeld van de toekomstige ontwikkeling van verschillende thema s: landschap en groen, recreatie, wonen, werken, verkeer en vervoer, detailhandel, onderwijs, welzijn en zorg en de rol van de gemeente. (zie projecten ) Milieuverkenning 2030 De Milieuverkenning 2030 (publicatie van de Vlaamse Milieumaatschappij) onderzoekt hoe het milieu in Vlaanderen er kan uitzien binnen enkel decennia. De bedoeling is om beleidsmakers en geïnteresseerde burgers te tonen hoe de milieukwaliteit in Vlaanderen kan evolueren en welke impact het beleid daarop kan hebben. De toekomstige ontwikkelingen zijn met behulp van drie beleidsscenario s met toenemend ambitieniveau in beeld gebracht: - Het referentiescenario onderzoekt hoever het huidige milieubeleid reikt. - Het Europa-scenario onderzoekt wat nodig kan zijn om de Europese ambities op vlak van klimaatverandering, luchtkwaliteit en waterkwaliteit op middellange termijn te realiseren. - Het visionaire scenario onderzoekt hoe het milieu kan veiliggesteld worden voor huidige en toekomstige generaties. De uitkomst van de scenario s geven aan wat nodig kan zijn om bepaalde ambities te realiseren. De Milieuverkenning 2030 mag geenszins als een voorspelling van de toekomst worden gezien. Het rapport beschrijft meerdere ontwikkelingen die zich in de toekomst onder bepaalde omstandigheden kunnen voordoen. De Milieuverkenning 2030 beschrijft ontwikkelingen in de economische sectoren, en de gevolgen daarvan voor de milieudruk en de milieukwaliteit.

26 Muriel Geldhof & Hilde Van Lancker 26 Natuurverkenning 2030 Hoe zal de natuur in Vlaanderen gedurende de volgende decennia evolueren? Welke impact kan het beleid daarop hebben? De Natuurverkenning 2030 (publicatie van Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek) beschrijft meerdere ontwikkelingen die zich in de toekomst onder bepaalde omstandigheden kunnen voordoen. Het zijn dus geen voorspellingen. De Natuurverkenning 2030 focust op de gevolgen van de milieukwaliteit en het landgebruik voor de biodiversiteit. Vlaams Adaptatieplan Overal op de wereld, dus ook Vlaanderen, zal men de invloed van de klimaatverandering ondervinden. Voorspelde gevolgen van de klimaatverandering zijn onder meer een stijging van de zeespiegel, hittegolven en hevige buien met overstromingen afgewisseld met lange periodes van droogte. Om deze uitdagingen het hoofd te bieden moet ook Vlaanderen zich adapteren. Uiteraard gaat het om een breed gamma aan sectoren, van landbouw tot toerisme, en om een brede waaier aan effecten van de klimaatverandering, van overstromingsrisico s tot invloeden op de bosbouw. Daarom zal binnen elk beleidsterrein en op elk niveau moeten worden samengewerkt om de uitdagingen aan te pakken. De afgelopen jaren is er in Vlaanderen al van alles gebeurd op het gebied van klimaatadaptatie. Zo heeft het zoeken naar oplossingen geleid tot de start van verschillende onderzoeken en studies. Deze studies hebben al tot verschillende concrete acties en adaptatiemaatregelen geleid en geven een steeds vollediger beeld van wat er gedaan moet worden. In 2012 zal alles samen worden gebracht in het Vlaams Adaptatieplan (Departement Leefmilieu, Natuur en Energie). De verschillende sectoren zullen de mogelijkheid krijgen om elk hun eigen stukje te schrijven alsook op elkaars plannen te reageren. Verschillende (ambtenaren)werkgroepen op (sub)sectoraal, Vlaams, Belgisch en Europees niveau werken de beste adaptatiestrategieën uit en kijken toe op de juiste invulling van de adaptatieplannen. De klimaatverandering zal iedereen aangaan, en daarom zal adaptatie ook binnen alle niveaus van internationaal tot in de keuzes van de burger vanzelfsprekend worden. Het adaptatieplan moet een breed draagvlak hebben. Om dit te bereiken worden er informatiedagen, workshops en conferenties georganiseerd.

27 Muriel Geldhof & Hilde Van Lancker 27 Our Common Future 2.0 Our Common Future 2.0 is een innovatief project (vanuit de Radboud Universiteit Nijmegen) rond duurzaamheid nu en in de toekomst. Met ruim 400 mensen is in korte tijd een toekomstvisie ontwikkeld op negentien belangrijke maatschappelijke thema s. Het doel van dit project was om met elkaar op een ongewone manier na te denken over de betekenis en ontwikkeling van duurzaamheid. Al lang is die term niet meer het exclusieve domein van milieukundigen en ecologen. Het begrip duurzaamheid wordt voor steeds meer onderwerpen gebruikt. Dat is soms lastig want daarmee vervaagt de betekenis. Tegelijkertijd is die verbreding ook positief, want het geeft aan dat het debat over duurzaamheid zich steeds verder ontwikkelt. Het project Our Common Future 2.0 presenteert dan ook niet dé definitie van duurzaamheid, maar toont juist meerdere invalshoeken van en opvattingen over duurzaamheid naast elkaar. Deze meerstemmigheid of polyfonie is een realistische afspiegeling van het maatschappelijke debat over duurzaamheid. Op de website van het project staan over alle thema s deelrapporten en uitgebreide samenvattingen. Het resultaat is ook terug te lezen in het boek Duurzaam Denken Doen. Beursstand Hoe ziet onze voeding eruit in 2050 Op de Opendeurdag van het NMEC De Helix werkte de Dienst NME een beursstand uit. Op drie tafels werden 3 verschillende toekomstscenario s uitgewerkt. - Scenario 1: verder hoe we bezig zijn - Scenario 2: eigen kweek (lokale voeding, moestuinen ) - Scenario 3: Einstein (technologie, GGO, kweekvlees ) De bezoekers konden een post-it plakken bij hun voorkeurscenario. Ook was er een schrijfwand waarop de bezoekers hun ideeën over de toekomst van onze voeding konden neerschrijven.

28 Muriel Geldhof & Hilde Van Lancker 28 Fast Forward 2020 Gedurende twee dagen werden jongeren gestimuleerd na te denken over de toekomst. Een halve dag lang worden de jongeren uitgedaagd in een mix van cultuur, media en wetenschap, van journalistiek, kunst en debat. Fast Forward 2020 focust op de (nabije) toekomst. Welke uitdagingen en evoluties staan de jeugd te wachten? Waar liggen de bedreigingen en de kansen? Het programma vertrekt van drie concrete thema s: de auto, Facebook en het lichaam. Drie sprekers openen met een reeks prikkelende analyses en stellingen. - Kris Peeters publiceerde het opgemerkte boek De file voorbij waarin hij een totaal nieuwe kijk op mobiliteit voorstelt. Jongeren zijn bekommerd om het milieu, maar ze willen allemaal graag autorijden. Hoe moet dat in de toekomst? - Jo Caudron is een Vlaamse internetpionier. Hij adviseert bedrijven en overheden over het gebruik van social media. Hoe ziet de toekomst eruit voor de jongeren die opgroeien op Facebook? Hoe evolueert leven en werk op en met het net? - Geerdt Magiels is wetenschapsfilosoof en recenseert wetenschappelijke boeken (Radio 1 en De Standaard). Welke impact zal de wetenschap hebben op ons lichaam? Worden we 100 jaar of veranderen we in halve robotten met een pak chips in ons lijf? In het tweede deel werkten de jongeren zelf hun toekomstbeeld uit. Deze workshops en brainstorms werden begeleid door mensen van Pantopicon, een studio die bedrijven en overheden helpt nadenken over de toekomst. Het programma werd afgesloten met een presentatie van de resultaten van de sessies. Fast Forword 2020 was een project van Villanella en Wereldculturencentrum Zuiderpershuis voor scholen.

29 Muriel Geldhof & Hilde Van Lancker 29 Bijlage 2: Energizer Benodigdheden: Diverse voorwerpen Doel: - Creativiteit stimuleren - Kennismaking Aanpak: Elke deelnemer kiest een voorwerp. Welk voorwerp je kiest, is van geen belang. Elke deelnemer krijgt de tijd om een verhaal te verzinnen bij het voorwerp. Van wie heb je het voorwerp ontvangen (je grootmoeder, een rommelmarkt, een heks )? Wat is de nieuwe (futuristische) functie van het voorwerp? Daarna vertel je je verhaal aan een andere deelnemer. De andere deelnemer neemt het voorwerp in ontvangst en vertelt ook het verhaal bij zijn voorwerp. Indien er voldoende tijd is, kan de deelnemer met het voorwerp en het verhaal van de andere deelnemer verder. Hetzelfde verhaal kan worden overgenomen, er kan een nieuwe wending of extra functie aan worden toegevoegd of een volledig nieuw verhaal kan worden verzonnen. Tip voor de begeleider: Het kan de deelnemers helpen als je bij wijze van voorbeeld eerst zelf een voorwerp kiest en er luidop een verhaal bij verzint.

30 Muriel Geldhof & Hilde Van Lancker 30 Bijlage 3: Klassieke visioning: NME-centrum 2040 Stap 1: Ontspan en verbeeld je De deelnemers sluiten de ogen en ontspannen zich voor een reis naar de toekomst. De begeleider leest op een vlotte manier het stukje meditatieve tekst en de verschillende vragen. Echter deze tekst kan je best aanpassen naargelang je eigen situatie en doelstellingen. Je kan bijvoorbeeld het NME-centrum vervangen door een school. Meditatieve tekst: Sluit de ogen, adem een aantal keer diep in en uit, ontspan je en laat je hoofd leeglopen met alle gedachten van deze dag. Verbeeld je dat je op een mooi stukje grasland zit. In de verte zie je een haag die volledig is toegegroeid. Deze haag reikt zo ver dat je het begin en einde van deze haag niet kan zien. Terwijl je de haag nadert, ontdek je een opening in de haag. Je loopt naar de opening, duwt de takken wat opzij en probeert er tussen te kruipen. De takken zijn stevig en laten zich niet makkelijk opzij duwen, maar met wat moeite en kleine schrammen slaag je er toch in door de haag heen te geraken. Eerst zie je slechts een stukje maar daarna krijg je een volledig beeld van de nieuwe wereld die zich aan je openbaart. Het is het jaar Je kijkt nieuwsgierig rond. Vragen: - Wat zie je eerst? - Welk seizoen is het? - Wat ruik je, zie je, hoor je, voel je? - Hoe zie je er zelf uit en hoe zien de anderen eruit? - Hoe ziet het centrum eruit? - Hoe ziet de omgeving van het centrum eruit? - Wie zijn er allemaal binnen en in de omgeving van het centrum? - Wat gebeurt er allemaal in en rond het centrum? - Waarvoor komen de mensen naar het centrum? - Waaruit bestaat het aanbod van het centrum? - Naar wie richt het centrum zich? - Met wie werkt het centrum samen? - Welk beeld hebben buitenstaanders over het centrum? - Wat is je functie in het centrum? - Hoe ziet het verloop van een doordeweekse dag voor jou eruit in het jaar 2040? - Hoe werk je samen met anderen? - Wat wil je als centrum bereiken? - Waar hecht je belang aan als werknemer van het centrum?

31 Muriel Geldhof & Hilde Van Lancker 31 - Stap 2: Geef voldoende de tijd voor de individuele verbeelding en verwerking De deelnemers openen hun ogen en kunnen vervolgens hun toekomstbeeld en de daarbij horende ideeën nog wat verder laten groeien. Het is belangrijk de deelnemers hiervoor voldoende tijd te geven. De manier waarop ze hun individuele dromen vertalen, kan op verschillende (creatieve) manieren zoals in notities, teksten, brieven, tekeningen, diagrammen, sketches, fotomontages, collages Stap 3: Een groepsgesprek Al de individuele toekomstbeelden zijn opnieuw een vertrekpunt om via groepsgesprek de dromen te verbeteren of bij te sturen. Je kan ook verschillende alternatieven laten ontwikkelen en via discussie een favoriet kiezen. De bedoeling is alvast om als groep te komen tot één gemeenschappelijk toekomstbeeld. Stap 4: Maak het gemeenschappelijk toekomstbeeld op een creatieve manier concreet Ook hier kan een creatief proces aan gekoppeld worden, zoals reeds beschreven in stap 2. Er kan ook een professionele tekenaar of illustrator ingeschakeld worden die kan helpen om die dromen om te zetten in tekeningen van de buurt/stad/dorp Verdere stappen Na het dromen en het verbeelden, worden ook acties geformuleerd waardoor het toekomstbeeld werkelijkheid kan worden. Tip voor de begeleider: - Voorzie voldoende tijd voor deze oefening. - Kies het juiste jaartal, afhankelijk van de doelstellingen - Herformuleer en concretiseer je vragen in functie van de doelstellingen

32 Muriel Geldhof & Hilde Van Lancker 32 Bijlage 4: Narratief verslag: voordracht van Low Impact Man Steven Vromman Beste mensen Vooreerst, hartelijk dank voor deze uitnodiging. Welkom in Gezien mijn hoge leeftijd ben ik al enkele jaren geleden gestopt met het geven van lezingen. Het is trouwens een heel gedoe om vanuit de toekomst naar het heden terug te keren. Maar voor vanavond leek het me wel de moeite om deze tijdsreis te maken. Het is ondertussen 42 jaar geleden dat ik mijn Low Impact Man project ben gestart. Ik zal het concept nog even opfrissen. Omdat de ecologische situatie in het begin van deze eeuw zo prangend was heb ik toen beslist om mijn levensstijl helemaal om te draaien. Ik koos er voor mijn impact zo klein mogelijk te maken en op zoek te gaan naar een goed leven met een duurzame ecologische voetafdruk. Een ecologische impact die 70% minder was dan die van de toenmalige gemiddelde Belg. Voor mij is het vandaag 26 mei Ik zal binnen enkele maanden 90 jaar worden. De wereld ziet er nu helemaal anders uit dan die van 40 jaar geleden, dan de wereld waarin jullie nu leven in Men heeft me gevraagd jullie te vertellen hoe het er aan toe gaat in Het meest eenvoudige lijkt me om even graag voor uit mijn dagboek van vandaag. 26 mei De zon schijnt helder, de lucht is fris. Het doet me denken aan de zonnige lentedagen die ik me nog herinner vanuit mijn kindertijd. Het woord lente wordt nu niet meer zo vaak gebruikt. Meestal spreken mensen nu over het nat seizoen (onze vroegere zomer) en het droog seizoen (onze vroegere winter). Ik stap traag door de straat, behoedzaam voor de vele fietsen en karren, want mijn benen en reflexen zijn niet meer wat ze waren. Af en toe komt er een elektrisch busje of een paardentram langs. De individuele auto zoals ik die vroeger heb gekend bestaat niet meer in de stad. Op de markt is het druk, in tegenstelling tot tijdens de zwarte jaren is er opnieuw veel te koop. Heel wat mensen bieden hun zelfgemaakte producten aan; ingemaakte groenten, composttoiletten, praktische huishoudspullen gemaakt van oude wagens, kruidenthee en champignonnenpaté. Er zit flink wat ambachtelijk werk tussen, maar alle betalingen gebeuren uiteraard in klimaatmunten met de elektronische kaart. Ik ga op een bankje zitten voor het water. Als ik me niet vergis werden hier begin deze eeuw acties gevoerd voor zuivere rivieren. De Big Jump noemde dat toen. Samen met honderden anderen sprong ik toen in de niet zo propere Leie. Ik heb het verhaal al vele keren verteld aan mijn kleinkinderen, ze vinden het bijzonder grappig dat dit de manier was waarop we dingen wilden veranderen. Hadden jullie dan geen democratie vraagt de jongste soms. Tja, moet ik dan antwoorden, we hadden een soort democratie. Terwijl de onbemande waterbusjes van de Lijn voor mijn neus hun weg vervolgen denk ik terug aan toen.

33 Muriel Geldhof & Hilde Van Lancker 33 Er is nog steeds discussie over wanneer het precies is misgelopen. Sommigen verwijzen naar de ineenstorting van de huizenmarkt in de Verenigde Staten eind 2008, anderen zien de kentering bij de rampenzomer van 2010, de droge zomer van 2011 of de nucleair ramp in Japan en de onrust in het Midden-Oosten, ook al in Natuurlijk was er de grote voedselcrisis midden 2013, ongeveer op hetzelfde moment als het conflict tussen Pakistan en India over water. Met de dramatische nucleaire aanval als gevolg. Toen was het wel duidelijk. Niemand kon nog volhouden dat er niks aan de hand was. Het was de start van wat we nu de grote ineenstorting noemen. Een periode van bijna 20 jaar ellende. De beurzen stortten in elkaar, geld had geen waarde meer. De overheid kon haar taken niet meer vervullen. Het gezondheidszorgsysteem en pensioenstelsel vielen in duigen, het openbaar vervoer stond stil, de wegen en bruggen werden niet meer onderhouden. Dat laatste was niet zo n ramp, want in die tijd was er nauwelijks nog benzine in de tankstations. De jaren waren zonder de twijfel de moeilijkste in mijn leven en dat van vele anderen. Ik strek mijn oude benen en besluit nog even de paardentram te nemen naar het centrum. Het duurt een tijd voor een van de tieners dan toch maar besluit zijn zitje af te staan aan mij, een oude grijze man. De jeugd van tegenwoordig, nietwaar. De tieners zijn op weg naar het educatiecentrum, want sinds de grote ineenstorting krijgen alle kinderen nu een basisopleiding zelfvoorziening. Ik heb er zelf ook nog ateliers gegeven rond het bouwen van energiefietsen en zonneovens. Duizenden nutteloze schotelantennes hebben we zo omgebouwd, op zonnige dagen kookt zowat iedereen ermee. De tram komt langs het Citadelpark. Grote frambozenstruiken staan op de plaats waar in 2019 een tijdelijk tentenkamp voor beursmakelaars was opgetrokken. Ze waren alles kwijt gespeeld, en nog erger, ze konden gewoon niks. Ze waren overgeleverd aan de goodwill van de passanten. Het kamp is bijna vijf jaar blijven staan. De fijnste dag was er steeds het einde van de Ramadan, toen de Moslim families ter ere van het Suikerfeest voedsel en lekkernijen naar het tentenkamp brachten. Crisis of niet, sommige rituelen bleven gelukkig stand houden. Wat Gent betreft, het zijn vooral de champignonnen geweest die een belangrijke rol hebben gespeeld. De gigantische leegstaande parkeergarage aan het Sint-Pietersstation bleek namelijk de ideale plaats te zijn voor de kweek van champignonnen. Honderden mensen konden er aan de slag. Allerlei verwerkingsbedrijfjes schoten als -vergeef me de woordspeling - paddenstoelen uit de grond. Vegetarische paté, champignonnen taarten, gedroogde champignons, zelfs champignonzeep, brood en textiel. Onvoorstelbaar wat je met die schimmels kan doen. Toen de paardentram stilaan zijn her intrede deed was de paardenmest de ideale grondstof voor de verdere uitbreiding van de paddenstoelensector. De vooruitziende bestuurders van Gent hadden eind vorige eeuw verschillende ondergrondse parkings aangelegd midden in de stad. En zo werd Gent hét centrum van de champignonnenteelt.

34 Muriel Geldhof & Hilde Van Lancker 34 Daar komen mijn kinderen en kleinkinderen aangefietst. Ze hebben allerlei lekkernijen meegebracht. Ze zetten me ondanks mijn protest in de SAF. (de senioren aanhang fiets, erg populair tegenwoordig) en we rijden samen naar het Rozenbroekenpark, we gaan onder een beukenboom zitten voor een picknick. De sfeer is feestelijk. Herinneringen worden opgehaald. Er wordt gelachen, soms is het stil. Mijn dochter werkt in het datacentrum van de stad, ongeveer 22 uur per week. Dit is zo n beetje het gemiddelde en voldoende om recht te hebben op je basisinkomen. Daarnaast besteed ze veel tijd aan meditatie en muziek. Ze woont in een van de vele woongroepen die er her en der in de stad zijn. Haar zoon heeft net zijn eerste levensreis achter de rug. Zes maanden was hij onderweg, eerst met het Zeilschip tot in Sint-Petersburg en dan terug, het grootste deel van de weg met de fiets. Hij vertelt honderduit over zijn ontmoetingen met Russische meisjes. In Gent leven nu ongeveer mensen, een behoorlijk deel ervan zijn van Nederlandse afkomst. Dit heeft alles te maken met wat we de oranje golf noemen. De vreselijke overstroming waarbij grote delen van Nederland onder water kwamen te staan, in november Waar konden ze naartoe? Het samenleven verliep niet steeds van een leien dakje. Af en toe waren een rellen, meestal om grond en voedsel. Anderzijds bleken de Nederlands ook meesters in het vermarkten van Champignon derivaten, en hebben ze een belangrijke bijdrage geleverd aan deze nijverheid. Ze introduceerden trouwens het champignonnen uit de muur concept. Ook op andere plaatsen stak de creativiteit de kop op. Hier in Antwerpen bijvoorbeeld staan twee gigantische betonnen pylonen van honderdvijftig meter hoog. Ze waren bedoeld als onderdeel van een brug die over de stad zou moeten komen. Jaja, ik weet het, eerst ging er een tunnel worden gegraven, maar na de gemeenteraadsverkiezingen in 2012 is toch gestart met de bouw van de brug Maar tijdens de grote ineenstorting vielen de werken stil, er was geen geld meer, geen energie om beton te maken. Enkel de pylonen van de brug waren klaar. Nu is Antwerpen een belangrijk centrum voor de zeppelin luchtvaart. Die pylonen zijn namelijk ideaal om als aanlegsteigers voor de zeppelins. De zeppelins die samen met de zeilvrachtschepen het schaarse overzeese vervoer verzorgen. Tijdens onze picknick willen de kleinkinderen almaar meer verhalen horen van vroeger. Ze kunnen niet begrijpen dat er ooit een tijd was dat iedereen zijn eigen auto had, dat er dieren werden gegeten, dat je zomaar een vliegtuig kon nemen zonder een klimaattaks te betalen. Ik heb een oud monopolyspel meegebracht. Zo kunnen mijn kleinkinderen toch enigszins leren wat geld was en hoe het systeem toen werkte. In het volkskundig museum van Alyn kan je nog steeds het huis der dwazen bezoeken. Een doorsnee huis uit het begin van de 21 ste eeuw. Vol overbodige spullen. Het soort huis waar ik als kind in gewoond heb. Maar ik vertel liever over nu. De nieuwe tijden die zowat gestart zijn rond de jaren Bij het begin van de heropbouw zag het er even niet goed uit. Een aantal mensen bedachten

35 Muriel Geldhof & Hilde Van Lancker 35 dat de nieuwe samenleving best op basis van steenkool kon worden opgebouwd. Ondanks het feit dat de effecten van de klimaatverandering zo voelbaar geworden waren. Gelukkig werden in die tijd de communicatie netwerken terug hersteld. Er ontstond een massale wereldwijde beweging die verhinderde dat een kleine groep mensen opnieuw de touwtjes in handen nam. Dat was de start van de werelddemocratie zoals we ze nu kennen. Een redelijk eenvoudig systeem waarbij de grote beslissingen genomen worden door ruim 2 miljard mensen. Dat wil zeggen, alle aardbewoners die minstens 14 jaar zijn. Een van de eerste beslissingen was om alle resterende kolen, olie en gas in de aardbodem te laten zitten. De daaropvolgende jaren kwamen er wetten rond bevolkingsbeleid en het basisinkomen. Binnenkort staan een aantal belangrijke discussies op de agenda zoals de invoering van het maximum inkomen. De dominerende waarden van het begin van deze eeuw, namelijk individualisme, consumentisme en overheersen van de natuur hebben plaats gemaakt voor nieuwe ideeën. Nu kiezen we voor levenskwaliteit, solidariteit en ecologische verbondenheid. Het lijkt er dus op dat de mensheid toch iets heeft geleerd. De ongelijkheid is veel kleiner geworden, vormen van uitbuiting van mensen of natuur zijn zo goed als helemaal uitgeroeid. De welvaartziektes van toen zijn stilaan aan het verdwijnen. De meeste mensen hebben een goed leven, de belangrijkste materiële behoeftes zijn ingevuld. Er is tijd voor persoonlijke ontplooiing en verdieping. Al zullen we nog decennia te maken hebben met de gevolgen van de klimaatverandering, de CO2 uitstoot is nu helemaal onder controle. Na de picknick gaan we met zijn allen met de elektrische bus richting wereldexpo. Dit is een gigantisch complex - als ik me niet vergis noemde dit ooit Flanders Expo. In vijf grote hallen kan je er virtueel reizen naar alle hoekjes van de wereld. Met een combinatie van hoog technologische ervaringsmachines en echte geuren en gerechten kan je klimaatneutraal op vakantie gaan Ik zie dat de kinderen staan de drummen aan de ingang van de Noordpool zone. Als kinderen elkaar willen pesten (want dat gebeurt nog steeds) dan gebruiken ze andere scheldwoorden dan in mijn tijd. Populaire verwijten vandaag zijn diereneter of energievreter, als je iemand echt de grond in wil boren dan roep je heel luid: consument. Dat komt hard aan. Enkele jaren geleden zijn ook de rechtszaken gestart. Vooral de jonge generaties wilden de grootste crisis uit de menselijke geschiedenis niet zomaar laten passeren. Het is en blijft een moeilijke zaak. Wie is verantwoordelijk? Zijn het de bankdirecteurs of de beleggers. Moet je iedereen die toen met een 4x4 reed voor de rechtbank slepen. Of zijn het de politici die te weinig en te laat hebben gereageerd? Ik ben blij dat ik mijn kinderen recht in de ogen kan kijken, ik heb toen alles gedaan wat ik kon om mijn impact te beperken.

36 Muriel Geldhof & Hilde Van Lancker 36 Tijd om naar het teletijdcentrum te gaan. Ik wordt verwacht voor een lezing in Als ik terugblik op de bijna 90 jaar die ik op deze aardbol heb rondgelopen voel ik zowel dankbaarheid als verdriet. Ik heb de grote ineenstorting overleefd en zie nu stilaan de contouren van een nieuwe wereld. Ik zie dat we eindelijk begrepen hebben dat we een deel zijn van de planeet. Of ik ergens spijt van heb? Ah, soms wel, hadden we in het begin van de 21ste eeuw sneller gereageerd dan had veel miserie kunnen vermeden worden. Ik was misschien een beetje naïef toen ik als Low Impact man dacht de wereld te kunnen redden. Dit zal slechts kunnen als iedereen zijn of haar verantwoordelijkheid opneemt. Maar toch heb ik dit alvast geleerd: misschien kunnen we geen grootse dingen doen op deze wereld, we kunnen wel kleine dingen doen met grote liefde. Bedankt voor de aandacht. Contactgegevens

37 Muriel Geldhof & Hilde Van Lancker 37 Bijlage 5: Wandeling door Andergem in 2050 Dit is een uitgewerkte visualisatie-oefening (imagineering), die als werkvorm wordt gebruikt bij transitie-initiatieven. Het is een laagdrempelige oefening die het concept van visualisatie neerzet in een alledaagse omgeving. De educator start de gidsbeurt. Daarna gaan de deelnemers zelf aan de slag en werken een stopplaats uit in de wandeling. Start wandeling (door educator) Goeiemorgen/middag allemaal, Welkom. Ik zal jullie vandaag een korte rondleiding geven in mijn stad zodat jullie een idee krijgen hoe het leven er hier aan toe gaat. Tijdens de rondleiding hebben we een hapje en drankje voorzien en tussendoor kan je mij ook steeds aanspreken voor vragen of meer uitleg. De reden van jullie bezoek aan deze gemeente heeft natuurlijk te maken met de veranderingen die hier in de jaren 2015 werden ingezet. Reed sinds de jaren 2010 startten verschillende transitie-initiatieven over gans Vlaanderen, de ene al wat intensiever en dynamischer dan de andere. Ook hier in onze gemeente was een groep mensen zeer actief met transitie bezig. Met een groot aantal mensen vonden we het niet alleen belangrijk ons voor te bereiden op een wereld zonder fossiele brandstoffen, maar meer dan dat vonden we het belangrijk terug voeling te krijgen met de waarden die écht belangrijk zijn in het leven. Mensen die elkaars buren kennen, mensen die elkaar helpen en hun diensten aanbieden, voeling met de natuur, kinderen die kunnen buiten spelen Stopplaats 1: stadsplan

38 Muriel Geldhof & Hilde Van Lancker 38 We starten onze wandeling bij het stadsplan van Andergem. Een stadsplan zegt veel over de manier waarop een stad is geëvolueerd. Andergem is altijd al een zeer dicht bevolkte gemeente geweest en telt momenteel zo n inwoners. De bevolking groeit echter nog steeds aan. Vroeger zag onze stad er helemaal anders uit. Straten en huizen domineerden jarenlang het landschap en open, groene plekken waren nauwelijks aanwezig in het straatbeeld. Maar zoals je op het plan ziet, is dat tegenwoordig anders. Er zijn heel wat groene ruimtes geïntegreerd in de stedelijke omgeving. Onderaan het plan zie je nauwelijks nog straten en huizen. Nog heel duidelijk kan je de lijnen onderscheiden waar zich vroeger de straten en woonbuurten situeerden. Dit zijn nu de groene longen naar het centrum van de stad, waar ruimte is voor natuur, landbouw en ontspanning. Maar hoe is deze transformatie allemaal mogelijk geweest, vraag je je af. Tijdens de transitie merkten we duidelijk een grote behoefte aan meer openbaar groen. Met diverse onderzoeken werd bewezen dat groen belangrijk is voor de gezondheid van jong en oud. Daardoor kwamen er steeds meer mooie parken en groenzones in de woonbuurten. Het stadsbestuur koos bewust voor een stukje groen voor iedereen. Kleiner wonen was hierdoor (en door de bevolkingsgroei) noodzakelijk. Vele grotere huizen werden opgesplitst voor verschillende gezinnen. In onze gemeente zijn heel wat voorbeelden van cohousing, van verschillende generaties die terug onder 1 dak wonen, zoals (groot)ouders en kinderen. Ook senioren, die nog niet zorgbehoevend zijn, gaan meer en meer samen wonen. Dicht op elkaar wonen was ook voor het buurtleven en het sociale contact ook een positieve factor. Graag wil ik het hier ook nog even kort hebben over de mobiliteit van onze gemeente. Ook in onze stad heeft het vele jaren geduurd om mensen ervan te overtuigen de auto thuis te laten, maar door de groene en rustige paden en wegen, door de goede uitbouw van het openbaar vervoer en natuurlijk ook door de hoge kostprijs van de brandstof, verplaatsen de mensen zich tegenwoordig bijna uitsluitend te voet of per fiets. Op het plan valt de aanwezigheid van water op. Onze stad is uitstekend verbonden met het openbaar vervoer, die in hoofdzaak op het water met boten gebeurt. In onze stad ging begin dit jaar de wet in voege die de inwoners verplicht alle woonwerkverkeer over een afstand van meer dan 30 km met het openbaar vervoer te doen.

39 Muriel Geldhof & Hilde Van Lancker 39 Stopplaats 2: Skyline In de gebouwde omgeving wekken woningen, kantoren en kleine fabrieken hun eigen duurzame energie op, waarmee deze gebouwen worden verwarmd, gekoeld en voorzien van elektriciteit voor apparaten en elektrische vervoersmiddelen. Nu, in 2050 zijn alle straten, dorpen en steden volledig energieneutraal en in veel gevallen energieleverend. In 2050 gebruiken we in de bouw alleen hernieuwbare of gerecyclede grondstoffen. Ook worden gebouwen zodanig gebouwd dat ze iedere 10 jaar een nieuwe functie kunnen krijgen en er anders uit kunnen zien, zonder verlies aan bouwmaterialen en zonder (sloop)afval. We wonen steeds meer in en nabij het groen. Daktuinen, geveltuinen, verticale tuinen Mensen kweken veel meer hun eigen voedsel. In de straten zijn in elke wijk gemeenschappelijk moestuinen aanwezig. Bron: Deelnemers werken een stopplaats uit De groep wordt verdeeld in groepjes van vier of vijf deelnemers. Elk groepje krijgt een foto/onderwerp (bv. huisvesting, voedsel, energie, afval ). In 15 à 20 minuten werken ze een stopplaats uit. Daarna zet de hele groep de wandeling verder en geven de kleine groepjes uitleg bij hun uitgewerkte stopplaats.

40 Muriel Geldhof & Hilde Van Lancker 40 Nadat alle rondleidingen gedaan zijn, is het nuttig om eens te bekijken of de ideeën haalbaar en voor iedereen waardevol zijn, welke succesfactoren en hinderpalen er zijn. Opdracht 1: Je bevindt je in het jaar 2050 en je bent gids. Je begeleidt een groep volwassenen op een stadswandeling door Andergem. Je stad is sinds de jaren 2015 koploper op vlak van ecologie en duurzaamheid. De mensen die je stad bezoeken, zijn zeer geïnteresseerd in de initiatieven die de stad (bestuur en bewoners) namen om tot deze duurzame stad te komen. Jouw stopplaats bevindt zich aan de school van Andergem. Je ontving een afbeelding van een school en stiften. Bedenk samen met je groep hoe de school er in 2050 uit ziet. Dit toekomstbeeld teken je op de afbeelding. Daarna bereid je een interview met een leerkracht én een leerling voor. Hoe ziet een schooldag eruit voor de leerling? Hoe ziet de schooldag eruit voor de leerkracht? Voorbereidingstijd: 15. Tijd voor de uitleg bij jouw stopplaats: 5 Opdracht 2: Je bevindt je in het jaar 2050 en je bent gids. Je begeleidt een groep volwassenen op een stadswandeling door Andergem. Je stad is sinds de jaren 2015 koploper op vlak van ecologie en duurzaamheid. De mensen die je stad bezoeken, zijn zeer geïnteresseerd in de initiatieven die de stad (bestuur en bewoners) namen om tot deze duurzame stad te komen. Jouw stopplaats bevindt zich aan een befaamd restaurant van Andergem. Je ontving een afbeelding van het restaurant en stiften. Bedenk samen met je groep hoe een restaurant er in 2050 uit ziet. Dit toekomstbeeld teken je op de afbeelding. Daarna stel je een menukaart samen. Voorbereidingstijd: 15. Tijd voor de uitleg bij jouw stopplaats: 5 Opdracht3: Je bevindt je in het jaar 2050 en je bent gids. Je begeleidt een groep volwassenen op een stadswandeling door Andergem. Je stad is sinds de jaren 2015 koploper op vlak van ecologie en duurzaamheid. De mensen die je stad bezoeken, zijn zeer geïnteresseerd in de initiatieven die de stad (bestuur en bewoners) namen om tot deze duurzame stad te komen. Jouw stopplaats bevindt zich aan de krantenwinkel van Andergem. Je ontving een afbeelding van de krantenwinkel, een blanco krant, krantenfoto s en stiften.

41 Muriel Geldhof & Hilde Van Lancker 41 Bedenk samen met je groep hoe de krantenwinkel er in 2050 uit ziet. Dit toekomstbeeld teken je op de afbeelding. Daarna schrijf je je eigen krant. Je doet dit met krantenkoppen en/of korte artikels over lokale nieuwtjes. Denk aan ongeluk, beslissingen van het bestuur, opening van een gebouw, prijsuitreiking voor een persoon, nieuwe uitvindingen, onderzoeksresultaten, roddels, Tv-gids, cartoon, strip,. Voorbereidingstijd: 15. Tijd voor de uitleg bij jouw stopplaats: 5

42 Muriel Geldhof & Hilde Van Lancker 42 Bijlage 6: Structuur van een Future Search conferentie Dag 1 (4-6 uur) Het verleden De deelnemers delen met elkaar de historische context op drie niveaus: individueel, globaal en de historie van het vraagstuk. In deze fase gebeurt de kennismaking en wordt een beeld geschept van de manier waarop de huidige situatie is ontstaan. De gedeelde geschiedenis wordt in kaart gebracht aan de hand van een tijdslijn. Door deze tijdslijn ontdekken de deelnemers patronen, welke verhalen er leven en wat die betekenen, verschillen in ervaringen en perspectief komen naar boven. Het heden De deelnemers verkennen met elkaar de trends en ontwikkelingen die van invloed zijn op het vraagstuk en interpreteren het belang ervan. Aan de hand van een mindmap worden de ontwikkelingen en trends (ook mondiale) beschreven die het huidige leven beïnvloeden. Dag 2 (8 uur) De betekenis van de trends en ontwikkelingen Verschillende meningen worden geuit, gemeenschappelijkheden worden besproken. Deelnemers denken na over hun huidige, individuele rol en persoonlijke bijdragen die juist wel of niet beantwoorden aan de gemeenschappelijke waarden. De deelnemers bepalen relevante trends en ontwikkelingen die van invloed zijn op de centrale opgave en analyseren deze op hun waarde. Waar zijn we goed op weg? Waar moeten we zaken anders aanpakken? Waar zijn we trots op? Waar kunnen we beter afscheid van nemen? De toekomst De deelnemers ontwikkelen hun visie op de toekomstige situatie en gaan op zoek naar de overeenkomsten en de verschillend in hun visies. Dag 3 (4-6 uur) Expliciteren van de overeenkomsten

43 Muriel Geldhof & Hilde Van Lancker 43 De deelnemers herbevestigen de overeenkomsten in hun visie (common ground) met behoud van zicht op de verschillen. Actieplanning Gebaseerd op hun common ground over de gewenste toekomst (de visie) formuleren de deelnemers activiteiten die daaraan vorm geven en waarvoor zij verantwoordelijkheid zullen nemen. Daarbij bepalen zij welke onderlinge afstemming, monitoring, coördinatie of sturing wenselijk is en hoe zij dit gaan organiseren. Zelfgekozen subgroepen bedenken acties, projecten en vervolgstappen om deze gemeenschappelijke waarden vorm en inhoud te geven. Elkeen denkt daarbij na over de individuele bijdragen die hij/zij kan leveren. Bron: Een artikel geschreven met Gemma van der Ploeg, verschenen in Management en Organisatie (M&O), 60e jaargang, nummer 3/4, mei augustus 2006, pag Het artikel gaat over Future Search als een inspirerende benadering om bij een complex vraagstuk met zoveel mogelijk belanghebbenden te zoeken naar wat iedereen bindt in hun toekomstvisies. De auteurs reflecteren op de condities en randvoorwaarden voor een dergelijk proces en de implicaties voor het faciliteren ervan

44 Muriel Geldhof & Hilde Van Lancker 44 Bijlage 7: Scenarioassen

45 Muriel Geldhof & Hilde Van Lancker 45 Bijlage 8: Karabirrdt-bordspel